บ้าน

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ɓaːnꟲ (“หมู่บ้าน”); ร่วมเชื้อสายกับอีสาน บ้าน, ลาว ບ້ານ (บ้าน), คำเมือง ᨷ᩶ᩤ᩠ᨶ (บ้าน), ไทลื้อ ᦢᦱᧃᧉ (บ้าน), ไทดำ ꪚ꫁ꪱꪙ (บ้าน), ไทใหญ่ မၢၼ်ႈ (ม้าน) หรือ ဝၢၼ်ႈ (ว้าน), ไทใต้คง ᥛᥣᥢᥲ (ม้าน), อาหม 𑜈𑜃𑜫 (บน์) หรือ 𑜉𑜃𑜫 (มน์), จ้วง mbanj

οικιακός

ที่มีอยู่ตามบ้าน

domestique

ที่มีอยู่ตามบ้าน

дома́шний

ที่มีอยู่ตามบ้าน

doméstico

ที่มีอยู่ตามบ้าน

domestic

ที่มีอยู่ตามบ้าน

häuslich

ที่มีอยู่ตามบ้าน

Haus-

ที่มีอยู่ตามบ้าน

ที่มีอยู่ตามบ้าน เช่น หนูบ้าน คู่กับ หนูนา หรือที่เลี้ยงไว้ เช่น หมูบ้าน คู่กับ หมูป่า


หนู

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ʰnuːᴬ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩉ᩠ᨶᩪ (หนู), ลาว ໜູ (หนู), ไทลื้อ ᦐᦴ (หนู), ไทดำ ꪘꪴ (หนุ), ไทใหญ่ ၼူ (นู), จ้วง nou, แสก หนู่, ภาษาจ้วงใต้ nu

/nuː˩˩˦/^((สัมผัส))

เล็ก (ใช้เฉพาะพรรณไม้บางอย่างที่มีพันธุ์เล็กหรือของบางอย่างชนิดเล็ก)

กุหลาบหนู

แตงหนู

หม้อหนู


หน้า

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ʰnaːꟲ; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน หน้า, คำเมือง ᩉ᩠ᨶ᩶ᩣ (หน้า), ลาว ໜ້າ (หน้า), ไทลื้อ ᦐᦱᧉ (หน้า), ไทดำ ꪘ꫁ꪱ (หน้า), ไทขาว ꪘꪱꫂ, ตั่ย nả, ไทใหญ่ ၼႃႈ (น้า), ไทใต้คง ᥘᥣᥲ (ล้า) หรือ ᥢᥣᥲ (น้า), อาหม 𑜃𑜠 (นะ) หรือ 𑜃𑜡 (นา), จ้วง naj; เทียบเบดั้งเดิม *naːᴮꟲ¹ ซึ่งเป็นรากของเบ na³

/naː˥˩/^((สัมผัส))

อาทิตย์หน้า

ฉบับหน้า

ตรงข้ามกับ หลัง (ใช้แก่เวลาที่ยังมาไม่ถึง)

วันหน้า

เดือนหน้า

ปีหน้า

อยู่ตรงข้ามกับข้างหลัง เรียกว่า ข้างหน้า


กรวด

หลังคากรวด (คู่กับ หลังคาดาด)


หนึ่ง

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *nɯːŋᴮ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨶᩧ᩠᩵ᨦ (นึ่ง), ลาว ໜຶ່ງ (หนึ่ง) หรือ ນຶ່ງ (นึ่ง), ไทลื้อ ᦓᦹᧂᧈ (นื่ง), ไทดำ ꪙꪳ꪿ꪉ (นึ่ง), ไทใหญ่ ၼိုင်ႈ (นึ้ง), พ่าเก ꩫိုင် (นึง์), อ่ายตน လိုင် (ลึง์), อาหม 𑜎𑜢𑜤𑜂𑜫 (ลึง์), จ้วงแบบจั่วเจียง nwngh

/nɯŋ˨˩/^((สัมผัส))

เป็นเอก, เป็นเลิศ

เพื่อน ๆ ยกให้เขาเป็นหนึ่งในรุ่น


ไทย

ยืมมาจากบาลี เทยฺย

[เสียงสมาส]
ไท-ยะ-

ควรให้, ใช้ประกอบเป็นคำนำหน้าสมาส

ไทยทาน

ไทยธรรม


คูล

ยืมมาจากอังกฤษ cool


พื้นถิ่น

/pʰɯːn˦˥.tʰin˨˩/^((สัมผัส))


ดี

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ɗɤjᴬ; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน ดี, ลาว ດີ (ดี), คำเมือง ᨯᩦ (ดี), ไทลื้อ ᦡᦲ (ดี), ไทดำ ꪒꪲ (ดิ), ไทใหญ่ လီ (ลี), อาหม 𑜓𑜣 (ดี), 𑜃𑜣 (นี) หรือ 𑜑𑜣 (หี), ปู้อี ndil, จ้วง ndei

ᨯᩦ

มีลักษณะที่เป็นไปในทางที่ต้องการ

ꪒꪲ

มีลักษณะที่เป็นไปในทางที่ต้องการ

လီ

มีลักษณะที่เป็นไปในทางที่ต้องการ

bom

มีลักษณะที่เป็นไปในทางที่ต้องการ

ດີ

มีลักษณะที่เป็นไปในทางที่ต้องการ

bueno

มีลักษณะที่เป็นไปในทางที่ต้องการ

good

มีลักษณะที่เป็นไปในทางที่ต้องการ

มีลักษณะที่เป็นไปในทางที่ต้องการ น่าปรารถนา น่าพอใจ ใช้ในความหมายที่ตรงข้ามกับลักษณะบางอย่างแล้วแต่กรณี คือ ตรงข้ามกับชั่ว

คนดี

ความดี

ตรงข้ามกับร้าย

โชคดี

เคราะห์ดี

หน้าตาดี

มรรยาทดี

เสียงดี

แดดดี

ดีแต่พูด

ดีแล้ว

อยู่ในสภาพปรกติ

สุขภาพดี

คืนดี


แก่

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *keːᴮ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨠᩯ᩵ (แก่), ปักษ์ใต้ แก๋, ลาว ແກ່ (แก่), อีสาน แก หรือ แก่, ไทลื้อ ᦶᦂᧈ (แก่), ไทขาว ꪵꪀꫀ, ไทใหญ่ ၵႄႇ (แก่), ไทใต้คง ᥐᥥᥱ (เก่), พ่าเก ကေ (เก), อาหม *𑜀𑜦𑜧 (*เก), จ้วง geq, แสก เก

แก่

อรรถาภิธาน:แก่

งอม

อรรถาภิธาน:แก่

ชรา

อรรถาภิธาน:แก่

เถ้า

อรรถาภิธาน:แก่

เฒ่า

อรรถาภิธาน:แก่

เฒ่าชะแรแก่ชรา

อรรถาภิธาน:แก่

มีอายุ

อรรถาภิธาน:แก่

สูงอายุ

อรรถาภิธาน:แก่

อาวุโส

อรรถาภิธาน:แก่

หง่อม

อรรถาภิธาน:แก่

แก่

อรรถาภิธาน:แก่

งอม

อรรถาภิธาน:แก่

ชรา

อรรถาภิธาน:แก่

เถ้า

อรรถาภิธาน:แก่

เฒ่า

อรรถาภิธาน:แก่

เฒ่าชะแรแก่ชรา

อรรถาภิธาน:แก่

มีอายุ

อรรถาภิธาน:แก่

สูงอายุ

อรรถาภิธาน:แก่

อาวุโส

อรรถาภิธาน:แก่

หง่อม

อรรถาภิธาน:แก่

/kɛː˨˩/^((สัมผัส))

แก่ไปทุกวัน

ไม้แก่

เด็กคนนี้แก่กว่าเด็กคนนั้น

อยู่ในวัยชรา

คนแก่

เหลืองแก่

แก่เปรี้ยว

แก่หวาน

โดยปริยายหมายความว่า จัดเจน หนัก หรือยิ่งไปในทางนั้น

แก่สังคม

แก่วิชา

แก่เหล้า

แก่เล่น

แก่ไฟ


เกรียน

สั้นเกือบติดหนังหัว ผิวหนัง หรือพื้นที่

ผมเกรียน

หมาขนเกรียน

หญ้าเกรียน


สะเหล่อ

กร่อนมาจาก เซ่อ + เล่อ

/sa˨˩.lɤː˨˩/^((สัมผัส))

ทั้งเซ่อและเล่อ, ทั้งเซ่อซ่าและเล่อล่า


เห่ย

ไม่ทราบรากศัพท์ เป็นไปได้ว่ารับมาจากชื่อตัวละครในนิยายจีน

การแบ่งพยางค์
{ไม่ตามอักขรวิธี; เสียงสระสั้น}

/hɤj˨˩/^((สัมผัส))

เชย, ไม่ทันสมัย, ไม่มีรสนิยม


เหียก

เป็นไปได้ว่าแผลงมาจาก เหี้ย

ตาคนนั้นหน้าเหียกมาก ไม่อยากมองเลย


กรณีย์

ยืมมาจากบาลี กรณีย

กรณีย
กรณียะ
กรัณย์


กวิน

ยืมมาจากทมิฬ [Term?]


ปอ.

/pɔː˧.ʔɔː˧/^((สัมผัส))

อักษรย่อของ ปรับอากาศ


อัญ

ยืมมาจากบาลี อญฺญ; เทียบสันสกฤต अन्य (อนฺย)

[เสียงสมาส]
อัน-ยะ-

อื่น, ต่างไป, แปลกไป


แบน

ยืมมาจากจีนยุคกลาง扁 (MC phjien|penX|benX|bjienX); ร่วมเชื้อสายกับลาว ແບນ (แบน), ไทลื้อ ᦶᦢᧃ (แบน), จ้วง benj (แป้น-แบน)

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

/bɛːn˧/^((สัมผัส))

มีลักษณะแผ่ราบออกไป

ทับกล้วยให้แบน

ไม่ป่อง, ไม่นูน

เรือท้องแบน

จมูกแบน

ยางแบน


น้ำ

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *C̬.namꟲ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨶ᩶ᩣᩴ (น้าํ), ปักษ์ใต้ หน่าม, ลาว ນ້ຳ (น้ำ), ไทลื้อ ᦓᧄᧉ (นั้ม), ไทดำ ꪙꪾ꫁ (น้ำ), ไทใหญ่ ၼမ်ႉ (นั๎ม), ไทใต้คง ᥘᥛᥳ (ลั๎ม), คำตี้ ꩫမ်ႇ, อ่ายตน ꩫံ (นํ), พ่าเก ꩫံ (นํ), อาหม 𑜃𑜪 (นํ), จ้วง raemx, จ้วงแบบหนง naemx, จ้วงแบบจั่วเจียง naemx, แสก นัม, ตั่ย nặm; เทียบเบดั้งเดิม *namᴮꟲ², ไหลดั้งเดิม *C-nəmʔ

มีแสงแวววาว (ใช้แก่รัตนชาติ)

เพชรน้ำหนึ่ง

ทับทิมน้ำงาม


แข็งแรง

/kʰɛŋ˩˩˦.rɛːŋ˧/^((สัมผัส))

มีกำลังมาก, ล่ำสัน

เขาเป็นคนแข็งแรง

มั่นคง, คงทน

รั้วกำแพงแข็งแรง

มีสุขภาพดี, ไม่ป่วยไข้

ร่างกายแข็งแรง


แข็งแกร่ง

แข็ง + แกร่ง

แข็ง-แกฺร็่ง

/kʰɛŋ˩˩˦.krɛŋ˨˩/^((สัมผัส))

อดทนไม่ท้อถอย


ก่ง

ยืมมาจากมอญ-เขมรดั้งเดิม *koŋ (“โค้ง; งอ”); ร่วมเชื้อสายกับ ไทย ก้งโค้ง, โกง, โก่ง, โก้งโค้ง, โค้ง

/koŋ˨˩/^((สัมผัส))


สันติ

ยืมมาจากบาลี สนฺติ; เทียบสันสกฤต शान्ति (ศานฺติ); ร่วมเชื้อสายกับลาว ສັນຕິ (สันติ), คำเมือง ᩈᩢᨶ᩠ᨲᩥ (สันติ)


กษัตริย์

ยืมมาจากสันสกฤต क्षत्रिय (กฺษตฺริย, “ผู้ป้องกันภัย, ชาตินักรบ”); เทียบบาลี ขตฺติย (“ผู้ป้องกันภัย, ชาตินักรบ”)

กระษัตร
กระสัตร
กษัตริย
กระษัตริย์
กษัตร
กษัตรา

แท้ไม่มีอื่นปน

ทองเนื้อกษัตริย์

เรียกรูปพรรณที่ทำด้วยโลหะมีราคา

สามกษัตริย์

ทำด้วยเงิน ทอง นาก สลับกัน


สันสกฤต

ยืมมาจากสันสกฤต संस्कृत (สํสฺกฺฤต); เทียบบาลี สกฺกฏ

สัน-สะ-กฺริด

ที่ทำให้ดีพร้อมแล้ว, ที่ทำให้ประณีตแล้ว, ที่ขัดเกลาแล้ว


ยอดเยี่ยม

ยอด + เยี่ยม

/jɔːt̚˥˩.jia̯m˥˩/^((สัมผัส))

ดีที่สุด, เลิศที่สุด, เยี่ยมยอด ก็ว่า


ดีเด่น

ดีมาก, ยอดเยี่ยม

นักเรียนดีเด่นแห่งปี

พ่อตัวอย่างดีเด่นและแม่ตัวอย่างดีเด่น

เยาวชนดีเด่น


สามารถ

ยืมมาจากสันสกฤต समर्थ (สมรฺถ); เทียบบาลี สมตฺถ

สมรรถ
ความสามารถ (noun-from-adj)

/saː˩˩˦.maːt̚˥˩/^((สัมผัส))

มีคุณสมบัติที่จะทำได้ โดยเฉพาะทางความรู้หรือความชำนาญเป็นต้น

ลูกเขาเป็นคนสามารถ เรียนอะไรก็เรียนได้


สยาม

ไม่ทราบแน่ชัด เป็นไปได้ว่า:
* มาจากเขมรเก่าสมัยอังกอร์ ស្យាំ (สฺยาํ), จากเขมรเก่าสมัยก่อนอังกอร์ ស្យាំ (สฺยาํ), ស្យំ (สฺยํ) (ปรากฏครั้งแรกเมื่อประมาณ ค.ศ. 578-677)
*: (ซึ่งเป็นรากของเขมรกลาง សៀម (เสียม), เขมร សៀម (เสียม), ស្យាម (สฺยาม), มอญ သေမ် (เสม์), သေံ (เสํ))
* มาจากสันสกฤต श्याम (ศฺยาม, “ดำ, สีเข้ม”) (ซึ่งเป็นรากของรูปที่เลิกใช้ ศยาม)
* แผลงมาจากบาลี สาม ในคำว่า สามปเทส (“ประเทศสยาม”)

Siam

นามเดิมของประเทศไทย

Siam

นามเดิมของประเทศไทย

시암

นามเดิมของประเทศไทย

샴

นามเดิมของประเทศไทย

សៀម

นามเดิมของประเทศไทย

ᩈ᩠ᨿ᩻ᩣ᩠ᨾ

นามเดิมของประเทศไทย

ᩈ᩠ᨿᩣ᩠ᨾ

นามเดิมของประเทศไทย

暹羅

นามเดิมของประเทศไทย

暹罗

นามเดิมของประเทศไทย

暹羅

นามเดิมของประเทศไทย

暹罗

นามเดิมของประเทศไทย

暹羅

นามเดิมของประเทศไทย

暹罗

นามเดิมของประเทศไทย

暹

นามเดิมของประเทศไทย

シャム

นามเดิมของประเทศไทย

サイアム

นามเดิมของประเทศไทย

Siyam

นามเดิมของประเทศไทย

syāmaraṭṭha

นามเดิมของประเทศไทย

সায়াম্

นามเดิมของประเทศไทย

سیام

นามเดิมของประเทศไทย

Sião

นามเดิมของประเทศไทย

Sciam

นามเดิมของประเทศไทย

Syjam

นามเดิมของประเทศไทย

Siam

นามเดิมของประเทศไทย

ဆိုင်အမ်

นามเดิมของประเทศไทย

Siam

นามเดิมของประเทศไทย

سيٍّي

มลายูแบบปัตตานี

นามเดิมของประเทศไทย

سييٍي

มลายูแบบปัตตานี

นามเดิมของประเทศไทย

ซีแย

มลายูแบบปัตตานี

นามเดิมของประเทศไทย

သေံ

นามเดิมของประเทศไทย

သေမ်

นามเดิมของประเทศไทย

ဒျောဒျာ

นามเดิมของประเทศไทย

Siam

นามเดิมของประเทศไทย

Siam

นามเดิมของประเทศไทย

Сиа́м

นามเดิมของประเทศไทย

Siam

นามเดิมของประเทศไทย

ສຍາມ

นามเดิมของประเทศไทย

ສະຫຍາມ

นามเดิมของประเทศไทย

Xiêm

นามเดิมของประเทศไทย

Siam

นามเดิมของประเทศไทย

Siam

นามเดิมของประเทศไทย

Siam

นามเดิมของประเทศไทย

سِيَام

นามเดิมของประเทศไทย

Siam

นามเดิมของประเทศไทย

سیام

นามเดิมของประเทศไทย

Siiam

นามเดิมของประเทศไทย

Sziám

นามเดิมของประเทศไทย

सियाम

นามเดิมของประเทศไทย

श्याम

นามเดิมของประเทศไทย

स्याम

นามเดิมของประเทศไทย

श्यामदेश

นามเดิมของประเทศไทย

[เสียงสมาส]
สะ-หฺยาม-มะ-

ของประเทศไทย (โบราณหรือปัจจุบัน)


ฉัน

/t͡ɕʰan˩˩˦/^((สัมผัส))

มีแสงกล้า, มีแสงพุ่งออกไป

พระสุริฉัน


สวย

ร่วมเชื้อสายกับลาว ສວຍ (สวย); เทียบหมิ่นใต้ 嫷 (súi)
Jonsson (1991) ได้แนะนำว่ามาจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *suəjᴬ¹ (“งาม, หุ่นดี”) แต่ภาษาในกลุ่มส่วนมากไม่มีคำศัพท์

靚

งามน่าพึงพอใจ

靓

งามน่าพึงพอใจ

好睇

งามน่าพึงพอใจ

漂亮

งามน่าพึงพอใจ

美麗

งามน่าพึงพอใจ

美丽

งามน่าพึงพอใจ

漂亮

งามน่าพึงพอใจ

美

งามน่าพึงพอใจ

好看

งามน่าพึงพอใจ

美麗

งามน่าพึงพอใจ

美丽

งามน่าพึงพอใจ

媠

งามน่าพึงพอใจ

美麗

งามน่าพึงพอใจ

美丽

งามน่าพึงพอใจ

好看

งามน่าพึงพอใจ

媠噹噹

งามน่าพึงพอใจ

媠当当

งามน่าพึงพอใจ

mooi

งามน่าพึงพอใจ

schoon

งามน่าพึงพอใจ

მშვენიერი

งามน่าพึงพอใจ

ლამაზი

งามน่าพึงพอใจ

ტურფა

งามน่าพึงพอใจ

საუცხოო

งามน่าพึงพอใจ

საყვარელი

งามน่าพึงพอใจ

მომხიბლავი

งามน่าพึงพอใจ

მიმზიდველი

งามน่าพึงพอใจ

სასიამოვნო

งามน่าพึงพอใจ

სანდომიანი

งามน่าพึงพอใจ

წარმტაცი

งามน่าพึงพอใจ

თვალწარმტაცი

งามน่าพึงพอใจ

კოხტა

งามน่าพึงพอใจ

მოხდენილი

งามน่าพึงพอใจ

პირმშვენიერი

งามน่าพึงพอใจ

美しい

งามน่าพึงพอใจ

綺麗

งามน่าพึงพอใจ

素敵

งามน่าพึงพอใจ

လှသော

งามน่าพึงพอใจ

လှပ

งามน่าพึงพอใจ

ງາມ

งามน่าพึงพอใจ

đẹp đẽ

งามน่าพึงพอใจ

tốt

งามน่าพึงพอใจ

tốt đẹp

งามน่าพึงพอใจ

đẹp

งามน่าพึงพอใจ

xinh đẹp

งามน่าพึงพอใจ

beautiful

งามน่าพึงพอใจ

جَمِيل

งามน่าพึงพอใจ

nfr

งามน่าพึงพอใจ

งามน่าพึงพอใจ, มักใช้เข้าคู่กับคำ งาม เป็น สวยงาม, ในบทกลอนใช้ว่า ส้วย ก็มี

ไม่เปียก (ใช้แก่ข้าวสุก)

หุงข้าวสวยดี ไม่ดิบ ไม่แฉะ


ร้อน

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *rɔːnꟲ⁴, จากไทดั้งเดิม *rwuːlꟲ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩁᩬ᩶ᩁ (รอ้ร), อีสาน ฮ้อน, ลาว ຮ້ອນ (ฮ้อน), ไทลื้อ ᦣᦸᧃᧉ (ฮ้อ̂น), ไทดำ ꪭ꫁ꪮꪙ (ฮ้อน), ไทขาว ꪭꪮꪙꫂ, ไทใหญ่ ႁွၼ်ႉ (ห๎อ̂น), ไทใต้คง ᥞᥩᥢᥳ (ห๎อ̂น), พ่าเก ꩭွꩫ် (หอ̂น์), อาหม 𑜍𑜨𑜃𑜫 (รอ̂น์), แสก รูน, จ้วงแบบจั่วเจียง lonx (ล้อน) (เมืองหลงอาน), ภาษาจ้วงใต้ lanx/lvanx (ล้าน/ลว้าน) (เมือง Daxin)

เดือด

อรรถาภิธาน:ร้อน

ผ่าว

อรรถาภิธาน:ร้อน

ร้อน

อรรถาภิธาน:ร้อน

ระอุ

อรรถาภิธาน:ร้อน

รึง

อรรถาภิธาน:ร้อน

รุ่ม

อรรถาภิธาน:ร้อน

หมกไหม้

อรรถาภิธาน:ร้อน

อบอ้าว

อรรถาภิธาน:ร้อน

อ้าว

อรรถาภิธาน:ร้อน

อุณห

อรรถาภิธาน:ร้อน

อุณหะ

อรรถาภิธาน:ร้อน

อุษณ

อรรถาภิธาน:ร้อน

เดือด

อรรถาภิธาน:ร้อน

ผ่าว

อรรถาภิธาน:ร้อน

ร้อน

อรรถาภิธาน:ร้อน

ระอุ

อรรถาภิธาน:ร้อน

รึง

อรรถาภิธาน:ร้อน

รุ่ม

อรรถาภิธาน:ร้อน

หมกไหม้

อรรถาภิธาน:ร้อน

อบอ้าว

อรรถาภิธาน:ร้อน

อ้าว

อรรถาภิธาน:ร้อน

อุณห

อรรถาภิธาน:ร้อน

อุณหะ

อรรถาภิธาน:ร้อน

อุษณ

อรรถาภิธาน:ร้อน

/rɔːn˦˥/^((สัมผัส))

มีความรู้สึกตามผิวหนังเหมือนถูกไฟเป็นต้น

มีอุณหภูมิสูง, มีพลังงานความร้อนมาก

น้ำร้อน

อากาศร้อน

ร้อนใจ

รีบเร่ง, ช้าอยู่ไม่ได้

งานร้อน


เมีย

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *miəᴬ⁴, จากไทดั้งเดิม *miəᴬ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨾ᩠ᨿᩮ (เมย), เขิน ᨾᩮ (เม), อีสาน เมีย, ลาว ເມຍ (เมย), ไทลื้อ ᦵᦙ (เม), ไทดำ ꪣꪸ (มย̂), ไทขาว ꪝꪸ, ไทใหญ่ မေး (เม๊), อาหม 𑜉𑜣 (มี), จ้วงแบบจั่วเจียง meh, จ้วง meh/maex

คำบอกเพศ หมายความว่า ตัวเมีย

ไก่เมีย

ม้าเมีย


บาป

ยืมมาจากสันสกฤต पाप (ปาป) หรือบาลี ปาป; ร่วมเชื้อสายกับลาว ບາບ (บาบ), คำเมือง ᨷᩤ᩠ᨷ (บาบ), ไทดำ ꪚꪱꪚ (บาบ)

[เสียงสมาส]
บาบ-ปะ-

/baːp̚˨˩/^((สัมผัส))

ชั่ว, มัวหมอง

คนใจบาป


มาก

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *mlaːkᴰᴸ⁴; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨾᩣ᩠ᨠ (มาก), ลาว ມາກ (มาก), ไทลื้อ ᦙᦱᧅ (มาก), ไทใหญ่ မၢၵ်ႈ (ม้าก), ไทใต้คง ᥛᥣᥐ (มาก), พ่าเก မက် (มก์), อาหม *𑜉𑜀𑜫 (*มก์) (ความหมายใกล้เคียง: มั่งมี)

/maːk̚˥˩/^((สัมผัส))

หลาย, ตรงกันข้ามกับ น้อย

คนมาก

น้ำมาก


งาม

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *ŋaːmᴬ⁴ (Jonsson, 1991); ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨦᩣ᩠ᨾ (งาม), เขิน ᨦᩣ᩠ᨾ (งาม), อีสาน งาม, ลาว ງາມ (งาม), ไทลื้อ ᦇᦱᧄ (งาม), ไทใหญ่ ငၢမ်း (ง๊าม), ไทใต้คง ᥒᥣᥛᥰ (ง๊าม), พ่าเก ငံ (งํ), อาหม 𑜂𑜪 (งํ), จ้วง ngam (งาม, “ถูกต้อง, ดังใจ”), จ้วงแบบจั่วเจียง ngamq (“ดี, ถูกใจ”)

/ŋaːm˧/^((สัมผัส))

ลักษณะที่เห็นแล้วชวนให้ชื่นชมหรือพึงใจ

มารยาทงาม

รูปงาม

มีลักษณะสมบูรณ์ดี

ต้นไม้งาม

ปีนี้ฝนงาม

ดี, มาก, มีลักษณะที่เป็นไปตามต้องการ

กำไรงาม

ธนาคารนี้จ่ายดอกเบี้ยงาม


ญวน

ยืมมาจากเขมรเก่า យ្វន៑ (ยฺวนฺ); เทียบลาว ຍວນ (ยวน), เขมรเก่าสมัยก่อนอังกอร์ យោន៑ (โยนฺ), เขมร យួន (ยัวน), มอญ ယောန် (โยน์)

ที่เกี่ยวกับหรือมาจากประเทศเวียดนาม


อดีต

ยืมมาจากสันสกฤต अतीत (อตีต), จากบาลี อตีต

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

[เสียงสมาส]
อะ-ดีด-ตะ-

/ʔa˨˩.diːt̚˨˩/^((สัมผัส))


ฉ

[เสียงสมาส]
ฉะ-

/t͡ɕʰɔː˩˩˦/^((สัมผัส))

/t͡ɕʰɔː˥˩/^((สัมผัส))

หก (จำนวน), สำหรับประกอบหน้าศัพท์อื่น


อ

ยืมมาจากสันสกฤต अ- (อ-, “ไม่”) หรือบาลี อ- (“ไม่”)

[เสียงสมาส]
อะ-

เป็นคำปฏิเสธ แปลว่า ไม่, ไม่ใช่, ใช้ประกอบหน้าศัพท์บาลีและสันสกฤตที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ


ฝรั่ง

ยืมโดยกึ่งเรียนรู้จากเปอร์เซียคลาสสิก فرنگ (ฟะรังกฺ) หรือ فرنگی (ฟะรังกฺี, “ชาวฝรั่งเศส; ชาวยุโรป; ชาวคริสต์”), จากฝรั่งเศสเก่า franc (“ชาวฟรังก์”); ร่วมเชื้อสายกับเขมร បារាំង (บาราํง), พม่า ဘရင်ဂျီ (ภรง์คฺยี), จีน 佛朗機 /佛朗机

farang

ชาวตะวันตกที่มาไทย

คำประกอบชื่อสิ่งของบางอย่างที่มาจากต่างประเทศ ซึ่งมีลักษณะคล้ายของไทย (หลายคำได้กลายเป็นคำประสม)

