linh hồn

lïŋ˧˧ ho̤n˨˩

lïŋ˧˥˧ hon˧˧

Trấn tĩnh linh hồn.

Hình ảnh cô gái đã chiếm cả linh hồn chàng.


sách

book

Tập giấy có chữ in đóng lại với nhau thành quyển để đọc hay học

* (tập giấy): Âm Hán-Việt của chữ Hán 冊 (“sách”). Cùng gốc với tiếng Mường khách.

Nguyễn Trãi dâng sách Bình Ngô.


tiêu bảng

tiəw˧˧ ɓa̰ːŋ˧˩˧

tiəw˧˥ ɓaːŋ˧˩˨

tiəw˧˧ ɓaːŋ˨˩˦

tiəw˧˥ ɓaːŋ˧˩

tiəw˧˥˧ ɓa̰ːʔŋ˧˩

Từ tiêu (“nêu ra cho mọi người thấy”) + bảng (“bày ra cho mọi người xem”).


ba đào

ɓaː˧˧ ɗa̤ːw˨˩

ɓaː˧˥ ɗaːw˧˧

ɓaː˧˧ ɗaːw˨˩

ɓaː˧˥ ɗaːw˧˧

ɓaː˧˥˧ ɗaːw˧˧

Âm Hán-Việt của chữ Hán 波 (“sóng nhỏ”) và 濤 (“sóng lớn”).

Tướng sĩ trên thuyền thấy Yết-Kiêu nhảy xuống sông, đang lúc ba đào hùng dũng, chắc là Yết-Kiêu phải chết dưới sông.

1914, Lê Văn Phúc, Phan Kế Bính, “Hồi 10”, trong Hưng Đạo vương, Hà Nội: Đông Kinh ấn quán, tr. 72:

Chả lẽ đành để cha ba đào muôn dặm, lam-chướng nghìn trùng, hiểm-nghèo giữa đám kình-nghê, cách-trở trong vùng Lèo Mán, sớm hôm săn-sóc, không kẻ đỡ thay?

1952, “Chuyện người nghĩa-phụ ở Khoái-châu”, trong Ngô Văn Triện (dịch), Truyền kỳ mạn lục, Sài Gòn: NXB Tân Việt, bản dịch 傳奇漫錄 của Nguyễn Dữ, tr. 26:


hảo hán

brave man

ha̰ːw˧˩˧ haːn˧˥

haːw˧˩˨ ha̰ːŋ˩˧

haːw˨˩˦ haːŋ˧˥

haːw˧˩ haːn˩˩

ha̰ːʔw˧˩ ha̰ːn˩˧

Âm Hán-Việt của chữ Hán 好漢, trong đó: 好 (“tốt, hay, đẹp”) và 漢 (“đàn ông, con trai”).

Người đàn ông dũng cảm, phóng khoáng, sẵn sàng ra tay cứu giúp, bênh vực người yếu trong xã hội cũ.

Anh hùng hảo hán.

Một trang hảo hán.


lầu xanh

lə̤w˨˩ sajŋ˧˧

ləw˧˧ sajŋ˧˥

ləw˧˧ sajŋ˧˥˧

Từ lầu + xanh, dịch sao phỏng từ tiếng Trung Quốc 青樓 /青楼 (thanh lâu).

决𦖑辨白󰜋皮
𠰺朱𦟐粉吏𧗱楼撑

Quyết nghe biện bạch một bề,
Dạy cho má phấn lại về lầu xanh!

1820, Nguyễn Du (阮攸), Đoạn trường tân thanh (Truyện Kiều)^(https://vi.wikisource.org/wiki/Truyện_Kiều_(bản_Liễu_Văn_Ðường_1866)), xuất bản 1866, dòng 1391-1392:


sứ giả

sứ thần

Chức quan được nhà vua phái đi giao thiệp với nước ngoài.

sɨ˧˥ za̰ː˧˩˧

ʂɨ̰˩˧ jaː˧˩˨

ʂɨ̰˩˧ ɟa̰ːʔ˧˩

Âm Hán-Việt của chữ Hán 使 (“đi sứ”) và 者 (“người”).


yếu lược

iəw˧˥ lɨə̰ʔk˨˩

iə̰w˩˧ lɨə̰k˨˨

iəw˧˥ lɨək˨˩˨

iəw˩˩ lɨək˨˨

iəw˩˩ lɨə̰k˨˨

iə̰w˩˧ lɨə̰k˨˨

Chỉ tóm tắt những điều cơ bản, cần thiết nhất.

binh thư yếu lược


kỷ cương

kḭ˧˩˧ kɨəŋ˧˧

ki˧˩˨ kɨəŋ˧˥

ki˨˩˦ kɨəŋ˧˧

kḭʔ˧˩ kɨəŋ˧˥˧


quan liêu

kwaːŋ˧˥ liəw˧˥

waːŋ˧˧ liəw˧˧

kwaːn˧˥˧ liəw˧˥˧

Bộ máy quan liêu phong kiến.


quan nha

kwaːn˧˧ ɲaː˧˧

kwaːŋ˧˥ ɲaː˧˥

waːŋ˧˧ ɲaː˧˧

kwaːn˧˥ ɲaː˧˥

kwaːn˧˥˧ ɲaː˧˥˧

nơi làm việc của quan lại (nói khái quát).


quan viên

kwaːŋ˧˥ jiəŋ˧˥

waːŋ˧˧ jiəŋ˧˧

kwaːn˧˥˧ viən˧˥˧

Người làm quan, phân biệt với những người dân thường (nói khái quát).


du hành

zu˧˧ ha̤jŋ˨˩

ɟu˧˥˧ hajŋ˧˧


lữ điếm

lɨʔɨ˧˥ ɗiəm˧˥

lɨ˧˩˨ ɗiə̰m˩˧

lɨ˨˩˦ ɗiəm˧˥

lɨ̰˩˧ ɗiəm˩˩

lɨ̰˨˨ ɗiə̰m˩˧


môn phái

moŋ˧˥ fa̰ːj˩˧

moŋ˧˧ faːj˧˥

mon˧˥˧ fa̰ːj˩˧


thôn quê

tʰoŋ˧˥ kwe˧˥

tʰon˧˥˧ kwe˧˥˧

Từ thành thị đến thôn quê.


thất phu

tʰə̰k˩˧ fu˧˥

tʰə̰t˩˧ fu˧˥˧

Người đàn ông là dân thường; người (đàn ông) dốt nát, tầm thường (hàm ý coi khinh, theo quan niệm cũ).

Hạng thất phu.

Đồ thất phu!


tịch liêu

tḭ̈ʔk˨˩ liəw˧˧

tḭ̈t˨˨ liəw˧˥

tɨt˨˩˨ liəw˧˧

tïk˨˨ liəw˧˥

tḭ̈k˨˨ liəw˧˥

tḭ̈k˨˨ liəw˧˥˧

Cảnh tịch liêu.


đắc tội

ɗak˧˥ to̰ʔj˨˩

ɗa̰k˩˧ to̰j˨˨

ɗak˧˥ toj˨˩˨

ɗak˩˩ to̰j˨˨

ɗa̰k˩˧ to̰j˨˨

Đắc tội với tổ tiên.


bút pháp

ɓut˧˥ faːp˧˥

ɓṵk˩˧ fa̰ːp˩˧

ɓuk˧˥ faːp˧˥

ɓut˩˩ faːp˩˩

ɓṵt˩˧ fa̰ːp˩˧


ái quốc

aːj˧˥ kwəwk˧˥

a̰ːj˩˧ kwə̰wk˩˧

aːj˧˥ wəwk˧˥

aːj˩˩ kwəwk˩˩

a̰ːj˩˧ kwə̰wk˩˧

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q9199 (vie)-Penn Zero MSSJ-ái quốc.wav

Âm Hán-Việt của chữ Hán 愛國, trong đó: 愛 (“yêu”) và 國 (“nước”).

Giàu lòng ái quốc.

Nhà ái quốc vĩ đại.

Con ái quốc lắm chớ song ái quốc làm cho dân khôn nước mạnh, chớ không phải ái quốc lại xúi dân chết, bỏ nước mất.

1955, Hồ Biểu Chánh, “Chương 7”, trong Đại nghĩa diệt thân:


gián

Một đồng tiền quí ăn gần hai lần tiền gián.


phong lưu

fawŋ˧˥ lɨw˧˥

fawŋ˧˧ lɨw˧˧

fawŋ˧˥ lɨw˧˥

fawŋ˧˥˧ lɨw˧˥˧

Thái độ phong lưu.

Bình khang là chốn phong lưu. (văn cổ)


bóng bảy

ɓawŋ˧˥ ɓa̰j˧˩˧

ɓa̰wŋ˩˧ ɓaj˧˩˨

ɓawŋ˧˥ ɓaj˨˩˦

ɓawŋ˩˩ ɓaj˧˩

ɓa̰wŋ˩˧ ɓa̰ʔj˧˩


cả quyết

ka̰ː˧˩˧ kwt˧˥

kaː˧˩˨ kwk˩˧

ka̰ːʔ˧˩ kwt˩˧

cả quyết là sẽ làm được

nói rất cả quyết


thế vận hội

tʰe˧˥ və̰ʔn˨˩ ho̰ʔj˨˩

tʰḛ˩˧ jə̰ŋ˨˨ ho̰j˨˨

tʰe˧˥ jəŋ˨˩˨ hoj˨˩˨

tʰe˩˩ vən˨˨ hoj˨˨

tʰe˩˩ və̰n˨˨ ho̰j˨˨

tʰḛ˩˧ və̰n˨˨ ho̰j˨˨


quá vãng

kwaː˧˥ vaʔaŋ˧˥

kwa̰ː˩˧ jaːŋ˧˩˨

waː˧˥ jaːŋ˨˩˦

kwaː˩˩ va̰ːŋ˩˧

kwaː˩˩ vaːŋ˧˩

kwa̰ː˩˧ va̰ːŋ˨˨

tưởng nhớ đến người quá vãng


quy tiên

kwi˧˥ tiəŋ˧˥

kwi˧˥˧ tiən˧˥˧

Chết, coi như về cõi tiên (nói về người già)

hai cụ đều đã quy tiên


ong bướm

awŋ˧˧ ɓɨəm˧˥

awŋ˧˥ ɓɨə̰m˩˧

awŋ˧˧ ɓɨəm˧˥

awŋ˧˥ ɓɨəm˩˩

awŋ˧˥˧ ɓɨə̰m˩˧

Ong và bướm; dùng để chỉ kẻ chơi bời, ve vãn phụ nữ.

đưa lời ong bướm

"Êm đềm trướng rủ màn che, Tường đông ong bướm đi về mặc ai." (TKiều)


oai quyền

waːj˧˥ kwŋ˧˧

waːj˧˥˧ kwn˧˧


nguyệt hoa

ŋwiə̰ʔt˨˩ hwaː˧˧

ŋwiə̰k˨˨ hwaː˧˥

ŋwiək˨˩˨ hwaː˧˧

ŋwiət˨˨ hwa˧˥

ŋwiə̰t˨˨ hwa˧˥

ŋwiə̰t˨˨ hwa˧˥˧

vui thú nguyệt hoa

Nguyệt hoa hoa nguyệt não nùng,.


ngôi báu

ŋoj˧˥ ɓa̰w˩˧

ŋoj˧˥˧ ɓa̰w˩˧

tranh giành ngôi báu


nưng niu

nɨŋ˧˥˧ niw˧˥˧


ngục thất

ŋṵʔk˨˩ tʰət˧˥

ŋṵk˨˨ tʰə̰k˩˧

ŋuk˨˩˨ tʰək˧˥

ŋuk˨˨ tʰət˩˩

ŋṵk˨˨ tʰət˩˩

ŋṵk˨˨ tʰə̰t˩˧

Giam trong ngục thất.


gương mẫu

ɣɨəŋ˧˧ məʔəw˧˥

ɣɨəŋ˧˥ məw˧˩˨

ɣɨəŋ˧˧ məw˨˩˦

ɣɨəŋ˧˥ mə̰w˩˧

ɣɨəŋ˧˥ məw˧˩

ɣɨəŋ˧˥˧ mə̰w˨˨

Người được coi là tấm gương, là mẫu mực để những người khác noi theo.