ขนมฝรั่ง

ละมุดฝรั่ง

มันฝรั่ง

ตะขบฝรั่ง

ผักบุ้งฝรั่ง

แตรฝรั่ง


ธรรมดา

ยืมมาจากสันสกฤต धर्मता (ธรฺมตา, “สามัญ”); เทียบบาลี ธมฺมตา (“สามัญ”)

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

สามัญ, พื้น ๆ, ปรกติ

เป็นเรื่องธรรมดา


บริบูรณ์

ยืมมาจากสันสกฤต परिपूरण (ปริปูรณ) หรือบาลี ปริปูรณ

ครบถ้วน, เต็มที่, เต็มเปี่ยม


สังคม

ยืมมาจากสันสกฤต संगम (สํคม) หรือบาลี สงฺคม

[เสียงสมาส]
สัง-คม-มะ-

ที่เกี่ยวกับการพบปะสังสรรค์หรือชุมนุมชน

วงสังคม

งานสังคม


ขจี

ยืมมาจากเขมร ខ្ចី (ขฺจี), จากมอญ-เขมรดั้งเดิม *kciʔ (“อ่อน;อายุน้อย; เขียว”);

/kʰa˨˩.t͡ɕiː˧/^((สัมผัส))

งามสดใส, ใช้ในคำว่า เขียวขจี


เข้า

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *χawꟲ; ร่วมเชื้อสายกับปักษ์ใต้ เค้า, ลาว ເຂົ້າ (เข็้า), ไทลื้อ ᦃᧁᧉ (เฃ้า), ไทดำ ꪹꪄ꫁ꪱ (เฃ้า), ไทขาว ꪹꪄꪱꫂ, ไทใต้คง ᥑᥝᥲ (เฃ้า), ไทใหญ่ ၶဝ်ႈ (ข้ว), อาหม 𑜁𑜧 (ขว์), 𑜁𑜨𑜧 (ขอ̂ว์), 𑜁𑜧𑜈𑜫 (ขว์ว์) หรือ 𑜁𑜨𑜧𑜈𑜫 (ขอ̂ว์ว์), จ้วง haeuj, ภาษาจ้วงใต้ kaeuj

ตรงข้ามกับ ออก

ทางเข้า

ขาเข้า


ขาว

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *xaːwᴬ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨡᩣ᩠ᩅ (ขาว), ปักษ์ใต้ ข้าว, ลาว ຂາວ (ขาว), ไทลื้อ ᦃᦱᧁ (ฃาว), ไทดำ ꪄꪱꪫ (ฃาว), ไทใหญ่ ၶၢဝ် (ขาว), ไทใต้คง ᥑᥣᥝᥴ (ฃ๋าว), อาหม 𑜁𑜧 (ขว์) หรือ 𑜁𑜨𑜧 (ขอ̂ว์), จ้วง kau/hau, ปู้อี haaul, แสก ห่าว; เทียบไหลดั้งเดิม *kʰaːw

ขาว

อรรถาภิธาน:ขาว

ชุณห

อรรถาภิธาน:ขาว

ชุษณ

อรรถาภิธาน:ขาว

ชุษณะ

อรรถาภิธาน:ขาว

ซีด

อรรถาภิธาน:ขาว

ด่อน

อรรถาภิธาน:ขาว

ตรดาษ

อรรถาภิธาน:ขาว

ตระดาษ

อรรถาภิธาน:ขาว

นวล

อรรถาภิธาน:ขาว

เผือก

อรรถาภิธาน:ขาว

พบู

อรรถาภิธาน:ขาว

พิศุทธ์

อรรถาภิธาน:ขาว

พิศุทธิ์

อรรถาภิธาน:ขาว

โพลง

อรรถาภิธาน:ขาว

โพลน

อรรถาภิธาน:ขาว

ยวง

อรรถาภิธาน:ขาว

วิศุทธ์

อรรถาภิธาน:ขาว

วิศุทธิ์

อรรถาภิธาน:ขาว

วิสุทธ์

อรรถาภิธาน:ขาว

วิสุทธิ์

อรรถาภิธาน:ขาว

ศุกล

อรรถาภิธาน:ขาว

ศุภร

อรรถาภิธาน:ขาว

เศวต

อรรถาภิธาน:ขาว

เศวตร

อรรถาภิธาน:ขาว

สกาว

อรรถาภิธาน:ขาว

สอ

อรรถาภิธาน:ขาว

สิต

อรรถาภิธาน:ขาว

สุก

อรรถาภิธาน:ขาว

เสต

อรรถาภิธาน:ขาว

หงอก

อรรถาภิธาน:ขาว

อรชุน

อรรถาภิธาน:ขาว

/kʰaːw˩˩˦/^((สัมผัส))

มีสีอย่างสำลี

โดยปริยายหมายความว่า แจ่มแจ้ง, สะอาดบริสุทธิ์, ปราศจากมลทิน


ควาย

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ɣwaːjᴬ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨤ᩠ᩅᩣ᩠ᨿ (ฅวาย), อีสาน ควย, ลาว ຄວາຍ (ควาย), ไทลื้อ ᦩᦻ (ฅวาย), ไทดำ ꪁꪫꪱꪥ (กฺวาย), ไทขาว ꪅꪫꪱꪥ, ไทแดง ꪃꪫꪱꪥ, ไทใหญ่ ၵႂၢႆး (กฺว๊าย), ไทใต้คง ᥑᥣᥭᥰ (ฃ๊าย), อาหม 𑜁𑜨𑜩 (ขอ̂ย์) หรือ 𑜁𑜩 (ขย์), จ้วง vaiz, แสก ว๊าย

水牛

สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมชนิด Bubalus bubalis

หมีควาย

กะเทยควาย


จน

ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨧᩫ᩠ᨶ (จ็น), ลาว ຈົນ (จ็น)

ᨴᩩᨠ᩠ᨡ᩺

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

ᨧᩫ᩠ᨶ

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

arm

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

ꪁꪰꪒꪄꪷ꪿

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

ꪄꪷ꪿

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

ᦷᦑᧅᦕᦱᧃ

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

ၵွတ်း

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

ၽၢၼ်

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

pauvre

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

earm

ฟรีเชียตะวันตก

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

arm

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

ຈົນ

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

pobre

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

poor

ไม่มีทรัพย์สินเงินทอง

อัตคัดขัดสน, ฝืดเคือง, มีเงินไม่พอยังชีพ


จริง

ยืมมาจากจีนยุคกลาง真 (MC tsyin); ร่วมเชื้อสายกับลาว ຈິງ (จิง); การสะกดคำปนเปื้อนจากคำยืม จร- อื่น ๆ ที่มาจากภาษาเขมร

จรีง
จิง
ความจริง (noun-from-adj)
ความเป็นจริง (noun-from-adj)

/t͡ɕiŋ˧/^((สัมผัส))

แท้, ไม่ปลอม

ของจริงไม่ใช่ของเทียม

เป็นอย่างนั้นแน่แท้ ไม่กลับเป็นอย่างอื่น

ข้อนี้เป็นความจริง

ไม่เท็จ, ไม่โกหก, ไม่หลอกลวง

เรื่องจริง

เป็นไปตามนั้น

ความฝันกลายเป็นความจริง


ช้า

ร่วมเชื้อสายกับไทใหญ่ ၸႃႉ (จ๎า)

/t͡ɕʰaː˦˥/^((สัมผัส))

หยาบ, ชั่ว, เลว, ทราม

ยายฟังสารยายสั่นหัว ยายเคยลองแต่ตัวชั่วตัวช้า


ใช่

ร่วมเชื้อสายกับลาว ໃຊ່ (ใซ่), คำเมือง ᨩᩱ᩵ (ไช่), ไทใหญ่ ၸႂ်ႈ (ใจ้), อาหม 𑜋𑜨𑜧 (ฉอ̂ว์)

/t͡ɕʰaj˥˩/^((สัมผัส))

ใช่คน

ใช่สัตว์


เซ

ลักษณะที่โย้ไปข้างใดข้างหนึ่ง

เรือนเซ


เด็ก

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ɗekᴰ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨯᩮᩢ᩠ᨠ (เดัก), ลาว ເດັກ (เดัก), แสก แด๊ก, จ้วงแบบจั่วเจียง ndek, จ้วง ndik

อ่อนวัยกว่าในคำว่า เด็กกว่า


เต็ม

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *k.temᴬ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨲᩮ᩠ᨾ (เตม), ลาว ເຕັມ (เตัม), เขิน ᨲᩮ᩠ᨾ (เตม), ไทลื้อ ᦎᦲᧄ (ตีม), ไทใหญ่ တဵမ် (เตม), ไทดำ ꪹꪔꪸꪣ (เตย̂ม)， ，จ้วงแบบจั่วเจียง dim/dem， จ้วง dim

มีสิ่งใดสิ่งหนึ่งบรรจุอยู่จนไม่มีที่ว่าง, ไม่พร่อง

น้ำเต็มโอ่ง

คนเต็ม

ดาษดื่น, มีอยู่ทั่วไป

เต็มบ้านเต็มเมือง

เต็มตลาด

เต็มฝั่ง

เต็มตลิ่ง

มีสติสัมปชัญญะดี (มักใช้ในความปฏิเสธ)

คนไม่เต็ม


นี้

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *najꟲ; ร่วมเชื้อสายกับลาว ນີ້ (นี้), คำเมือง ᨶᩦ᩶ (นี้), เขิน ᨶᩦ᩶ (นี้), ไทลื้อ ᦓᦲᦰ (นีะ) หรือ ᦓᦲᧉ (นี้), ไทดำ ꪙꪲ꫁ (นิ้), ไทใหญ่ ၼႆႉ (ไน๎), จ้วง neix (ไน้), จ้วงแบบจั่วเจียง nix (นี้)

這

คำใช้ประกอบนามหรือข้อความที่อยู่ใกล้หรือชี้เฉพาะ

/niː˦˥/^((สัมผัส))

ทุกวันนี้

ชายคนนี้


ป่า

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *paːᴮ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨸ᩵ᩣ (ป่า), ลาว ປ່າ (ป่า), ไทลื้อ ᦔᦱᧈ (ป่า), ไทดำ ꪜ꪿ꪱ (ป่า), ไทใหญ่ ပႃႇ (ป่า), อาหม 𑜆𑜡 (ปา), จ้วงแบบจั่วเจียง baq

/paː˨˩/^((สัมผัส))

ที่ได้มาจากป่าหรืออยู่ในป่า

ของป่า

ช้างป่า

สัตว์ป่า

คนป่า

ที่ห่างไกลความเจริญ

บ้านป่า

เมืองป่า


กาแฟ

ยืมมาจากฝรั่งเศส café, ซึ่งสืบย้อนที่มาได้จากอิตาลี caffè (ทั้งนี้ คำดังกล่าวปรากฏครั้งแรกในภาษาอิตาเลียนว่า caveé), โดยรับมาจากตุรกีแบบออตโตมัน قهوه (kahve) (ตุรกี kahve), ซึ่งสืบย้อนไปถึงอาหรับ قَهْوَة (กัฮวะ, “coffee”).

ข้าวแฝ่
โกปี๊
กาแฝ่

/kaː˧.fɛː˧/^((สัมผัส))

สีน้ำตาลอ่อนอย่างสีของเครื่องดื่มกาแฟใส่นม


มี

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *miːᴬ; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน มี, ลาว ມີ (มี), คำเมือง ᨾᩦ (มี), เขิน ᨾᩦ (มี), ไทลื้อ ᦙᦲ (มี), ไทดำ ꪣꪲ (มิ), ไทขาว ꪣꪲ, ไทใหญ่ မီး (มี๊), ไทใต้คง ᥛᥤᥰ (มี๊), อาหม 𑜉𑜣 (มี), จ้วง miz

เขาเป็นคนมี ไม่ใช่คนจน

ไม่เปล่า, ไม่ว่าง

ในหม้อมีข้าว

ในห้องน้ำมีคน


เย็น

ร่วมเชื้อสายกับอีสาน เย็น, ลาว ເຢັນ (เอยัน), คำเมือง ᩀᩮ᩠ᨶ (เอยน), เขิน ᨿᩮ᩠ᨶ (เยน), ไทลื้อ ᦊᦲᧃ (หยีน), ไทดำ ꪹꪤꪸꪙ (เหยย̂น), ไทใหญ่ ယဵၼ် (เยน), ไทใต้คง ᥕᥥᥢ (เยน), อาหม 𑜊𑜢𑜃𑜫 (ยิน์), ภาษาจ้วงถิ่น Yongning yen (เยน); เทียบเวียดนาม yên (เอียน), จีนยุคกลาง安 (MC 'an)

มีความรู้สึกตามผิวหนังเหมือนถูกน้ำแข็งเป็นต้น, หนาว, หายร้อน

ไม่รู้สึกกระวนกระวาย

เย็นใจ


สด

新鮮

:แม่แบบ:ttbc

živě, v přímém přenose

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

rechtstreeks

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

live

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

suora

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

live-

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

en direct

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

direkt

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

live

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

ζωντανά

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

λάιβ

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

dal vivo

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

live

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

生の

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

なまの

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

na żywo

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

viu

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

a trăi

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

v priamom prenose

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

naživo

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

v živo

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

ใหม่ ใช้แก่ลักษณะของสิ่งต่าง ๆ ที่ได้มาหรือผลิตขึ้นใหม่ ๆ ยังไม่ทันเสื่อมหรือเสียคุณภาพของสิ่งนั้น คือ ไม่เหี่ยวแห้ง ซีดจางและอาจบริโภคหรือใช้ได้ดีในสภาพของขณะนั้น

มีอยู่หรือได้มาใหม่ ๆ

ข่าวสด

มีเกิดขึ้นจริงในเวลานั้น ๆ

รายงานสดจากขอนแก่น

ดิบ คือ ยังไม่สุกด้วยไฟไม่แห้งหรือหมักดองเป็นต้น


อิ่ม

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ʔiːmᴮ; ร่วมเชื้อสายกับลาว ອິ່ມ (อิ่ม) หรือ ອີ່ມ (อี่ม), คำเมือง ᩋᩥ᩠᩵ᨾ (อิ่ม), เขิน ᩋᩥ᩠᩵ᨾ (อิ่ม, “อิ่ม; เบื่อ”), ไทลื้อ ᦀᦲᧄᧈ (อี่ม), ไทใหญ่ ဢိမ်ႇ (อิ่ม, “อิ่ม; เบื่อ; ขยะแขยง, รังเกียจ”), อาหม 𑜒𑜢𑜉𑜫 (อิม์), จ้วง imq; เทียบจีนยุคกลาง厭 (MC 'jiemH)

/ʔim˨˩/^((สัมผัส))

เบิกบาน, แช่มชื่น

หน้าอิ่ม


ออก

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ʔoːkᴰ; ร่วมเชื้อสายกับลาว ອອກ (ออก), คำเมือง ᩋᩬᨠ (ออก), ไทลื้อ ᦀᦸᧅᧈ (อ่อ̂ก), ไทดำ ꪮꪮꪀ (ออก), ไทขาว ꪮꪮꪀ, ไทใหญ่ ဢွၵ်ႇ (อ่อ̂ก), พ่าเก ဢွက် (ออ̂ก์), อาหม 𑜒𑜨𑜀𑜫 (ออ̂ก์), จ้วง ok

/ʔɔːk̚˨˩/^((สัมผัส))

ตรงข้ามกับ เข้า

ทางออก


อีก

จากจีนยุคกลาง益 (MC 'jiek); ร่วมเชื้อสายกับลาว ອີກ (อีก), ไทลื้อ ᦀᦲᧅᧈ (อี่ก), ไทใหญ่ ဢိၵ်ႇ (อิ่ก), พ่าเก ဢိက် (อิก์), อาหม 𑜒𑜢𑜀𑜫 (อิก์)

/ʔiːk̚˨˩/^((สัมผัส))

อีกประการหนึ่ง

อีกที


ลบ

เป็นไปได้ว่ามาจากเขมร លោប (โลบ), จากเขมรเก่า លោបេ (โลเป), លោបេយ (โลเปย), จากสันสกฤต लोप (โลป) หรือบาลี โลป; ร่วมเชื้อสายกับลาว ລົບ (ล็บ) หรือ ລຶບ (ลึบ)

ที่เป็นไปในทางร้าย ทางไม่ดีหรือทางทำลาย

มองในทางลบ

ที่มีค่าน้อยกว่าศูนย์

ลบสิบองศาเซลเซียส


กรอก

ร่วมเชื้อสายกับลาว ກອກ (กอก)

/krɔːk̚˨˩/^((สัมผัส))

แห้งจนคลอน, ใช้แก่หมากและฝักมะขาม

หมากกรอก

มะขามกรอก


กร้วม

เสียงเคี้ยวสิ่งของที่เปราะให้แตก หรือเสียงของแข็งกระทบกันอย่างแรง


กรอ

ยืมมาจากเขมร ក្រ (กฺร, “ยาก, ลำบาก”)

/krɔː˧/^((สัมผัส))

ยากจน, เข็ญใจ, ฝืดเคือง, ในคำว่า เบียดกรอ


ศศิวิมล

ยืมมาจากสันสกฤต शशिविमल (ศศิวิมล); เทียบเท่า ศศิ + วิมล

บริสุทธิ์เพียงจันทร์


ปอด

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *pwɤtᴰ, จากจีนเก่า肺 (OC *pʰobs); ร่วมเชื้อสายกับลาว ປອດ (ปอด), ไทใหญ่ ပွတ်ႇ (ป่อ̂ต), พ่าเก ပွတ် (ปอ̂ต์), อาหม *𑜆𑜨𑜄𑜫 (*ปอ̂ต์), จ้วง bwt

/pɔːt̚˨˩/^((สัมผัส))

คำย่อของ ปอดแหก


ปอด

/pɔːt̚˨˩/^((สัมผัส))

ลักษณะก้นที่สอบและแฟบ เรียกว่า ก้นปอด

โดยปริยายใช้เรียกสิ่งอื่นที่มีลักษณะเช่นนั้น

มะม่วงก้นปอด


ลา

เกยลา

กี๋ลา

เตียงลา

แท่นลา


ลา

มีกลีบชั้นเดียว, ไม่ซ้อน (ใช้แก่ดอกไม้)

มะลิลา

พุดลา

รักลา


อกหัก

/ʔok̚˨˩.hak̚˨˩/^((สัมผัส))

พลาดหวัง (มักใช้ในด้านความรัก)


ผี

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *priːᴬ; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน ผี, ลาว ຜີ (ผี), คำเมือง ᨹᩦ (ผี), ไทลื้อ ᦕᦲ (ผี), ไทดำ ꪠꪲ (ฝิ), ไทใหญ่ ၽီ (ผี), อาหม 𑜇𑜣 (ผี), จ้วง bi/fangz, จ้วงแบบจั่วเจียง pi

/pʰiː˩˩˦/^((สัมผัส))

คนผี

ที่ซื้อมาจากจุดจำหน่ายทางการแล้วลอบขายต่อในราคาสูง

บัตรผี, ตั๋วผี

บัตรเข้าชมที่ลอบขายหน้างาน

ไม่มีอยู่จริง, ไม่มีตัวตน

บัตรผี

คะแนนที่ทำให้คะแนนโหวตเพิ่มแต่ไม่มีบัตรอยู่จริง

ชื่อผี

ชื่อบุคคลที่ปรากฏในทะเบียนบ้านแต่ไม่มีตัวตน เพื่อสวมสิทธิ์เป็นต้น


โสโครก

เทียบเขมร សោគ្រោក (โสคฺโรก), ลาว ໂສໂຄກ (โสโคก), ไทใหญ่ ၵူဝ်ႈၵိူၵ်ႇ (กู้วเกิ่ก) หรือ ၵိူၵ်ႇ (เกิ่ก)

/soː˩˩˦.kʰroːk̚˥˩/^((สัมผัส))

สกปรก, เปื้อนเปรอะน่ารังเกียจ

คนโสโครก

โดยปริยายหมายความว่า เลว

ของโสโครก

เรื่องโสโครก


สกปรก

ไม่ทราบรากศัพท์

เปรอะเปื้อน, ไม่สะอาดหมดจด

ลักษณะกิริยาวาจาที่แสดงออกอย่างหยาบคาย


กาว

ยืมมาจากจีนยุคกลาง膠 (MC kaew); ร่วมเชื้อสายกับลาว ກາວ (กาว), พม่า ကော် (เกา์), เขมร កាវ (กาว), เวียดนาม keo (แกว), จ้วงแบบจั่วเจียง gauq, จ้วง gauq

บ้า, โง่, เสียสติ (ซึ่งเป็นอาการของคนดมกาว)


บุญ

ยืมมาจากบาลี ปุญฺญ (“คุณธรรม, คุณความดี, การกระทำที่มีคุณความดี”); เทียบสันสกฤต पुण्य (ปุณฺย, “ความดี, คุณธรรม”); ร่วมเชื้อสายกับลาว ບຸນ (บุน), ไทลื้อ ᦢᦳᧃ (บุน), เขมร បុញ្ញ (บุญฺญ), พม่า ပုည (ปุญ)

แข่งเรือแข่งแพแข่งได้ แข่งบุญแข่งวาสนาแข่งไม่ได้

[เสียงสมาส]
บุน-ยะ-

ช่วยเหลือเกื้อกูลผู้อื่น ในคำว่า ใจบุญ


กงสุล

ยืมมาจากฝรั่งเศส consul

เกี่ยวกับกงสุล

สถานกงสุล

เขตกงสุล

พนักงานฝ่ายกงสุล


กตเวที

ประกาศคุณท่าน, สนองคุณท่าน, ใช้คู่กันกับ กตัญญู


กตัญญู

ยืมมาจากบาลี กตญฺญู; เทียบสันสกฤต कृतज्ञा (กฺฤตชฺญา)

กระตัญู
ความกตัญญู (noun-from-adj)

รู้คุณต่อผู้มีพระคุณ

ความกตัญญูเป็นสมบัติของผู้มีจิตใจงาม


กตาภินิหาร

กต (“อันเขาทำแล้ว”) + อภินิหาร

กะ-ตา-พิ-นิ-หาน

/ka˨˩.taː˧.pʰi˦˥.ni˦˥.haːn˩˩˦/^((สัมผัส))

มีอภินิหารที่ทำไว้


กบ

เต็มมาก, เต็มแน่น

ข้าวกบหม้อ

มะพร้าวมีลูกกบคอ


กบูร

ก็ใช้สาวสนมอนนกบูร — นครกัณฑ์ มหาชาติคำหลวง ฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ พ.ศ. ๒๔๖๐


กรด

ไม่ทราบรากศัพท์; เทียบลาว ກົດ (ก็ด)

คม, มีลักษณะที่กัดกร่อนหรือตัดสิ่งของได้

น้ำกรด

ลมกรด


กรมท่า

(สี~) สีขาบ, สีน้ำเงินแก่


กรอม

ปกหรือคลุมยาวลงมาเกินควร

นุ่งผ้าซิ่นกรอมส้น


กรอม

ระทม, เจ็บช้ำอยู่ภายในเรื่อยไป

กรอมใจ


กรอด

การแบ่งพยางค์ กฺรอด
 การแผลงเป็น
อักษรโรมัน ไพบูลย์พับบลิชชิง grɔ̀ɔt
 ราชบัณฑิตยสภา krot
 (มาตรฐาน) สัทอักษรสากล^((คำอธิบาย)) /krɔːt̚˨˩/^((สัมผัส))

ผอมกรอด


กรอบ

เป็นไปได้ว่าเกี่ยวข้องกับ ขอบ

/krɔːp̚˨˩/^((สัมผัส))

แทบดำรงตนไปไม่รอด, จนมาก

จนกรอบ


กรอบ

ร่วมเชื้อสายกับไทใหญ่ ၶွပ်ႈ (ข้อ̂ป)

/krɔːp̚˨˩/^((สัมผัส))

แตกหักเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยได้ง่าย, เปราะ

ทอดกรอบ


กร่อย

ไม่ทราบรากศัพท์

ไม่จืดสนิทหรือไม่หวานสนิท เพราะมีรสเค็มเจือ

น้ำกร่อย

หมดรสสนุกหรือหมดความครึกครื้น

การแสดงที่ไม่สนุกทำให้คนดูรู้สึกกร่อย

งานกร่อย


กระกรุ่น

กรุ่น, ร้อนอยู่


กระงกกระงัน

อาการสั่นอย่างคนแก่, งกงัน ก็ว่า


กระง่อนกระแง่น

คลอนแคลน, ไม่แน่น, ง่อนแง่น ก็ว่า


กระจอก

เทียบลาว ກະຈອກ (กะจอก)

/kra˨˩.t͡ɕɔːk̚˨˩/^((สัมผัส))

ไม่สำคัญ, เล็กน้อย, ต่ำต้อย (เล็กอย่างตัวนกกระจอก)


กระจอก

ยืมมาจากเขมรเก่า *ក្ចក៑ (*กฺจกฺ), ក្ចោក៑ (กฺโจกฺ, “ขาพิการ”); ร่วมเชื้อสายกับเขมร ខ្ចក (ขฺจก)

/kra˨˩.t͡ɕɔːk̚˨˩/^((สัมผัส))

เขยก (ใช้แก่ขา)


กระจ้อน

/kra˨˩.t͡ɕɔn˥˩/^((สัมผัส))


กระจะ

แจ่มแจ้ง, ชัดเจน


กระจ่าง

/kra˨˩.t͡ɕaːŋ˨˩/^((สัมผัส))

ชัดเจน, สว่าง, สุกใส


กระฉอก

/kra˨˩.t͡ɕʰɔːk̚˨˩/^((สัมผัส))

แหว่ง, เว้า, (ใช้กับลักษณะของผม), ฉอก ก็เรียก


กระชดกระช้อย

มีกิริยาท่าทางงดงาม ชดช้อย ก็ว่า


กระชั้น

กรรซ้นน
ความกระชั้น (noun-from-adj)

ใกล้ชิด, เร่งเข้า


กระชับ

/kra˨˩.t͡ɕʰap̚˦˥/^((สัมผัส))

แน่น, แนบแน่น, แนบสนิทพอดีตัว

กางเกงกระชับ

พอดี, พอเหมาะ

มีดกระชับมือ

กะทัดรัด, ไม่เยิ่นเย้อ

ข้อความกระชับ


กระชุ่มกระชวย

มีผิวพรรณสดใสหรืออาการกระปรี้กระเปร่า


กระดางลาง

กฺระ-ดาง-ลาง

มรรยาทหยาบ, สัปดน

อ้ายเฒ่าแก่กากกลีกระดางลาง ยังมันนี้ใครเขามีบ้างที่เมืองคน


กระดาน

แผลงมาจาก ขดาน, จากเขมรเก่า ខ្តារ៑ (ขฺตารฺ); ร่วมเชื้อสายกับเขมร ក្ដារ (กฺฎาร)

บาง, ผอม, ไม่มีเนื้อ

หุ่นกระดานอย่างนี้ยังจะใส่ชุดว่ายน้ำโชว์อีก


กระดำกระด่าง

ความกระดำกระด่าง (noun-from-adj)

กฺระ-ดำ-กฺระ-ด่าง

สีไม่เสมอกัน


กระดิบ

อาการที่คืบไปข้างหน้าทีละน้อย


กระดูก

แผลงมาจาก ดูก; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨠᨯᩪᨠ (กดูก), ลาว ກະດູກ (กะดูก)

ตระหนี่, ขี้เหนียวอย่างไม่ยอมให้อะไรแก่ใครง่าย ๆ

เจ้านายคนนี้กระดูกจริง ๆ ดินสอแท่งเดียวก็ไม่ยอมให้เบิก


เท็จจริง

/tʰet̚˦˥.t͡ɕiŋ˧/^((สัมผัส))

จริงเท่าที่ปรากฏหรือเท่าที่ทราบ


สก

ยืมมาจากบาลี สก (“ของตน”); เทียบสันสกฤต स्वक (สฺวก, “ของตน”)

[เสียงสมาส]
สะ-กะ-


ชาด

ร่วมเชื้อสายกับลาว ຊາດ (ซาด), เขมร ជាត (ชาต)

/t͡ɕʰaːt̚˥˩/^((สัมผัส))

สีแดงสดอย่างหนึ่ง เรียกว่า สีแดงชาด


ออสเตรเลีย

อ๊อส-เตฺร-เลีย

เกี่ยวกับออสเตรเลีย, ของออสเตรเลีย


ศุกร์

ยืมมาจากสันสกฤต शुक्र (ศุกฺร, “ขาว, สว่าง”); เทียบบาลี สุกฺก (“ขาว, สว่าง”)