Làm gương mẫu cho em.


tự thừa

tɨ̰ʔ˨˩ tʰɨ̤ə˨˩

tɨ̰˨˨ tʰɨə˧˧

tɨ˨˩˨ tʰɨə˨˩

tɨ̰˨˨ tʰɨə˧˧

Chức quan trông coi việc cúng tế trong các đền thờ quan lớn.


soạn giả

swa̰ːʔn˨˩ za̰ː˧˩˧

ʂwa̰ːŋ˨˨ jaː˧˩˨

ʂwaːŋ˨˩˨ jaː˨˩˦

ʂwan˨˨ ɟaː˧˩

ʂwa̰n˨˨ ɟaː˧˩

ʂwa̰n˨˨ ɟa̰ːʔ˧˩

Các soạn giả của cuốn sách "Lịch sử văn học Việt Nam".


tự tín

tɨ̰ʔ˨˩ tin˧˥

Âm Hán-Việt của chữ Hán 自信, trong đó: 自 (“mình, chính mình”) và 信 (“tin”).


anh hào

ajŋ˧˧ ha̤ːw˨˩

ajŋ˧˥ haːw˧˧

ajŋ˧˥˧ haːw˧˧

"Đường đường một đấng anh hào, Côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài." (TKiều)


binh cách

ɓïŋ˧˧ kajk˧˥

ɓïn˧˥ ka̰t˩˧

ɓïŋ˧˥ kajk˩˩

ɓïŋ˧˥˧ ka̰jk˩˧

Từ binh (“binh khí”) + cách (“áo giáp và mũ đầu mâu”).

khí giới và áo giáp (hoặc cái mộc) bằng da; dùng để chỉ việc chiến tranh, về mặt giặc giã, loạn lạc

"Rằng: Nàng chút phận hồng nhan, Gặp cơn binh cách nhiều nàn cũng thương!" (TKiều)


buồng thêu

ɓuəŋ˨˩ tʰew˧˧

ɓuəŋ˧˧ tʰew˧˥

ɓuəŋ˨˩ tʰew˧˧

ɓuəŋ˧˧ tʰew˧˥

ɓuəŋ˧˧ tʰew˧˥˧

"Nàng thì vội trở buồng thêu, Sinh thì dạo gót sân đào bước ra." (TKiều)


đồng môn

ɗə̤wŋ˨˩ mon˧˧

ɗəwŋ˧˧ moŋ˧˥

ɗəwŋ˨˩ moŋ˧˧

ɗəwŋ˧˧ mon˧˥

ɗəwŋ˧˧ mon˧˥˧

Cùng học một thầy, một trường hoặc một môn phái thời phong kiến.

Bạn đồng môn.


đồng môn

ɗə̤wŋ˨˩ mon˧˧

ɗəwŋ˧˧ moŋ˧˥

ɗəwŋ˨˩ moŋ˧˧

ɗəwŋ˧˧ mon˧˥

ɗəwŋ˧˧ mon˧˥˧

Hai người là đồng môn.


đa đoan

ɗaː˧˧ ɗwaːn˧˧

ɗaː˧˥ ɗwaːŋ˧˥

ɗaː˧˧ ɗwaːŋ˧˧

ɗaː˧˥ ɗwan˧˥

ɗaː˧˥˧ ɗwan˧˥˧

Âm Hán-Việt của chữ Hán 多 (“nhiều”) và 端 (“đầu, mối”).

Lắm mối, lắm chuyện lôi thôi, rắc rối đến mức khó lường.

𦠄𡗶橷𣷭多端
󰜋茹底姉𥢆寃󰜋命

Cơ trời dâu bể đa đoan,
Một nhà để chị riêng oan một mình.

1820, Nguyễn Du (阮攸), Đoạn trường tân thanh (Truyện Kiều)^(https://vi.wikisource.org/wiki/Truyện_Kiều_(bản_Liễu_Văn_Ðường_1866)), dòng 715-716:


công nha

kəwŋ˧˧ ɲaː˧˧

kəwŋ˧˥ ɲaː˧˥

kəwŋ˧˧ ɲaː˧˧

kəwŋ˧˥ ɲaː˧˥

kəwŋ˧˥˧ ɲaː˧˥˧


ác vàng

aːk˧˥ va̤ːŋ˨˩

a̰ːk˩˧ jaːŋ˧˧

aːk˧˥ jaːŋ˨˩

aːk˩˩ vaːŋ˧˧

a̰ːk˩˧ vaːŋ˧˧

Dịch sao phỏng từ tiếng Trung Quốc 金烏 /金乌 (kim ô, nghĩa đen “quạ vàng”).

吝吝兎鉑鵶鐄

1820, Nguyễn Du (阮攸), Đoạn trường tân thanh (Truyện Kiều)^(https://vi.wikisource.org/wiki/Truyện_Kiều_(bản_Liễu_Văn_Ðường_1866)), xuất bản 1866, dòng 1269:


yến anh

iə̰n˩˧ ajŋ˧˥˧

"Gần xa nô nức yến anh, Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân." (TKiều)


gia chủ

ɟaː˧˥˧ ʨṵʔ˧˩


gió bấc

jɔ̰˩˧ ɓə̰k˩˧

ɟɔ̰˩˧ ɓə̰k˩˧

Mưa phùn gió bấc.


tục hôn

tṵʔk˨˩ hon˧˧

tuk˨˩˨ hoŋ˧˧

tṵk˨˨ hon˧˥˧

lấy vợ hay lấy chồng khác, sau khi chồng hay vợ trước chết.

Bà ấy mất đã khá lâu, ông ta bắt đầu tục hôn.


khúc nhôi

kʰṵk˩˧ ɲoj˧˥

kʰuk˧˥ ɲoj˧˧

xṵk˩˧ ɲoj˧˥˧

giãi bày khúc nhôi


tài lợi

ta̤ːj˨˩ lə̰ːʔj˨˩

taːj˧˧ lə̰ːj˨˨

taːj˨˩ ləːj˨˩˨

taːj˧˧ ləːj˨˨

taːj˧˧ lə̰ːj˨˨

Hám tài lợi.


tài lược

ta̤ːj˨˩ lɨə̰ʔk˨˩

taːj˧˧ lɨə̰k˨˨

taːj˨˩ lɨək˨˩˨

taːj˧˧ lɨək˨˨

taːj˧˧ lɨə̰k˨˨

Tài lược của nhà quân sự.


kết bạn

ket˧˥ ɓa̰ːʔn˨˩

kḛt˩˧ ɓa̰ːŋ˨˨

kəːt˧˥ ɓaːŋ˨˩˨

ket˩˩ ɓaːn˨˨

ket˩˩ ɓa̰ːn˨˨

kḛt˩˧ ɓa̰ːn˨˨

trai gái thời nay được tự do kết bạn với nhau


tráng sĩ

ʨaːŋ˧˥ siʔi˧˥

tʂa̰ːŋ˩˧ ʂi˧˩˨

tʂaːŋ˧˥ ʂi˨˩˦

tʂaːŋ˩˩ ʂḭ˩˧

tʂaːŋ˩˩ ʂi˧˩

tʂa̰ːŋ˩˧ ʂḭ˨˨

Người đàn ông có sức khỏe cường tráng và chí khí mạnh mẽ.

Người tráng sĩ Mán tự xưng là Nguyễn Thế Lộc, chủ trại Ma Lục, thuộc đạo Lạng Giang.

1960, Nguyễn Huy Tưởng, “Chương IX”, trong Lá cờ thêu sáu chữ vàng:


lễ lạt

leʔe˧˥ la̰ːʔt˨˩

le˧˩˨ la̰ːk˨˨

le˨˩˦ laːk˨˩˨

le˧˩ la̰ːt˨˨

lḛ˨˨ la̰ːt˨˨

Chuẩn bị đồ để lễ lạt quan trên.


lục sự

lṵʔk˨˩ sɨ̰ʔ˨˩

luk˨˩˨ ʂɨ˨˩˨

Công chức giữ việc biên chép giấy má ở các công sở, nhất là ở các tòa án.


quang âm

kwaːŋ˧˧ əm˧˧

kwaːŋ˧˥ əm˧˥

kwaːŋ˧˥ əm˧˥

kwaːŋ˧˥˧ əm˧˥˧

Ánh sáng và bóng tối; dùng để chỉ thời gian, ngày giờ.

"Nghĩ nhan sắc đương chừng hoa nở, Tiếc quang âm lần lữa gieo qua." (CPN)


quan ải

kwaːn˧˧ a̰ːj˧˩˧

kwaːŋ˧˥ aːj˧˩˨

waːŋ˧˧ aːj˨˩˦

kwaːn˧˥ aːj˧˩

kwaːn˧˥˧ a̰ːʔj˧˩

"Xảy nghe tin giặc Ô Qua, Phủ vây quan ải, quân ba bốn ngàn." (LVT)


quan thầy

kwaːn˧˧ tʰə̤j˨˩

kwaːŋ˧˥ tʰəj˧˧

waːŋ˧˧ tʰəj˨˩

kwaːn˧˥ tʰəj˧˧

kwaːn˧˥˧ tʰəj˧˧

kẻ có thế lực, dùng kẻ khác làm tay sai để làm những việc phi nghĩa, trong quan hệ với tay sai của mình.

xu nịnh quan thầy


quan thuế

kwaːŋ˧˥ tʰwḛ˩˧

waːŋ˧˧ tʰwe˧˥

kwaːn˧˥˧ tʰwḛ˩˧

hàng rào quan thuế


phòng ốc

fa̤wŋ˨˩ əwk˧˥

fawŋ˧˧ ə̰wk˩˧

fawŋ˨˩ əwk˧˥

fawŋ˧˧ əwk˩˩

fawŋ˧˧ ə̰wk˩˧

Sửa sang phòng ốc.


mực thước

khuôn phép

Những phép tắc, mẫu mực cần phải tuân theo.

mɨ̰ʔk˨˩ tʰɨək˧˥

mɨ̰k˨˨ tʰɨə̰k˩˧

mɨk˨˩˨ tʰɨək˧˥

mɨk˨˨ tʰɨək˩˩

mɨ̰k˨˨ tʰɨək˩˩

mɨ̰k˨˨ tʰɨə̰k˩˧

Cái dây mực và cái thước thợ mộc để lấy đường thẳng.


phu xe

Bây giờ đến cả thằng phu xe cũng biết luật !

1936, Vũ Trọng Phụng, chương 2, trong Số đỏ, Hà Nội báo:


phu tử

fu˧˥˧ tɨ̰ʔ˧˩

La Sơn phu tử.


ngoại hóa

ŋwa̰ːʔj˨˩ hwaː˧˥

ŋwa̰ːj˨˨ hwa̰ː˩˧

ŋwaːj˨˩˨ hwaː˧˥

ŋwaːj˨˨ hwa˩˩

ŋwa̰ːj˨˨ hwa˩˩

ŋwa̰ːj˨˨ hwa̰˩˧


thị nữ

tʰḭʔ˨˩ nɨʔɨ˧˥

tʰi˨˩˨ nɨ˨˩˦

Người hầu gái trong cung vua chúa hoặc trong các gia đình quý tộc lớn thời phong kiến.

Dọc đường, hay gặp một người con gái xinh-đẹp, từ Đông-thôn đi ra, đằng sau có một ả thị-nữ theo hầu.