กระเดื่อง

/kra˨˩.dɯa̯ŋ˨˩/^((สัมผัส))

สูงขึ้น, โด่งดัง, ใช้ประกอบลักษณะของคุณงามความดี

ชื่อเสียงกระเดื่อง

แข็ง, กระด้าง, นิยมใช้เข้าคู่กับคำ กระด้าง เป็น กระด้างกระเดื่อง

ยามเมื่อเจ้าเยื้องยุรยาตร ก็มิได้ย่างลงเหยียบดินกระเดื่องใด


กระแด่ว

มักใช้เป็น กระแด่ว ๆ (แสดงจำนวนหลายครั้ง)

อาการดิ้นอยู่กับที่


กระโดก

โอนไปโอนมา, ยกขึ้นยกลง


กระตือรือร้น

กระตือรือล้น
ความกระตือรือร้น (noun-from-adj)

กฺระ-ตือ-รือ-ร้น

ใส่ใจหรือฝักใฝ่ในสิ่งที่กระทำ


กระเตอะ

/kra˨˩.tɤʔ˨˩/^((สัมผัส))

จวนแก่และมียางมาก (ใช้แก่หมาก)

หมากกระเตอะ

หมากหน้ากระเตอะ


กระเตาะ

/kra˨˩.tɔʔ˨˩/^((สัมผัส))

แรกรุ่น, เพิ่งแตกเนื้อสาว


กระทง

ยืมมาจากจีนเก่า鐙 (OC *tɯːŋ, *tɯːŋs, “ภาชนะพิธีกรรมหรือโคมไฟ”).
วิธีการอ่านออกเสียงภาษาจีนเก่าในระบบของ Baxter–Sagart /*k-tˤəŋ/

เรียกไก่อ่อนอายุประมาณ 3 เดือนว่า ไก่กระทง

ใช้สำหรับเรียกไก่ตัวผู้ที่สอนขันว่า ไก่รุ่นกระทง

โดยปริยายใช้เรียกชายกำลังแตกเนื้อหนุ่มเป็นเชิงเปรียบเปรยว่า หนุ่มรุ่นกระทง


กระเท่

แผลงมาจาก เท่


กระบือ

ยืมมาจากเขมรเก่าสมัยก่อนอังกอร์ ក្របិ (กฺรบิ), ក្របី (กฺรปี) หรือเขมรเก่าสมัยอังกอร์ ក្របិ (กฺรบิ), ក្របី (กฺรปี), ក្របិយ៑ (กฺรปิยฺ), ក្របិយ្យ៑ (กฺรปิยฺยฺ), ក្របីយ្យ៑ (กฺรปียฺยฺ), จากมอญ-เขมรดั้งเดิม *krpiʔ ~ *krpiiw ~ *krpuʔ ~ *(kr)puh; ร่วมเชื้อสายกับเขมร ក្របី (กฺรบี), มาเลเซีย kerbau, ตากาล็อก kalabaw; ร่วมรากกับ คาราบาว


กระป๋อง

เป็นไปได้ว่าเลียนเสียงธรรมชาติ จากเสียงกระป๋องเปล่าถูกตีหรือกระทบ; เทียบเขมร កំប៉ង់ (กํบ̎ง̍), កំប៉ុង (กํบุ̎ง), ลาว ກະປ່ອງ (กะป่อง)

/kra˨˩.pɔːŋ˩˩˦/^((สัมผัส))

ที่บรรจุในกระป๋อง

ปลากระป๋อง

เงาะกระป๋อง

เบียร์กระป๋อง


กระพัน

ยืมโดยกึ่งเรียนรู้จากมาเลเซีย kebal (เกอะบัล, “ทำลายไม่ได้”)

ทนทานต่อศัสตราวุธ


กระพี้

ร่วมเชื้อสายกับลาว ພີ້ (พี้), คำเมือง ᨻᩦ᩶ (พี้), เขิน ᨻᩦ᩶ (พี้), ไทใหญ่ ပီႉ (ปี๎), อาหม 𑜇𑜣 (ผี, “ชั้นที่ซ้อนกัน”)

ไม่เป็นแก่นสาร


กระมอมกระแมม

ความกระมอมกระแมม (noun-from-adj)

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

กฺระ-ม็อม-กฺระ-แม็ม

มอมแมม, เลอะเทอะเปรอะเปื้อน, สกปรก


กระมิดกระเมี้ยน

อาการหลบๆ ซ่อนๆ ลับๆ ล่อๆ


กระยาเลย

ต่าง ๆ, ปะปนกัน, (ใช้แก่ต้นไม้มีแก่น แต่ไม่รวมไม้สัก)

ไม้กระยาเลยแปรรูป


กระสานติ์

กรสานต์
ความกระสานติ์ (noun-from-adj)


กระเส่า

สั่นเครือและเบา


กระเหม่น

อาการกล้ามเนื่อกระตุก


กระอวล

อวล, อบอวล, หอมตลบ


กระอักกระไอ

อิดเอื้อนไม่กล้าพูด


กระเอิก

/kra˨˩.ʔɤːk̚˨˩/^((สัมผัส))


กระไอ

มีกลิ่นเหม็นแสดงว่าจวนจะบูด

ข้าวเหม็นกระไอ


กรัณย์

ยืมมาจากบาลี กรณีย

กรณีย
กรณีย์
กรณียะ


กรัน

กรวดกรันขราราย


กราก

เรียกสิ่งที่หุงหรือนึ่งสวยมากเกินไปว่า สวยกราก

ข้าวสวยกราก

ถั่วสวยกราก

แข็งอย่างผ้าลายที่ยังไม่ได้ซักหรือผ้าที่ลงแป้งจนแข็ง


กร่าง

/kraːŋ˨˩/^((สัมผัส))

อาการที่ทำท่าทางหรือพูดจาวางโต

เขาชอบทำกร่างอยู่เรื่อย


เสรี

ยืมมาจากบาลี เสรี; เทียบสันสกฤต स्वैरिन् (สฺไวรินฺ)

/seː˩˩˦.riː˧/^((สัมผัส))

ที่ทำได้โดยอิสระ, มีสิทธิที่จะทำจะพูดได้โดยไม่ละเมิดสิทธิของผู้อื่น


แหลก

ร่วมเชื้อสายกับลาว ແຫຼກ (แหลก), อาหม 𑜎𑜢𑜀𑜫 (ลิก์)

/lɛːk̚˨˩/^((สัมผัส))

เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย

ข้าวแหลก


กรุ่น

ยังเหลืออยู่บ้าง


กรุบ

เสียงดังที่เกิดจากการเคี้ยวของกรอบ


กฤดาภินิหาร

มีอภินิหารที่ทำไว้


กล

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

[เสียงสมาส]
กน-ละ-

เช่น, อย่าง, เหมือน

รู้น้อยว่ามากรู้ เริงใจ กลกบเกิดอยู่ใน สระจ้อย


กลม

ร่วมเชื้อสายกับลาว ກົມ (ก็ม), ไทใหญ่ ၵူမ် (กูม)

มีสัณฐานโดยรอบไม่เป็นเหลี่ยม

ปวง, หมด, สิ้น


กล้อน

เลี่ยน, โล้น


กลั่น

เทียบจีนเก่า揀 (OC *kreːnʔ, *ɡ·reːns, “เลือก”); ร่วมเชื้อสายกับลาว ກັ່ນ (กั่น), จ้วงแบบจั่วเจียง genj, จ้วง genj

ที่คัดเลือกไว้แล้ว


กล้า

ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨠᩖ᩶ᩣ (กล้า), ลาว ກ້າ (ก้า), ไทลื้อ ᦂᦱᧉ (ก้า)

เหล็กกล้า

เวทนากล้า

แดดกล้า


กลี

ยืมมาจากสันสกฤต कलि (กลิ) หรือบาลี กลิ

ชั่วร้าย, ไม่เป็นมงคล


กว่า

ยืมมาจากจีนยุคกลาง過 (MC kwa|kwaH). ร่วมเชื้อสายกับลาว ກວ່າ (กว่า), คำเมือง ᨠ᩠ᩅ᩵ᩣ (กว่า), ไทใหญ่ ၵႂႃႇ (กฺว่า), จ้วง gvaq, เวียดนาม quá (กฺว๊า)

8 โมงกว่า


ก้อม

ร่วมเชื้อสายกับลาว ກ້ອມ (ก้อม)

/kɔːm˥˩/^((สัมผัส))


กะปลกกะเปลี้ย

tired

(1) อ่อนเพลีย, อ่อนเปลี้ย

exhausted

(1) อ่อนเพลีย, อ่อนเปลี้ย

อ่อนเพลีย, อ่อนเปลี้ย, ไม่แข็งแรง


กะพร่องกะแพร่ง

ขาด ๆ วิ่น ๆ, ไม่สม่ำเสมอ, ไม่เต็มที่, ไม่ครบถ้วน, ไม่พอเพียง


กะล่อน

พูดคล่อง แต่ไม่จริงเป็นส่วนมาก


กะลา

เก่ากะลา


กะลาสี

ยืมมาจากมาเลเซีย kelasi (เกอลาซี, “ลูกเรือ”), จากเปอร์เซียคลาสสิก خلاصی (ฅะลาซี); ร่วมเชื้อสายกับฮินดี ख़लासी (ฃลาสี), อูรดู خلاصی, พม่า ခလာသီ (ขลาสี), มลยาฬัม ഖലാസി (ขลาสิ)

อย่างเครื่องแต่งกายกะลาสีสมัยโบราณหรือพลทหารเรือปัจจุบัน

หมวกกะลาสี

เงื่อนกะลาสี

คอเสื้อกะลาสี


กะลิ้มกะเหลี่ย

แสดงอาการให้รู้ว่าอยากได้


กะไหล่

ยืมโดยกึ่งเรียนรู้จากทมิฬ கலாயி (กลายิ, “การเคลือบเงินหลังกระจก”)

ซึ่งเคลือบเงินหรือทองด้วยกรรมวิธีกะไหล่ ใช้กับของเช่นพาน เป็นต้น


กักขฬะ

ยืมมาจากบาลี กกฺขฬ (“แข็ง, กระด้าง”); เทียบสันสกฤต कक्खट (กกฺขฏ, “แข็ง, กระด้าง”)

หยาบคาย, หยาบช้า, ป่าเถื่อน, ถ่อย

บางครั้ง ดูหมิ่น หรือ คุกคาม


กังฉิน

ยืมมาจากแต้จิ๋ว 奸臣 (gang1 cing5, “อำมาตย์ทุจริต/ทรยศ”)

/kaŋ˧.t͡ɕʰin˩˩˦/^((สัมผัส))

คดโกง, ไม่ซื่อตรง


กันดาร

ยืมมาจากบาลี กนฺตาร

[เสียงสมาส]
กัน-ดาน-

[เสียงสมาส]
กัน-ดา-ระ-

อัตคัด, ฝืดเคือง

กันดารข้าว

ลำบาก, แห้งแล้ง

ที่มีลักษณะอัตคัด ลำบาก แห้งแล้ง (ใช้แก่เวลา ท้องที่ หรือถิ่น)

คราวกันดาร, ทางกันดาร


กาก

ร่วมเชื้อสายกับลาว ກາກ (กาก), ไทลื้อ ᦂᦱᧅ (กาก)， จ้วง gak (กาก) , จ้วงแบบจั่วเจียง gak (กาก)

/kaːk̚˨˩/^((สัมผัส))

แย่, ไม่ดี, คุณภาพต่ำ


กากี

ยืมโดยกึ่งเรียนรู้จากฮินดี ख़ाकी (ฃากี, “สีอย่างดิน”), จากเปอร์เซียคลาสสิก خاکی (ฅากี, “สีอย่างดิน”)

สีน้ำตาลปนเหลือง, สีสนิมเหล็ก


กานต์

ยืมมาจากสันสกฤต कान्त (กานฺต, “ที่รัก”)

เป็นที่รัก, โดยมากใช้เป็นส่วนท้ายของสมาส

จันทรกานต์

เป็นที่รักของพระจันทร์ ได้แก่แก้วผลึกที่ถูกแสงจันทร์แล้วมีเหงื่อ

สูรยกานต์

เป็นที่รักของพระอาทิตย์ ได้แก่แก้วที่รวมแสงอาทิตย์ให้เกิดไฟได้


ไพเราะ

แผลงมาจาก พิเราะ, จากเขมร ពីរោះ (พีโระ)

ไพเราะห์
ความไพเราะ (noun-from-adj)

/pʰaj˧.rɔʔ˦˥/^((สัมผัส))

เพราะ, เสนาะ, น่าฟัง

สำเนียงไพเราะ


เพียบพร้อม

เพียบ-พฺร้อม

/pʰia̯p̚˥˩.pʰrɔːm˦˥/^((สัมผัส))

เต็มเปี่ยม, ครบทุกอย่าง


ภูต

ยืมมาจากสันสกฤต भूत (ภูต, “มีแล้ว, เป็นแล้ว”) หรือบาลี ภูต (“มีแล้ว, เป็นแล้ว”)

[เสียงสมาส]
พู-ตะ-

/pʰuːt̚˥˩/^((สัมผัส))

ซึ่งเกิดแล้ว, ซึ่งเป็นแล้ว


รุ้ง

เทียบจีนยุคกลาง虹 (MC huwng|kuwngH|kaewngH); ร่วมเชื้อสายกับลาว ຮຸ້ງ (ฮุ้ง)

/ruŋ˦˥/^((สัมผัส))

กว้างโค้ง, โค้ง

ขุดรุ้งรางเข้าไป


ตระหนี่

หวงไม่อยากให้ง่ายๆ เช่น ตระหนี่ทรัพย์, ขี้เหนียว


สว่าง

ยืมมาจากเขมรเก่าสมัยอังกอร์ ស្វាង (สฺวาง) หรือเขมรเก่าสมัยก่อนอังกอร์ ស្វាង (สฺวาง), សិវាង (สิวาง); ร่วมเชื้อสายกับเขมร ស្វាង (สฺวาง), ลาว ສະຫວ່າງ (สะหว่าง)

/sa˨˩.waːŋ˨˩/^((สัมผัส))

ระยะเวลาฟ้าสาง, ระยะเวลาเมื่อรุ่งอรุณ

สว่างแล้ว

กระจ่าง, มีแสงมาก

แสงไฟสว่าง

แสงจันทร์สว่าง

แจ้ง, รู้แจ้ง

ปัญญาสว่าง

หายจากความหลงผิด

หูตาสว่าง

โล่ง, ปลอดโปร่ง

สว่างอก

สว่างใจ

หายง่วง ในคำว่า ตาสว่าง


แรง

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *reːŋᴬ (“แข็งแรง; ความแข็งแรง”); ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩁᩯ᩠ᨦ (แรง), เขิน ᩁᩯ᩠ᨦ (แรง), อีสาน แฮง, ลาว ແຮງ (แฮง), ไทลื้อ ᦶᦣᧂ (แฮง), ไทดำ ꪵꪭꪉ (แฮง), ไทใหญ่ ႁႅင်း (แห๊ง), ไทใต้คง ᥞᥦᥒᥰ (แห๊ง), อาหม 𑜍𑜢𑜂𑜫 (ริง์), ปู้อี reengz, จ้วง rengz, แสก เร๊ง

/rɛːŋ˧/^((สัมผัส))

ฉุน, จัด, กล้า

กลิ่นแรง

แข็ง, มีกำลัง

ศักดิ์สิทธิ์

ที่นี่เจ้าที่แรง


ศักดิ์สิทธิ์

ศักดิ์ + สิทธิ์

ความศักดิ์สิทธิ์ (noun-from-adj)

ขลัง, ที่เชื่อว่าสามารถดลบันดาลให้ เกิดขึ้นสำเร็จ หรือเป็นจริงได้

สิ่งศักดิ์สิทธิ์

พระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์


หิน

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *triːlᴬ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩉᩥ᩠ᨶ (หิน), ลาว ຫີນ (หีน), ไทลื้อ ᦠᦲᧃ (หีน), ไทดำ ꪬꪲꪙ (หิน), ไทใหญ่ ႁိၼ် (หิน), ไทใต้คง ᥞᥤᥢᥴ (หี๋น), อาหม 𑜍𑜢𑜃𑜫 (ริน์), จ้วง rin, แสก หรี่น, จ้วงแบบจั่วเจียง hin

ข้อสอบหิน

ครูคนนี้หิน

เหี้ยมมาก, แข็งมาก

เขาเป็นคนใจหิน


หิน

ยืมมาจากสันสกฤต हीन (หีน) หรือบาลี หีน

[เสียงสมาส]
หิน-นะ-

เลว, ทราม, ต่ำช้า


จ๊าบ

เป็นไปได้ว่ายืมมาจากอังกฤษ sharp

/t͡ɕaːp̚˦˥/^((สัมผัส))

สีฉูดฉาดสดใส

รถคันนี้สีจ๊าบถูกใจจริง ๆ

สวยและทันสมัย

ผู้หญิงคนนี้แต่งตัวจ๊าบมาก เดินไปไหนก็มีแต่คนมอง

เข้าท่า, น่าสนใจ

ความคิดของเธอจ๊าบมาก


สุดตีน

ที่สุดของที่สุด


เจ๋งเป้ง

/t͡ɕeŋ˩˩˦.peːŋ˥˩/^((สัมผัส))

/t͡ɕeŋ˩˩˦.peŋ˥˩/^((สัมผัส))

สุดยอด, ดีเยี่ยม, ดีเลิศ, ดีมาก

งานเลี้ยงวันนี้จัดได้เจ๋งเป้งไปเลย


ปอน

/pɔːn˧/^((สัมผัส))

ซอมซ่อ, มีลักษณะประหนึ่งว่าอัตคัด ขัดสน

แต่งตัวปอน


ปอน ๆ

ซอมซ่อ, มีลักษณะประหนึ่งว่าอัตคัด ขัดสน

แต่งตัวปอน ๆ

เรียกของเลว ๆ ว่า ของปอน ๆ


ฮ้อ

จากหมิ่นใต้好 (ฮ่อ, “ดี”)


ตีบ

ร่วมเชื้อสายกับไทลื้อ ᦎᦲᧇᧈ (ตี่บ)

/tiːp̚˨˩/^((สัมผัส))

มีอาการแคบเข้าผิดปรกติ (ใช้แก่สิ่งที่เป็นช่องกลวง)

คอตีบ

เส้นเลือดตีบ

ไส้ตีบ


นอย

จากอังกฤษ annoy (“ทำให้รำคาญ”) หรือจากอังกฤษ paranoid (“มีปัญหาทางจิต, หวาดระแวง”)

/nɔːj˧/^((สัมผัส))

หงุดหงิดงุ่นง่าน


ขจอก

/kʰa˨˩.t͡ɕɔːk̚˨˩/^((สัมผัส))

ง่อย, ขาเขยก


ขจิริด

/kʰa˨˩.t͡ɕi˨˩.rit̚˦˥/^((สัมผัส))


ขจุย

มักใช้คู่กับคำว่า ขจาย เป็น ขจุยขจาย


ยากจน

ไม่มีเงิน, ไร้ทรัพย์


อัตคัด

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

/ʔat̚˨˩.ta˨˩.kʰat̚˦˥/^((สัมผัส))

ขัดสน, ฝืดเคือง, ยากจน

เขาเป็นคนอัตคัด


ถ่าย

ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨳ᩵ᩣ᩠ᨿ (ถ่าย), เขิน ᨳ᩵ᩣ᩠ᨿ (ถ่าย), ลาว ຖ່າຍ (ถ่าย), ไทลื้อ ᦏᦻᧈ (ถ่าย)

/tʰaːj˨˩/^((สัมผัส))

ถ่ายเดียว


หลัง

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ʰlaŋᴬ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩉᩖᩢᨦ (หลัง), ลาว ຫຼັງ (หลัง), ไทลื้อ ᦜᧂ (หลัง), ไทดำ ꪨꪰꪉ (หลัง), ไทใหญ่ လင် (ลัง), อ่ายตน လင် (ลง์), อาหม 𑜎𑜂𑜫 (ลง์), ปู้อี langl, จ้วง laeng

/laŋ˩˩˦/^((สัมผัส))

เวลาที่ยังมาไม่ถึง

คราวหลัง

ในลำดับถัดไป

คนหลัง


ขนานใหญ่

มาก, อย่างมาก


ดุ

/duʔ˨˩/^((สัมผัส))

มีลักษณะทำให้น่ากลัว หรือน่าเกรงขาม

ร้าย, ร้ายกาจ, เหี้ยมโหด


ง่อย

/ŋɔj˥˩/^((สัมผัส))

อาการที่แขนหรือขาพิการเคลื่อนไหวไม่ได้อย่างปกติ

มีลักษณะไม่สมบูรณ์


จ้อย

/t͡ɕɔj˥˩/^((สัมผัส))


เล็ก

ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩃᩮᩢ᩠ᨠ (เลัก), ลาว ເລັກ (เลัก), ไทลื้อ ᦵᦟᧅ (เลก), ไทใหญ่ လဵၵ်ႉ (เล๎ก), อาหม 𑜎𑜢𑜀𑜫 (ลิก์)

มีขนาดย่อมกว่าเมื่อเทียบกัน

ละมุดเล็กกว่าส้มโอ

กล้วยไข่เล็กกว่ากล้วยหอม

บ้านหลังนี้เล็ก

โดยปริยายหมายความว่า ไม่สำคัญ, สำคัญน้อยกว่า

เรื่องเล็ก


เมื่อยขบ

/mɯa̯j˥˩.kʰop̚˨˩/^((สัมผัส))

อาการที่เมื่อยปวดเหมือนมีอะไรขบบีบ หรือกดอยู่ที่ตรงนั้น


ขบขัน

/kʰop̚˨˩.kʰan˩˩˦/^((สัมผัส))

น่าหัวเราะ, ชวนหัวเราะ


ชวนหัว

/t͡ɕʰua̯n˧.hua̯˩˩˦/^((สัมผัส))

ที่ทำให้ขบขัน

เรื่องชวนหัว

ละครชวนหัว


ขัน

ร่วมเชื้อสายกับลาว ຂັນ (ขัน), จ้วง haen

/kʰan˩˩˦/^((สัมผัส))

แข็งแรง, กล้าหาญ

กูนี้คนขัน จะขามคนใด


ขัน

/kʰan˩˩˦/^((สัมผัส))

น่าหัวเราะ, ชวนหัวเราะ, ขบขัน ก็ว่า


ตลก

ยืมมาจากเขมร ត្លុក (ตฺลุก)

ขบขัน, ที่ทำให้คนอื่นขบขันด้วยคำพูดหรือกิริยาท่าทางเป็นต้น

หนังตลก

เรียกผู้ที่ทำให้คนอื่นขบขัน ว่า ตัวตลก

เรียกเรื่องที่ทำให้ขบขันหรือเข้าใจผิด ว่า เรื่องตลก


เคี้ยว

คด, โดยมากใช้เข้าคู่กับคำ คด เป็น คดเคี้ยว

น้ำเคี้ยวยูงว่าเงี้ยว ยูงตาม


ขบเผาะ

/kʰop̚˨˩.pʰɔʔ˨˩/^((สัมผัส))

เสียงเวลาเอาฟันขบดังเผาะ


รุ่นกระเตาะ

เด็กผู้หญิงเริ่มแตกเนื้อสาว


รุ่น

ไม่ทราบรากศัพท์

เพิ่งเป็นหนุ่มเป็นสาว, เพิ่งแตกเนื้อหนุ่มแตกเนื้อสาว

วัยรุ่น

ไก่รุ่น


ใหญ่

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *ʰɲaɰᴮ¹; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩉ᩠ᨿᩱ᩵ (ไหย่) หรือ ᩉ᩠ᨿᩲ᩵ (ใหย่), ลาว ໃຫຍ່ (ใหย่), ไทลื้อ ᦺᦊᧈ (ไหย่), ไทดำ ꪻꪐ꪿ (ใหญ่), ไทใหญ่ ယႂ်ႇ (ใย่), ไทใต้คง ᥕᥬᥱ (ใย่), พ่าเก ယၞ် (ใย), อาหม 𑜐𑜧 (ญว์), 𑜊𑜨𑜧 (ยอ̂ว์) หรือ 𑜊𑜧𑜤 (ยาว์)

ไหญ่
ไหย่
ความใหญ่ (noun-from-adj)

โต, มีขนาดไม่เล็ก

ขนาดโตกว่า หรือสำคัญกว่าเมื่อเปรียบเทียบกัน


ก ข ไม่กระดิกหู

ก ข + ไม่ + กระดิก + หู

กอ-ขอ-ไม่-กฺระ-ดิก-หู

กอ-ค่อ-ไม่-กฺระ-ดิก-หู

/kɔː˧.kʰɔː˩˩˦.maj˥˩.kra˨˩.dik̚˨˩.huː˩˩˦/^((สัมผัส))

/kɔː˧.kʰɔː˥˩.maj˥˩.kra˨˩.dik̚˨˩.huː˩˩˦/^((สัมผัส))

ผู้ที่เรียนหนังสือแล้วไม่รู้ อ่านไม่ออก เขียนไม่ได้


กระชังหน้าใหญ่

จัดจ้าน, ออกรับหน้าเอง


กระเชอก้นรั่ว

กฺระ-เชอ-ก้น-รั่ว

สุรุ่ยสุร่าย, ไม่รู้จักเก็บหอมรอมริบ, ไม่รู้จักประหยัด


กระต่ายขาเดียว

สำนวน กระต่ายขาเดียว มาจากการละเล่นกระต่ายขาเดียว ที่ผู้ได้เล่นเป็นกระต่าย จะต้องยืนด้วยขาข้างเดียว ทำให้โอนเอน ไม่สมดุล ไม่มั่นคง และล้มได้เสมอ เปรียบกับการเถียง การโต้แย้ง หรือมุมมองจากตนเองฝ่ายเดียว

ยืนกรานไม่ยอมรับ


กระต่ายสามขา

กระต่าย + สาม + ขา

กฺระ-ต่าย-สาม-ขา

/kra˨˩.taːj˨˩.saːm˩˩˦.kʰaː˩˩˦/^((สัมผัส))

ยืนกรานไม่ยอมรับ


กระหม่อมบาง

เจ็บป่วยง่าย


ขม่อมบาง

เจ็บป่วยง่าย


กลมเป็นลูกมะนาว

ลักษณะของคนที่หลบหลีกไปได้คล่องจนจับไม่ติด (มักใช้ในทางไม่ดี)


กลิ้งเป็นลูกมะนาว

กลิ้ง + เป็น + ลูก + มะนาว

กฺลิ้ง-เป็น-ลูก-มะ-นาว

/kliŋ˥˩.pen˧.luːk̚˥˩.ma˦˥.naːw˧/^((สัมผัส))


กล้วย ๆ

คำซ้ำ ของ กล้วย

กฺล้วย-กฺล้วย

การบ้านวันนี้เป็นของกล้วย ๆ

ของกล้วย ๆ อย่างนี้ไม่ต้องมาถามผม


กล้านักมักบิ่น

กล้าเกินไปมักจะเป็นอันตราย


กาคาบพริก

กา + คาบ + พริก

กา-คาบ-พฺริก

ลักษณะที่คนผิวดำแต่งตัวด้วยเสื้อผ้าสีแดง


เที่ยง

ยืมมาจากจีนยุคกลาง定 (MC dengH); ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨴ᩠ᨿ᩵ᨦ (ทย่ง), เขิน ᨴ᩠ᨿ᩵ᨦ (ทย่ง), ลาว ທ່ຽງ (ท่ยง), ไทลื้อ ᦵᦑᧂᧈ (เท่ง), ไทใหญ่ တဵင်ႈ (เต้ง), อาหม 𑜄𑜢𑜂𑜫 (ติง์), จ้วงแบบหนง dingh หรือ dingq, จ้วงแบบจั่วเจียง tingq, แสก เถี้ยง

/tʰia̯ŋ˥˩/^((สัมผัส))

กิโลนี้ไม่เที่ยง

สังขารไม่เที่ยง

ที่สะท้อนตรงกับความเป็นจริง ในคำว่า กระจกเที่ยง

แน่, แม่นยำ, ในคำว่า มือเที่ยง


ขนหน้าแข้งไม่ร่วง

ไม่กระทบกระเทือนถึงเดือดร้อน (มักใช้กับคนมั่งมีที่ต้องจ่ายเงิน แม้จะมากแต่ก็ดูเหมือนเป็นจำนวนเล็กน้อย)