1952, “Chuyện cây gạo”, trong Ngô Văn Triện (dịch), Truyền kỳ mạn lục, Sài Gòn: NXB Tân Việt, bản dịch 傳奇漫錄 của Nguyễn Dữ, tr. 39:


thời vận

tʰə̤ːj˨˩ və̰ʔn˨˩

tʰəːj˧˧ jə̰ŋ˨˨

tʰəːj˨˩ jəŋ˨˩˨

tʰəːj˧˧ vən˨˨

tʰəːj˧˧ və̰n˨˨

Thời vận hanh thông.


thợ thuyền

tʰə̰ːʔ˨˩ tʰwiə̤n˨˩

tʰə̰ː˨˨ tʰwiəŋ˧˧

tʰəː˨˩˨ tʰwiəŋ˨˩

tʰəː˨˨ tʰwiən˧˧

tʰə̰ː˨˨ tʰwiən˧˧

Chung quanh đều im lặng, cái im lặng không bình thường đối với những người ở cái khu phố chằng chịt những đường ngang ngõ tắt này, giang sơn của những rạp hát, những tiệm ăn, tiệm giải khát, tiệm thuốc phiện, những hàng quà, hàng bánh bán rong, những đào kép cải lương, những phu phen thợ thuyền, những khách trú, những làng chơi, những lưu manh yêu tạ, những con người sống cái cuộc sống phù hoa lam lũ, lừa lọc ê chề, càng về đêm càng ồn ào, quay cuồng rối rít.

1961, Nguyễn Huy Tưởng, “Chương 8”, trong Sống mãi với Thủ Đô:


quý nhân

kwḭ˩˧ ɲən˧˥˧

Người ở bậc cao sang và được kính trọng.

có cốt cách của một bậc quý nhân


quyền môn

"Miễn là được chốn quyền môn, Gặp dâu phú quý cho con nương nhờ." (PCCH)


quy hàng

kwi˧˧ ha̤ːŋ˨˩

kwi˧˥ haːŋ˧˧

kwi˧˥ haːŋ˧˧

kwi˧˥˧ haːŋ˧˧

chịu thua và chịu theo đối phương, không chống lại nữa.

tướng giặc phải cởi giáp quy hàng


ba quân

ɓaː˧˧ kwən˧˧

ɓaː˧˥ kwəŋ˧˥

ɓaː˧˥ kwən˧˥

ɓaː˧˥˧ kwən˧˥˧

ba đạo quân hoặc ba cánh quân lớn (tiền quân, trung quân và hậu quân, hoặc tả quân, trung quân và hữu quân); chỉ tất cả binh sĩ dưới quyền chỉ huy của một viên tướng, nói chung.

thề trước ba quân

bày tiệc khao thưởng ba quân


bằng an

ɓa̤ŋ˨˩ aːn˧˧

ɓaŋ˧˧ aːn˧˥˧


cửu nguyên

kḭw˧˩˧ ŋwiən˧˧

kɨw˧˩˨ ŋwiəŋ˧˥

kɨw˨˩˦ ŋwiəŋ˧˧

kɨw˧˩ ŋwiən˧˥

kɨ̰ʔw˧˩ ŋwiən˧˥˧


giám sinh

zaːm˧˥ sïŋ˧˧

ja̰ːm˩˧ ʂïn˧˥

jaːm˧˥ ʂɨn˧˧

ɟaːm˩˩ ʂïŋ˧˥

ɟa̰ːm˩˧ ʂïŋ˧˥˧

Học trò ở Quốc tử giám trong thời phong kiến.


lược thao

lɨə̰ʔk˨˩ tʰaːw˧˧

lɨə̰k˨˨ tʰaːw˧˥

lɨək˨˩˨ tʰaːw˧˧

lɨək˨˨ tʰaːw˧˥

lɨə̰k˨˨ tʰaːw˧˥

lɨə̰k˨˨ tʰaːw˧˥˧


lửa binh

lɨ̰ə˧˩˧ ɓïŋ˧˧

lɨə˧˩˨ ɓïn˧˥

lɨə˨˩˦ ɓɨn˧˧

lɨ̰ʔə˧˩ ɓïŋ˧˥˧

Đêm ngày luống những âm thầm, Lửa binh đâu đã ầm ầm một phương (Truyện Kiều)


thanh lâu

tʰajŋ˧˧ ləw˧˧

tʰan˧˥ ləw˧˥

tʰan˧˧ ləw˧˧

tʰajŋ˧˥ ləw˧˥

tʰajŋ˧˥˧ ləw˧˥˧

Có ai buổi trưa hay buổi đêm khuya, đi qua các nhà cô đào, và các chị em thanh lâu, thấy họ ăn cái quà ấy một cách chăm chú và tha thiết đến đâu không?

1943, Thạch Lam, “Vẫn quà Hà Nội”, trong Hà Nội băm sáu phố phường:


quan hà

kwaːn˧˧ ha̤ː˨˩

kwaːŋ˧˥ haː˧˧

waːŋ˧˧ haː˨˩

kwaːn˧˥ haː˧˧

kwaːn˧˥˧ haː˧˧

cửa ải và sông; thường dùng để chỉ sự xa xôi cách trở.

"Chiếc thân tựa gối quan hà, Nỗi niềm tâm sự trăng già thấu chăng?" (TTK)


quan san

kwaːŋ˧˥ ʂaːŋ˧˥

waːŋ˧˧ ʂaːŋ˧˧

kwaːn˧˥ ʂaːn˧˥

kwaːn˧˥˧ ʂaːn˧˥˧

Cửa ải và núi non; thường dùng để chỉ đường sá xa xôi, cách trở.

quan san nghìn dặm

"Người lên ngựa, kẻ chia bào, Rừng phong, thu đã nhuốm màu quan san." (TKiều)


quảng giao

kwa̰ːŋ˧˩˧ zaːw˧˧

kwaːŋ˧˩˨ jaːw˧˥

waːŋ˨˩˦ jaːw˧˧

kwaːŋ˧˩ ɟaːw˧˥

kwa̰ːʔŋ˧˩ ɟaːw˧˥˧

một con người quảng giao


băng nhân

ɓaŋ˧˥˧ ɲən˧˥˧


kết cỏ ngậm vành

ket˧˥ kɔ̰˧˩˧ ŋə̰ʔm˨˩ va̤jŋ˨˩

kḛt˩˧ kɔ˧˩˨ ŋə̰m˨˨ jan˧˧

kəːt˧˥ kɔ˨˩˦ ŋəm˨˩˨ jan˨˩

ket˩˩ kɔ˧˩ ŋəm˨˨ vajŋ˧˧

ket˩˩ kɔ˧˩ ŋə̰m˨˨ vajŋ˧˧

kḛt˩˧ kɔ̰ʔ˧˩ ŋə̰m˨˨ vajŋ˧˧

Dịch sao phỏng từ tiếng Trung Quốc 結草銜環 /结草衔环 (kết thảo hàm hoàn).

敢洳骨肉死生 / 群𡗉結𦹵唅𨭥𧗱𡢐

Dám nhờ cốt nhục tử sinh, / Còn nhiều kết cỏ ngậm vành về sau!

1820, Nguyễn Du (阮攸), Đoạn trường tân thanh (Truyện Kiều)^(https://vi.wikisource.org/wiki/Truyện_Kiều_(bản_Liễu_Văn_Ðường_1866)):


Biên Hòa

ɓiən˧˧ hwa̤ː˨˩

ɓiəŋ˧˥ hwaː˧˧

ɓiəŋ˧˧ hwaː˨˩

ɓiən˧˥ hwa˧˧

ɓiən˧˥˧ hwa˧˧

Một tỉnh cũ ở Đông Nam Bộ Việt Nam, thành lập vào năm Minh Mạng thứ 13 (1832). Theo Hiệp ước Nhâm Tuất, Biên Hòa bị cắt nhượng cho Pháp cùng với Gia Định và Định Tường. Năm 1889, chia thành ba tỉnh: Biên Hòa, Bà Rịa và Thủ Dầu Một. Thời thuộc Pháp và chiến tranh Việt Nam, địa giới tỉnh nhiều lần thay đổi, chia tách và sáp nhập với các tỉnh khác: từ năm 1951 đến năm 1955 và từ năm 1960 đến năm 1961, sáp nhập với tỉnh Thủ Dầu Một thành tỉnh Thủ Biên; từ năm 1963 đến năm 1967, sáp nhập với tỉnh Bà Rịa thành tỉnh Bà Biên. Năm 1976, tỉnh sáp nhập với Bà Rịa và Long Khánh thành tỉnh Đồng Nai. Tỉnh lỵ đặt tại Biên Hòa.


tĩnh từ

tïʔïŋ˧˥ tɨ̤˨˩


cầm bằng

kə̤m˨˩ ɓa̤ŋ˨˩

Tổ hợp dùng để nêu một giả thiết, coi đó là khả năng hoặc trường hợp xấu nhất đành phải chấp nhận; cứ kể như, cứ coi như là.


anh minh

ajŋ˧˥˧ mïŋ˧˥˧

vị vua anh minh


ác báo

aːk˧˥ ɓaːw˧˥

a̰ːk˩˧ ɓa̰ːw˩˧

aːk˧˥ ɓaːw˧˥

aːk˩˩ ɓaːw˩˩

a̰ːk˩˧ ɓa̰ːw˩˧

(người đã làm điều ác) lại gặp phải điều ác, theo quan niệm của đạo Phật.


khinh dể

kʰïn˧˥ je˧˩˨

kʰɨn˧˧ je˨˩˦

xïŋ˧˥˧ ɟḛʔ˧˩

Nhân dân ai cũng khinh dể bọn lưu manh.


công sứ

kəwŋ˧˥ ʂɨ̰˩˧

kəwŋ˧˥˧ ʂɨ̰˩˧

viên chức người Pháp đứng đầu bộ máy cai trị thực dân một tỉnh ở Trung Kì và Bắc Kì thời Pháp thuộc.


phòng the

fa̤wŋ˨˩ tʰɛ˧˧

fawŋ˧˧ tʰɛ˧˥

fawŋ˨˩ tʰɛ˧˧

fawŋ˧˧ tʰɛ˧˥

fawŋ˧˧ tʰɛ˧˥˧


trẻ trâu

sửu nhi

Thanh thiếu niên có tính bốc đồng, thích thể hiện cái tôi.

ʨɛ̰˧˩˧ ʨəw˧˧

tʂɛ˧˩˨ tʂəw˧˥

tʂɛ˨˩˦ tʂəw˧˧

tʂɛ˧˩ tʂəw˧˥

tʂɛ̰ʔ˧˩ tʂəw˧˥˧

Chúng tha thẩn quanh bãi chả chịu đi đâu, bọn trẻ trâu rỗi việc xoay ra đánh vật với nhau.

1999, Hà Ân, Quận He khởi nghĩa, Nhà xuất bản Lao động, tr. 27:


bành tô

ɓa̤jŋ˨˩ to˧˧

ɓajŋ˧˧ to˧˥˧

chiếc áo bành tô cũ


bãi binh

ɓaʔaj˧˥ ɓïŋ˧˧

ɓaːj˧˩˨ ɓïn˧˥

ɓaːj˨˩˦ ɓɨn˧˧

ɓa̰ːj˩˧ ɓïŋ˧˥

ɓaːj˧˩ ɓïŋ˧˥

ɓa̰ːj˨˨ ɓïŋ˧˥˧


cấm binh

kə̰m˩˧ ɓïn˧˥

kə̰m˩˧ ɓïŋ˧˥˧


công khố

kəwŋ˧˥ kʰo̰˩˧

kəwŋ˧˧ kʰo˧˥

kəwŋ˧˥˧ xo̰˩˧


cứt sắt

kɨ̰k˩˧ ʂa̰k˩˧

kɨ̰t˩˧ ʂa̰t˩˧


chinh phu

ʨïŋ˧˥˧ fu˧˥˧

Người đàn ông đi đánh trận thời phong kiến.