ขุนไม่ขึ้น

ขุน-ไม่-คึ่น

เลี้ยงไม่เชื่อง มีแต่เนรคุณ


เข้าด้ายเข้าเข็ม

เข้า + ด้าย + เข้า + เข็ม

ความเข้าด้ายเข้าเข็ม (noun-from-adj)

เข้า-ด้าย-เข้า-เข็ม

/kʰaw˥˩.daːj˥˩.kʰaw˥˩.kʰem˩˩˦/^((สัมผัส))

คับขัน, สำคัญ

เวลาสำคัญ ถ้าทำผิดพลาดหรือมีอะไรมาขัดจังหวะแม้เพียงเล็กน้อยก็เสียการ


คงเส้นคงวา

เสมอต้นเสมอปลาย


คดในข้องอในกระดูก

คด–ใน–ข้อ–งอ–ใน–กฺระ–ดูก

/kʰot̚˦˥.naj˧.kʰɔː˥˩.ŋɔː˧.naj˧.kra˨˩.duːk̚˨˩/^((สัมผัส))

มีสันดานคดโกง


คมในฝัก

คม + ใน + ฝัก

มีความรู้ความสามารถแต่เมื่อยังไม่ถึงเวลาก็ไม่แสดงออกมาให้ปรากฏ


ความรู้ท่วมหัวเอาตัวไม่รอด

ความรู้ + ท่วม + หัว + เอา + ตัว + ไม่ + รอด

ຄວາມຮູ້ຖ້ວມຫົວເອົາຕົວບໍ່ລອດ

มีความรู้มากแต่ใช้ความรู้ให้เป็นประโยชน์ไม่เป็น

คฺวาม-รู้-ท่วม-หัว-เอา-ตัว-ไม่-รอด

/kʰwaːm˧.ruː˦˥.tʰua̯m˥˩.hua̯˩˩˦.ʔaw˧.tua̯˧.maj˥˩.rɔːt̚˥˩/^((สัมผัส))

มีความรู้มาก แต่ไม่รู้จักใช้ความรู้ให้เป็นประโยชน์

th-ความรู้ท่วมหัวเอาตัวไม่รอด-th-adj-rRsUkY3-


หลิ่ว

เดี่ยว, หนึ่ง


คม

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ɣɤmᴬ; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน คม, ลาว ຄົມ (ค็ม), เขิน ᨤᩫ᩠ᨾ (ฅ็ม), ไทลื้อ ᦆᦳᧄ (ฅุม), ไทใหญ่ ၶူမ်း (ขู๊ม), อาหม 𑜁𑜤𑜪 (ขุํ), แสก กฺั๊ม, จ้วง hoemz (ฮม)

มีดคม

ป่านคม

ปัญญาคม

ภาพคม

เส้นคม

โดยปริยายใช้สำหรับตาและปากซึ่งมีลักษณะอย่างของที่คมอาจบาดหรือแทงใจได้


คอขาดบาดตาย

ความคอขาดบาดตาย (noun-from-adj)

คอ-ขาด-บาด-ตาย

/kʰɔː˧.kʰaːt̚˨˩.baːt̚˨˩.taːj˧/^((สัมผัส))

ร้ายแรงถึงอาจต้องสูญเสียชีวิตได้


คอเป็นเอ็น

ขึ้นเสียงเถียงโต้อย่างไม่ยอมลดละ, เถียงเก่ง


คางเหลือง

ป่วยหรือบาดเจ็บมากจนแทบเสียชีวิต, มักใช้ว่า ไม่ตายก็คางเหลือง


คาบลูกคาบดอก

ไม่แน่ว่าจะเป็นอย่างไหน


คาหนังคาเขา

จับได้ในขณะที่กำลังกระทำผิด หรือพร้อมกับของกลาง


เคียงบ่าเคียงไหล่

เคียง-บ่า-เคียง-ไหฺล่

/kʰia̯ŋ˧.baː˨˩.kʰia̯ŋ˧.laj˨˩/^((สัมผัส))

มีฐานะเสมอกัน ทัดเทียมกัน หรืออยู่ในระดับเดียวกัน


จิ๊ด

ร่วมเชื้อสายกับ จ้วงแบบจั่วเจียง zit (จิด-นิดเดียว)

เล็ก, เล็กมาก, จัด


น้อย

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *noːjꟲ (“เล็ก”); ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨶᩬ᩠᩶ᨿ (นอ้ย), ลาว ນ້ອຍ (น้อย), ไทลื้อ ᦓᦾᧉ (น้อ̂ย), ไทดำ ꪙ꫁ꪮꪥ (น้อย), ไทขาว ꪙꪮꪥꫂ, ไทใหญ่ ၼွႆႉ (น๎อ̂ย), ไทใต้คง ᥘᥩᥭᥳ (ล๎อ̂ย) หรือ ᥢᥩᥭᥳ (น๎อ̂ย), พ่าเก ꩫွႝ (นอ̂ย์), อาหม 𑜃𑜨𑜩 (นอ̂ย์) หรือ 𑜃𑜨𑜐𑜫 (นอ̂ญ์), จ้วง noix

/nɔːj˦˥/^((สัมผัส))

ฝนน้อย

น้ำน้อย

ไม่ใหญ่, เล็ก

ข้าราชการชั้นผู้น้อย

โดยปริยายหมายถึงลักษณะที่ด้อยความสำคัญหรือเป็นรอง

ครูน้อย

ผู้น้อย

แสดงความรู้สึกว่าน่ารักน่าเอ็นดู

เณรน้อย

เด็กน้อย

น้องน้อย

สาวน้อย

หนูน้อย


งอ

ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨦᩬᩴ (งอํ), ลาว ງໍ (งํ), ไทลื้อ ᦇᦸ (งอ̂), ไทใหญ่ ငေႃး (ง๊อ̂), อาหม 𑜂𑜦𑜡 (งอ̂), แสก ง๊อ

/ŋɔː˧/^((สัมผัส))

ลักษณะที่มีส่วนปลายหักโค้งเข้าหาตัวมันเองเช่นรูปอย่างขอ

เรียกหน้าซึ่งมีสีหน้าแสดงอาการโกรธ ไม่พอใจ หรือไม่ได้อย่างใจ เป็นต้นว่า หน้างอ


ขม

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *C̬.qɤmᴬ; ร่วมเชื้อสายกับลาว ຂົມ (ข็ม), ไทลื้อ ᦃᦳᧄ (ฃุม), ไทดำ ꪶꪄꪣ (โฃม), ไทใหญ่ ၶူမ် (ขูม), ไทใต้คง ᥑᥨᥛᥴ (โฃ๋ม), อาหม 𑜁𑜤𑜪 (ขุํ), จ้วง haemz, จ้วงแบบจั่วเจียง koem, แสก กฺั๊ม; เทียบเบดั้งเดิม *kamᴬ², ไหลดั้งเดิม *C-ɦəːm

/kʰom˩˩˦/^((สัมผัส))

รสอย่างหนึ่งอย่างรสสะเดาหรือบอระเพ็ด


มวล

ทั้งหมด, ทั้งสิ้น, ทั้งปวง

มวลมนุษย์


มูก

ยืมมาจากสันสกฤต मूक (มูก); เทียบบาลี มูค

/muːk̚˥˩/^((สัมผัส))

ใบ้, เงียบ, ไม่มีเสียง


น้ำหนึ่งใจเดียวกัน

น้าม-หฺนึ่ง-ไจ-เดียว-กัน

/naːm˦˥.nɯŋ˨˩.t͡ɕaj˧.dia̯w˧.kan˧/^((สัมผัส))

มีความคิดเห็นเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน


กลมเกลียว

กลม + เกลียว

กฺลม-เกฺลียว

ที่เข้ากันได้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน


เกลียวกลม

เกลียว + กลม

เกฺลียว-กฺลม

ที่เข้ากันได้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน


เขม็ง

/kʰa˨˩.meŋ˩˩˦/^((สัมผัส))


ยักเยื้อง

เลี่ยง, ไม่ตรงไปตรงมา


เยื้องยัก

ไม่ตรงไปตรงมา


ทั้งหมด

/tʰaŋ˦˥.mot̚˨˩/^((สัมผัส))

งานทั้งหมดที่ทำจะต้องส่งภายในวันพรุ่งนี้


ฮา

เลียนเสียงธรรมชาติ

อาการหัวเราะของคนหมู่มาก เพราะขบขันหรือชอบใจ

ที่ชวนตลกขบขัน

เรื่องฮา


ฮาม

ตัดมาจากเขมร ព្រហាម (พฺรหาม)

รุ่ง, สว่าง, หาม ก็ว่า


ฮึก

/hɯk̚˦˥/^((สัมผัส))

คะนอง, ลำพอง, ร่าเริง


ฮึกหาญ

/hɯk̚˦˥.haːn˩˩˦/^((สัมผัส))

กล้าด้วยความคะนอง


ฮึกห้าว

ฮึก (“คะนอง”) + ห้าว (“กล้าแบบมุทะลุ”)

/hɯk̚˦˥.haːw˥˩/^((สัมผัส))

มุทะลุด้วยความคะนอง


ฮึกเหิม

ฮึก (“คะนอง”) + เหิม (“ลำพองใจ”)

/hɯk̚˦˥.hɤːm˩˩˦/^((สัมผัส))

ลำพองใจด้วยความคึกคะนอง


ฮึกฮัก

/hɯk̚˦˥.hak̚˦˥/^((สัมผัส))

อาการไม่พอใจ หรือขัดใจ


ลำพอง

/lam˧.pʰɔːŋ˧/^((สัมผัส))

ฮึกห้าว, แสดงอาการหยิ่งยโส


ร่าเริง

แผลงมาจาก ระเริง

/raː˥˩.rɤːŋ˧/^((สัมผัส))

สนุกสนาน, เบิกบาน, ยิ้มแย้มแจ่มใส


คึก

/kʰɯk̚˦˥/^((สัมผัส))

คะนอง, ลำพอง, ร่าเริง


เหิมฮึก

/hɤːm˩˩˦.hɯk̚˦˥/^((สัมผัส))

ลำพองใจด้วยความคึกคะนอง


ฮือ

/hɯː˧/^((สัมผัส))

ไฟที่ไหม้ลุกลามอย่างรวดเร็ว

ไฟไหม้รุกฮือ


ที่

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *diːᴮ; ร่วมเชื้อสายกับลาว ທີ່ (ที่), คำเมือง ᨴᩦ᩵ (ที่), ไทลื้อ ᦑᦲᧈ (ที่), ไทดำ ꪕꪲ꪿ (ตฺิ่), ไทขาว ꪕꪲꫀ, ไทใหญ่ တီႈ (ตี้), ไทใต้คง ᥖᥤ (ตี), พ่าเก တီ (ตี), อาหม 𑜄𑜣 (ตี), จ้วง deih, จ้วงแบบจั่วเจียง thi; นอกกลุ่มภาษาไท-กะได: เทียบมอญ-เขมรดั้งเดิม *tiʔ ~ tiiʔ ~ tiəʔ, มอญ တေံ (เตํ), เขมร ទី (ที), เวียดนาม thì (ถี่)

/tʰiː˥˩/^((สัมผัส))

คำนำหน้าคำบอกลำดับ

ที่ 1

ที่ 2


เกะกะ

/keʔ˨˩.kaʔ˨˩/^((สัมผัส))

กีด, ขวาง, ไม่เป็นระเบียบ

น้องชอบวางของเกะกะตามทางเดินในบ้าน

ประพฤติเป็นคนเกเร หรือคนพาล

คนเกะกะ


โฆษะ

ยืมมาจากสันสกฤต घोष (โฆษ, “เสียงดัง”)

/kʰoː˧.saʔ˨˩/^((สัมผัส))

เสียงสระหรือพยัญชนะซึ่งขณะที่เปล่งออกมาเส้นเสียงสั่น ในภาษาไทยได้แก่เสียง บ ด เมื่อเป็นพยัญชนะต้น เสียง ง น ม ย ร ล ว และเสียงสระทุกเสียง

เรียกพยัญชนะในภาษาบาลี และสันสกฤตที่มีเสียงก้องว่า พยัญชนะโฆษะ ได้แก่ พยัญชนะตัวที่ 3, 4, 5 ของวรรค ย ร ล ว ห ฬ


ฆ้องปากแตก

ฆ้อง + ปาก + แตก

ค้อง-ปาก-แตก

/kʰɔːŋ˦˥.paːk̚˨˩.tɛːk̚˨˩/^((สัมผัส))

ปากโป้ง, เก็บความลับไม่อยู่, ชอบนำความลับของผู้อื่นไปโพนทะนา


โฆรวิส

ยืมมาจากบาลี โฆรวิส


ราว

สิ่งต่าง ๆ ที่ห้อยเรียงรายเป็นแถวเป็นแนวไปตามราว

ในระดับใกล้เคียง, ประมาณ


เฒ่า

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *crawꟲ; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน เถ้า หรือ เถ่า, ลาว ເຖົ້າ (เถ็้า), คำเมือง ᨳᩮᩢ᩶ᩣ (เถั้า), ไทลื้อ ᦏᧁᧉ (เถ้า), ไทดำ ꪹꪖ꫁ꪱ (เถ้า), ไทใหญ่ ထဝ်ႈ (ถ้ว), อาหม 𑜌𑜧 (ถว์) หรือ 𑜌𑜨𑜧 (ถอ̂ว์), จ้วง daeuz, จ้วงแบบจั่วเจียง taeuz (“โต, ใหญ่, หลวง”)

แก่

อรรถาภิธาน:แก่

งอม

อรรถาภิธาน:แก่

ชรา

อรรถาภิธาน:แก่

เถ้า

อรรถาภิธาน:แก่

เฒ่า

อรรถาภิธาน:แก่

เฒ่าชะแรแก่ชรา

อรรถาภิธาน:แก่

มีอายุ

อรรถาภิธาน:แก่

สูงอายุ

อรรถาภิธาน:แก่

อาวุโส

อรรถาภิธาน:แก่

หง่อม

อรรถาภิธาน:แก่

แก่, มีอายุมาก


เกเร

เป็นไปได้ว่ามาจาก เก โดยเติมคำสร้อย

เกกมะเหรก, มีนิสัยเป็นพาล ชอบแกล้งชอบรังแกและเอาเปรียบเขา

ตกลงกันแล้วจะมาเกเรไม่ทำตามที่ตกลงได้อย่างไร


เบาปัญญา

* เบา + ปัญญา

หย่อนความคิด, หย่อนสติปัญญา


งุ่มง่าม

/ŋum˥˩.ŋaːm˥˩/^((สัมผัส))

ชักช้า, ไม่คล่องแคล่วว่องไว


กระฟัดกระเฟียด

ความกระฟัดกระเฟียด (noun-from-adj)

กฺระ-ฟัด-กฺระ-เฟียด

/kra˨˩.fat̚˦˥.kra˨˩.fia̯t̚˥˩/^((สัมผัส))

อาการที่โกรธหรือแสร้งทำโกรธ (ใช้แก่ผู้หญิง)


รื่นรมย์

สบายใจ, บันเทิง


ละมุน

อ่อนนุ่ม, นุ่มนวล

ผ้ากำมะหยี่เนื้อนิ่มละมุนมือ


ห่าม

ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩉ᩵ᩣ᩠ᨾ (ห่าม), เขิน ᩉ᩵ᩣ᩠ᨾ (ห่าม), อีสาน เหิ่ม, ลาว ເຫີ່ມ (เหี่ม), ญ้อ เหิ่ม, ไทลื้อ ᦣᦱᧄᧈ (ฮ่าม), ไทใหญ่ ႁၢမ်ႇ (ห่าม), พ่าเก ꩭံ (หํ), อาหม 𑜑𑜪 (หํ)

จวนสุก (ใช้แก่ผลไม้)

มีนิสัยมุทะลุ ห้าวหาญบ้าบิ่น ผิดปรกติวิสัย


สังสรรค์

ยืมมาจากสันสกฤต संसर्ग (สํสรฺค)

/saŋ˩˩˦.san˩˩˦/^((สัมผัส))

ที่พบปะวิสาสะกันเป็นครั้งคราวด้วยความสนิทสนม

พ่อแม่พาลูกไปร่วมงานสังสรรค์ของหมู่บ้าน


เห่อ

/hɤː˨˩/^((สัมผัส))

เป็นผื่นเป็นเม็ดผุดขึ้นมากเป็นพืดไปตามผิวหนัง

มีผื่นเห่อขึ้นเต็มตัว


กายภาพ

กาย + ภาพ; เป็นศัพท์บัญญัติสำนักงานราชบัณฑิตยสภาของ physical

เกี่ยวกับสิ่งที่ไม่มีชีวิต, เกี่ยวกับสสารและพลังงาน

เกี่ยวกับลักษณะตามธรรมชาติของโลก


ชีวภาพ

/t͡ɕʰiː˧.wa˦˥.pʰaːp̚˥˩/^((สัมผัส))

เกี่ยวกับสิ่งที่มีชีวิตและสิ่งที่สืบเนื่องมาจากสิ่งมีชีวิต


ประจักษ์

ยืมมาจากสันสกฤต प्रत्यक्ष (ปฺรตฺยกฺษ); เทียบบาลี ปจฺจกฺข

ปรากฏชัด อาจเป็นทางตาหรือใจก็ได้


อุดม

ยืมมาจากสันสกฤต उत्तम (อุตฺตม), จากบาลี อุตฺตม

[เสียงสมาส]
อุ-ดม-มะ-

สูงสุด, ยิ่ง, เลิศ, มากมาย, บริบูรณ์


โครมครืน

* เลียนแบบมาจากเสียงที่ดังสนั่น
* โครม + ครืน


คับ

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *ɡapᴰˢ⁴ (Jonsson, 1991), จากไทดั้งเดิม *ɡapᴰ, เป็นไปได้ว่ามาจากจีนยุคกลาง狹 (MC heap) (ซึ่งทำให้ร่วมรากกับ แคบ)
ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨣᩢ᩠ᨷ (คับ), ลาว ຄັບ (คับ), ไทลื้อ ᦅᧇ (คับ), ไทดำ ꪁꪚꪾ (กฺับ), ไทใหญ่ ၵပ်ႉ (กั๎ป), จ้วงแบบจั่วเจียง kaep

/kʰap̚˦˥/^((สัมผัส))

มีขนาดไม่พอดีกัน ทำให้แน่น ตึง หรือ ฝืด สวมหรือใส่ได้โดยยาก

เสื้อคับ

หมวกคับ

แหวนคับ


ซึนเดเระ

ยืมมาจากญี่ปุ่น ツンデレ

ซึนเดะเระ
สึนเดเระ
สึนเดะเระ

ที่แสดงออกมาโดยไม่ตรงกับทัศนคติของตน, ปากไม่ตรงกับใจ, ปากอย่างใจอย่าง


กาลี

ชั่วร้าย, เสนียดจัญไร


กาฬ

ยืมมาจากบาลี กาฬ (“ดำ”)

[เสียงสมาส]
กา-ละ-

[เสียงสมาส]
กาน-ละ-

ดำ, มักใช้เป็นส่วนหน้าของสมาส


กำดัด

กำลังรุ่น, เต็มที่


กำเดาะ

เพิ่งออกแตกสาว


งอมพระราม

งอม + พระราม

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

ง็อม-พฺระ-ราม

มีความทุกข์ยากลำบากเต็มที่


ง่อยเปลี้ยเสียขา

ง็่อย-เปฺลี้ย-เสีย-ขา

/ŋɔj˥˩.plia̯˥˩.sia̯˩˩˦.kʰaː˩˩˦/^((สัมผัส))

มีร่างกายพิการจนเดินไม่ได้อย่างปกติ


โง่แกมหยิ่ง

โง่-แกม-หฺยิ่ง

/ŋoː˥˩.kɛːm˧.jiŋ˨˩/^((สัมผัส))

โง่แล้วยังอวดฉลาด, อวดดีทั้ง ๆ ที่โง่


โง่เง่า

/ŋoː˥˩.ŋaw˥˩/^((สัมผัส))


โง่เง่าเต่าตุ่น

โง่ + เง่า + เต่า + ตุ่น; เต่าและตุ่นเป็นคำสร้อย

ความโง่เง่าเต่าตุ่น (noun-from-adj)

โง่-เง่า-เต่า-ตุ่น

เพราะโง่เง่าเต่าตุ่นพ่อคุณเอ๋ย ผู้ใดเลยจะประสงค์จำนงหมาย


จมูกมด

บางทีใช้เข้าคู่กับคำว่า หูผี รวมเป็น หูผีจมูกมด

ที่ไหวหรือรู้ทันเหตุการณ์


หูผีจมูกมด

บางทีใช้เฉพาะคำว่า จมูกมด

ที่ไหวหรือรู้ทันเหตุการณ์


จองหองพองขน

จองหอง + พอง + ขน

ความจองหองพองขน (noun-from-adj)

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

จ็อง-ห็อง-พ็อง-ขน

/t͡ɕɔŋ˧.hɔŋ˩˩˦.pʰɔŋ˧.kʰon˩˩˦/^((สัมผัส))

เย่อหยิ่งลบหลู่ผู้มีคุณ


ใจใหญ่ใจโต

ใจใหญ่ + ใจโต

ไจ-ไหฺย่-ไจ-โต

คิดเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่


ช้า ๆ ได้พร้าสองเล่มงาม

ค่อย ๆ คิด ค่อย ๆ ทำ แล้วจะสำเร็จผล

th-ช้า_ๆ_ได้พร้าสองเล่มงาม-th-adj-qvpGqRPX


ช้า ๆ ได้พร้าเล่มงาม

ค่อย ๆ คิด ค่อย ๆ ทำ แล้วจะสำเร็จผล


ช้าเป็นการ นานเป็นคุณ

ค่อย ๆ คิด ค่อย ๆ ทำ ดีกว่าด่วนทำ

th-ช้าเป็นการ_นานเป็นคุณ-th-adj-9RCbcG35


ซื่อเหมือนแมวนอนหวด

th-ซื่อเหมือนแมวนอนหวด-th-adj-aZS-uRXM


ไกวัล

ยืมมาจากสันสกฤต केवल (เกวล) หรือบาลี เกวล


ไกล

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *k.lajᴬ; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน ไกล, ลาว ໄກ (ไก), คำเมือง ᨠᩖᩱ (ไกล), เขิน ᨠᩱ (ไก), ไทลื้อ ᦺᦂ (ไก), ไทใหญ่ ၵႆ (ไก), ไทใต้คง ᥐᥭ (กัย), อาหม 𑜀𑜩 (กย์), จ้วง gyae

ห่าง, ยืดยาว


ไกรศรี

ยิ่งด้วยสิริ


ไกรลาส

ยืมมาจากสันสกฤต कैलास (ไกลาส)

ไกลาส
ไกรลาศ

สีขาวเหมือนเงินยวง


ไกลาส

ยืมมาจากสันสกฤต कैलास (ไกลาส)

สีขาวเหมือนเงินยวง


ไกร

เทียบเขมร ក្រៃ (กฺไร)

เหนหาญหื่นแหลมหลัก ไกรกว่า ตนนา

ใหญ่, มาก, เกิน


ไก๋

ทำเป็นไม่รู้เรื่องทั้ง ๆ ที่เป็นตัวการ

แอบเอาของไปให้เขาแล้วมาเป็นไก๋ไม่รู้เรื่อง


ไก่เขี่ย

หวัด, ยุ่งจนเกือบอ่านไม่ออก (มักใช้แก่ลายมือ)

ปากกาลูกลื่นจะทำให้พวกเขาลายมือเหมือนไก่เขี่ย

ไอ้พวกรอยไก่เขี่ยนั่นเป็นของอียิปต์


สู

/suː˩˩˦/^((สัมผัส))

มาเดียวเปลี่ยวอกอ้า อายสู


มัน

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *manᴬ (“ไข; ไขมัน”); ร่วมเชื้อสายกับลาว ມັນ (มัน), คำเมือง ᨾᩢ᩠ᨶ (มัน), เขิน ᨾᩢ᩠ᨶ (มัน), ไทใหญ่ မၼ်း (มั๊น), อาหม 𑜉𑜃𑜫 (มน์), จ้วง maenz; เทียบเบดั้งเดิม *maːnᴬ²

มีรสอย่างรสกะทิหรืออย่างถั่วลิสงคั่ว

เป็นเงา, ขึ้นเงา

เหงื่อออกหน้าเป็นมัน


ใกล้

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *k.raɰꟲ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨠᩖᩲ᩶ (ใกล้) หรือ ᨠᩖᩱ᩶ (ไกล้), ลาว ໃກ້ (ใก้) หรือ ໄກ້ (ไก้), ไทลื้อ ᦺᦂᧉ (ไก้), ไทใหญ่ ၵၢႆ (กาย), อาหม 𑜀𑜧 (กว์) หรือ 𑜀𑜩 (กย์), จ้วง gyawj, ปู้อี jaec

เคียง, ไม่ห่าง


โกหก

ยืมมาจากสันสกฤต कुहक (กุหก) หรือบาลี กุหก

ไม่จริง, เท็จ


โกศล

ยืมมาจากสันสกฤต कौशल (เกาศล, “ความชำนาญ; ความฉลาด”)


โกวิท

ยืมมาจากสันสกฤต कोविद (โกวิท) หรือบาลี โกวิท

ฉลาด, รอบรู้, ชำนาญ


โกมล

ยืมมาจากสันสกฤต कोमल (โกมล) หรือบาลี โกมล

อ่อน, งาม, หวาน, ไพเราะ

กรรณาคือกลีบกมลโกมลกามแกล้งผจง.