Khách chinh phu.

Hồn tử sĩ gió ù ù thổi, Mặt chinh phu trăng dõi dõi soi.


quải

quải cơm


cập nhật

kə̰ʔp˨˩ ɲə̰ʔt˨˩

kə̰p˨˨ ɲə̰k˨˨

kəp˨˩˨ ɲək˨˩˨

kə̰p˨˨ ɲə̰t˨˨

thay đổi và/hoặc bổ sung kịp thời từng ngày một, không để chậm sang ngày hôm sau.

sổ sách ghi cập nhật


biên cương

ɓiən˧˧ kɨəŋ˧˧

ɓiəŋ˧˥ kɨəŋ˧˥

ɓiəŋ˧˧ kɨəŋ˧˧

ɓiən˧˥ kɨəŋ˧˥

ɓiən˧˥˧ kɨəŋ˧˥˧


công lênh

kəwŋ˧˧ ləjŋ˧˧

kəwŋ˧˥ len˧˥

kəwŋ˧˧ ləːn˧˧

kəwŋ˧˥ leŋ˧˥

kəwŋ˧˥˧ leŋ˧˥˧


đại khánh

ɗa̰ːʔj˨˩ xajŋ˧˥

ɗa̰ːj˨˨ kʰa̰n˩˧

ɗaːj˨˩˨ kʰan˧˥

ɗaːj˨˨ xajŋ˩˩

ɗa̰ːj˨˨ xajŋ˩˩

ɗa̰ːj˨˨ xa̰jŋ˩˧

Vua Khải Định mới bốn mươi tuổi đã tổ chức lễ tứ tuần đại khánh.


quyền huynh thế phụ

kwn˨˩ hwiŋ˧˧ tʰe˧˥ fṵʔ˨˩

kwŋ˧˧ hwin˧˥ tʰḛ˩˧ fṵ˨˨

wŋ˨˩ hwɨn˧˧ tʰe˧˥ fu˨˩˨

kwn˧˧ hwiŋ˧˥ tʰe˩˩ fu˨˨

kwn˧˧ hwiŋ˧˥ tʰe˩˩ fṵ˨˨

kwn˧˧ hwiŋ˧˥˧ tʰḛ˩˧ fṵ˨˨

Quyền của người anh có thể thay cha để giải quyết mọi việc lớn nhỏ trong gia đình (theo quan niệm đạo đức phong kiến).


u minh

"Nẻo u minh khéo chia đôi ngả, Nghĩ đòi phen nồng nã đòi phen." (ATV)


u minh

cõi u minh


đinh ninh

ɗïŋ˧˥˧ nïŋ˧˥˧

Nói đi nói lại, dặn đi dặn lại cặn kẽ để cho nhớ kĩ.


đinh ninh

ɗïŋ˧˥˧ nïŋ˧˥˧


cùi dìa

kṳj˨˩ zi̤ə˨˩


cậu ấm

kə̰ʔw˨˩ əm˧˥

kə̰w˨˨ ə̰m˩˧

kə̰w˨˨ ə̰m˩˧

Từ thời trước dùng để gọi con trai nhà quan.

Cậu ấm, cô chiêu.


quốc sản

kwəwk˧˥ sa̰ːn˧˩˧

kwə̰wk˩˧ ʂaːŋ˧˩˨

wəwk˧˥ ʂaːŋ˨˩˦

kwəwk˩˩ ʂaːn˧˩

kwə̰wk˩˧ ʂa̰ːʔn˧˩

Âm Hán-Việt của chữ Hán 國產, trong đó: 國 (“đất nước, quốc gia”) và 產 (“sản phẩm”).

Những vật được làm ra hay tìm ra trong đất nước.


chính sự

ʨïŋ˧˥ sɨ̰ʔ˨˩

ʨḭ̈n˩˧ ʂɨ̰˨˨

ʨḭ̈ŋ˩˧ ʂɨ̰˨˨


Hoa Thịnh Đốn

hwaː˧˧ tʰḭ̈ʔŋ˨˩ ɗon˧˥

hwaː˧˥ tʰḭ̈n˨˨ ɗo̰ŋ˩˧

hwaː˧˧ tʰɨn˨˩˨ ɗoŋ˧˥

hwa˧˥ tʰïŋ˨˨ ɗon˩˩

hwa˧˥ tʰḭ̈ŋ˨˨ ɗon˩˩

hwa˧˥˧ tʰḭ̈ŋ˨˨ ɗo̰n˩˧

Âm Hán-Việt của chữ Hán 華盛頓 (“Washington”). So sánh với tiếng Quảng Đông 華盛頓 /华盛顿 (waa⁴ sing⁶ deon⁶).

Washington, D.C. (một thủ đô 2 của Hoa Kỳ).

Chúng tôi hy-vọng sẽ gặp được Chị vào cuối tháng 7 năm nay tại Thủ-đô Hoa-Thịnh-Đốn.

01/05/1982, Lê-Hoàng-Ân, “Kính gởi Bà Lê-Thị-Anh”, trong (Vui lòng cung cấp tên cuốn sách hoặc tên tạp chí), Hội Tranh Đấu cho Nhân Quyền tại Việt Nam:

Chuyện bầu cử ở Mỹ đã xong nhưng còn nhiều chuyện khác về chính trị nước Mỹ mà người Việt chúng ta cần suy nghĩ và bàn luận, trong đó việc lá cờ Việt Nam Cộng Hòa còn gọi là cờ Vàng đã xuất hiện trong cuộc biểu tình tại thủ đô Hoa Thịnh Đốn ngày 6/1/2021 vừa qua.

23/01/2021, Nguyễn Quang Duy, “Quanh Chuyện Cờ Việt Nam Cộng Hòa Trong Bão Tố Chính Trị Hoa Kỳ”, trong Việt Báo, Garden Grove, California, truy cập 2021-02-22:

Eileen Wilkinson, 100 tuổi, sống tại tiểu bang Hoa Thịnh Đốn.

21/10/2017, “Cụ bà 100 tuổi mở ‘văn phòng’ chuyên cho lời khuyên”, trong Nam Phố (dịch), Calitoday, San Jose, California, truy cập 2021-02-22:


chấp pháp

ʨəp˧˥ faːp˧˥

ʨə̰p˩˧ fa̰ːp˩˧

ʨəp˧˥ faːp˧˥

ʨəp˩˩ faːp˩˩

ʨə̰p˩˧ fa̰ːp˩˧

Cơ quan chấp pháp.


xéo xắt

sɛ̰w˩˧ sa̰k˩˧

sɛ̰w˩˧ sa̰t˩˧

Nhưng buồn thay, tại nhà cô Ánh Tuyết, chị phải thường chứng kiến cảnh cô chửi rủa con nợ, đánh đập tôi tớ và xéo xắt những cô gái điếm dưới tay cô.

1994, Hồ Trường An, Đêm xanh huyền-hoặc, Nhà xuất bản Làng Văn, tr. 122:


đi ở

ɗi˧˥˧ ə̰ːʔ˧˩

Đến làm thuê cho một gia đình và thường ăn ở luôn tại đó.

- Em coi anh Cu có tình mà lại có nghĩa nữa. Tuy ảnh nghèo, ảnh đi ở đày tớ cho người ta, mà ảnh hơn cậu Hai Nghĩa, hơn Hương thân Chiểu thập bội.

1930, Hồ Biểu Chánh, “Chương hai”, trong Con nhà nghèo:

Người đàn bà góa mù này bán hắn cho một bác phó cối không con và khi bác phó cối này chết thì hắn bơ vơ, hết đi ở cho nhà này lại đi ở cho nhà nọ.


chữ tòng

ʨɨʔɨ˧˥ ta̤wŋ˨˩

ʨɨ˧˩˨ tawŋ˧˧

ʨɨ˨˩˦ tawŋ˨˩

ʨɨ̰˩˧ tawŋ˧˧

ʨɨ̰˨˨ tawŋ˧˧

Nguyên tắc của lễ giáo phong kiến bắt người phụ nữ khi đã lấy chồng thì phải theo chồng, hoàn toàn phục tùng chồng (xuất giá tòng phu)

"Nàng rằng: Phận gái chữ tòng, Chàng đi, thiếp cũng quyết lòng xin đi." (TKiều)


con đen

kɔn˧˥˧ ɗɛn˧˥˧

Dân thường, không có địa vị trong xã hội (gọi theo quan niệm phong kiến, hàm ý coi là khờ khạo)


đăm

Chân đăm đá chân chiêu.


xảy

Xảy nghe trống đã giục thôi vào trường."

(Nguyễn Đình Chiểu, Truyện Lục Vân Tiên)


công khanh

kəwŋ˧˧ xajŋ˧˧

kəwŋ˧˥ kʰan˧˥

kəwŋ˧˧ kʰan˧˧

kəwŋ˧˥ xajŋ˧˥

kəwŋ˧˥˧ xajŋ˧˥˧


cương toả

kɨəŋ˧˧ twa̰ː˧˩˧

kɨəŋ˧˥ twaː˧˩˨

kɨəŋ˧˧ twaː˨˩˦

kɨəŋ˧˥ twa˧˩

kɨəŋ˧˥˧ twa̰ʔ˧˩

dây cương và hàm thiếc; ví cái ràng buộc làm mất tự do.

thoát khỏi vòng cương toả


cương vực

kɨəŋ˧˧ vɨ̰ʔk˨˩

kɨəŋ˧˥ jɨ̰k˨˨

kɨəŋ˧˧ jɨk˨˩˨

kɨəŋ˧˥ vɨk˨˨

kɨəŋ˧˥ vɨ̰k˨˨

kɨəŋ˧˥˧ vɨ̰k˨˨

Cương vực lãnh thổ Việt Nam thời nhà Lê.


bổn

biến thể của bản trong một số từ gốc Hán, như: bổn báo, bổn quốc, vong bổn,v.v..


đầy tớ

ɗə̤j˨˩ təː˧˥

ɗəj˧˧ tə̰ː˩˧

ɗəj˧˧ tə̰ː˩˧

Người đi ở trong xã hội cũ, trong quan hệ với chủ.

Đi làm đầy tớ cho nhà giàu.


cất chức

kə̰k˩˧ ʨɨ̰k˩˧

kə̰t˩˧ ʨɨ̰k˩˧


sỉ vả

sḭ˧˩˧ va̰ː˧˩˧

ʂi˧˩˨ jaː˧˩˨

ʂi˨˩˦ jaː˨˩˦

ʂḭʔ˧˩ va̰ːʔ˧˩


cầu kiến

kə̤w˨˩ kiən˧˥

kəw˧˧ kiə̰ŋ˩˧

kəw˨˩ kiəŋ˧˥

kəw˧˧ kiən˩˩

kəw˧˧ kiə̰n˩˧

Sứ thần các nước xin được vào cầu kiến nhà vua.


cật ruột

kə̰ʔt˨˩ zuət˨˩

kə̰k˨˨ ʐuək˨˨

kək˨˩˨ ɹuək˨˩˨

kət˨˨ ɹuət˨˨

kə̰t˨˨ ɹuət˨˨


cư sĩ

Các cư sĩ đời Đường.