โก่ง

ยืมมาจากมอญ-เขมรดั้งเดิม *koŋ (“โค้ง; งอ”); ร่วมเชื้อสายกับ ไทย ก่ง, ก้งโค้ง, โกง, โก้งโค้ง, โค้ง, จ้วงแบบจั่วเจียง goengq (ก่ง, “โค้งขึ้น”), จ้วงแบบจั่วเจียง koengq (โข่ง, “โค้ง, งอ, คด”)

/koːŋ˨˩/^((สัมผัส))

คิ้วโก่ง


โกง

ยืมมาจากมอญ-เขมรดั้งเดิม *koŋ (“โค้ง; งอ”); ร่วมเชื้อสายกับ ไทย ก่ง, ก้งโค้ง, โก่ง, โก้งโค้ง, โค้ง，จ้วงแบบจั่วเจียง koengq/goengh, จ้วง gungj

/koːŋ˧/^((สัมผัส))

โค้ง, ไม่ตรง

หลังโกง


โก้

/koː˥˩/^((สัมผัส))

หรูหราภูมิฐาน (มักใช้แก่กิริยาแต่งตัวหรือการแสดงกิริยาอื่น ๆ)


แกว่น

เทียบเขมร ក្វែន (กฺแวน)

/kwɛːn˨˩/^((สัมผัส))

แกล้วกล้า, ว่องไว


แกล้ว

/klɛːw˥˩/^((สัมผัส))

กล้า, องอาจ, เก่ง, ว่องไว


แกร็น

ไม่เจริญเติบโตตามปกติ


แกร่ง

/krɛŋ˨˩/^((สัมผัส))

แข็ง, แข็งกร้าว


แก่น

ร่วมเชื้อสายกับจ้วงแบบจั่วเจียง gen (แกน, “ดื้อรั้น, ไม่กลัว, ดุ”)

/kɛn˨˩/^((สัมผัส))

ดื้อรั้นซุกซนไม่เกรงกลัวใคร


แกน

เป็นศัพท์บัญญัติสำนักงานราชบัณฑิตยสภาของ axial, axis, core, nucleus, key

/kɛːn˧/^((สัมผัส))

แข็งเป็นไตอยู่ข้างใน (มักใช้แก่ผลไม้)

ทุเรียนแกน

มะม่วงแกน


แก่ตัว

/kɛː˨˩.tua̯˧/^((สัมผัส))

ย่างเข้าวัยแก่


แก่แดด

/kɛː˨˩.dɛːt̚˨˩/^((สัมผัส))

ทำเป็นผู้ใหญ่เกินอายุ (มักใช้แก่เด็ก)


ฐานานุรูป

ยืมมาจากบาลี ฐานานุรูป; เทียบเท่า ฐาน + อนุรูป

ถา-นา-นุ-รูบ

/tʰaː˩˩˦.naː˧.nu˦˥.ruːp̚˥˩/^((สัมผัส))

สมควรแก่ฐานะ, สมควรแก่ตำแหน่ง


ฐานานุศักดิ์

ถา-นา-นุ-สัก

ตามควรแก่เกียรติศักดิ์


ฐานียะ

ยืมมาจากบาลี ฐานิย

/tʰaː˩˩˦.niː˧.jaʔ˦˥/^((สัมผัส))

ควรแก่ตำแหน่ง, ตั้งอยู่ในฐานะ

ครุฐานียะ

ตั้งอยู่ในฐานะเป็นครู


ฐายี

ยืมมาจากบาลี ฐายี

/tʰaː˩˩˦.jiː˧/^((สัมผัส))

ตั้งอยู่, ดำรงอยู่


ดาวล้อมเดือน

ดาว + ล้อม + เดือน

ดาว-ล้อม-เดือน

มีบริวารแวดล้อมมาก


เฮง

จากหมิ่นใต้ 興 (heng, “เจริญ, รุ่งเรือง”)

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

โชคดี, เคราะห์ดี


เฮือก

อาการที่ถอนใจใหญ่เนื่องจากเหนื่อยหน่ายหรือโล่งใจ

คำประกอบอาการไหวหรือสะดุ้ง แสดงว่า ไหวอย่างแรง หรือสะดุ้งทันที


ทน

เทียบลาว ທົນ (ท็น), เขมร ធន់ (ธน̍)

แข็งแรง, มั่นคง

ฟันทน

เดินทน

ดำน้ำทน


นาสิก

ยืมมาจากสันสกฤต नासिका (นาสิกา) หรือบาลี นาสิกา; ความหมายในสัทศาสตร์เป็นเป็นศัพท์บัญญัติสำนักงานราชบัณฑิตยสภาของ nasal sound

ซึ่งออกเสียงด้วยการลดเพดานอ่อนลงเพื่อให้ลมออกทางจมูกดั่งเสียงของ ม น และ ง เป็นต้น


วิสัญญี

ยืมมาจากบาลี วิสญฺญี

หมดความรู้สึก, สิ้นสติ, สลบ

นางก็ถึงวิสัญญีสลบลงตรงหน้าฉานปานประหนึ่งว่าพุ่มฉัตรทองอันต้องสายอัสนีฟาด


เป็นต้น

เริ่มแรก, เป็นอันดับแรก, เป็นส่วนเบื้องต้น


ก่อ

เทียบไทลื้อ [Term?] (“งอ”)

/kɔː˨˩/^((สัมผัส))

งอ ในคำว่า งอก่อ หรือ งอก่องอขิง


ก้อย

ร่วมเชื้อสายกับลาว ກ້ອຍ (ก้อย), ไทลื้อ ᦂᦾᧉ (ก้อ̂ย), ไทใหญ่ ၵွႆႈ (ก้อ̂ย), ไทใต้คง ᥐᥩᥭᥲ (ก้อ̂ย)

/kɔj˥˩/^((สัมผัส))

หัวเท่ากิ่งก้อย

หัวเล็กนิดเดียว

ไม่รู้จักนิ้วก้อยหัวแม่มือ

ไม่รู้จักเด็กไม่รู้จักผู้ใหญ่, ไม่รู้จักต่ำสูง


เว้า

มีเส้นรูปนอกหรือพื้นราบโค้งหรือบุ๋มเข้าไป

เสื้อแขนเว้า


อัด

/ʔat̚˨˩/^((สัมผัส))

ตรง, เต็ม, ตรงแบน, (ใช้แก่ลักษณะด้านหน้า)

หน้าอัด

สิงห์อัด


เซา

ร่วมเชื้อสายกับอีสาน เซา, ลาว ເຊົາ (เซ็า), คำเมือง ᨪᩮᩢᩣ (เซัา), เขิน ᨪᩮᩢᩣ (เซัา), ไทลื้อ ᦌᧁ (เซา), ไทใหญ่ သဝ်း (ส๊ว), ไทใต้คง ᥔᥝᥰ (เส๊า), อาหม 𑜏𑜧 (สว์)

ง่วงงุน, เหงาหงอย


เถ้า

รูปเลิกใช้ของ เฒ่า


สบ

ยืมมาจากเขมร សព្វ (สพฺว, “ถูกต้อง; ทั้งหมด”), จากบาลี สพฺพ (“ทั้งหมด”); เทียบจ้วง soep (สบ, “พบ, เจอ”), จ้วงแบบจั่วเจียง roep,soep (รบ, สบ, “พบ,เจอ”)

สบไถง

สบสมัย


โต

ใหญ่, มีขนาดไม่เล็ก

เขาสวมเสื้อตัวโต

มีรสอย่างรสกะทิหรืออย่างถั่วลิสงคั่ว

มีขนาดใหญ่กว่าเมื่อเทียบกัน

มะพร้าวโตกว่ามะไฟ

มะเขือเทศโตกว่ามะเขือพวง


ดัง

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ɗaŋᴬ; ร่วมเชื้อสายกัยจ้วง ndaeng

เกิดเสียงขึ้นหรือทำให้เสียงเกิดขึ้นอย่างแรง

กลองดัง

เสียงดัง

นักร้องดัง

นักการเมืองคนดัง

เป็นที่รู้จักหรือโจษขานกันทั่วไป

ละครเรื่องนี้ดังมาก

ข่าวดัง


อ้าย

ร่วมเชื้อสายกับอีสาน อ้าย, ลาว ອ້າຍ (อ้าย), คำเมือง ᩋ᩶ᩣ᩠ᨿ (อ้าย), เขิน ᩋ᩶ᩣ᩠ᨿ (อ้าย), ไทลื้อ ᦀᦻᧉ (อ้าย), ไทดำ ꪮ꫁ꪱꪥ (อ้าย), ไทใหญ่ ဢၢႆႈ (อ้าย)

/ʔaːj˥˩/^((สัมผัส))

ต้น, หนึ่ง, ในคำว่า เดือนอ้าย


ฟก

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *wokᴰ， ，จ้วงแบบจั่วเจียง foeg， จ้วง foeg/mbuemq

บวมช้ำ, บอบช้ำ


ฟาง

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ʰwaːŋᴬ; ร่วมเชื้อสายกับลาว ຟາງ (ฟาง)，จ้วงแบบจั่วเจียง fangz， จ้วง fangz

/faːŋ˧/^((สัมผัส))

เห็นไม่ถนัด, ทำให้เห็นไม่ถนัด

ตาฟาง


เฝือ

ร่วมเชื้อสายกับลาว ເຝືອ (เฝือ), คำเมือง ᨺᩮᩥᩬᩋ (เฝิออ), เขิน ᨺᩮᩨᩬ (เฝือ); เทียบไทใหญ่ ၽိူဝ်ႈ (เผิ้ว)

/fɯa̯˩˩˦/^((สัมผัส))

รก, ไร้ระเบียบ, ยุ่ง

ไม่ชัดเจน, คลุมเครือ

ข้อความยังเฝืออยู่

มีมากจนซ้ำซากน่าเบื่อ

เจอกันจนเฝือ


ลำ

ล้ำ, ยิ่ง, ล้น


น้ำตาล

สีคล้ายสีน้ำตาลหม้อที่เคี่ยวแก่ไฟ


นพปฎล

มีหลังคา 9 ชั้น หมายถึง เศวตฉัตร

นพปฎลมหาเศวตฉัตร


นว

ยืมมาจากบาลี นว (“ใหม่”); เทียบสันสกฤต नव (นว, “ใหม่”)

[เสียงสมาส]
นะ-วะ-

ใหม่ (ใช้เป็นคำหน้าสมาส)


ยักษ์

ยืมมาจากสันสกฤต यक्ष (ยกฺษ); เทียบบาลี ยกฺข

มีลักษณะหรืออาการอย่างยักษ์

ใจยักษ์

หน้ายักษ์

มีลักษณะใหญ่เป็นพิเศษในพวก

ปลาหมึกยักษ์


ต่าง ๆ

คำซ้ำ ของ ต่าง

/taːŋ˨˩.taːŋ˨˩/^((สัมผัส))

หลายอย่างซึ่งผิดกัน


ขี้เลื่อย

ขี้ + เลื่อย

/kʰiː˥˩.lɯa̯j˥˩/^((สัมผัส))


เสีย

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *siəᴬ¹; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน เสีย, ลาว ເສຍ (เสย), คำเมือง ᩈ᩠ᨿᩮ (เสย), เขิน ᩈ᩠ᨿᩮ (เสย), ไทลื้อ ᦵᦉ (เส), ไทดำ ꪎꪸ (สย̂), ไทใหญ่ သေ (เส), ไทใต้คง ᥔᥥᥴ (เส๋), พ่าเก ꩬေ (เส), อาหม 𑜏𑜦𑜧 (เส)

/sia̯˩˩˦/^((สัมผัส))

เด็กอะไรนิสัยเสียมาก

น้ำในคลองหลังบ้านเป็นน้ำเสีย อย่าให้เด็ก ๆ ลงไปเล่นกันล่ะ

การมองดวงอาทิตย์โดยตรงเป็นเวลานาน อาจทำให้ตาเสียได้

อย่ากินแกงเสีย จะปวดท้อง


จม

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *cɤmᴬ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨧᩫ᩠ᨾ (จ็ม), ลาว ຈົມ (จ็ม), ไทลื้อ ᦈᦳᧄ (จุม), ไทใหญ่ ၸူမ် (จูม), อาหม 𑜋𑜤𑜉𑜫 (ฉุม์), จ้วง caem ，ภาษาจ้วงใต้ joem

เรียกลวดลายที่ไม่เด่น ว่า ลายจม


ก้นกระดก

ลืมตัวเพราะถูกเยินยอ


กระชังก้นรั่ว

กฺระ-ชัง-ก้น-รั่ว

สุรุ่ยสุร่าย, ไม่รู้จักเก็บหอมรอมริบ, ไม่ประหยัด


กระดูกอ่อน

กระดูก + อ่อน, เป็นศัพท์บัญญัติสำนักงานราชบัณฑิตยสภาของ cartilage

กฺระ-ดูก-อ่อน

/kra˨˩.duːk̚˨˩.ʔɔːn˨˩/^((สัมผัส))

ที่ยังไม่มีความจัดเจนในการต่อสู้

นักมวยคนนี้กระดูกอ่อน ขึ้นชกครั้งแรกก็แพ้เขาแล้ว


กลางเก่ากลางใหม่

กลาง + เก่า + กลาง + ใหม่

กฺลาง-เก่า-กฺลาง-ไหฺม่

ไม่เก่าไม่ใหม่


กำลังกินกำลังนอน

กำ-ลัง-กิน-กำ-ลัง-นอน

/kam˧.laŋ˧.kin˧.kam˧.laŋ˧.nɔːn˧/^((สัมผัส))

อยู่ในวัยกินวัยนอน

เด็กกำลังกินกำลังนอน


กิ่งก้อย

เล็ก, เล็กนิดเดียว

หัวเท่ากิ่งก้อย


กินเกลือกินกะปิ

กิน + เกลือ + กิน + กะปิ

กิน–เกฺลือ–กิน–กะ–ปิ

/kin˧.klɯa̯˧.kin˧.ka˨˩.piʔ˨˩/^((สัมผัส))

อดทนต่อความลำบากยากแค้น

เขาเคยกินเกลือกินกะปิมาด้วยกัน


บวก

ยืมมาจากเขมรเก่า បូក (ปูก); ร่วมเชื้อสายกับเขมร បូក (บูก), ลาว ບວກ (บวก)

ที่เป็นไปในทางสนับสนุน ทางดี หรือเชิงสร้างสรรค์

มองในทางบวก

เรียกจำนวนเลขที่มีค่ามากกว่าศูนย์ ว่า จำนวนบวก


บริวาร

ยืมมาจากสันสกฤต परिवार (ปริวาร) หรือบาลี ปริวาร

ดาวบริวาร


วิกฤต

จากสันสกฤต विकृति (วิกฺฤติ)

[เสียงสมาส]
วิ-กฺริด-ตะ-

อยู่ในขั้นอันตราย, ร้ายแรง, หรือน่าเป็นห่วง

สังคมเข้าขั้นวิกฤติ

เหตุการณ์วิกฤติ

อยู่ในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อ

จุดวิกฤติ


เฮือก ๆ

อาการที่ถอนใจใหญ่ซ้ำ ๆ ด้วยความกลัดกลุ้ม


อสงไขย

ยืมมาจากบาลี อสงฺเขยฺย; เทียบสันสกฤต असङ्ख्य (อสงฺขฺย, “นับไม่ถ้วน”)

/ʔa˨˩.soŋ˩˩˦.kʰaj˩˩˦/^((สัมผัส))

มากมายจนนับไม่ถ้วน


บก

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ɓokᴰ; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน บก, ลาว ບົກ (บ็ก), คำเมือง ᨷᩫ᩠ᨠ (บ็ก), เขิน ᨷᩫ᩠ᨠ (บ็ก), ไทลื้อ ᦷᦢᧅ (โบก), ไทดำ ꪶꪚꪀ (โบก), ไทใหญ่ မူၵ်း (มู๊ก, “ลดลง”), จ้วง mboek

แห้ง, พร่อง, ลดลง

นมบกอกพร่อง

ย่อยยับหมดกำลัง

โจมปรปักษบกบาง


จาง

/t͡ɕaːŋ˧/^((สัมผัส))

น้อยไป, ลดไป, ไม่เข้ม, (โดยมากใช้แก่สี รส กลิ่น)


จัก

ร่วมเชื้อสายกับอาหม 𑜋𑜀𑜫 (ฉก์), จ้วงแบบจั่วเจียง zaek (จัก, “ผ่า”)

/t͡ɕak̚˨˩/^((สัมผัส))

เป็นแฉก ๆ หรือหยัก ๆ


ฝ้า

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ʰwɯəꟲ (“เมฆ”); ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨺ᩶ᩣ (ฝ้า), เขิน ᨺ᩶ᩣ (ฝ้า), ลาว ຝ້າ (ฝ้า) หรือ ເຝື້ອ (เฝื้อ), ไทลื้อ ᦚᦱᧉ (ฝ้า), ไทใหญ่ ၽႃႈ (ผ้า) หรือ ၾႃႈ (ฝ้า), จ้วงแบบจั่วเจียง paj, จ้วง baj/fwjปู้อี veac, แสก เวี̂ย

/faː˥˩/^((สัมผัส))

ขุ่นมัวไม่ผ่องใส (ใช้แก่ผิว)

กระจกฝ้า

เพชรเป็นฝ้า

เรียกหน้าที่มีลักษณะเป็นจุดหรือรอยผื่นสีคล้ำ ๆ


ฟาย

แผลงมาจาก ควาย


ราง

/raːŋ˧/^((สัมผัส))

ไม่กระจ่าง, ไม่ชัดเจน


ค้าน

/kʰaːn˦˥/^((สัมผัส))

ที่ไม่เห็นด้วย, ที่ตรงกันข้าม

ฝ่ายค้าน


ก้นกุฏิ

ที่สนิทเป็นที่ไว้วางใจได้


กระง่องกระแง่ง

อาการที่เดินหรือเคลื่อนไหวไม่ถนัดเพราะร่างกายไม่แข็งแรง


กระจุกกระจิก

ความกระจุกกระจิก (noun-from-adj)

กฺระ-จุก-กฺระ-จิก

/kra˨˩.t͡ɕuk̚˨˩.kra˨˩.t͡ɕik̚˨˩/^((สัมผัส))

เล็ก ๆ น้อย ๆ, เบ็ดเตล็ดคละกัน

ในกระเป๋าถือมีแต่ของกระจุกกระจิก


กระจุ๋มกระจิ๋ม

แผลงมาจาก จุ๋มจิ๋ม

ความกระจุ๋มกระจิ๋ม (noun-from-adj)

กฺระ-จุ๋ม-กฺระ-จิ๋ม

/kra˨˩.t͡ɕum˩˩˦.kra˨˩.t͡ɕim˩˩˦/^((สัมผัส))

เล็ก ๆ น้อย ๆ น่าเอ็นดู

เธอมีปากกระจุ๋มกระจิ๋ม


กระโชกโฮกฮาก

อาการพูดกระชากหรือกระแทกเสียงไม่น่าฟัง


กระเซอะกระเซิง

ความกระเซอะกระเซิง (noun-from-adj)

กฺระ-เซอะ-กฺระ-เซิง

/kra˨˩.sɤʔ˦˥.kra˨˩.sɤːŋ˧/^((สัมผัส))

อาการที่ซัดเซไปโดยไม่มีจุดหมายว่าจะไปแห่งใด


กระเซิง

/kra˨˩.sɤːŋ˧/^((สัมผัส))

ยุ่งเหยิง, รุงรัง

ผมเป็นกระเซิง


กระด้างกระเดื่อง

ไม่อ่อนน้อม, เอาใจออกหาก ไม่ยอมอ่อนน้อมอย่างเคย


กระแด่ว ๆ

อาการดิ้นอยู่กับที่


กระโดกกระเดก

ความกระโดกกระเดก (noun-from-adj)

กฺระ-โดก-กฺระ-เดก

/kra˨˩.doːk̚˨˩.kra˨˩.deːk̚˨˩/^((สัมผัส))

มีกิริยามารยาทไม่เรียบร้อย


กระเตาะกระแตะ

เตาะ ๆ แตะ ๆ

อาการที่เด็กเริ่มสอนเดิน

ป้อแป้, ไม่แข็งแรง


กระป๋อหลอ

เหลอ (ใช้แก่หน้า)


กระผีกริ้น

นิดหน่อย, น้อยมาก, เล็กน้อย


กระย่องกระแย่ง

ไม่ถนัด, ไม่แข็งแรง


กระสัน

พระขรรค์เหน็บกระสันอยู่เป็นนิจ


กรีด

เสียงร้องอันแหลม


กรุยกราย

เดินทำทีท่าเจ้าชู้

มีท่าทางหยิบหย่ง


กฤด

อันกระทำแล้ว


กฤษฎาภินิหาร

* แผลงมาจาก กฤดาภินิหาร

มีอภินิหารที่ทำไว้


กฤษฎา

ยืมมาจากสันสกฤต कृष्टा (กฺฤษฺฏา)

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}


กลมกล่อม

ที่เข้ากันพอดี (ใช้แก่รสหรือเสียง)


กลวง

ร่วมเชื้อสายกับ จ้วง gueng (กวง-กลวง), จ้วงแบบจั่วเจียง gyueng (กยวง-กลวง)

เป็นรูเป็นโพรงข้างใน, ไม่ตัน


กล้วย

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *kluəjꟲ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨠᩖ᩠ᩅ᩠᩶ᨿ (กลว้ย) หรือ ᨠ᩠ᩃ᩠ᩅ᩠᩶ᨿ (กลว้ย), ลาว ກ້ວຍ (ก้วย), ไทลื้อ ᦂᦽᧉ (โก้ย), ไทดำ ꪀ꫁ꪺꪥ (กั้วย), ไทขาว ꪀꪺꪥꫂ, ไทใหญ่ ၵူၺ်ႈ (กู้ญ), อาหม 𑜀𑜤𑜐𑜫 (กุญ์), ปู้อี joic, จ้วง gyoij
ความหมาย 5-6 ใช้แทนคำว่า ควย ซึ่งออกเสียงคล้ายกัน

เรื่องนี้กล้วยมากสำหรับผม


กลับตาลปัตร

กลับ + ตาลปัตร

กฺลับ-ตา-ละ-ปัด

ที่เปลี่ยนเป็นตรงกันข้ามแบบพลิกหน้ามือเป็นหลังมือ


กลางแปลง

/klaːŋ˧.plɛːŋ˧/^((สัมผัส))

ที่แสดงหรือเล่นเป็นต้นในที่แจ้ง

โขนกลางแปลง

หนังกลางแปลง

คล้องช้างกลางแปลง


กลาย

ร่วมเชื้อสายกับลาว ກາຍ (กาย), ไทลื้อ ᦂᦻ (กาย), ไทใหญ่ ၵၢႆ (กาย); เทียบเขมร ក្លាយ (กฺลาย), มอญ ကၠဲာ (กฺลัวา), เวียดนาม trái (จ๊าย)


กลาย

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *klaːjᴬ; ร่วมเชื้อสายกับลาว ກາຍ (กาย)，จ้วง gyai

ปีที่ล่วงหรือเปลี่ยนไปแล้วปีหนึ่ง, ปีกลาย


กว้าง

จากจีนยุคกลาง廣 (MC kwangX); ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨠ᩠ᩅ᩶ᩣ᩠ᨦ (กว้าง), ลาว ກວ້າງ (กว้าง), ไทลื้อ ᦦᦱᧂᧉ (กว้าง), ไทใหญ่ ၵႂၢင်ႈ (กฺว้าง), พ่าเก ကင် (กง์), อาหม 𑜀𑜤𑜨𑜂𑜫 (กุอ̂ง์), 𑜀𑜨𑜂𑜫 (กอ̂ง์), หรือ 𑜀𑜂𑜫 (กง์), ปู้อี gvaangs, จ้วง gvangq; เทียบสุ่ย faangc, ต้งใต้ kuangt

/kwaːŋ˥˩/^((สัมผัส))

ไม่แคบ, แผ่ออกไป


กว้างขวาง

กว้าง + ขวาง

กฺว้าง-ขฺวาง

/kwaːŋ˥˩.kʰwaːŋ˩˩˦/^((สัมผัส))

รู้จักคนมากและมีคนรู้จักมาก


กว้างใหญ่

กว้าง + ใหญ่

กฺว้าง-ไหฺย่

กว้างและใหญ่


ฟรี

ยืมมาจากอังกฤษ free

วันนี้ฟรี

ล้อฟรี


ฟอน

ร่วมเชื้อสายกับ จ้วง faez fonz (ไฟฟอน-กองไฟกองฟอน), จ้วงแบบจั่วเจียง faez fonz (ไฟฟอน-กองไฟกองฟอน)

/fɔːn˧/^((สัมผัส))

ย่อยยับ, แหลก

ฟันฟอน

ที่ไหม้เป็นจุรณ, ที่ไหม้เป็นขี้เถ้า

กองฟอน


ฟั่นเฟือน

ฟั่น + เฟือน

หลงใหล, เคลิบเคลิ้ม

คุ้มดีคุ้มร้าย


ฟั่นเฝือ

รกชัฏ, ยุ่งเหยิง


ฟุ่มเฟือย

ฟุ่ม + เฟือย

ใช้จ่ายเกินควร


ฟูม

อาบ, โซม, ท่วม, อูม


เฟือน

หลง ๆ ลืม ๆ, เลือน


ถนิมสร้อย

หนักไม่เอาเบาไม่สู้, เหยาะแหยะ, บอบบาง


ถมึงทึง

ลักษณะหน้าตาที่บูดบึ้งไม่ยิ้มแย้ม, หน้าตาน่ากลัว


ถลาก

ถากไปถูกเพียงผิว ๆ


ถวัล

ยืมมาจากบาลี ถูล; เทียบสันสกฤต स्थूल (สฺถูล)

[เสียงสมาส]
ถะ-หฺวัน-ละ-

ถวัลพัสตร์


ถ่อง

/tʰɔŋ˨˩/^((สัมผัส))

งาม, อร่าม, แจ่มใส, รุ่งเรือง

ชัด, แน่, แท้, เที่ยง, จะแจ้ง


ถ่อย

ร่วมเชื้อสายกับอีสาน ถ่อย, ลาว ຖ່ອຍ (ถ่อย), คำเมือง ᨳᩬ᩠᩵ᨿ (ถอ่ย), เขิน ᨳᩭ᩵ (ถอย่), ไทลื้อ ᦏᦾᧈ (ถ่อ̂ย)

/tʰɔj˨˩/^((สัมผัส))

ชั่ว, เลว, ทราม


ถัด

/tʰat̚˨˩/^((สัมผัส))

รองลงไป, ต่อไป


ถาวร

ยืมมาจากบาลี ถาวร; เทียบสันสกฤต स्थावर (สฺถาวร); ร่วมเชื้อสายกับลาว ຖາວອນ (ถาวอน) หรือ ຖາວະລະ (ถาวะละ), คำเมือง ᨳᩣᩅᩬᩁ (ถาวอร) หรือ ᨳᩣᩅᩁ (ถาวร); ร่วมรากกับ สถาพร and สถาวร

[เสียงสมาส]
ถา-วอ-ระ-

/tʰaː˩˩˦.wɔːn˧/^((สัมผัส))

/tʰaː˩˩˦.wɔː˧.ra˦˥./

มั่นคง, ยั่งยืน, คงทน


ถิร

มั่นคง, แข็งแรง


ถึก

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *tʰɤkᴰ (“สัตว์หนุ่มตัวผู้”), จากจีนยุคกลาง特 (MC dok, “วัวตัวผู้”); ร่วมเชื้อสายกับลาว ເຖິກ (เถิก), ไทใหญ่ ထိုၵ်း (ถึ๊ก), อาหม 𑜌𑜢𑜤𑜀𑜫 (ถึก์), จ้วง daeg (ตัก "ตัวผู้") , จ้วงแบบจั่วเจียง taeg (ถัก "ตัวผู้")

/tʰɯk̚˨˩/^((สัมผัส))

เปลี่ยว, หนุ่ม (ใช้แก่วัวควายตัวผู้)

วัวถึก

ควายถึก

เข้มแข็ง, อดทน, บึกบึน


splendid

งดงาม, วิเศษ


ถูก

ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨳᩪᨠ (ถูก), ปักษ์ใต้ ทู๊ก, อีสาน ถืก, ลาว ຖືກ (ถืก), ไทลื้อ ᦏᦳᧅᧈ (ถุ่ก), เขิน ᨳᩪᨠ (ถูก), ไทดำ ꪖꪴꪀ (ถุก), ไทใหญ่ ထုၵ်ႇ (ถุ่ก), จ้วงแบบหนง tuk

/tʰuːk̚˨˩/^((สัมผัส))

มีราคาต่ำ, ไม่แพง

ของถูก


เถกิง

สูงศักดิ์, รุ่งเรือง

กึกก้อง, ลั่นลือ


เถลิง

จากเขมร ថ្លើង (ถฺเลิง) หรือ លើង (เลิง)

/tʰa˨˩.lɤːŋ˩˩˦/^((สัมผัส))

ขึ้นหนุ่ม, ขึ้นเปลี่ยว


เถิก

/tʰɤːk̚˨˩/^((สัมผัส))

เถลิก, ลักษณะของหน้าผากที่ผมถอยร่นสูงขึ้นไปหรือขึ้นอยู่สูงกว่าปรกติ


เถื่อน

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *C̬.tɯənᴮ; ร่วมเชื้อสายกับลาว ເຖື່ອນ (เถื่อน), ไทลื้อ ᦵᦏᦲᧃᧈ (เถี่น), ไทใหญ่ ထိူၼ်ႇ (เถิ่น), ไทใต้คง ᥗᥫᥢᥱ (เถ่อ̂น), อ่ายตน ထိုꩫ် (ถึน์), อาหม 𑜌𑜢𑜤𑜃𑜫 (ถึน์), จ้วง duenq (บางท้องถิ่น), จ้วงแบบจั่วเจียง twenq (เถื่อน)

/tʰɯa̯n˨˩/^((สัมผัส))

ห่างไกลจากที่อยู่ของคน, ห่างไกลจากความเจริญ, มักใช้ประกอบคำ ป่า เป็น ป่าเถื่อน

ไม่ถูกต้องตามกฎหมาย

เหล้าเถื่อน

ฝิ่นเถื่อน

ปืนเถื่อน

หมอเถื่อน


เฝื่อน

/fɯa̯n˨˩/^((สัมผัส))

รสที่เจือฝาดและขื่นอย่างรสดีเกลือ

วางหน้าไม่สนิทเหมือนกินของมีรสเฝื่อน


แฝง

ร่วมเชื้อสายกับลาว ແຝງ (แฝง), คำเมือง ᨺᩯ᩠ᨦ (แฝง), เขิน ᨺᩯ᩠ᨦ (แฝง), ไทลื้อ ᦶᦚᧂ (แฝง), ไทใหญ่ ၽႅင် (แผง); ความหมายในภาษาไทอื่นแสดงให้เห็นว่า คำนี้เดิมทีอาจแปลว่า "อยู่เคียงข้าง; พัน, กอด"

/fɛːŋ˩˩˦/^((สัมผัส))