Trong khi sốt, chàng thấy một người khôi ngô dõng-dạc, đầu đội mũ trụ đi đến, nói năng, quần áo, rất giống như người Tàu, tự xưng là cư-sĩ, đến đòi làm trả lại tòa đền như cũ,[…]

1952, “Chuyện chức phán-sự ở đền Tản-viên”, trong Ngô Văn Triện (dịch), Truyền kỳ mạn lục, Sài Gòn: NXB Tân Việt, bản dịch 傳奇漫錄 của Nguyễn Dữ, tr. 109:


bát phẩm

ɓaːt˧˥ fə̰m˧˩˧

ɓa̰ːk˩˧ fəm˧˩˨

ɓaːk˧˥ fəm˨˩˦

ɓaːt˩˩ fəm˧˩

ɓa̰ːt˩˧ fə̰ʔm˧˩

phẩm trật thứ tám (trong thang cấp bậc quan lại)


cung cấm

kuŋ˧˥ kə̰m˩˧

kuŋ˧˥˧ kə̰m˩˧

cung vua ở, được canh phòng cẩn mật (nói khái quát)

Không được tự do ra vào nơi cung cấm.


cấm quân

kəm˧˥ kwən˧˧

kə̰m˩˧ kwəŋ˧˥

kəm˩˩ kwən˧˥

kə̰m˩˧ kwən˧˥˧

Cấm quân trông giữ kinh thành.


cất binh

kə̰k˩˧ ɓïn˧˥

kə̰t˩˧ ɓïŋ˧˥˧

Cất binh đi dẹp giặc.


cần lao

kə̤n˨˩ laːw˧˧

kəŋ˧˧ laːw˧˥

kəŋ˨˩ laːw˧˧

kən˧˧ laːw˧˥

kən˧˧ laːw˧˥˧

Xuất thân trong đám cần lao.

Giai cấp cần lao (công nhân và nông dân).


cầu thân

kə̤w˨˩ tʰən˧˧

kəw˧˧ tʰəŋ˧˥

kəw˨˩ tʰəŋ˧˧

kəw˧˧ tʰən˧˥

kəw˧˧ tʰən˧˥˧

Xin kết hôn với ai hoặc làm thông gia với gia đình nào đó.


cẩn tắc

kə̰n˧˩˧ tak˧˥

kəŋ˧˩˨ ta̰k˩˧

kəŋ˨˩˦ tak˧˥

kə̰ʔn˧˩ ta̰k˩˧

Cẩn tắc không bao giờ thừa.


cận thần

kə̰ʔn˨˩ tʰə̤n˨˩

kə̰ŋ˨˨ tʰəŋ˧˧

kəŋ˨˩˨ tʰəŋ˨˩

kən˨˨ tʰən˧˧

kə̰n˨˨ tʰən˧˧

Bề tôi thường ở bên cạnh vua chúa và được vua chúa tin dùng.

Các cận thần và bá quan văn võ đều có mặt.


bề tôi

Người ở cương vị làm tôi, trong quan hệ với vua, chúa.

Một bề tôi trung thành.


cắc

Bạc cắc.

Không còn một cắc.


công đường

kəwŋ˧˧ ɗɨə̤ŋ˨˩

kəwŋ˧˥ ɗɨəŋ˧˧

kəwŋ˧˧ ɗɨəŋ˨˩

kəwŋ˧˥ ɗɨəŋ˧˧

kəwŋ˧˥˧ ɗɨəŋ˧˧

Nơi làm việc của quan lại thời phong kiến.

Bị đưa ra công đường xét xử.


xèng

Đồng tiền kẽm, đơn vị tiền tệ giá trị nhỏ nhất thời phong kiến.

Không còn một đồng xèng.

Bòn nhặt từng xèng nuôi thân.


bờ cõi

ɓə̤ː˨˩ kɔʔɔj˧˥

ɓəː˧˧ kɔj˧˩˨

ɓəː˨˩ kɔj˨˩˦

ɓəː˧˧ kɔ̰j˩˧

ɓəː˧˧ kɔ̰j˨˨

Quân giặc đã tiến sát bờ cõi.


ông nhạc

əwŋ˧˧ ɲa̰ːʔk˨˩

əwŋ˧˥ ɲa̰ːk˨˨

əwŋ˧˧ ɲaːk˨˩˨

əwŋ˧˥ ɲaːk˨˨

əwŋ˧˥ ɲa̰ːk˨˨

əwŋ˧˥˧ ɲa̰ːk˨˨

Từ tiếng Việt “ông nhạc”,
* vie:ông
* Hani:岳 = “nhạc”: thuộc về vợ


cùng đinh

kuŋ˧˧ ɗïŋ˧˥˧

Người đàn ông thuộc tầng lớp nghèo khổ và bị khinh rẻ nhất ở nông thôn thời trước.

Thượng anh hùng, hạ cùng đinh.


ân đức

ən˧˥˧ ɗɨ̰k˩˧

Công ơn và đức độ.

Nhờ ân đức của ông cha.


hán

Loại giày của những nhà quyền quý thời xưa.


báo an

ɓaːw˧˥ aːn˧˧

ɓa̰ːw˩˧ aːŋ˧˥

ɓaːw˧˥ aːŋ˧˧

ɓaːw˩˩ aːn˧˥

ɓa̰ːw˩˧ aːn˧˥˧


bãi chầu

ɓaʔaj˧˥ ʨə̤w˨˩

ɓaːj˧˩˨ ʨəw˧˧

ɓaːj˨˩˦ ʨəw˨˩

ɓa̰ːj˩˧ ʨəw˧˧

ɓaːj˧˩ ʨəw˧˧

ɓa̰ːj˨˨ ʨəw˧˧


bãi triều

ɓaʔaj˧˥ ʨiə̤w˨˩

ɓaːj˧˩˨ tʂiəw˧˧

ɓaːj˨˩˦ tʂiəw˨˩

ɓa̰ːj˩˧ tʂiəw˧˧

ɓaːj˧˩ tʂiəw˧˧

ɓa̰ːj˨˨ tʂiəw˧˧


bãi thị

ɓaʔaj˧˥ tʰḭʔ˨˩

ɓaːj˧˩˨ tʰḭ˨˨

ɓaːj˨˩˦ tʰi˨˩˨

ɓa̰ːj˩˧ tʰi˨˨

ɓaːj˧˩ tʰḭ˨˨

ɓa̰ːj˨˨ tʰḭ˨˨


bát kết

ɓaːt˧˥ ket˧˥

ɓa̰ːk˩˧ kḛt˩˧

ɓaːk˧˥ kəːt˧˥

ɓaːt˩˩ ket˩˩

ɓa̰ːt˩˧ kḛt˩˧

chân đi một đôi bát kết


bù trì

Chăm lo, nuôi nấng chu đáo hoặc giúp đỡ một cách ân cần.

mẹ cha bù trì

nuôi nấng, bù trì


bưu chánh

ɓiw˧˧ ʨajŋ˧˥

ɓɨw˧˥ ʨa̰n˩˧

ɓɨw˧˥ ʨajŋ˩˩

ɓɨw˧˥˧ ʨa̰jŋ˩˧


bản quốc

ɓa̰ːn˧˩˧ kwəwk˧˥

ɓaːŋ˧˩˨ kwə̰wk˩˧

ɓaːŋ˨˩˦ wəwk˧˥

ɓaːn˧˩ kwəwk˩˩

ɓa̰ːʔn˧˩ kwə̰wk˩˧

Nước của mình hoặc của người đang được nói đến (phân biệt với các nước khác).

Chăm lo cho người dân bản quốc.


châu mục

ʨəw˧˧ mṵʔk˨˩

ʨəw˧˧ muk˨˩˨

ʨəw˧˥˧ mṵk˨˨

Quan cai trị đứng đầu một châu trong thời phong kiến.

Tên tướng cướp uy hiếp cả các châu mục trong vùng.


bảng nhãn

ɓa̰ːŋ˧˩˧ ɲaʔan˧˥

ɓaːŋ˧˩˨ ɲaːŋ˧˩˨

ɓaːŋ˨˩˦ ɲaːŋ˨˩˦

ɓaːŋ˧˩ ɲa̰ːn˩˧

ɓaːŋ˧˩ ɲaːn˧˩

ɓa̰ːʔŋ˧˩ ɲa̰ːn˨˨

Học vị của người đỗ thứ hai, sau trạng nguyên, trong khoa thi đình thời phong kiến.

Tài bảng nhãn thám hoa lỡ ra cũng hỏng.


bảo mệnh

ɓa̰ːw˧˩˧ mə̰ʔjŋ˨˩

ɓaːw˧˩˨ mḛn˨˨

ɓaːw˨˩˦ məːn˨˩˨

ɓaːw˧˩ meŋ˨˨

ɓaːw˧˩ mḛŋ˨˨

ɓa̰ːʔw˧˩ mḛŋ˨˨


báo bổ

ɓaːw˧˥ ɓo̰˧˩˧

ɓa̰ːw˩˧ ɓo˧˩˨

ɓaːw˧˥ ɓo˨˩˦

ɓa̰ːw˩˧ ɓo̰ʔ˧˩

cố gắng học giỏi để báo bổ cha mẹ


giản phác

za̰ːn˧˩˧ faːk˧˥

jaːŋ˧˩˨ fa̰ːk˩˧

jaːŋ˨˩˦ faːk˧˥

ɟaːn˧˩ faːk˩˩

ɟa̰ːʔn˧˩ fa̰ːk˩˧

Thân vóc gầy yếu. Tánh tình hiền hậu, giản phác. Thích giao du và rất hiếu học.

1988, Quách Tấn, Đôi nét về Hàn Mặc Tử, Quê mẹ, tr. 10:


an thân

aːn˧˧ tʰən˧˧

aːŋ˧˥ tʰəŋ˧˥

aːŋ˧˧ tʰəŋ˧˧

aːn˧˥ tʰən˧˥

aːn˧˥˧ tʰən˧˥˧

Những mừng được chốn an thân / Vội vàng nào kịp tính gần, tính xa.


anh kiệt

ajŋ˧˧ kiə̰ʔt˨˩

an˧˥ kiə̰k˨˨

an˧˧ kiək˨˩˨

ajŋ˧˥ kiət˨˨

ajŋ˧˥ kiə̰t˨˨

ajŋ˧˥˧ kiə̰t˨˨


binh lửa

ɓïŋ˧˧ lɨ̰ə˧˩˧

ɓïn˧˥ lɨə˧˩˨

ɓɨn˧˧ lɨə˨˩˦

ɓïŋ˧˥˧ lɨ̰ʔə˧˩


binh nghiệp

ɓïŋ˧˧ ŋiə̰ʔp˨˩

ɓïn˧˥ ŋiə̰p˨˨

ɓɨn˧˧ ŋiəp˨˩˨

ɓïŋ˧˥ ŋiəp˨˨

ɓïŋ˧˥ ŋiə̰p˨˨

ɓïŋ˧˥˧ ŋiə̰p˨˨

cuộc đời binh nghiệp


binh đao

ɓïŋ˧˧ ɗaːw˧˧

ɓïn˧˥ ɗaːw˧˥

ɓɨn˧˧ ɗaːw˧˧

ɓïŋ˧˥ ɗaːw˧˥

ɓïŋ˧˥˧ ɗaːw˧˥˧

binh khí như gươm, đao, v.v. (nói khái quát); dùng để chỉ việc chiến tranh.

nạn binh đao

"Ngẫm từ gây việc binh đao, Đống xương Vô định đã cao bằng đầu." (TKiều)


biên niên

ɓiən˧˧ niən˧˧

ɓiəŋ˧˥ niəŋ˧˥

ɓiəŋ˧˧ niəŋ˧˧

ɓiən˧˥ niən˧˥

ɓiən˧˥˧ niən˧˥˧

Theo thứ tự thời gian từng năm một mà ghi các sự kiện lịch sử.