เคลือบคลุม, ที่ซ่อนเร้น

ความร้อนแฝง


แฝด

ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨺᩯ᩠ᨯ (แฝด), เขิน ᨺᩯ᩠ᨯ (แฝด), ลาว ແຝດ (แฝด)

/fɛːt̚˨˩/^((สัมผัส))

เป็นคู่, ใช้เรียกลูกที่เกิดจากท้องแม่เดียวกัน ในระยะเวลาเดียวกันหรือใกล้กัน, โดยอนุโลมเรียกลูกที่เกิดจากท้องแม่คนเดียวกันแม้เกินกว่า 2 คนก็ได้

ลูกแฝด

ลูกแฝด 3

ลูกแฝด 6

ติดกันเป็นคู่

มะม่วงแฝด

ผลไม้แฝด

บ้านแฝด


งดงาม

/ŋot̚˦˥.ŋaːm˧/^((สัมผัส))


งอน

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

/ŋɔːn˧/^((สัมผัส))

/ŋɔn˧/^((สัมผัส))

ช้อยขึ้น, โง้งขึ้น


งอม

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

/ŋɔːm˧/^((สัมผัส))

/ŋɔm˧/^((สัมผัส))

สุกจัดจนเกือบเน่าหรือเละ

แย่, บอบช้ำ, ได้รับทุกข์ทรมานมาก


งั่ง

ร่วมเชื้อสายกับจ้วง ngvangh/ngvaengh (งว่าง/งวั่ง, “โง่, ง่าว”)

/ŋaŋ˥˩/^((สัมผัส))

โง่ไม่เป็นประสีประสา


งามแงะ

งาม + (แงะ เป็นคำสร้อย)

/ŋaːm˧.ŋɛʔ˦˥/^((สัมผัส))

เจ้าเย้ยเยาะว่าเงาะไม่งามแงะ แฮะแฮะว่าเล่นหรือว่าจริง


ง้ำ

/ŋam˦˥/^((สัมผัส))

ยื่นออกไปเกินปรกติจนปลายโน้มลง

โน้มไปทางหน้า

สวมชฎาง้ำหน้า

เรียกหน้าที่มีสีหน้าแสดงอาการโกรธไม่พอใจหรือไม่ได้อย่างใจเป็นต้น ว่า หน้าง้ำ


เงอะ

แสดงกิริยาอาการเคอะเขินไม่แนบเนียนเพราะหย่อนความชำนาญ


เงา

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ŋawᴬ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨦᩮᩢᩣ (เงัา), ลาว ເງົາ (เง็า), ไทลื้อ ᦇᧁ (เงา), ไทดำ ꪹꪉꪱ (เงา), ไทใหญ่ ငဝ်း (ง๊ว), ไทใต้คง ᥒᥝᥰ (เง๊า), อาหม 𑜂𑜧 (งว์) หรือ 𑜂𑜧𑜈𑜫 (งว์ว์), จ้วง ngaeuz; เทียบเบดั้งเดิม *ŋuːjᴬ¹

เป็นมันจนมีรูปปรากฏ


เงินยวง

เรียกสีขาวผ่องเป็นมันปลาบเหมือนสีเงินที่ละลายคว้างอยู่ในเบ้า


โง่

ยืมมาจากจีนเก่า愚 (OC *ŋo); ร่วมเชื้อสายกับลาว ໂງ່ (โง่), ไทใหญ่ ငိူဝ်ႈ (เงิ้ว); เป็นไปได้ว่าเกี่ยวข้องกับ เง่า; เทียบจ้วงแบบจั่วเจียง huj (หู้, “โง่”)

กลวง

อรรถาภิธาน:โง่

กำเลา

อรรถาภิธาน:โง่

กินแกลบ

อรรถาภิธาน:โง่

กินแกลบกินรำ

อรรถาภิธาน:โง่

กินหญ้า

อรรถาภิธาน:โง่

กินรำ

อรรถาภิธาน:โง่

ขลาดเขลา

อรรถาภิธาน:โง่

ขี้เท่อ

อรรถาภิธาน:โง่

เขลา

อรรถาภิธาน:โง่

ควาย

อรรถาภิธาน:โง่

เคี้ยวเอื้อง

อรรถาภิธาน:โง่

งั่ง

อรรถาภิธาน:โง่

งี่เง่า

อรรถาภิธาน:โง่

งี่เง่าเต่าตุ่น

อรรถาภิธาน:โง่

เง่า

อรรถาภิธาน:โง่

โง่

อรรถาภิธาน:โง่

โง่เขลา

อรรถาภิธาน:โง่

โง่เขลาเบาปัญญา

อรรถาภิธาน:โง่

โง่งม

อรรถาภิธาน:โง่

โง่เง่า

อรรถาภิธาน:โง่

โง่เง่าเต่าตุ่น

อรรถาภิธาน:โง่

เฉาโฉด

อรรถาภิธาน:โง่

โฉด

อรรถาภิธาน:โง่

โฉดเฉา

อรรถาภิธาน:โง่

โฉดเขลา

อรรถาภิธาน:โง่

โฉดเขลาเบาปัญญา

อรรถาภิธาน:โง่

ซื่อ

อรรถาภิธาน:โง่

ซื่อบื้อ

อรรถาภิธาน:โง่

เซ่อ

อรรถาภิธาน:โง่

เซอะ

อรรถาภิธาน:โง่

เต่า

อรรถาภิธาน:โง่

ทาสปัญญา

อรรถาภิธาน:โง่

ทึบ

อรรถาภิธาน:โง่

ทึ่ม

อรรถาภิธาน:โง่

ทุย

อรรถาภิธาน:โง่

บ้านนอก

อรรถาภิธาน:โง่

บ้านนอกคอกนา

อรรถาภิธาน:โง่

บื้อ

อรรถาภิธาน:โง่

เบาปัญญา

อรรถาภิธาน:โง่

ปัญญาแค่หางอึ่ง

อรรถาภิธาน:โง่

ปัญญาทึบ

อรรถาภิธาน:โง่

ปัญญาเท่าหางอึ่ง

อรรถาภิธาน:โง่

ปัญญาอ่อน

อรรถาภิธาน:โง่

ปัญญาอับ

อรรถาภิธาน:โง่

ฟาย

อรรถาภิธาน:โง่

มนท์

อรรถาภิธาน:โง่

โมมูห์

อรรถาภิธาน:โง่

โมมูหะ

อรรถาภิธาน:โง่

ลาว

อรรถาภิธาน:โง่

สมองกลวง

อรรถาภิธาน:โง่

สมองทึบ

อรรถาภิธาน:โง่

หัวทึบ

อรรถาภิธาน:โง่

หัวปลาทอง

อรรถาภิธาน:โง่

อนธะ

อรรถาภิธาน:โง่

อันธะ

อรรถาภิธาน:โง่

อับ

อรรถาภิธาน:โง่

/ŋoː˥˩/^((สัมผัส))

เขลา, ไม่ฉลาด


โง้ง

ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨦᩰᩫ᩠᩶ᨦ (โง็้ง), ลาว ໂງ້ງ (โง้ง), ไทลื้อ ᦷᦇᧂᧉ (โง้ง) (ในคำว่า ᦷᦅᧆᦷᦇᧂᧉᦷᦅᧆᦇᦱᧂᧉ (โคดโง้งโคดง้าง)); อาจเกี่ยวข้องกับคำเมือง ᨦᩬ᩶ᨦ (งอ้ง) และคำร่วมเชื้อสาย

/ŋoːŋ˦˥/^((สัมผัส))

โค้งเข้าหากัน

ควายเขาโง้ง

หนวดโง้ง


มวย

ยืมมาจากเขมรเก่า หรือเขมรกลาง

หนึ่ง, เดียว


ทับศัพท์

ที่รับเอาคำของภาษาหนึ่งมาใช้ในอีกภาษาหนึ่งโดยวิธีถอดตามเสียงอ่านหรือตัวอักษร


ก่อง

/kɔŋ˨˩/^((สัมผัส))

สุกใส, สว่าง, งาม


กะปริดกะปรอย

ความกะปริดกะปรอย (noun-from-adj)

กะ-ปฺริด-กะ-ปฺรอย

มีอาการออกหรือไหลออกน้อย ๆ หยุดบ้าง ออกบ้าง

ฝนตกน้อย ๆ ตก ๆ หยุด ๆ

อาการที่ทำ ๆ หยุด ๆ ไม่เป็นล่ำเป็นสัน


กะปวกกะเปียก

อ่อนกำลังจนแทบทรงตัวไม่ได้


กะโปโล

เด็กกะโปโล


กะร่องกะแร่ง

ติดห้อยอยู่นิด ๆ หน่อย ๆ, ไม่เป็นชิ้นเป็นอัน, ไม่สมบูรณ์


ผรุส

ยืมมาจากบาลี ผรุส (“ถ้อยคำหยาบ”)

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

[เสียงสมาส]
ผะ-รุ-สะ-

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

[เสียงสมาส]
ผะ-รุด-สะ-

หยาบ, หยาบคาย


ผ่อง

/pʰɔŋ˨˩/^((สัมผัส))

ปลั่ง, ปราศจากมลทิน, ไม่ขุ่นมัว

ผิวผ่อง

หน้าผ่อง

ขาวผ่อง


ผาสุก

ยืมมาจากบาลี ผาสุก

/pʰaː˩˩˦.suk̚˨˩/^((สัมผัส))


ผิด

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *pʰitᴰˢ¹; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨹᩥ᩠ᨯ (ผิด), ลาว ຜິດ (ผิด), ไทลื้อ ᦕᦲᧆ (ผีด), ไทดำ ꪠꪲꪒ (ฝิด), ไทขาว ꪞꪲꪒ, ไทใหญ่ ၽိတ် (ผิต), ไทใต้คง ᥚᥤᥖᥴ (ผี๋ต), พ่าเก ၸိတ် (ผิต์), อาหม 𑜇𑜢𑜄𑜫 (ผิต์)

different

ภาษาอังกฤษ|อังกฤษ

/pʰit̚˨˩/^((สัมผัส))

ไม่ตรงกับความจริงหรือที่กำหนดนิยมไว้, ไม่ถูก

ต่างไป, แปลกไป

ของสิ่งนี้ผิดกับสิ่งนั้น


ผู้

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *pʰuːꟲ, จากจีนยุคกลาง甫 (MC pjuX); ร่วมเชื้อสายกับลาว ຜູ້ (ผู้), ไทลื้อ ᦕᦴᧉ (ผู้), ไทดำ ꪠꪴ꫁ (ฝุ้), ไทใหญ่ ၽူႈ (ผู้), ไทใต้คง ᥚᥧᥲ (ผู้), คำตี้ ၸူႛ, อาหม 𑜇𑜥 (ผู), ปักษ์ใต้ พู้, จ้วง boux

ᨹᩪ᩶

คำใช้แทนคำว่า คน

ꪠꪴ꫁

คำใช้แทนคำว่า คน

ၽူႈ

คำใช้แทนคำว่า คน

ၵူၼ်း

คำใช้แทนคำว่า คน

ຜູ້

คำใช้แทนคำว่า คน

person

คำใช้แทนคำว่า คน

/pʰuː˥˩/^((สัมผัส))


พลาย

ยืมมาจากมอญ ဗၠဲာ (พฺลัวา, “ชายหนุ่ม”); ร่วมเชื้อสายกับลาว ພາຍ (พาย)

เรียกช้างตัวผู้ว่า ช้างพลาย


เหนียวแน่น

เหนียว + แน่น

เหฺนียว-แน็่น

มีความระมัดระวังมากในการใช้จ่าย

เขาเป็นคนเหนียวแน่น

มิตรภาพระหว่างประเทศทั้งสองนี้เหนียวแน่นมาก


ทรงเครื่อง

ทรง + เครื่อง

/soŋ˧.kʰrɯa̯ŋ˥˩/^((สัมผัส))

ที่แต่งตัวมีเครื่องประดับ

พระพุทธรูปทรงเครื่อง

มีเครื่องปรุงพิเศษกว่าปรกติ

กระท้อนทรงเครื่อง

ประดิดประดอยให้งดงามเป็นพิเศษ

ตัวหนังสือทรงเครื่อง


มิได้

เปล่า (ใช้กับเจ้านาย)


ซูบพระองค์

ซูบ + พระองค์

/suːp̚˥˩.pʰra˦˥.ʔoŋ˧/^((สัมผัส))


ทรงธรรม

ยังไว้ซึ่งคุณธรรม

พระเจ้าจะให้มนุษยชาติคงอยู่ ตราบเท่าที่ ยังมีผู้ทรงธรรมทั้ง 36 คนอยู่บนโลก


อินทรีย์

ยืมมาจากสันสกฤต इन्द्रिय (อินฺทฺริย); เป็นศัพท์บัญญัติสำนักงานราชบัณฑิตยสภาของ organism

เกี่ยวกับสิ่งที่มีชีวิตและสิ่งที่สืบเนื่องมาจากสิ่งมีชีวิต


ลูก

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *lɯ:kᴰ; ร่วมเชื้อสายกับอีสาน ลูก, ลาว ລູກ (ลูก), คำเมือง ᩃᩪᨠ (ลูก), ไทลื้อ ᦟᦴᧅ (ลูก), ไทดำ ꪩꪴꪀ (ลุก), ไทใหญ่ လုၵ်ႈ (ลุ้ก), ไทใต้คง ᥘᥧᥐ (ลูก), คำตี้ လုက်ႉ, พ่าเก လုက် (ลุก์), อาหม 𑜎𑜤𑜀𑜫 (ลุก์), ปู้อี leg, จ้วง lwg, จ้วงแบบจั่วเจียง lug

/luːk̚˥˩/^((สัมผัส))

ที่มีลักษณะเป็นทรงกลม, ที่กลม ๆ

เคี่ยวกะทิเป็นลูก


นักเลง

นัก + เลง, จากเขมร លេង (เลง, “เล่น, ทำเพื่อความสนุก”))

มีใจกว้าง กล้าได้กล้าเสีย

ใจนักเลง


ล้ำ

เปรียบ เวียดนาม lắm (ลั้ม, “มาก”)

สูงล้ำ

ปัญญาล้ำ


หลัว

/lua̯˩˩˦/^((สัมผัส))

มัว, ไม่แจ่ม, ไม่กระจ่าง

ตอนเช้าใกล้สว่าง อากาศยังหลัว ๆ อยู่ มองอะไรไม่ค่อยชัด


ทอง

จากจีนเก่า銅 (OC *doːŋ, “ทองแดง”); ร่วมเชื้อสายกับลาว ທອງ (ทอง), คำเมือง ᨴᩬᨦ (ทอง), ไทลื้อ ᦑᦸᧂ (ทอ̂ง), ไทใหญ่ တွင်း (ต๊อ̂ง), เขมร ទង់ (ทง̍), ថង (ถง) และ ទង (ทง), เวียดนาม đồng (ด่ง), จ้วงแบบจั่วเจียง toŋ

/tʰɔːŋ˧/^((สัมผัส))

สีเหลืองที่มีความแวววาวอย่างโลหะทอง

สีคล้ายเหลือง

เนื้อทอง

ผมทอง

แสงทอง


กัง

ร่วมเชื้อสายกับลาว ກັງ (กัง), คำเมือง ᨠᩢ᩠ᨦ (กัง), เขิน ᨠᩢ᩠ᨦ (กัง), จ้วง gaeng (“กัง-ลิงกัง”)

ทำให้รู้สึกอับอาย ทุเรศทุรังไร้สาระ


หลวม

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ʰloːmᴬ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩉᩖᩅ᩠ᨾ (หลวม), ลาว ຫຼົມ (หล็ม), ไทลื้อ ᦷᦜᧄ (โหลม), ไทใหญ่ လူမ် (ลูม), อาหม 𑜎𑜢𑜤𑜉𑜫 (ลึม์)

loose

(1) ไม่แน่น, ไม่สนิท

large

(2) ใหญ่เกินพอดี, มีที่ว่างเหลือ

baggy

(2) ใหญ่เกินพอดี, มีที่ว่างเหลือ

largo

(2) ใหญ่เกินพอดี, มีที่ว่างเหลือ

careless

(4) ไม่รอบคอบ

ไม่แน่น, ไม่สนิท

นอตตัวนี้หลวม

ใหญ่เกินพอดี, ยังมีที่ว่างเหลืออยู่

จัดของใส่กระเป๋าหมดแล้ว กระเป๋ายังหลวมอยู่

เสื้อตัวนี้ฉันใส่แล้วหลวมมาก

ไม่กระชับ, ไม่รัดกุม

สำนวนหลวมไป

เหตุผลยังหลวมอยู่

สัญญาฉบับนี้ทำไว้หลวมเกินไป


โคร่งคร่าง

โคร่ง + คร่าง เป็นคำสร้อย

โคฺร่ง-คฺร่าง

/kʰroːŋ˥˩.kʰraːŋ˥˩/^((สัมผัส))

ใหญ่โต, เร่อร่า, ไม่กะทัดรัด


โคร่ง

จากเขมรเก่า ក្រោង៑ (กฺโรงฺ), ក្រង៑ (กฺรงฺ); ร่วมเชื้อสายกับเขมร គ្រោង (คฺโรง), ลาว ໂຄ່ງ (โค่ง); เทียบอาหม 𑜁𑜤𑜂𑜫 (ขุง์)
Jonsson (1991) ได้แนะนำว่ามาจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *ɡrɔŋᴮ⁴ (“ใหญ่”) แต่ภาษาในกลุ่มส่วนมากไม่มีคำศัพท์

/kʰroːŋ˥˩/^((สัมผัส))

ใหญ่โต, เร่อร่า, ไม่กะทัดรัด


โคร่งเคร่ง

โคร่ง + เคร่ง เป็นคำสร้อย

โคฺร่ง-เคฺร่ง

/kʰroːŋ˥˩.kʰreːŋ˥˩/^((สัมผัส))

ใหญ่โต, เร่อร่า, ไม่กะทัดรัด


ใจกว้าง

มีความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่

เขาเป็นคนที่ใจกว้างมาก เขามักให้เงินอุดหนุนกับเราทั้งทางตรงและทางอ้อม


ด้าน

ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨯ᩶ᩣ᩠ᨶ (ด้าน), เขิน ᨯ᩶ᩣ᩠ᨶ (ด้าน), ลาว ດ້ານ (ด้าน), ไทลื้อ ᦡᦱᧃᧉ (ด้าน), ไทใหญ่ လၢၼ်ႈ (ล้าน, “ไม่อาย”) และ လၼ် (ลัน, “ไม่นิ่ม”)

hard

ภาษาอังกฤษ|อังกฤษ

(1) กระด้าง, ไม่นิ่ม

callous

ภาษาอังกฤษ|อังกฤษ

(1) กระด้าง, ไม่นิ่ม

coarse

ภาษาอังกฤษ|อังกฤษ

(1) กระด้าง, ไม่นิ่ม

rough

ภาษาอังกฤษ|อังกฤษ

(1) กระด้าง, ไม่นิ่ม

brazen

ภาษาอังกฤษ|อังกฤษ

(4) ไม่รู้สึกเจ็บหรืออาย

shameless

ภาษาอังกฤษ|อังกฤษ

(4) ไม่รู้สึกเจ็บหรืออาย

กระด้าง, ไม่นิ่ม

มือด้าน

ข้อศอกด้าน

ไม่เป็นมัน, ไม่เป็นเงา

สีด้าน

กระดาษด้าน

จุดไม่ติดหรือไม่ระเบิด

ประทัดด้าน

ชนวนด้าน

ลูกระเบิดด้าน

ไม่รู้สึกเจ็บ, ไม่รู้สึกอาย

หน้าด้าน


กังวาน

ร่วมเชื้อสายกับลาว ກັງວານ (กังวาน)

ก้องอยู่ได้นาน

เสียงระฆังกังวาน

มีกระแสเสียงก้องและแจ่มใส


ก้นครัว

ไม่ได้ออกหน้าออกตา

เมียก้นครัว

ไม่ได้เปิดหูเปิดตา

แม่หวงเธอมาก เก็บไว้เป็นสาวก้นครัว ไม่ให้ไปงานไหนกับใครเลย


กร๊วก

ไม่ทราบรากศัพท์

ไร้แก่นสาร, ไม่มีส่วนดี

ใครอนุญาตให้ไอ้กร๊วกนี่เข้ามาในห้องผม

สมัยหนึ่งกรมประชาสัมพันธ์ถูกเรียกว่ากรมกร๊วก เพราะเสนอข่าวไม่เป็นกลาง


ตาก

ร่วมเชื้อสายกับลาว ຕາກ (ตาก), จ้วง dak (ตาก- ตากแดด), จ้วงแบบจั่วเจียง pyak (ผลาก-ตากแดด)

/taːk̚˨˩/^((สัมผัส))

ที่ผึ่งแดดจนแห้ง

ข้าวตาก

กล้วยตาก

เรียกหลังคาเรือนที่ชันน้อย ว่า หลังคาตาก


ตาก

ร่วมเชื้อสายกับลาว ຕາກ (ตาก)

/taːk̚˨˩/^((สัมผัส))

ห่าง, แบะออก

ควายเขาตาก

ควายที่ปลายเขาไม่รวบเข้าหากัน


กัณห

ยืมมาจากบาลี กณฺห

[เสียงสมาส]
กัน-หะ-


กันชน

ที่กั้นอยู่ระหว่างดินแดนของ 2 ประเทศ เพื่อมิให้พิพาทกันในเรื่องดินแดนและผลประโยชน์


ทะเล

ยืมมาจากเขมรเก่าสมัยก่อนอังกอร์ ទន្លេ ~ ទន្លេយ (ทนฺเล ~ ทนฺเลย) หรือเขมรเก่าสมัยอังกอร์ *ធ្លេ (*ธฺเล, “แม่น้ำใหญ่, ทะเลสาบ, ทะเล”); ร่วมเชื้อสายกับเขมร ទន្លេ (ทนฺเล, “แม่น้ำใหญ่”)

ที่อยู่หรือเกิดในทะเล

สาหร่ายทะเล

ปลิงทะเล

แมงดาทะเล


ใหม่

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *ʰmaɰᴮ¹, จากไทดั้งเดิม *ʰmɤːlᴮ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩉ᩠ᨾᩲ᩵ (ใหม่), ลาว ໃໝ່ (ใหม่), ไทลื้อ ᦺᦖᧈ (ไหม่), ไทดำ ꪻꪢ꪿ (ใหม่), ไทใหญ่ မႂ်ႇ (ใม่), ไทใต้คง ᥛᥬᥱ (ใม่), พ่าเก မၞ် (ใม), อาหม 𑜉𑜧 (มว์) หรือ 𑜉𑜨𑜧 (มอ̂ว์), ซาปา maɰᴮ¹, ปู้อี mos, จ้วง moq, จ้วงแบบจั่วเจียง mawq

มาใหม่

รุ่นใหม่

มีอีกนอกจากที่เคยมีอยู่แล้ว

มีเมียใหม่

พูดใหม่, ทำใหม่, อ่านใหม่

อีกครั้งหนึ่ง

ตื่นมาแล้วกลับไปนอนใหม่

ยังไม่ได้ใช้

ของใหม่

ไม่เคยประสบมาก่อน

ความรู้ใหม่ เพลงใหม่

ข้าวใหม่

นักเรียนใหม่

บ้านสร้างใหม่


เก่า

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *kawᴮ, จากจีนยุคกลาง故 (MC kuH); ร่วมเชื้อสายกับปักษ์ใต้ เกา, เก๋า, ลาว ເກົ່າ (เก็่า), คำเมือง ᨠᩮᩢ᩵ᩣ (เกั่า), ไทลื้อ ᦂᧁᧈ (เก่า), ไทดำ ꪹꪀ꪿ꪱ (เก่า), ไทใหญ่ ၵဝ်ႇ (ก่ว), พ่าเก ကွ် (เกา), อาหม 𑜀𑜧 (กว์), จ้วง gaeuq

lama

มาเลเซีย/มลายู

มือเก่า
ชำนาญ

หัวเก่า
ครึ ไม่ทันสมัย

รถเก่า
รถที่ใช้แล้ว

ครูคนเก่า

กรรมเก่า

ผ้าเก่า

ของเก่า


เหล็ก

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *ʰlekᴰ¹ˢ, จากไทดั้งเดิม *ʰlekᴰ, จากจีนเก่า鐵 (OC *l̥ʰiːɡ); ร่วมเชื้อสายกับลาว ເຫຼັກ (เหลัก), คำเมือง ᩉᩖᩮᩢᨠ (เหลัก), เขิน ᩉᩖᩮᨠ (เหลก), ไทลื้อ ᦵᦜᧅ (เหลก), ไทดำ ꪹꪨꪸꪀ (เหลย̂ก), ไทขาว ꪨꪸꪀ, ไทใหญ่ လဵၵ်း (เล๊ก), ไทใต้คง ᥘᥥᥐᥱ (เล่ก), อาหม 𑜎𑜢𑜀𑜫 (ลิก์), จ้วง lek หรือ lik, จ้วงแบบหนง liak

რკინა

(1) ธาตุเคมี

鐵

(1) ธาตุเคมี

铁

(1) ธาตุเคมี

оҳан

(1) ธาตุเคมี

ལྕགས

(1) ธาตุเคมี

လဵၵ်း

(1) ธาตุเคมี

ਲੋਹਾ

(1) ธาตุเคมี

آهن

(1) ธาตุเคมี

ferro

(1) ธาตุเคมี

သံ

(1) ธาตุเคมี

ᠰᡝᠯᡝ

(1) ธาตุเคมี

Eisen

(1) ธาตุเคมี

ferrum

(1) ธาตุเคมี

Eisen

ลักเซมเบิร์ก

(1) ธาตุเคมี

ເຫຼັກ

(1) ธาตุเคมี

sắt

(1) ธาตุเคมี

hierro

(1) ธาตุเคมี

iron

(1) ธาตุเคมี

երկաթ

(1) ธาตุเคมี

حَدِيد

(1) ธาตุเคมี

temir

(1) ธาตุเคมี

تۆمۈر

(1) ธาตุเคมี

vas

(1) ธาตุเคมี

Eise

(1) ธาตุเคมี

บุรุษเหล็ก


ฉาว

/t͡ɕʰaːw˩˩˦/^((สัมผัส))

อื้ออึง, เอิกเกริก, เกรียวกราว


ยุ่ง

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ɲuŋᴮ/ꟲ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩉ᩠ᨿᩩ᩶ᨦ (หยุ้ง), ลาว ຫຍຸ້ງ (หยุ้ง), ไทขาว ꪶꪐꪉꫂ, ไทใหญ่ ယုင်ႈ (ยุ้ง), ไทใต้คง ᥕᥧᥒᥲ (ยู้ง), จ้วง nyungj, ภาษาจ้วงใต้ yungj

/juŋ˥˩/^((สัมผัส))

อาการของสิ่งที่เป็นเส้นเป็นฝอยสับสนพัวพันกันถึงกับต้องสางจึงจะเป็นระเบียบเรียบร้อยได้

ผมยุ่ง

ไหมพันกันยุ่ง

อาการที่ทำให้สับสน

ทำเรื่องยุ่ง


เก

ไม่ตรงตามแนว, ไม่เป็นระเบียบ ใช้แก่ของที่เป็นซี่เป็นลำ

ฟันเก

ขาเก

ไม่ยอมปฏิบัติตามระเบียบ


เชียรณ์

ยืมมาจากสันสกฤต जीर्ण (ชีรฺณ) หรือบาลี ชีรณ

/t͡ɕʰia̯n˧/^((สัมผัส))

รูปแบบอื่นของ ชีรณะ


เบี้ยว

มีรูปบิดเบ้ไปจากเดิม ซึ่งมักจะมีลักษณะค่อนข้างกลม


มากมาย

มากเหลือหลาย, ล้นหลาม

มีคนมาร่วมงานมากมาย


มากมายก่ายกอง

มากมาย + ก่ายกอง

ความมากมายก่ายกอง (noun-from-adj)

มาก-มาย-ก่าย-กอง

มากเหลือหลาย, ล้นหลาม

เขามีเงินมากมายก่ายกอง


เดี่ยว

ร่วมเชื้อสายกับลาว ດ່ຽວ (ด่ยว), คำเมือง ᨯ᩠ᨿ᩵ᩅ (ดย่ว), เขิน ᨯ᩠ᨿ᩵ᩴ (ดย่ํ), จ้วงแบบจั่วเจียง ndeuq (แด่ว, “เดี่ยว”)