chép sử theo lối biên niên

bộ sử biên niên


biến cải

ɓiən˧˥ ka̰ːj˧˩˧

ɓiə̰ŋ˩˧ kaːj˧˩˨

ɓiəŋ˧˥ kaːj˨˩˦

ɓiən˩˩ kaːj˧˩

ɓiə̰n˩˧ ka̰ːʔj˧˩

"Ngỡ là y ước sở cầu, Ai ngờ biến cải ra màu bạc đen." (NTT)


dưỡng lão

zɨəʔəŋ˧˥ laʔaw˧˥

jɨəŋ˧˩˨ laːw˧˩˨

jɨəŋ˨˩˦ laːw˨˩˦

ɟɨə̰ŋ˩˧ la̰ːw˩˧

ɟɨəŋ˧˩ laːw˧˩

ɟɨə̰ŋ˨˨ la̰ːw˨˨

(cũ) Nói phần của cải để dành lại dùng lúc già nua.


bang biện

ɓaːŋ˧˧ ɓiə̰ʔn˨˩

ɓaːŋ˧˥ ɓiə̰ŋ˨˨

ɓaːŋ˧˧ ɓiəŋ˨˩˨

ɓaːŋ˧˥ ɓiən˨˨

ɓaːŋ˧˥ ɓiə̰n˨˨

ɓaːŋ˧˥˧ ɓiə̰n˨˨

Người đứng đầu chính quyền trong một tổng ở Nam Bộ thời Pháp thuộc.


bi cảm

ɓi˧˧ ka̰ːm˧˩˧

ɓi˧˥ kaːm˧˩˨

ɓi˧˧ kaːm˨˩˦

ɓi˧˥˧ ka̰ːʔm˧˩

động lòng bi cảm


binh mã

ɓïŋ˧˧ maʔa˧˥

ɓïn˧˥ maː˧˩˨

ɓɨn˧˧ maː˨˩˦

ɓïŋ˧˥ ma̰ː˩˧

ɓïŋ˧˥˧ ma̰ː˨˨

binh sĩ và ngựa chiến; quân đội (nói tổng quát)

"Ròng ròng binh mã thương đao, Cờ chiêu trống giục binh reo hai hàng." (MPXH)


binh phục

ɓïŋ˧˧ fṵʔk˨˩

ɓɨn˧˧ fuk˨˩˨

ɓïŋ˧˥˧ fṵk˨˨


bình thư

ɓï̤ŋ˨˩ tʰɨ˧˧

ɓïŋ˧˧ tʰɨ˧˥˧

nghiên cứu binh thư


biên thuỳ

ɓiən˧˧ tʰwi̤˨˩

ɓiəŋ˧˥ tʰwi˧˧

ɓiəŋ˧˧ tʰwi˨˩

ɓiən˧˥ tʰwi˧˧

ɓiən˧˥˧ tʰwi˧˧

"Nghênh ngang một cõi biên thuỳ, Thiếu gì cô quả, thiếu gì bá vương!" (TKiều)


buồng hương

ɓuəŋ˨˩ hɨəŋ˧˧

ɓuəŋ˧˧ hɨəŋ˧˥

ɓuəŋ˨˩ hɨəŋ˧˧

ɓuəŋ˧˧ hɨəŋ˧˥

ɓuəŋ˧˧ hɨəŋ˧˥˧

"Người thương ơi hỡi người thương!, Đi đâu mà để buồng hương lạnh lùng?" (Cdao)


buồng khuê

ɓuəŋ˨˩ xwe˧˧

ɓuəŋ˧˧ kʰwe˧˥

ɓuəŋ˨˩ kʰwe˧˧

ɓuəŋ˧˧ xwe˧˥

ɓuəŋ˧˧ xwe˧˥˧

Phòng riêng của phụ nữ con nhà quyền quý thời xưa.

"Xót mình cửa các buồng khuê, Vỡ lòng, học lấy những nghề nghiệp hay!" (TKiều)


phòng khuê

fa̤wŋ˨˩ xwe˧˧

fawŋ˧˧ kʰwe˧˥

fawŋ˨˩ kʰwe˧˧

fawŋ˧˧ xwe˧˥˧


bài tây

ɓa̤ːj˨˩ təj˧˧

ɓaːj˧˧ təj˧˥

ɓaːj˨˩ təj˧˧

ɓaːj˧˧ təj˧˥

ɓaːj˧˧ təj˧˥˧

bộ bài tây

bói bài tây


bàn giấy

ɓa̤ːn˨˩ zəj˧˥

ɓaːŋ˧˧ jə̰j˩˧

ɓaːŋ˨˩ jəj˧˥

ɓaːn˧˧ ɟəj˩˩

ɓaːn˧˧ ɟə̰j˩˧

Nơi làm việc về sổ sách, giấy tờ ở cơ quan, nhà máy, văn phòng.

công chức bàn giấy

được làm ở bàn giấy


bàn độc

ɓa̤ːn˨˩ ɗə̰ʔwk˨˩

ɓaːŋ˧˧ ɗə̰wk˨˨

ɓaːŋ˨˩ ɗəwk˨˩˨

ɓaːn˧˧ ɗəwk˨˨

ɓaːn˧˧ ɗə̰wk˨˨


bào hao

ɓa̤ːw˨˩ haːw˧˧

ɓaːw˧˧ haːw˧˥

ɓaːw˨˩ haːw˧˧

ɓaːw˧˧ haːw˧˥

ɓaːw˧˧ haːw˧˥˧

"Mẹ cha trong dạ bào hao, Số phải khổ đói, biết bao giờ rồi?" (PCCH)


đa tạ

ɗaː˧˧ ta̰ːʔ˨˩

ɗaː˧˥ ta̰ː˨˨

ɗaː˧˧ taː˨˩˨

ɗaː˧˥ ta̰ː˨˨

ɗaː˧˥˧ ta̰ː˨˨

Xin đa tạ lòng tốt của ông!


oan khốc

waːn˧˧ xəwk˧˥

waːŋ˧˥ kʰə̰wk˩˧

waːŋ˧˧ kʰəwk˧˥

wan˧˥˧ xə̰wk˩˧

"Búa rìu bao quản thân tàn, Nỡ đày đoạ trẻ, càng oan khốc già." (TKiều)


uy

ra uy


oan khiên

waːn˧˧ xiən˧˧

waːŋ˧˥ kʰiəŋ˧˥

waːŋ˧˧ kʰiəŋ˧˧

wan˧˥˧ xiən˧˥˧

nỗi oan khiên


bướm ong

ɓɨəm˧˥ awŋ˧˧

ɓɨə̰m˩˧ awŋ˧˥

ɓɨəm˧˥ awŋ˧˧

ɓɨəm˩˩ awŋ˧˥

ɓɨə̰m˩˧ awŋ˧˥˧

quen thói bướm ong

buông lời bướm ong


oán cừu

waːn˧˥ ki̤w˨˩

wa̰ːŋ˩˧ kɨw˧˧

waːŋ˧˥ kɨw˨˩

wa̰n˩˧ kɨw˧˧

oán cừu xưa chưa trả


ô tô ca

o˧˧ to˧˧ kaː˧˧

o˧˥ to˧˥ kaː˧˥

o˧˧ to˧˧ kaː˧˧

o˧˥ to˧˥ kaː˧˥

o˧˥˧ to˧˥˧ kaː˧˥˧


xe ca

sɛ˧˥˧ kaː˧˥˧


ô tô hòm

o˧˧ to˧˧ hɔ̤m˨˩

o˧˥ to˧˥ hɔm˧˧

o˧˧ to˧˧ hɔm˨˩

o˧˥ to˧˥ hɔm˧˧

o˧˥˧ to˧˥˧ hɔm˧˧


ông gia

əwŋ˧˥˧ ɟaː˧˥˧

Ông gia đi ăn cỗ rồi.


ông tơ bà nguyệt

əwŋ˧˧ təː˧˧ ɓa̤ː˨˩ ŋwiə̰ʔt˨˩

əwŋ˧˥ təː˧˥ ɓaː˧˧ ŋwiə̰k˨˨

əwŋ˧˧ təː˧˧ ɓaː˨˩ ŋwiək˨˩˨

əwŋ˧˥ təː˧˥ ɓaː˧˧ ŋwiət˨˨

əwŋ˧˥ təː˧˥ ɓaː˧˧ ŋwiə̰t˨˨

əwŋ˧˥˧ təː˧˥˧ ɓaː˧˧ ŋwiə̰t˨˨


ông tơ hồng

əwŋ˧˧ təː˧˧ hə̤wŋ˨˩

əwŋ˧˥ təː˧˥ həwŋ˧˧

əwŋ˧˧ təː˧˧ həwŋ˨˩

əwŋ˧˥ təː˧˥ həwŋ˧˧

əwŋ˧˥˧ təː˧˥˧ həwŋ˧˧

"Đôi ta như vợ với chồng, Chỉ hiềm một nỗi ông Tơ Hồng chưa xe." (Cdao)


yên hà

iən˧˧ ha̤ː˨˩

iən˧˥˧ haː˧˧

Khói và ráng; chỉ cảnh thiên nhiên nơi núi rừng mà các nhà nho, đạo sĩ ẩn dật.

Nghêu ngao vui thú yên hà / Mai là bạn cũ hạc là người quen.


yến oanh

iən˧˥ wajŋ˧˧

iə̰ŋ˩˧ wan˧˥

iə̰n˩˧ waŋ˧˥˧


yên giấc ngàn thu

iən˧˧ zək˧˥ ŋa̤ːn˨˩ tʰu˧˧

iəŋ˧˥ jə̰k˩˧ ŋaːŋ˧˧ tʰu˧˥

iəŋ˧˧ jək˧˥ ŋaːŋ˨˩ tʰu˧˧

iən˧˥ ɟək˩˩ ŋaːn˧˧ tʰu˧˥

iən˧˥˧ ɟə̰k˩˧ ŋaːn˧˧ tʰu˧˥˧


yêu vì

"Nửa mừng nửa lại hồ nghi, Biết rằng bạn có yêu vì hay không?" (Cdao)


yêu đào

iəw˧˧ ɗa̤ːw˨˩

iəw˧˥ ɗaːw˧˧

iəw˧˧ ɗaːw˨˩

iəw˧˥ ɗaːw˧˧

iəw˧˥˧ ɗaːw˧˧

Cây đào non mới nở hoa; dùng để ví người con gái đẹp.

"Vẻ chi một đoá yêu đào, Vườn hồng chi dám ngăn rào chim xanh." (TKiều)


yểu điệu thục nữ

iə̰w˧˩˧ ɗiə̰ʔw˨˩ tʰṵʔk˨˩ nɨʔɨ˧˥

iəw˧˩˨ ɗiə̰w˨˨ tʰṵk˨˨ nɨ˧˩˨

iəw˨˩˦ ɗiəw˨˩˨ tʰuk˨˩˨ nɨ˨˩˦

iəw˧˩ ɗiəw˨˨ tʰuk˨˨ nɨ̰˩˧

iəw˧˩ ɗiə̰w˨˨ tʰṵk˨˨ nɨ˧˩

iə̰ʔw˧˩ ɗiə̰w˨˨ tʰṵk˨˨ nɨ̰˨˨

Cái kiểu trai thì phải hào hoa phong nhã, gái thì phải yểu điệu thục nữ.

1994, Hoàng Khởi Phong, Cây tùng trước bão, NXB Người Việt, tr. 132:


u nhã

cảnh chùa tịch mịch và u nhã


quân hành

kwən˧˧ ha̤jŋ˨˩

kwəŋ˧˥ han˧˧

kwən˧˥ hajŋ˧˧

kwən˧˥˧ hajŋ˧˧

Bước quân hành.

Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước,
 Súng ngoài xa chen khúc quân hành ca.


uẩn súc

wə̰n˧˩˧ suk˧˥

wəŋ˧˩˨ ʂṵk˩˧

wəŋ˨˩˦ ʂuk˧˥

wə̰ʔn˧˩ ʂṵk˩˧

một học giả uẩn súc


vú già

Người đàn bà đi ở đã có tuổi.


uỷ lạo

wḭ˧˩˧ la̰ːʔw˨˩

wi˧˩˨ la̰ːw˨˨

wi˨˩˦ laːw˨˩˨

wi˧˩ la̰ːw˨˨

wḭʔ˧˩ la̰ːw˨˨


ưng khuyển

ɨŋ˧˧ xwiə̰n˧˩˧

ɨŋ˧˥ kʰwiəŋ˧˩˨

ɨŋ˧˧ kʰwiəŋ˨˩˦

ɨŋ˧˥ xwiən˧˩

ɨŋ˧˥˧ xwiə̰ʔn˧˩

Chim ưng và chó nuôi để đi săn; ví bọn tôi tớ theo chủ làm càn.

"Song còn bao nỗi chua cay, Gớm quân Ưng Khuyển, ghê bầy Sở Khanh." (THữu; 13)


ưng chuẩn

ɨŋ˧˧ ʨwə̰n˧˩˧

ɨŋ˧˥ ʨwəŋ˧˩˨

ɨŋ˧˧ ʨwəŋ˨˩˦

ɨŋ˧˥˧ ʨwə̰ʔn˧˩

bản sửa đổi đã được nghị viện ưng chuẩn


á phiện

aː˧˥ fiə̰ʔn˨˩

a̰ː˩˧ fiə̰ŋ˨˨

aː˧˥ fiəŋ˨˩˨

aː˩˩ fiə̰n˨˨

a̰ː˩˧ fiə̰n˨˨


anh hoa

ajŋ˧˧ hwaː˧˧

ajŋ˧˥˧ hwa˧˥˧

Cái đẹp đẽ, tốt đẹp; cái tinh hoa (của một con người)

"Anh hoa phát tiết ra ngoài, Nghìn thu bạc mệnh một đời tài hoa." (TKiều)


anh hùng mạt lộ

ajŋ˧˧ hṳŋ˨˩ ma̰ːʔt˨˩ lo̰ʔ˨˩

an˧˥ huŋ˧˧ ma̰ːk˨˨ lo̰˨˨

an˧˧ huŋ˨˩ maːk˨˩˨ lo˨˩˨

ajŋ˧˥ huŋ˧˧ maːt˨˨ lo˨˨

ajŋ˧˥ huŋ˧˧ ma̰ːt˨˨ lo̰˨˨

ajŋ˧˥˧ huŋ˧˧ ma̰ːt˨˨ lo̰˨˨

Người anh hùng đã hết thời, không còn có tác dụng gì nữa (hàm ý bất lực, cam chịu trước hoàn cảnh bất lợi).


anh yến

ajŋ˧˥˧ iə̰n˩˧

"Muôn nghìn người thấy cũng yêu, Xôn xao anh yến, dập dìu trúc mai." (TKiều)


ai hoài

aːj˧˧ hwa̤ːj˨˩

aːj˧˥ hwaːj˧˧

aːj˧˧ hwaːj˨˩

aːj˧˥ hwaːj˧˧

aːj˧˥˧ hwaːj˧˧

"Cớ sao chàng chẳng vãng lai, Để em thổn thức ai hoài trót đêm." (Cdao)


anh hùng mạt vận

ajŋ˧˧ hṳŋ˨˩ ma̰ːʔt˨˩ və̰ʔn˨˩

an˧˥ huŋ˧˧ ma̰ːk˨˨ jə̰ŋ˨˨

an˧˧ huŋ˨˩ maːk˨˩˨ jəŋ˨˩˨

ajŋ˧˥ huŋ˧˧ maːt˨˨ vən˨˨

ajŋ˧˥ huŋ˧˧ ma̰ːt˨˨ və̰n˨˨

ajŋ˧˥˧ huŋ˧˧ ma̰ːt˨˨ və̰n˨˨


ai lê

aːj˧˥˧ le˧˥˧

Tiếng thốt ra để biểu thị ý mệnh lệnh, thúc giục.


anh quân

ajŋ˧˧ kwən˧˧

ajŋ˧˥ kwən˧˥

ajŋ˧˥˧ kwən˧˥˧


qui hàng

kwi˧˧ ha̤ːŋ˨˩

kwi˧˥ haːŋ˧˧

kwi˧˥ haːŋ˧˧

kwi˧˥˧ haːŋ˧˧


quan gia

kwaːn˧˧ zaː˧˧

kwaːŋ˧˥ jaː˧˥

waːŋ˧˧ jaː˧˧

kwaːn˧˥ ɟaː˧˥

kwaːn˧˥˧ ɟaː˧˥˧

quan gia vạn tuế!

tâu quan gia, hạ thần tuân chỉ!


quan sơn

kwaːn˧˧ səːn˧˧

kwaːŋ˧˥ ʂəːŋ˧˥

waːŋ˧˧ ʂəːŋ˧˧

kwaːn˧˥ ʂəːn˧˥

kwaːn˧˥˧ ʂəːn˧˥˧


qui tiên

kwi˧˥ tiəŋ˧˥

kwi˧˥˧ tiən˧˥˧


quải đơm

kwa̰ːj˧˩˧ ɗəːm˧˧

kwaːj˧˩˨ ɗəːm˧˥

waːj˨˩˦ ɗəːm˧˧

kwaːj˧˩ ɗəːm˧˥

kwa̰ːʔj˧˩ ɗəːm˧˥˧

"Lâm râm khấn vái quải đơm, Có linh xin hưởng, chớ hờn cơm xa." (TKCT)


quản giáo

kwa̰ːn˧˩˧ zaːw˧˥

kwaːŋ˧˩˨ ja̰ːw˩˧

waːŋ˨˩˦ jaːw˧˥

kwaːn˧˩ ɟaːw˩˩

kwa̰ːʔn˧˩ ɟa̰ːw˩˧


bốc rời

ɓəwk˧˥ zə̤ːj˨˩

ɓə̰wk˩˧ ʐəːj˧˧

ɓəwk˧˥ ɹəːj˨˩

ɓəwk˩˩ ɹəːj˧˧

ɓə̰wk˩˧ ɹəːj˧˧

"Thúc Sinh quen thói bốc rời, Trăm nghìn đổ một trận cười như không!" (TKiều)


quyến anh rủ yến

kwn˧˥ ajŋ˧˧ zṵ˧˩˧ iən˧˥

kwŋ˩˧ an˧˥ ʐu˧˩˨ iə̰ŋ˩˧

wŋ˧˥ an˧˧ ɹu˨˩˦ iəŋ˧˥

kwn˩˩ ajŋ˧˥ ɹu˧˩ iən˩˩

kwn˩˧ ajŋ˧˥˧ ɹṵʔ˧˩ iə̰n˩˧

"Nàng rằng: Trời nhẽ có hay!, Quyến anh, rủ yến, sự này tại ai?" (TKiều)


một mai

mo̰ʔt˨˩ maːj˧˧

mo̰k˨˨ maːj˧˥

mok˨˩˨ maːj˧˧

mo̰t˨˨ maːj˧˥

mo̰t˨˨ maːj˧˥˧

(cũ, Văn chương) một ngày nào đó sắp tới.

Một mai cha yếu, mẹ già,
 Bát cơm ai đỡ, chén trà ai dâng?


kiêu xa

kiəw˧˧ saː˧˧

kiəw˧˥ saː˧˥

kiəw˧˧ saː˧˧

kiəw˧˥ saː˧˥

kiəw˧˥˧ saː˧˥˧

Không nên nhầm lẫn với kiêu sa. Ban đầu, chỉ có từ kiêu xa. Nhưng về sau, phát sinh thêm kiêu sa (do viết lệch chính tả) với nét nghĩa mới là “đẹp và kiêu hãnh (nói về người phụ nữ)”.

Thói kiêu xa của con nhà giàu.


chiểu

Dựa vào, căn cứ vào điều đã được quy định trong văn bản.

Chiểu theo luật mà thi hành.


quốc cữu

kwə̰wk˩˧ kɨw˧˩˨

wəwk˧˥ kɨw˨˩˦

kwəwk˩˩ kɨ̰w˩˧

kwəwk˩˩ kɨw˧˩

kwə̰wk˩˧ kɨ̰w˨˨


quốc mẫu

kwəwk˧˥ məʔəw˧˥

kwə̰wk˩˧ məw˧˩˨

wəwk˧˥ məw˨˩˦

kwəwk˩˩ mə̰w˩˧

kwəwk˩˩ məw˧˩

kwə̰wk˩˧ mə̰w˨˨

hoàng thái hậu (coi là mẹ của thần dân).


rắp định

zap˧˥ ɗḭ̈ʔŋ˨˩

ʐa̰p˩˧ ɗḭ̈n˨˨

ɹap˧˥ ɗɨn˨˩˨

ɹap˩˩ ɗḭ̈ŋ˨˨

ɹa̰p˩˧ ɗḭ̈ŋ˨˨

"Trăng lên phỏng độ nhường bao, Đào non rắp định nơi nao bây giờ?" (Ca dao)


thẩm lậu

thẩm thấu

Lọt qua trái phép từng ít một, rất khó kiểm soát.

tʰə̰m˧˩˧ lə̰ʔw˨˩

tʰəm˧˩˨ lə̰w˨˨

tʰəm˨˩˦ ləw˨˩˨

tʰəm˧˩ ləw˨˨

tʰəm˧˩ lə̰w˨˨

tʰə̰ʔm˧˩ lə̰w˨˨

Đoạn đê bị thẩm lậu.


chức phận

ʨɨk˧˥ fə̰ʔn˨˩

ʨɨ̰k˩˧ fə̰ŋ˨˨

ʨɨk˧˥ fəŋ˨˩˨

ʨɨk˩˩ fə̰n˨˨

ʨɨ̰k˩˧ fə̰n˨˨

Âm Hán-Việt của chữ Hán 職分 (“chức phận”).

Bổn phận phải làm tròn theo chức vụ của mình.

Làm đúng chức phận.


bán sỉ

ɓaːn˧˥ sḭ˧˩˧

ɓa̰ːŋ˩˧ ʂi˧˩˨

ɓaːŋ˧˥ ʂi˨˩˦

ɓa̰ːn˩˧ ʂḭʔ˧˩


cửu tuyền

kḭw˧˩˧ twiə̤n˨˩

kɨw˧˩˨ twiəŋ˧˧

kɨw˨˩˦ twiəŋ˨˩

kɨw˧˩ twiən˧˧

kɨ̰ʔw˧˩ twiən˧˧

Âm Hán-Việt của chữ Hán 九泉, trong đó: 九 (“chín”) và 泉 (“suối”). Xem thêm chín suối.


đại thần

ɗa̰ːʔj˨˩ tʰə̤n˨˩

ɗa̰ːj˨˨ tʰəŋ˧˧

ɗaːj˨˩˨ tʰəŋ˨˩

ɗaːj˨˨ tʰən˧˧

ɗa̰ːj˨˨ tʰən˧˧

Âm Hán-Việt của chữ Hán 大 (“to, lớn”) và 神 (“thần”).

Nguyễn Trãi là một đại thần triều Lê.


thái bường

tʰaːj˧˥ ɓɨə̤ŋ˨˩

tʰa̰ːj˩˧ ɓɨəŋ˧˧

tʰaːj˧˥ ɓɨəŋ˨˩

tʰaːj˩˩ ɓɨəŋ˧˧

tʰa̰ːj˩˧ ɓɨəŋ˧˧

Cách phát âm cũ trong phương ngữ của từ thái bình (chữ Hán: 太平).

Tòa nhà Khai trí bên đền, trống bài điếm chát tom, thái bường quá nhỉ!