แต่ลำพังตัวโดยไม่มีใครหรืออะไรร่วมด้วย

เรียกการเล่นกีฬาบางชนิดซึ่งมีผู้เล่นข้างละคน

เทนนิสประเภทเดี่ยว

แบดมินตันประเภทเดี่ยว


คู่

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ɡuːᴮ; ร่วมเชื้อสายกับลาว ຄູ່ (คู่), ไทลื้อ ᦅᦴᧈ (คู่), ไทใหญ่ ၵူႈ (กู้), จ้วง gouh (เก่า), จ้วงแบบจั่วเจียง kuh (คู่)

/kʰuː˥˩/^((สัมผัส))

ลักษณะของสิ่ง 2 สิ่งที่ต่างกันแต่มีภาวะคล้ายคลึง หรือมีความสัมพันธ์กัน

ดวงอาทิตย์คู่กับดวงจันทร์

หญิงคู่กับชาย


คี่

อาจแผลงมาจาก *คีก; เทียบจีนยุคกลาง奇 (MC gje); ร่วมเชื้อสายกับลาว ຄີກ (คีก), ไทใหญ่ ၵိၵ်ႈ (กิ้ก)

/kʰiː˥˩/^((สัมผัส))

จำนวนที่หารด้วย 2 ไม่ลงตัว


ฉลาด

ยืมมาจากเขมร ឆ្លាត (ฉฺลาต) หรือ ឆ្លាស (ฉฺลาส)

กุศล

อรรถาภิธาน:ฉลาด

เก่ง

อรรถาภิธาน:ฉลาด

โกวิท

อรรถาภิธาน:ฉลาด

โกศล

อรรถาภิธาน:ฉลาด

คมกริบ

อรรถาภิธาน:ฉลาด

คมคาย

อรรถาภิธาน:ฉลาด

จินดาหรา

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ฉลวยฉลาด

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ฉลาด

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ฉลาดเฉลียว

อรรถาภิธาน:ฉลาด

เฉลียวฉลาด

อรรถาภิธาน:ฉลาด

เฉียบแหลม

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ชาญฉลาด

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ทันคน

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ธีร

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ธีระ

อรรถาภิธาน:ฉลาด

เธียร

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ประทักษ์

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ประพิณ

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ประวีณ

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ปราดเปรื่อง

อรรถาภิธาน:ฉลาด

ปวีณ

อรรถาภิธาน:ฉลาด

เปรื่องปราด

อรรถาภิธาน:ฉลาด

พยัต

อรรถาภิธาน:ฉลาด

พฤทธ์

อรรถาภิธาน:ฉลาด

พิทูร

อรรถาภิธาน:ฉลาด

วิจักขณ์

อรรถาภิธาน:ฉลาด

วิจักษณ์

อรรถาภิธาน:ฉลาด

วิทูร

อรรถาภิธาน:ฉลาด

วิสารทะ

อรรถาภิธาน:ฉลาด

สมองใส

อรรถาภิธาน:ฉลาด

แสนรู้

อรรถาภิธาน:ฉลาด

หลักแหลม

อรรถาภิธาน:ฉลาด

หัวดี

อรรถาภิธาน:ฉลาด

หัวไว

อรรถาภิธาน:ฉลาด

หัวใส

อรรถาภิธาน:ฉลาด

หัวแหลม

อรรถาภิธาน:ฉลาด

แหลม

อรรถาภิธาน:ฉลาด

อัจฉริยะ

อรรถาภิธาน:ฉลาด

/t͡ɕʰa˨˩.laːt̚˨˩/^((สัมผัส))

เฉียบแหลม, ไหวพริบดี, ปัญญาดี


เลว

ไม่ทราบแน่ชัด; เป็นไปได้ว่ามาจากบาลี กเฬพร, กเฬวร, กเลพร, กเลวร (“ร่างกาย; อัตภาพ; ซากศพ”)

bad

ต่ำกว่ามาตรฐาน

poor

ต่ำกว่ามาตรฐาน

low

ต่ำกว่ามาตรฐาน

มีค่าต่ำกว่ามาตรฐาน

กระดาษเลวเขียนหมึกแล้วซึม

ทหารเลว

ไพร่เลว

มารยาทเลว


ชั่ว

เทียบจีนยุคกลาง錯 (MC tshuH, “ผิด; เลว”); ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨩ᩠ᩅᩫ᩵ (ชว็่), เขิน ᨩ᩠ᩅᩫ᩵ (ชว็่), ลาว ຊົ່ວ (ซ็่ว), ไทลื้อ ᦷᦌᧈ (โซ่), จ้วงแบบจั่วเจียง caq (ช่า)

/t͡ɕʰua̯˥˩/^((สัมผัส))

เลว, ทราม, ร้าย, ไม่ดีเพราะจงใจฝ่าฝืนศีลธรรมหรือจารีตประเพณี


ขี้เกียจ

ᨡᩦ᩶ᨤ᩶ᩣ᩠ᨶᨡᩦ᩶ᩉ᩠ᩃᩮᩨᨾ

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

ᨤ᩶ᩣ᩠ᨶ

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

ᨡᩦ᩶ᨣᩕ᩶ᩣ᩠ᨶ

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

lui

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

ᦃᦲᧉᦆᦱᧃᧉ

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

ᦃᦲᧉᦆᦱᧃᧉᦊᦱᧃᧉᦂᦱᧃ

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

ၶၢၼ်ႉ

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

ၶၢၼ်ႉဢိူၼ်

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

loai

ฟรีเชียตะวันตก

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

lui

ฟรีเชียตะวันตก

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

ຂີ້ຄ້ານ

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

perezoso

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

perezosa

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

lazy

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

सुस्त

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

जड़

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

आलसी

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

शिथिल

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

कामचोर

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

मन्द

ไม่ขยัน, ไม่สู้งาน

/kʰiː˥˩.kia̯t̚˨˩/^((สัมผัส))

มีนิสัยไม่ชอบทำงาน

เศรษฐกิจคนขี้เกียจเริ่มปรากฏภาพชัดเจนมาตั้งแต่ปี 2561


เจ๋ง

ยืมมาจากกวางตุ้ง 正 (zeng3, “ยอดเยี่ยม”)

/t͡ɕeŋ˩˩˦/^((สัมผัส))

ยอดเยี่ยม, ดีเลิศ

ผู้หญิงคนนี้เจ๋งจริง ๆ คุมลูกน้องได้เป็นร้อย ๆ


เจ๋ง ๆ

ชัดแจ้ง, ตรงไปตรงมา, จะจะ, ต่อหน้า

มาพูดกันเจ๋ง ๆ ให้มันรู้เรื่องไปเลย

ฉันเห็นเขาจ่ายเงินกันเจ๋ง ๆ


แจ๋ว

/t͡ɕɛw˩˩˦/^((สัมผัส))

มีเสียงดังกังวานแจ่มชัด, ใสมาก

น้ำใสแจ๋ว

ปาฐกถาวันนี้แจ๋ว


ตอแหล

ไม่ทราบแน่ชัด เป็นไปได้ว่ามาจากปักษ์ใต้ ต่อแล่ (“ร้องเพลงแหล่, พูดความจริงผสมความเท็จ”)

/tɔː˧.lɛː˩˩˦/^((สัมผัส))

ที่ชอบพูดเท็จ, ที่ชอบพูดปั้นเรื่อง

ช่างพูดและแสดงกิริยาน่ารัก (ใช้เฉพาะเด็กที่สอนพูด)

เรียกต้นไม้ที่ให้ผลเร็วผิดปกติ

มะเขือตอแหล


ตกกระไดพลอยโจน

จำเป็นที่จะต้องยอมเข้าไปเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเมื่อไม่มีทางเลี่ยง


ตัวใครตัวมัน

ต่างคนต่างเอาตัวรอดแต่ลำพัง


ตัวเป็นเกลียว

อาการที่ทำงานอย่างขยันขันแข็งมากจนไม่มีเวลาได้พักผ่อน


ตาโต

อาการที่ตาเบิกกว้างเพราะอยากได้เมื่อเห็นเงินเป็นต้น, แสดงอาการอยากได้เมื่อเห็นเงินเป็นต้น


ตาเป็นมัน

อาการที่จับตามองจ้องดูสิ่งที่ต้องใจอย่างจดจ่อ


ตาเป็นสับปะรด

ตา + เป็น + สับปะรด

ตา-เป็น-สับ-ปะ-รด

/taː˧.pen˧.sap̚˨˩.pa˨˩.rot̚˦˥/^((สัมผัส))

ตาของพรรคพวกที่คอยสอดส่องดูแลเหตุการณ์อยู่รอบข้าง


ตามเพลง

สุดแต่จะเป็นไป, ตามเรื่องตามราว


ตามเรื่องตามราว

ปล่อยให้เป็นไปเอง, สุดแต่จะเป็นไป


ตามลมตามแล้ง

สุดแต่จะเป็นไป


ตาไม่มีแวว

ไม่รู้จักของดี


ตีนถีบปากกัด

มานะพยายามทำงานทุกอย่างเพื่อปากท้องโดยไม่คำนึงถึงความเหนื่อยยาก


แตงร่มใบ

มีผิวเป็นนวลใยในวัยสาว


ใต้ดิน

ที่อยู่ต่ำกว่าระดับพื้นดิน

ห้องใต้ดิน

ชั้นใต้ดิน

น้ำใต้ดิน

ไม่เปิดเผย, ไม่ถูกกฎหมาย

ขบวนการใต้ดิน

กองทัพใต้ดิน


ถึงพริกถึงขิง

เผ็ดร้อนรุนแรง


เถรตรง

ซื่อตรงจนเกินไป, ไม่มีไหวพริบ

ไม่รู้จักผ่อนผันสั้นยาว, ไม่รู้จักผ่อนหนักผ่อนเบา


ทองแผ่นเดียวกัน

เกี่ยวดองกันโดยการแต่งงาน


ทองไม่รู้ร้อน

เฉยเมย, ไม่กระตือรือร้น, ไม่สะดุ้งสะเทือน


ท้องยุ้งพุงกระสอบ

ท้อง + ยุ้ง + พุง + กระสอบ

ท้อง-ยุ้ง-พุง-กฺระ-สอบ

/tʰɔːŋ˦˥.juŋ˦˥.pʰuŋ˧.kra˨˩.sɔːp̚˨˩/^((สัมผัส))

ที่กินจุผิดปรกติ


ทั้งขึ้นทั้งล่อง

มีความเกี่ยวข้องด้วยเสมอ ไม่พันไปได้ มักใช้ในทำนองไม่ดี


ท่าดีทีเหลว

มีท่าทางดี แต่ทำอะไรไม่ได้เรื่อง


ท่านั้นท่านี้

อย่างนั้นอย่างนี้, โยกโย้


น่าเกลียดน่าชัง

น่ารักน่าเอ็นดู ใช้แก่เด็กเล็ก ๆ


บ้าหอบฟาง

บ้าสมบัติ เห็นอะไรเป็นของมีค่าจะเอาทั้งนั้น

อาการที่หอบหิ้วสิ่งของพะรุงพะรัง


บ้าห้าร้อยจำพวก

บ้ามากมายหลายประเภท


บุญหนักศักดิ์ใหญ่

มีฐานันดรศักดิ์สูงและอำนาจวาสนายิ่งใหญ่


เบี้ยน้อยหอยน้อย

มีเงินน้อย, มีเงินไม่มาก


ปลายอ้อปลายแขม

ที่ยังอยู่ที่ไหนไม่รู้, ที่ยังอยู่ห่างไกล


ปัญญาแค่หางอึ่ง

ตัดมาจาก ปัญญาแค่หางอึ่งอ่าง; เหมือนกับ ปัญญา + แค่ + หาง + อึ่ง (“อึ่งอ่าง”)

ปัน-ยา-แค่-หาง-อึ่ง

/pan˧.jaː˧.kʰɛː˥˩.haːŋ˩˩˦.ʔɯŋ˨˩/^((สัมผัส))

มีความรู้น้อย, โง่


ปากเป็นชักยนต์

ว่ากล่าวสั่งสอนไม่รู้จักหยุด


ปากไม่สิ้นกลิ่นน้ำนม

ปาก-ไม่-ซิ่น-กฺลิ่น-น้าม-นม

/paːk̚˨˩.maj˥˩.sin˥˩.klin˨˩.naːm˦˥.nom˧/^((สัมผัส))

th-ปากไม่สิ้นกลิ่นน้ำนม-th-adj-8L~zHBrN


ปากว่าตาขยิบ

[päːk̚˩.wäː˥˩.täː˧.kʰä˩.jip̚˩]

ปากกับใจไม่ตรงกัน


ปากหอยปากปู

ชอบนินทาเล็กน้อย

ไม่กล้าพูด, พูดไม่ขึ้น หรือพูดไม่มีใครสนใจฟัง


เป็นกอบเป็นกำ

เป็นผลดี, เป็นชิ้นเป็นอัน, เป็นก้อนใหญ่ ทำประโยชน์ต่อไปได้ดี


เป็นคุ้งเป็นแคว

ยืดยาว, ต่าง ๆ นานา


เป็นน้ำเป็นนวล

มีผิวพรรณผุดผ่องสวยงาม


เป็นเนื้อเป็นหนัง

เป็น + เนื้อ + เป็น + หนัง

เป็น-เนื้อ-เป็น-หฺนัง

เป็นชิ้นเป็นอัน


เป็นบ้าเป็นหลัง

เอาจริงเอาจังเกินไป


เป็นโล้เป็นพาย

เป็น + โล้ + เป็น + พาย

เป็น-โล้-เป็น-พาย

เอาการเอางาน, แข็งขัน, จริงจัง, ได้เรื่องได้ราว, เข้าท่าเข้าทางดี (มักใช้ในทางปฏิเสธ)


เป็นวรรคเป็นเวร

ไม่รู้จักจบสิ้น


เป็นหน้าเป็นตา

เป็นกิจจะลักษณะ, เป็นชิ้นเป็นอัน


แปดเหลี่ยมแปดคม

แปด + เหลี่ยม + แปด + คม

แปด-เหฺลี่ยม-แปด-คม

/pɛːt̚˨˩.lia̯m˨˩.pɛːt̚˨˩.kʰom˧/^((สัมผัส))

มีเล่ห์เหลี่ยมมาก


แปดเหลี่ยมสิบสองคม

แปด + เหลี่ยม + สิบสอง + คม

แปด-เหฺลี่ยม-สิบ-สอง-คม

/pɛːt̚˨˩.lia̯m˨˩.sip̚˨˩.sɔːŋ˩˩˦.kʰom˧/^((สัมผัส))

มีเล่ห์เหลี่ยมมาก


ไปวัดไปวาได้

ไป + วัดวา + ได้

ไป-วัด-ไป-วา-ด้าย

/paj˧.wat̚˦˥.paj˧.waː˧.daːj˥˩/^((สัมผัส))

มีรูปร่างหน้าตาดีพอจะอวดเขาได้


ผักต้มขนมยำ

ผสมปนเปกันยุ่ง


ผิดฝาผิดตัว

ไม่เข้าชุดกัน, ไม่เข้าคู่กัน

คนละพวก คนละฝ่าย


ผีเข้าผีออก

ผี + เข้า + ผี + ออก

ผี-เค่า-ผี-ออก

/pʰiː˩˩˦.kʰaw˥˩.pʰiː˩˩˦.ʔɔːk̚˨˩/^((สัมผัส))

เดี๋ยวดีเดี๋ยวร้าย, ไม่คงที่


ผีซ้ำด้ำพลอย

ผี + ซ้ำ + ด้ำ + พลอย

ผี-ซ้ำ-ด้ำ-พฺลอย

/pʰiː˩˩˦.sam˦˥.dam˥˩.pʰlɔːj˧/^((สัมผัส))

ถูกซ้ำเติมเมื่อพลาดพลั้งลง หรือเมื่อคราวเคราะห์ร้าย


ผีไม่มีศาล

ไม่มีที่อยู่เป็นหลักแหล่ง


หงุดหงิด

/ŋut̚˨˩.ŋit̚˨˩/^((สัมผัส))

มีอารมณ์เสียอยู่เสมอ ๆ

เขาเป็นคนหงุดหงิดง่าย

มีอารมณ์เสียเพราะไม่ได้ดังใจหรือไม่เป็นไปตามกำหนดเป็นต้น


พกนุ่น

จาก พก + นุ่น

ใจเบา, เชื่อง่าย


ใจเบา

ไม่ยั้งคิด, เชื่อง่าย


พกหิน

จาก พก + หิน


พระอิฐพระปูน

นิ่งเฉย, ไม่รู้สึกยินดียินร้าย


พร้าคัดปากไม่ออก

นิ่ง, ไม่ค่อยพูด, ไม่ช่างพูด


พร้างัดปากไม่ออก

นิ่ง, ไม่ค่อยพูด, ไม่ช่างพูด


พลอยฟ้าพลอยฝน

ไม่ได้เกี่ยวข้องก็เป็นตามไปด้วย


พลิกแผ่นดิน

อาการที่ตามหาเท่าไร ๆ ก็ไม่พบ


พะเนินเทินทึก

พะเนิน + เทิน + ทึก

ความพะเนินเทินทึก (noun-from-adj)

พะ-เนิน-เทิน-ทึก

/pʰa˦˥.nɤːn˧.tʰɤːn˧.tʰɯk̚˦˥/^((สัมผัส))

มากมายก่ายกอง


พาลรีพาลขวาง

ชอบหาเรื่องทะเลาะวิวาท


เพชรน้ำหนึ่ง

เพชร + น้ำหนึ่ง

ความเพชรน้ำหนึ่ง (noun-from-adj)

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

เพ็ด-น้ำ-หฺนึ่ง

/pʰet̚˦˥.nam˦˥.nɯŋ˨˩/^((สัมผัส))

ดีเป็นพิเศษ ยอดเยี่ยม


เพชรน้ำเอก

ดีเป็นพิเศษ ยอดเยี่ยม


เพชรร้าว

ที่ไม่บริสุทธิ์, ที่มีตำหนิ


กิตติมศักดิ์

กิด-ติ-มะ-สัก

กิด-ติม-มะ-สัก

ยกย่องเพื่อเป็นเกียรติยศ

ปริญญากิตติมศักดิ์

สมาชิกกิตติมศักดิ์


มากหมอมากความ

เมื่อมีคนมากก็มีเรื่องมากตาม


มีหน้ามีตา

มี + หน้า + มี + ตา

มี-น่า-มี-ตา

มีคนนับถือ, มีเกียรติ, ได้รับความยกย่อง


มือถือสาก ปากถือศีล

มือ + ถือ + สาก + ปาก + ถือ + ศีล

มือ-ถือ-สาก-ปาก-ถือ-สีน

/mɯː˧.tʰɯː˩˩˦.saːk̚˨˩.paːk̚˨˩.tʰɯː˩˩˦.siːn˩˩˦/^((สัมผัส))

แสดงตัวว่าเป็นคนมีศีลธรรม แต่กลับประพฤติชั่ว


มือเป็นระวิง

อาการที่ใช้มือทำงานไม่ได้หยุด


มือสะอาด

/mɯː˧.sa˨˩.ʔaːt̚˨˩/^((สัมผัส))

มีความประพฤติดี, มีความซื่อสัตย์สุจริตไม่คดโกงหรือฉ้อราษฎร์บังหลวง


มือห่างตีนห่าง

สุรุ่ยสุร่าย, สะเพร่า, เลินเล่อ, ไม่ระมัดระวัง


เมื่อเอยเมื่อนั้น

ชักช้า, อืดอาด, ยืดยาด


แม่รีแม่แรด

ทำเจ้าหน้าเจ้าตา


ไม่ใช่ขี้ไก่

ไม่เลว, มีอะไรดีเหมือนกัน ดูหมิ่นไม่ได้


ไม่พูดพร่ำทำเพลง

ไม่รอให้ชักช้า, ทันทีทันใด


ไม่เออออห่อหมก

ไม่ตกลงด้วย, ไม่ยินยอม


ไม้ใกล้ฝั่ง

ไม้ + ใกล้ + ฝั่ง

แก่ใกล้จะตาย


ไม้เบื่อไม้เมา

ไม้ + เบื่อ + ไม้ + เมา

ม้าย-เบื่อ-ม้าย-เมา

ไม่ลงรอยกัน, ขัดแย้งกันเป็นประจำ


ไม้หลักปักขี้ควาย

โลเล, ไม่แน่นอน


ไม้หลักปักเลน

โลเล, ไม่แน่นอน


กลางคน

มีอายุพ้นวัยหนุ่มสาว แต่ยังไม่แก่

วัยกลางคน


ก๋ากั่น

ยืมมาจากฮกเกี้ยน 敢 (káⁿ, “กล้า”) + 幹 (kàn, “ทำ”)

อวดกล้า (มักใช้แก่ผู้หญิง)


กาง

ร่วมเชื้อสายกับลาว ກາງ (กาง), ไทลื้อ ᦂᦱᧂ (กาง), ไทใหญ่ ၵၢင် (กาง, “วางกับดัก; ยับยั้ง”), อาหม 𑜀𑜂𑜫 (กง์, “ปกป้อง; ป้องกัน”), จ้วง gang, จ้วงแบบจั่วเจียง kang

/kaːŋ˧/^((สัมผัส))

ที่ถ่างออก คลี่ออก เหยียดออก ขึงออก หรือ แบะออก

หูกาง

ท้องกาง


ก่าน

ต่าง, ผ่าน, เก่ง, กล้า


กามวิตถาร

กาม + วิตถาร

ผิดปรกติทางเพศเช่นนั้น


กามาพจร

ที่ยังข้องอยู่ในกาม


กามาวจร

ที่ยังข้องอยู่ในกาม


ก่ายกอง

/kaːj˨˩.kɔːŋ˧/^((สัมผัส))


ก่ำ

ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨠ᩵ᩣᩴ (ก่าํ), เขิน ᨠ᩵ᩣᩴ (ก่าํ), ลาว ກ່ຳ (ก่ำ), ไทลื้อ ᦂᧄᧈ (กั่ม), ไทใหญ่ ၵမ်ႇ (กั่ม), ไทใต้คง ᥐᥛᥱ (กั่ม), พ่าเก ကံ (กํ), จ้วง gaemq, จ้วงแบบจั่วเจียง gaemq

สุกใส, เข้ม, จัด (มักใช้แก่สีแดงหรือทองที่สุก)


กำกวม

คลุมเครือ, เคลือบคลุม, มีความหมายได้หลายอย่าง


ก้ำกึ่ง

เกือบเท่า ๆ กัน, พอ ๆ กัน


กำพร้า

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ɡm̩.raːꟲ; เทียบลาว ກຳພ້າ (กำพ้า), เขมร កំព្រា (กํพฺรา), จ้วงแบบจั่วเจียง pyaj, จ้วง gyax, จ้วงแบบหนง lugbyax

ᦂᧄᧈᦘᦱᧉ

ไร้พ่อหรือแม่หรือทั้งสอง

ႁၢမ်းပေႃႈမႄႈ

ไร้พ่อหรือแม่หรือทั้งสอง

ၽၢၼ်ပေႃႈမႄႈ

ไร้พ่อหรือแม่หรือทั้งสอง

ກຳພອຍ

ไร้พ่อหรือแม่หรือทั้งสอง

ກຳພ້າ

ไร้พ่อหรือแม่หรือทั้งสอง

ไร้บิดาหรือมารดาเลี้ยงดูแต่เด็ก, โบราณหมายถึง ร้างลูกร้างเมียด้วย, กลอนใช้เป็น ก่ำพร้า ก็มี

สองจะลีลาสู่ฟ้า ลาแม่เป็นกำพร้า เจ้าแม่เอ้ยปรานี แม่รา


กำมะลอ

ไม่ดี, ไม่งาม

ไม่จริง, ไม่แท้


กำยำ

แข็งแรงใหญ่โต


กำแหง

ยืมมาจากเขมร កំហែង (กํแหง) หรือ កម្ហែង (กมฺแหง, “ข่มขู่; คุกคาม”)

/kam˧.hɛːŋ˩˩˦/^((สัมผัส))

แข็งแรง, กล้าแข็ง, เข้มแข็ง


กร็อกกร๋อย

ไม่ชุ่มชื้น, เหี่ยวแห้ง


กรอบแกรบ

/krɔːp̚˨˩.krɛːp̚˨˩/^((สัมผัส))

ป่นปี้, เต็มที่

มีเสียงดังอย่างเสียงเหยียบถูกของกรอบหรือของแห้ง


กรอบเกรียบ

กฺรอบ-เกฺรียบ

ป่นปี้, เต็มที่

(เลียนเสียงธรรมชาติ) มีเสียงดังอย่างเสียงเหยียบถูกของกรอบหรือของแห้ง


กร่อม ๆ

ช้า ๆ, เงี่อง ๆ แต่ทำเรื่อยไป


กระงกกระเงิ่น

งก ๆ เงิ่น ๆ


กระจองอแง

เสียงเด็กที่ร้องไห้


กระจ้อยร่อย

จ้อย, น้อย ๆ, เล็กนิด


กระจุ๋งกระจิ๋ง

อาการที่พูดกันเบา ๆ ทำเสียงเล็กเสียงน้อย, น่าเอ็นดู


กระจุบกระจิบ

อาการที่กินพร่ำเพรื่อทีละเล็กทีละน้อย


กระจุยกระจาย

กระจุย + กระจาย

ความกระจุยกระจาย (noun-from-adj)

กฺระ-จุย-กฺระ-จาย

กระจายยุ่งเหยิง


กระโชกกระชาก

อาการพูดอย่างตะหวาดหรืออย่างกระแทกเสียง


กระซิก ๆ

อาการร้องไห้ค่อย ๆ


กระด้วมกระเดี้ยม

ต้วม ๆ เตี้ยม ๆ, ค่อย ๆ ไป, ไม่คล่องแคล่ว


กระดากกระเดื่อง

ไม่อ่อนน้อม, เอาใจออกหาก, ไม่ยอมอ่อนน้อมอย่างเคย


กระดุ้งกระดิ้ง

ทำท่าทางสะบัดสะบิ้งดีดดิ้น


กระดุบ ๆ

เต้นตุบ ๆ อย่างเนื้อเต้น


กระแด็ก ๆ

ดิ้นอย่างไปไม่ได้


กระทบกระแทก

อาการที่กล่าวเปรย ๆ ให้กระทบไปถึงผู้ใดผู้หนึ่งอย่างแรง


กระปุกหลุก

อ้วนน่าเอ็นดู


กระเปาะเหลาะ

มีสัณฐานกลมป้อม


กระผลีกระผลาม

รีบร้อนเกินไปโดยไม่ระมัดระวัง


กระยึกกระยือ

หยิกไปหยิกมา, ไม่ตรง, ไม่เป็นระเบียบ


กระแสะ

เพลีย, โผเผ, ไม่มีกำลัง


กริก

เสียงอย่างสิ่งของกระทบกัน


กริ๊ก

เสียงอย่างสิ่งของกระทบกัน


กริกกริว

ขี้ริ้ว, เลว


กรีดกราด

มีเสียงร้องแหลมด้วยความตกใจ


กรุ้งกริ่ง

ทำท่าเจ้าชู้


กลมกลึง

กลมเหมือนกับกลึง


กลมดิก

กลมทีเดียว, กลิ้งไปได้โดยรอบ


กลับกลอก

ที่พูดจาไม่อยู่กับร่องกับรอย

คนกลับกลอก


กล้องแกล้ง

ร่วมเชื้อสายกับลาว ກ້ອງແກ້ງ (ก้องแก้ง)

กฺล้อง-แกฺล้ง

/klɔːŋ˥˩.klɛːŋ˥˩/^((สัมผัส))

มีรูปร่างเอวเล็กเอวบาง

พระองค์กลมกล้องแกล้ง เอวอ่อนอรอรรแถ้ง ถ้วนแห่งเจ้ากูงาม บารนี

(ลิลิตพระลอ)


กลับเกลือก

ตากลอกขึ้นกลอกลง


ก้อ

/kɔː˥˩/^((สัมผัส))

แสดงอาการเจ้าชู้อย่างไก่แจ้


ก้อร่อ

แสดงอาการเจ้าชู้, ทำเป็นเจ้าชู้


ก้อร่อก้อติก

แสดงอาการเจ้าชู้, ทำเป็นเจ้าชู้


ก้อง

ร่วมเชื้อสายกับลาว ກ້ອງ (ก้อง), ไทลื้อ ᦂᦸᧂᧉ (ก้อ̂ง), ไทใหญ่ ၵွင်ႈ (ก้อ̂ง), อาหม 𑜀𑜨𑜂𑜫 (กอ̂ง์)

/kɔŋ˥˩/^((สัมผัส))

ดังมากอย่างเสียงในที่จำกัดเช่นในโบสถ์, ดังไปได้ไกล

เขาตะโกนก้องมาจากที่สูง


ก่อน

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *koːnᴮ; ร่วมเชื้อสายกับลาว ກ່ອນ (ก่อน), ไทลื้อ ᦂᦸᧃᧈ (ก่อ̂น), ไทดำ ꪀ꪿ꪮꪙ (ก่อน), ไทใหญ่ ၵွၼ်ႇ (ก่อ̂น), อาหม 𑜀𑜨𑜃𑜫 (กอ̂น์), จ้วง gonq

/kɔːn˨˩/^((สัมผัส))

ใช้บอกลำดับเวลา หมายความว่า เดิม

แต่ก่อนที่ผ่านมา

วันก่อน

เดือนก่อน


กะชึ่กกะชั่ก

ติด ๆ ขัด ๆ ไปไม่สะดวก


กะดำกะด่าง

ดำ ๆ ด่าง ๆ, สีไม่เสมอกัน


กะโต๊ก

เสียงไก่ตัวผู้ร้อง


กะโตงกะเตง

โตง ๆ เตง ๆ, ติดอยู่, รุงรัง, พัวพัน


กะโต้งโห่ง

เสียงนกยูงร้อง


กะพรูดกะพราด

เสียงดังพรูดพราด


กะเรี่ยกะราด

กระจัดกระจาย, เรี่ยราย


กะหนอกะแหน

เสียงพูดอย่างน่าเอ็นดู


กะหน็องกะแหน็ง

เสียงแปร่งสูง ๆ ต่ำ ๆ


กะหนุงกะหนิง

เสียงพูดจู๋จี๋ระหว่างคู่รัก


กะหร่อง

/ka˨˩.rɔŋ˨˩/^((สัมผัส))

เมื่อตอนเด็ก ๆ เธอผอมกะหร่องเลยไม่น่าเชื่อว่าโตขึ้นมาแล้วจะสวยขนาดนี้

ลักษณะผอมอย่างคนขี้โรค


กะหร็อมกะแหร็ม

มีเล็ก ๆ น้อย ๆ ไม่มาก


กัณห์

ยืมมาจากบาลี กณฺห

รูปแบบอื่นของ กัณห

ยิ่งแสงไฟส่องสว่างมากเพียงใด เงากัณห์ยิ่งฉายชัดขึ้นทุกเมื่อ


กิจจะลักษณะ

เป็นการเป็นงาน, เป็นเรื่องเป็นราว


กิ่ว

เทียบจ้วงแบบจั่วเจียง giuq

คอดมาก, เล็กตอนกลาง

คอกิ่ว

ท้องกิ่ว

หางกิ่ว


กึก

เสียงของแข็งกระทบกันทันที


กึ่ง

เทียบลาว ເກີ່ງ (เกี่ง)

/kɯŋ˨˩/^((สัมผัส))


กึ่งกลาง

/kɯŋ˨˩.klaːŋ˧/^((สัมผัส))


กุก

เสียงของแข็งกระทบกัน


กุด

เทียบภาษาจ้วง gut （กุด-hang gut หางกุด）

ด้วนสั้นหรือเหี้ยนเข้าไป

ยอดกุด

นิ้วกุด

หางกุด


กุ๋ย ๆ

เสียงร้องเยาะเย้ย


กุศล

ยืมมาจากสันสกฤต कुशल (กุศล); เทียบบาลี กุสล (“ฉลาด, มีฝีมือ, เชี่ยวชาญ; ดี, ถูกต้อง, มีคุณความดี”)

[เสียงสมาส]
กุ-สน-ละ-


กูด

/kuːt̚˨˩/^((สัมผัส))

ผักกูด คือ ผักยอดใบหงิก


เก๊

ยืมมาจากแต้จิ๋ว 假 (gê2)

/keː˦˥/^((สัมผัส))

ปลอมหรือเลียนแบบเพื่อให้หลงผิดว่าเป็นของแท้, ไม่ใช่ของแท้, ไม่ใช่ของจริง

เราใส่ของเก๊ ไปไหนไม่ต้องกลัวโจรปล้น

ทองเก๊

ธนบัตรเก๊

ไม่มีราคา, ใช้การไม่ได้

เกเร, (คน) ใช้การไม่ได้

เด็กคนนี้เก๊จริง ๆ ใช้ทำอะไรก็ไม่ได้เรื่อง


เก๋

ตัดมาจาก โก้เก๋, จากฝรั่งเศส coquet

/keː˩˩˦/^((สัมผัส))

แปลกแต่น่าดู

เสื้อตัวนี้เรียบแต่เก๋


เกก

/keːk̚˨˩/^((สัมผัส))

เขาเกก

เขาวัวเขาควายเป็นต้นที่เฉออกไม่เข้ารูปกัน

งาเกก

งาช้างที่ปลายเฉออกไป

เขื่อนเกก

เสาเขื่อนที่เฉออก


เก่ง

ยืมมาจากจีนยุคกลาง勁 (MC kjiengH) หรือจีนเก่า勁 (OC *kɯns, *keŋs); ร่วมเชื้อสายกับลาว ເກັ່ງ (เกั่ง), ไทลื้อ ᦶᦂᧂ (แกง), ปักษ์ใต้ เก๋ง, จ้วงแบบจั่วเจียง gengz (เก่ง-เก่ง)

ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ

มีความสามารถในทางใดทางหนึ่ง

ເກັ່ງ

มีความสามารถในทางใดทางหนึ่ง

/keŋ˨˩/^((สัมผัส))

สามารถในทางใดทางหนึ่ง

คนเก่งกับคนดี ท่านจะเลือกใคร

เก่งคำนวณ


เกน ๆ

อาการที่ตะโกนหรือร้องดัง ๆ ใช้ว่า ตะโกนเกน ๆ ร้องเกน ๆ

มนนก็จรจรัลไปมาในป่า ก็ได้ยินซ่าศับท์ สำนยงพราหมณ์ไห้ ในต้นไม้เกนเกนอยู่น้นน


เก็บ

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *kepᴰ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨠᩮᩢ᩠ᨷ (เกับ), ลาว ເກັບ (เกับ), ไทลื้อ ᦵᦂᧇ (เกบ), ไทดำ ꪹꪀꪸꪚ (เกย̂บ), ไทใหญ่ ၵဵပ်း (เก๊ป), อาหม 𑜀𑜢𑜆𑜫 (กิป์); เทียบเขมร កើប (เกิบ)，จ้วงแบบจั่วเจียง gep, จ้วง gip

ที่เก็บไว้ (ประกอบหลังคำนาม)

ของเก็บ

ของที่เก็บไว้

เงินเก็บ

เงินที่ออมเก็บไว้

เมียเก็บ

เมียที่เก็บไว้ไม่ออกหน้าออกตา


เกร็ง

เทียบลาว ເກັງ (เกัง)

อาการที่กล้ามเนื้อเป็นต้นแข็งอย่างงอไม่ได้

มือเกร็ง

เท้าเกร็ง


เกรอะ

/krɤʔ˨˩/^((สัมผัส))

เป็นตะกอนทับถมอย่างของที่นอนก้นซับซ้อนอยู่

ตะกอนเกรอะ


เกรอะกรัง

เกรอะ + กรัง

เกฺรอะ–กฺรัง

หมักหมมแห้งติดอยู่


เกราะ

/krɔʔ˨˩/^((สัมผัส))

แห้งจนกรอบในลักษณะอย่างหญ้าแห้งหวายแห้งเป็นต้น

ฟางแห้งเกราะ

มะขามเกราะ


เกริก

/krɤːk̚˨˩/^((สัมผัส))

กึกก้อง, ดังสนั่น, เลื่องลือ, ยิ่ง


เกรียง

ใหญ่, ยิ่ง, มาก

มีศัพท์สำเนียงเกรียงระงม


เกรียงไกร

เกรียง + ไกร

เกฺรียง-ไกฺร


เกลี้ยง

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *kliəŋꟲ² (Jonsson, 1991); ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨠᩖ᩠ᨿ᩶ᨦ (กลย้ง), เขิน ᨠ᩠ᨿ᩶ᨦ (กย้ง), ลาว ກ້ຽງ (ก้ยง), อีสาน เกลี้ยง, ไทลื้อ ᦵᦂᧂᧉ (เก้ง), ไทดำ ꪀꪸ꫁ꪉ (กย้̂ง), ไทใหญ่ ၵဵင်ႈ (เก้ง), ไทใต้คง ᥐᥥᥒᥲ (เก้ง)

เรียบ ๆ ไม่ขรุขระหรือไม่มีลวดลาย

หมดไม่มีเหลือ, ไม่มีอะไรติดอยู่

หมดเกลี้ยง

กินเสียเกลี้ยง


เกลี้ยงเกลา

เกลี้ยง + เกลา

ความเกลี้ยงเกลา (noun-from-adj)

เกฺลี้ยง–เกฺลา

หมดจดหรือเรียบร้อย

หน้าตาเกลี้ยงเกลา

หนังสือเล่มนี้สำนวนเกลี้ยงเกลา


ปีนเกลียว

ปีน + เกลียว

มีความเห็นไม่ลงรอยกัน, ขัดแย้งกัน, แตกพวกหรือไม่ถูกกัน

ข้ามรุ่น, ไม่มีสัมมาคารวะ


เกษมศานต์

จากสันสกฤตเกฺษม + ศานฺต

โปร่งอารมณ์, ชื่นชมยินดี


เกษมสันต์

* เกฺษม (ภาษาสันสกฤต) + สนฺต (ภาษาบาลี)

โปร่งอารมณ์, ชื่นชมยินดี


เกษียน

แผลงมาจาก เขียน


เก้อเขิน

อาการที่วางหน้าไม่สนิท, รู้สึกกระดากอาย


เกะ

/keʔ˨˩/^((สัมผัส))

ควายเขาเกะแค่หู. — เรื่องพระราชพิธีสิบสองเดือน พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๖๓


เก๋า

เป็นไปได้ว่าแผลงมาจาก เก่า

เชี่ยวชาญ, มีประสบการณ์หรือความชำนาญมาก

คุณปู่เก๋ามากในเรื่องพระเครื่อง

แน่, เก่งกล้าไม่กลัวใคร

ใครเก๋าออกมาสู้กันหน่อย


เกิน

ร่วมเชื้อสายกับลาว ເກີນ (เกีน)

/kɤːn˧/^((สัมผัส))

พ้น, เลย, คำนี้ใช้แก่ลักษณะที่มีมากกว่าหรือยิ่งกว่ากำหนด

เกินขนาด

เกินฐานะ

เกินเวลา


เกินกิน

กินไม่ดีเพราะแก่เกินไป

อ้อยท่อนนี้แก่เกินกิน


เกินหน้า

[kɤ̃ːn˧.näː˥˩]

เกินกว่า เด่นกว่า หรือดีกว่าฐานะของตนเองหรือของคนอื่น


เกินหน้าเกินตา

เกิน–หฺน้า–เกิน–ตา


แก่ไฟ

ใช้ไฟแรงเกินไป (มักใช้แก่การหุงหรือต้มที่ใช้ไฟแรงจนเกือบไหม้)


แก่แรด

จัดจ้านเกินอายุ, แก่เกินอายุ, แก่มาก


แก่วัด

/kɛː˨˩.wat̚˦˥/^((สัมผัส))

อยู่วัดนาน, มีท่าทีหรือความคิดเห็นแบบคนที่ได้รับการอบรมจากวัดหรืออยู่วัดนาน


นานัปการ

ยืมมาจากบาลี นานปฺปการ

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

นา-นับ-ปะ-กาน


นานา

ยืมมาจากบาลี นานา


นานาจิตตัง

ยืมมาจากบาลี นานาจิตฺตํ, รูปผันของ นานาจิตฺต

นา-นา-จิด-ตัง

ต่างจิตต่างใจ, ต่างคนก็ต่างความคิด


นานาเนก

ต่าง ๆ กันมากมาย


นานาประการ

ยืมมาจากสันสกฤต नानाप्रकार (นานาปฺรการ); เทียบเท่า นานา + ประการ

นา-นา-ปฺระ-กาน


นาเนก

ตัดทอนจาก นานาเนก

คำตัดทอนของ นานาเนก


ใบ้

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *ɓɤɰꟲ; ร่วมเชื้อสายกับลาว ໃບ້ (ใบ้), ไทใหญ่ မႂ်ႈ (ใม้), จ้วง mbwj (บื้อ -พูดติดอ่าง) , จ้วงแบบจั่วเจียง mbwj (บื้อ -พูดติดอ่าง)

พิการแต่กำเนิด ไม่สามารถพูดเป็นถ้อยคำที่คนทั่ว ๆ ไปเข้าใจ

โดยปริยายหมายความว่า นิ่งไม่พูด

นั่งเป็นใบ้


พกลม

ใช้เข้าคู่กับคำ โกหก เป็น โกหกพกลม

เหลวไหล, พูดจาไม่จริง


วิจัย

ยืมมาจากสันสกฤต विचय (วิจย) หรือบาลี วิจย

ที่ค้นคว้าเพื่อหาข้อมูลอย่างถี่ถ้วนตามหลักวิชา

งานวิจัย


มห

ยืมมาจากบาลี มห (“ใหญ่”) ลดรูปจาก มหา

[เสียงสมาส]
มะ-หะ-

ใหญ่, ยิ่งใหญ่


ยิ่งใหญ่

นักการเมืองผู้ยิ่งใหญ่

มีสติปัญญาความสามารถสูง

กวีผู้ยิ่งใหญ่

ลดราคาครั้งยิ่งใหญ่


สำคัญ

ยืมมาจากเขมร សំគាល់ (สํคาล̍, “ทำให้รู้”) หรือ សម្គាល់ (สมฺคาล̍, “ทำให้รู้”), แผลงมาจากស្គាល់ (สฺคาล̍); เทียบลาว ສຳຄັນ (สำคัน); ภาษาเขมรยืมกลับไปเป็น សំខាន់ (สํขาน̍, “สำคัญ”)

เป็นพิเศษกว่าธรรมดา

เรื่องสำคัญ

ของสำคัญ

คนสำคัญ

ควรกำหนดจดจำ

หัวข้อสำคัญ


มหาศาล

ยืมมาจากสันสกฤต महाशाल (มหาศาล)

/ma˦˥.haː˩˩˦.saːn˩˩˦/^((สัมผัส))

มีทรัพย์สมบัติมากมาย

เศรษฐีมหาศาล

อย่างยิ่ง, มากมาย

เขามีที่ดินมหาศาล


มหาอำนาจ

มะ-หา-อำ-นาด

เรียกประเทศที่มีพลังทางด้านเศรษฐกิจหรือทางทหารสูง ว่า ประเทศมหาอำนาจ


อุดอู้

อับ, ไม่โปร่ง (ใช้กับสถานที่)


หวงห้าม

/hua̯ŋ˩˩˦.haːm˥˩/^((สัมผัส))

ที่กันไว้โดยเฉพาะ

เขตหวงห้าม เข้าได้เฉพาะผู้มีหน้าที่เกี่ยวข้อง


หลุกหลิก

อาการที่ลุกลน, อยู่ไม่สุข, ไม่เรียบร้อย, ไม่สุภาพ

เขาเป็นคนมีกิริยาหลุกหลิก


หลุบลู่

ซุบซู่, ซอมซ่อ

ที่ปกลงมาอย่างไม่เรียบร้อย

เสื้อผ้าหลุบลู่เพราะเปียกฝนโชก


ฉิ่ง

/t͡ɕʰiŋ˨˩/^((สัมผัส))

เก, เฉ, ไม่ตรง, (ใช้แก่แขนขา)

ขาฉิ่ง

แขนฉิ่ง


เต่า

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *tawᴮ¹, จากไทดั้งเดิม *tawᴮ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᨲᩮᩢ᩵ᩣ (เตั่า), ลาว ເຕົ່າ (เต็่า), ไทลื้อ ᦎᧁᧈ (เต่า), ไทใหญ่ တဝ်ႇ (ต่ว), ไทใต้คง ᥖᥝᥱ (เต่า), อาหม 𑜄𑜧 (ตว์); เทียบเบดั้งเดิม *ɗuːᴮꟲ¹


จรวด

ตัดมาจากเขมร កាំជ្រួច (กาํชฺรัวจ, “พลุ”)

/t͡ɕa˨˩.rua̯t̚˨˩/^((สัมผัส))


โหนก

/noːk̚˨˩/^((สัมผัส))

นูนยื่นออกมา

หน้าผากโหนก


นูน

สูงขึ้นจากระดับพื้นเดิม

หนังสือตัวนูน

ลวดลายนูน

มีเส้นรูปนอกหรือพื้นราบโค้งออกไป


สูง

สืบทอดจากไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม *suːŋᴬ¹; เทียบจีนยุคกลาง嵩 (MC sjuwng) หรือ 崧 (MC sjuwng); ร่วมเชื้อสายกับลาว ສູງ (สูง), คำเมือง ᩈᩪᨦ (สูง), ไทลื้อ ᦉᦳᧂ (สุง), ไทดำ ꪎꪴꪉ (สุง), ไทใหญ่ သုင် (สุง), ไทใต้คง ᥔᥧᥒᥴ (สู๋ง), อ่ายตน ꩬုင် (สุง์), พ่าเก ꩬုင် (สุง์), อาหม 𑜏𑜤𑜂𑜫 (สุง์)

ᩈᩪᨦ

เหนือระดับปรกติ

သုင်

เหนือระดับปรกติ

ສູງ

เหนือระดับปรกติ

high

เหนือระดับปรกติ

/suːŋ˩˩˦/^((สัมผัส))

มีระยะที่วัดตรงขึ้นไปตามแนวตั้งฉากกับพื้น

ต้นไม้สูง

ภูเขาสูง

เหนือระดับปรกติ

อุณหภูมิสูง

ไข้สูง

ความสามารถสูง

เสียงสูง

ระดับเหนือเสียงกลาง

อักษรสูง

ตรงข้ามกับ ต่ำ

จิตใจสูง

คุณภาพสูง


โค้ง

ยืมมาจากมอญ-เขมรดั้งเดิม *koŋ (“โค้ง; งอ”); ร่วมเชื้อสายกับ ไทย ก่ง, ก้งโค้ง, โกง, โก่ง, โก้งโค้ง, ลาว ໂຄ້ງ (โค้ง) , จ้วง goengq (ก่ง-โค้ง อ้อม), จ้วงแบบจั่วเจียง koengq (ค่ง-โค้ง คด งอ)

/kʰoːŋ˦˥/^((สัมผัส))

ลักษณะของเส้นหรือสิ่งที่มีรูปอย่างส่วนหนึ่งของวงกลม

ทางโค้ง


ระนาบ

แผลงมาจาก ราบ; เป็นศัพท์บัญญัติสำนักงานราชบัณฑิตยสภาของ plane

ที่แบนเรียบ (ใช้แก่ผิว)


อกกรม

มักใช้เข้าคู่กับคำ หน้าชื่น เป็น หน้าชื่นอกกรม หรือ หน้าชื่นอกตรม

มีความระทมใจ


อกคราก

[ʔok̚˩.kʰräːk̚˥˩]

คำที่กล่าวเปล่งออกมาหมายความว่า หนักเหลือเกิน, เดือดร้อนเหลือเกิน


อกตั้ง

เต็มที่, เต็มแรง

วิ่งอกตั้ง

เดินอกตั้ง

อาการที่นั่งหรือยืนตัวตรง

นั่งอกตั้ง

ยืนอกตั้ง


อกเต่า

สิ่งที่มีลักษณะแบนแฟบอย่างอกของเต่า


อกแตก

[ʔok̚˩.tɛːk̚˨˩]

ลักษณะของเมืองหรือวัดเป็นต้นซึ่งมีลำน้ำหรือทางผ่ากลางเรียกว่า เมืองอกแตก วัดอกแตก

อาการของคนที่เก็บความรู้สึกอัดอั้นตันใจไว้จนทนไม่ไหว


อกผายไหล่ผึ่ง

สง่า, องอาจ, ผึ่งผาย


อกรวบ

อาการของคนที่วิ่งจนเหนื่อยหอบแทบจะหมดเรี่ยวแรง

วิ่งจนอกรวบ


อกโรย

อาการของคนที่มีลักษณะผอมจนเห็นกระดูกอก


อกสามศอก

อก + สาม + ศอก

/ʔok̚˨˩.saːm˩˩˦.sɔːk̚˨˩/^((สัมผัส))

มีร่างกายกำยำล่ำสัน, แข็งแรง (ใช้แก่ผู้ชาย)


ลิง

สืบทอดจากไทดั้งเดิม *liːŋᴬ; ร่วมเชื้อสายกับคำเมือง ᩃᩥ᩠ᨦ (ลิง), เขิน ᩃᩥ᩠ᨦ (ลิง), ลาว ລີງ (ลีง), ไทลื้อ ᦟᦲᧂ (ลีง), ไทดำ ꪩꪲꪉ (ลิง), ไทขาว ꪩꪲꪉ, ไทใหญ่ လိင်း (ลิ๊ง), ไทใต้คง ᥘᥤᥒᥰ (ลี๊ง), คำตี้ လိင်း, พ่าเก လိင် (ลิง์), อาหม 𑜎𑜢𑜂𑜫 (ลิง์), ปู้อี lingz, จ้วง lingz, แสก ลิ๊ง

อาการที่แสดงกิริยาซุกซนอยู่ไม่สุข

เด็กคนนี้ลิงเหลือเกิน


ตุกติก

มีชั้นเชิง, มีเล่ห์เหลี่ยมไม่ตรงไปตรงมา


คึกคัก

/kʰɯk̚˦˥.kʰak̚˦˥/^((สัมผัส))

แข็งแรง, กระปรี้กระเปร่า, มีชีวิตชีวา

ดูท่าทางคึกคัก

ลักษณะที่มีผู้คนพลุกพล่านเข้า ๆ ออก ๆ มากกว่าปรกติ

บ้านนี้มีผู้คนคึกคัก


มีชีวิตชีวา

มี + ชีวิตชีวา

ความมีชีวิตชีวา (noun-from-adj)

มี-ชี-วิด-ชี-วา

/miː˧.t͡ɕʰiː˧.wit̚˦˥.t͡ɕʰiː˧.waː˧/^((สัมผัส))

มีความสดชื่นคึกคัก


สดชื่น

/sot̚˨˩.t͡ɕʰɯːn˥˩/^((สัมผัส))

ใหม่และบริสุทธิ์ทำให้เบิกบานใจและกระปรี้กระเปร่าขึ้น

หน้าตาสดชื่น

อากาศสดชื่น

ดอกไม้บานสดชื่น

จิตใจสดชื่น

ผิวพรรณสดชื่น


ชื่น

ร่วมเชื้อสายกับลาว ຊື່ນ (ซื่น), คำเมือง ᨩᩨ᩠᩵ᨶ (ชื่น), เขิน ᨩᩨ᩠᩵ᨶ (ชื่น), ไทลื้อ ᦋᦹᧃᧈ (ชื่น), ไทใหญ่ ၸိုၼ်ႈ (จึ้น)

/t͡ɕʰɯːn˥˩/^((สัมผัส))

เบิกบาน, ยินดี

ชื่นใจ

ชื่นตา


เบิกบาน

/bɤːk̚˨˩.baːn˧/^((สัมผัส))

แช่มชื่น, สดใส


สดใส

ผ่องใส, ไม่ขุ่นมัว

หน้าตาสดใส

สีสันสดใส


ขุ่นมัว

ฝึกฝนจิตใจ มิให้ขุ่นมัว


แจ่มใส

/t͡ɕɛm˨˩.saj˩˩˦/^((สัมผัส))

ปลอดโปร่งไม่ขุ่นมัว, โปร่ง

อารมณ์แจ่มใส

อากาศแจ่มใส


ผ่องใส

/pʰɔŋ˨˩.saj˩˩˦/^((สัมผัส))

สุกใส, บริสุทธิ์

จิตใจผ่องใส

แจ่มใส, มีน้ำมีนวล

หน้าตาผ่องใส


สุกใส

แวววาว, แจ่มใส

ดวงตามีประกายสุกใส

คืนนี้ท้องฟ้ามีดาวสุกใส


บริสุทธิ์

ยืมมาจากบาลี ปริสุทฺธิ หรือ ปาริสุทฺธิ; เทียบสันสกฤต परिशुद्ध (ปริศุทฺธ)

ၸႅတ်ႈ

ที่ยังไม่เคยร่วมประเวณี

แท้, ไม่มีอะไรเจือปน

ทองบริสุทธิ์

ปราศจากมลทิน, ปราศจากความผิด

เป็นผู้บริสุทธิ์

หมดจดไม่มีตำหนิ

เพชรบริสุทธิ์

เครื่องแก้วบริสุทธิ์

ที่ยังไม่เคยร่วมประเวณี

สาวบริสุทธิ์


มีน้ำมีนวล

มีสง่าราศี, มีผิวพรรณผ่องใส


สง่าราศี

สะ-หฺง่า-รา-สี

/sa˨˩.ŋaː˨˩.raː˧.siː˩˩˦/^((สัมผัส))

มีท่าทางภูมิฐานผิวพรรณมีน้ำมีนวล


นวล

ร่วมเชื้อสายกับ จ้วงแบบจั่วเจียง nuenh (น่วน-นวล อ่อน ไม่แข็ง)

สีขาวปนเหลืองเล็กน้อย

ผ่องเป็นยองใย, งามผุดผ่อง

ผิวนวล


แช่มชื่น

/t͡ɕʰɛm˥˩.t͡ɕʰɯːn˥˩/^((สัมผัส))

มีสีหน้าแจ่มใสเบิกบาน


อารมณ์

ยืมมาจากบาลี อารมฺมณ (“พื้นฐาน, สิ่งค้ำจุน, รากฐาน; เหตุ, ที่มา, ปัจจัย”); เทียบสันสกฤต आलम्बन (อาลมฺพน, “ฐาน, พื้นฐาน”)

มีอัธยาศัย, มีปรกตินิสัย

เขาเป็นคนอารมณ์เยือกเย็น

เขาเป็นคนอารมณ์ร้อน


เร็ว

快

ไว (คำคุณศัพท์)

snel

ไว (คำคุณศัพท์)

ၽႂ်း

ไว (คำคุณศัพท์)

ໄວ

ไว (คำคุณศัพท์)

fast

ไว (คำคุณศัพท์)

quick

ไว (คำคุณศัพท์)

ม้าเร็ว

ม้าตัวที่วิ่งเร็ว


เร็ว ๆ

หายเร็ว ๆ

เร็ว ๆ หน่อย

ด่วน, ไม่ชักช้า


เร็ว ๆ นี้

ไม่นาน (ใช้แก่อดีต)

เขามาถึงเมื่อเร็ว ๆ นี้

เขาเพิ่งบรรลุนิติภาวะเร็ว ๆ นี้

ไม่ช้า (ใช้แก่อนาคต)

เขาจะมาถึงเร็ว ๆ นี้

เขาจะแต่งงานเร็ว ๆ นี้


ไว ๆ

ลักษณะที่เคลื่อนไหว หรือสามารถคิด หรือกระทำสิ่งใดได้คล่องแคล่วรวดเร็วหรือฉับพลันทันที

วิ่งไว ๆ เข้า เดี๋ยวไปไม่ทัน


รีบ ๆ

/riːp̚˥˩.riːp̚˥˩/^((สัมผัส))

รวดเร็ว, ไม่รอช้า

เดินรีบ ๆ หน่อยเดี๋ยวฝนจะตก

กินรีบ ๆ จะติดคอ


ด่วน

ไม่ทราบแน่ชัด; เทียบลาว ດ່ວນ (ด่วน)

รีบเร่ง, รวดเร็ว


โอ้เอ้

/ʔoː˥˩.ʔeː˥˩/^((สัมผัส))


ผล็อย

อาการที่ร่วงหรือหล่นไปโดยเร็ว

ฝนตกผล็อย ๆ

อาการที่หลับไปโดยเร็ว

หลับผล็อย


ผล็อย ๆ

อาการที่ร่วงหรือหล่นไปโดยเร็ว

ฝนตกผล็อย ๆ

อาการที่หลับไปโดยเร็ว