ông huyện

əwŋ˧˧ hwiə̰ʔn˨˩

əwŋ˧˥ hwiə̰ŋ˨˨

əwŋ˧˧ hwiəŋ˨˩˨

əwŋ˧˥ hwiən˨˨

əwŋ˧˥ hwiə̰n˨˨

əwŋ˧˥˧ hwiə̰n˨˨

Cách gọi phi chính thức quan tri huyện thời xưa.

Lính khố-xanh đóng ở Cổ-am đã bắt được một người dự vào việc giết ông huyện Mô.

1930, Vụ ông huyện Mô bị giết. Một người cộng-sản bị bắt”, Hà-thành Ngọ-báo, số 776, ngày 11 tháng 3 năm 1930, trang 1:


bà huyện

ɓa̤ː˨˩ hwiə̰ʔn˨˩

ɓaː˧˧ hwiə̰ŋ˨˨

ɓaː˨˩ hwiəŋ˨˩˨

ɓaː˧˧ hwiən˨˨

ɓaː˧˧ hwiə̰n˨˨

Cái ghen hão huyền làm cho ông Huyện nổi trận lôi-đình, bỏ cơm, la mắng bà Huyện om-sòm.

1930, “Cái ghen ghê gớm. Bà Huyện Phú-vang vì giận chồng đã tự-tử bằng dấm thanh thuốc-phiện”, Hà-thành Ngọ-báo, số 895, ngày 1 tháng 8 năm 1930, trang 1:

Bà huyện Thanh-quan là một nhà nữ thi-sĩ kiêm cả tài chấm phá của nhà họa sĩ, tả cảnh nào như vẽ cảnh ấy ra, vẽ một cách rất tài tình

1930, Thái Phỉ, “Đọc văn xưa. Bài « Cảnh chiều hôm » của bà huyện Thanh-quan”, Hà-thành Ngọ-báo, số 893, ngày 30 tháng 7 năm 1930, trang 1:


danh gia vọng tộc

Danh gia và vọng tộc (nói khái quát); gia đình, dòng họ có danh tiếng, được trọng vọng trong xã hội.

Gia đình bà ở Phnom Penh thuộc hàng danh gia vọng tộc, sao để đứa con gái giật chồng tôi!

2016, Trầm Hương, Trong cơn lốc xoáy, tập I, NXB Phụ nữ, tr. 72:


ai tử

aːj˧˧ tɨ̰˧˩˧

aːj˧˥˧ tɨ̰ʔ˧˩

Từ chỉ người con trai tự xưng lúc có đám tang cha hoặc mẹ.


xã đội

saʔa˧˥ ɗo̰ʔj˨˩

saː˧˩˨ ɗo̰j˨˨

saː˨˩˦ ɗoj˨˩˨

sa̰ː˩˧ ɗoj˨˨

saː˧˩ ɗo̰j˨˨

sa̰ː˨˨ ɗo̰j˨˨


khiên chế

kʰiəŋ˧˥ ʨḛ˩˧

kʰiəŋ˧˧ ʨe˧˥

xiən˧˥˧ ʨḛ˩˧


vạn vật học

va̰ːʔn˨˩ və̰ʔt˨˩ ha̰ʔwk˨˩

ja̰ːŋ˨˨ jə̰k˨˨ ha̰wk˨˨

jaːŋ˨˩˨ jək˨˩˨ hawk˨˩˨

va̰ːn˨˨ və̰t˨˨ ha̰wk˨˨


nhà trừng giới

ɲa̤ː˨˩ ʨɨ̤ŋ˨˩ zəːj˧˥

ɲaː˧˧ tʂɨŋ˧˧ jə̰ːj˩˧

ɲaː˨˩ tʂɨŋ˨˩ jəːj˧˥

ɲaː˧˧ tʂɨŋ˧˧ ɟəːj˩˩

ɲaː˧˧ tʂɨŋ˧˧ ɟə̰ːj˩˧

Nơi giam người phạm tội chưa đến tuổi thành niên với mục đích giáo dục và cải tạo.


ái quần

aːj˧˥ kwə̤n˨˩

a̰ːj˩˧ kwəŋ˧˧

aːj˩˩ kwən˧˧

a̰ːj˩˧ kwən˧˧

Tinh thần ái quốc ái quần.


xống

Váy của người phụ nữ, thường được dùng phổ biến bằng cách thêm với từ áo đằng sau thành từ áo xống.

Dạy đĩ vén xống.


màn huỳnh quang

ma̤ːn˨˩ hwi̤ŋ˨˩ kwaːŋ˧˧

maːŋ˧˧ hwin˧˧ kwaːŋ˧˥

maːŋ˨˩ hwɨn˨˩ waːŋ˧˧

maːn˧˧ hwiŋ˧˧ kwaːŋ˧˥

maːn˧˧ hwiŋ˧˧ kwaːŋ˧˥˧


đánh vu hồi

ɗajŋ˧˥ vu˧˧ ho̤j˨˩

ɗa̰n˩˧ ju˧˥ hoj˧˧

ɗan˧˥ ju˧˧ hoj˨˩

ɗajŋ˩˩ vu˧˥ hoj˧˧

ɗa̰jŋ˩˧ vu˧˥˧ hoj˧˧

Đánh vu hồi bằng chiến thuật du kích để chiếm vùng căn cứ.


địa cực

ɗḭʔə˨˩ kɨ̰ʔk˨˩

ɗḭə˨˨ kɨ̰k˨˨

ɗiə˨˩˨ kɨk˨˩˨

ɗḭə˨˨ kɨ̰k˨˨


đèn sách

ɗɛ̤n˨˩ sajk˧˥

ɗɛŋ˧˧ ʂa̰t˩˧

ɗɛn˧˧ ʂajk˩˩

ɗɛn˧˧ ʂa̰jk˩˧

Đèn và sách; thường được dùng để nói sự học hành.

Sau ba năm đèn sách các học sinh cấp ba sẽ tham gia thi đại học.


dùi mài

zṳj˨˩ ma̤ːj˨˩

ɟuj˧˧ maːj˧˧

Cố công, kiên nhẫn học tập cho tinh thông.

Dùi mài kinh sử.


quyết chiến điểm

kwt˧˥ ʨiən˧˥ ɗiə̰m˧˩˧

kwk˩˧ ʨiə̰ŋ˩˧ ɗiəm˧˩˨

wk˧˥ ʨiəŋ˧˥ ɗiəm˨˩˦

kwt˩˩ ʨiən˩˩ ɗiəm˧˩

kwt˩˧ ʨiə̰n˩˧ ɗiə̰ʔm˧˩


chiến địa

ʨiən˧˥ ɗḭʔə˨˩

ʨiə̰ŋ˩˧ ɗḭə˨˨

ʨiəŋ˧˥ ɗiə˨˩˨

ʨiən˩˩ ɗiə˨˨

ʨiən˩˩ ɗḭə˨˨

ʨiə̰n˩˧ ɗḭə˨˨

Dụng binh trên chiến địa.


điều giải

ɗiə̤w˨˩ za̰ːj˧˩˧

ɗiəw˧˧ jaːj˧˩˨

ɗiəw˨˩ jaːj˨˩˦

ɗiəw˧˧ ɟaːj˧˩

ɗiəw˧˧ ɟa̰ːʔj˧˩


duy vật luận

zwi˧˧ və̰ʔt˨˩ lwə̰ʔn˨˩

jwi˧˥ jə̰k˨˨ lwə̰ŋ˨˨

jwi˧˧ jək˨˩˨ lwəŋ˨˩˨

ɟwi˧˥ vət˨˨ lwən˨˨

ɟwi˧˥ və̰t˨˨ lwə̰n˨˨

ɟwi˧˥˧ və̰t˨˨ lwə̰n˨˨


phẩm tước

fə̰m˧˩˧ tɨək˧˥

fəm˧˩˨ tɨə̰k˩˧

fəm˨˩˦ tɨək˧˥

fəm˧˩ tɨək˩˩

fə̰ʔm˧˩ tɨə̰k˩˧


ác bá

a̰ːk˩˧ ɓa̰ː˩˧

a̰ːk˩˧ ɓa̰ː˩˧

Kẻ có nhiều tội ác, dựa vào quyền thế đè nén, áp bức nông dân cả một vùng.


tâu bày

təw˧˧ ɓa̤j˨˩

təw˧˥˧ ɓaj˧˧


nấu sử sôi kinh

nəw˧˥ sɨ̰˧˩˧ soj˧˧ kïŋ˧˧

nə̰w˩˧ ʂɨ˧˩˨ ʂoj˧˥ kïn˧˥

nəw˧˥ ʂɨ˨˩˦ ʂoj˧˧ kɨn˧˧

nəw˩˩ ʂɨ˧˩ ʂoj˧˥ kïŋ˧˥

nə̰w˩˧ ʂɨ̰ʔ˧˩ ʂoj˧˥˧ kïŋ˧˥˧


ca kĩ

kĩ nữ

người phụ nữ sống bằng nghề ca hát và mại dâm trong xã hội cũ.

kaː˧˧ kiʔi˧˥


kĩ nữ

kiʔi˧˥ nɨʔɨ˧˥

(Từ nguyên cho mục này bị thiếu hoặc chưa đầy đủ. Vui lòng bổ sung vào mục từ, hoặc thảo luận tại bàn giúp đỡ. )


ở ẩn

ə̰ː˧˩˧ ə̰n˧˩˧

ə̰ːʔ˧˩ ə̰ʔn˧˩

Ở nơi ít người biết, để lánh đời (nói về nhà nho thời trước)

cáo quan về ở ẩn


đế quốc chủ nghĩa

ɗe˧˥ kwəwk˧˥ ʨṵ˧˩˧ ŋiʔiə˧˥

ɗḛ˩˧ kwə̰wk˩˧ ʨu˧˩˨ ŋiə˧˩˨

ɗe˧˥ wəwk˧˥ ʨu˨˩˦ ŋiə˨˩˦

ɗe˩˩ kwəwk˩˩ ʨu˧˩ ŋḭə˩˧

ɗe˩˩ kwəwk˩˩ ʨu˧˩ ŋiə˧˩

ɗḛ˩˧ kwə̰wk˩˧ ʨṵʔ˧˩ ŋḭə˨˨


đề lại

ɗe̤˨˩ la̰ːʔj˨˩

ɗe˧˧ la̰ːj˨˨

ɗe˨˩ laːj˨˩˨

ɗe˧˧ la̰ːj˨˨

Viên chức đứng đầu phòng giấy ở các phủ, huyện thời phong kiến, thực dân.


đề pa

xe đề pa chuẩn bị chạy


địa linh nhân kiệt

ɗḭʔə˨˩ lïŋ˧˧ ɲən˧˧ kiə̰ʔt˨˩

ɗḭə˨˨ lïn˧˥ ɲəŋ˧˥ kiə̰k˨˨

ɗiə˨˩˨ lɨn˧˧ ɲəŋ˧˧ kiək˨˩˨

ɗiə˨˨ lïŋ˧˥ ɲən˧˥ kiət˨˨

ɗḭə˨˨ lïŋ˧˥ ɲən˧˥ kiə̰t˨˨

ɗḭə˨˨ lïŋ˧˥˧ ɲən˧˥˧ kiə̰t˨˨

(cũ) Đất thiêng sinh người hiền tài, kiệt xuất.


ảo huyền

a̰ːw˧˩˧ hwiə̤n˨˩

aːw˧˩˨ hwiəŋ˧˧

aːw˨˩˦ hwiəŋ˨˩

aːw˧˩ hwiən˧˧

a̰ːʔw˧˩ hwiən˧˧

(cũ, hiếm) Vu vơ, không thực tế, không xác thực.


ẩn cư

ə̰ʔn˧˩ kɨ˧˥˧


a lê

(cũ, thông tục) Tiếng thốt ra để biểu thị ý mệnh lệnh, thúc giục.