เสวย

ยืมมาจากเขมร ស្វោយ (สฺโวย, “กิน, ครอง”) หรือ សោយ (โสย, “กิน, ครอง”)

/sa˨˩.wɤːj˩˩˦/^((สัมผัส))

เสวยพระกระยาหาร

เสวยพระสุธารส

เสวยราชย์


นาม

ยืมมาจากสันสกฤต नाम (นาม, “ชื่อ”) หรือบาลี นาม (“ชื่อ”)

isim

อาเซอร์ไบจาน

ad

อาเซอร์ไบจาน

ชื่อ

อรรถาภิธาน:ชื่อ

นาม

อรรถาภิธาน:ชื่อ

นามกร

อรรถาภิธาน:ชื่อ

นามา

อรรถาภิธาน:ชื่อ

นามาภิไธย

อรรถาภิธาน:ชื่อ

นามไธย

อรรถาภิธาน:ชื่อ

ปรมาภิไธย

อรรถาภิธาน:ชื่อ

สมเญศ

อรรถาภิธาน:ชื่อ

อภิไธย

อรรถาภิธาน:ชื่อ

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

[เสียงสมาส]
นาม-มะ-


วินิจฉัย

ยืมมาจากบาลี วินิจฺฉย; เทียบสันสกฤต विनिश्चय (วินิศฺจย)

/wi˦˥.nit̚˦˥.t͡ɕʰaj˩˩˦/^((สัมผัส))

ตัดสิน, ชี้ขาด

เรื่องนี้วินิจฉัยได้ 2 ทาง


วินิจฉัย

/wi˦˥.nit̚˦˥.t͡ɕʰaj˩˩˦/^((สัมผัส))

คำตัดสิน, คำชี้ขาด


กร

ยืมมาจากเขมร ករ (กร), จากสันสกฤต कर (กร) หรือบาลี กร

/kɔːn˧/^((สัมผัส))

เจ้างามกรอ่อน ดังงวงเอราวัณ


กรรสะ

แผลงมาจาก กาสะ, จากสันสกฤต कास (กาส) หรือบาลี กาส

รูปแบบอื่นของ กาสะ (“ไอ”)


กรรแสง

/kan˧.sɛːŋ˩˩˦/^((สัมผัส))

สมเด็จพระบรม-บพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทราบแล้วทรงพระกรรแสง


หนุ

ยืมมาจากสันสกฤต हनु (หนุ, “คาง; ขากรรไกร”) หรือบาลี หนุ (“คาง; ขากรรไกร”)


กรรปุระ

ยืมมาจากสันสกฤต कूर्पर (กูรฺปร) โดยสลับเสียงสระ


กริ้ว

เป็นไปได้ว่าเกี่ยวข้องกับ เกรี้ยว

การกริ้ว (abstract-noun)
ความกริ้ว (abstract-noun)


กลาบาต

การตามไฟรักษายาม


กัจฉะ

ยืมมาจากบาลี กจฺฉ

/kat̚˨˩.t͡ɕʰaʔ˨˩/^((สัมผัส))


บุตรี

ยืมมาจากสันสกฤต पुत्री (ปุตฺรี)


ขนมสอดไส้

ขนมชนิดหนึ่งมีไส้ทำด้วยมะพร้าวกวนกับน้ำตาล หุ้มด้วยแป้ง ห่อใบตองแล้วนำไปนึ่ง


กาสะ

ยืมมาจากสันสกฤต कास (กาส) หรือบาลี กาส

(ทรงพระ~) ไอ


ประสูติ

ยืมมาจากสันสกฤต प्रसूति (ปฺรสูติ)


ประสูติ

ยืมมาจากสันสกฤต प्रसूति (ปฺรสูติ)

เกิด (ใช้แก่เจ้านาย)


พิโรธ

ยืมมาจากสันสกฤต विरोध (วิโรธ, “การขัดขวาง, การขัดแย้ง”) หรือบาลี วิโรธ (“การขัดขวาง, การขัดแย้ง”)

การพิโรธ (abstract-noun)
ความพิโรธ (abstract-noun)

/pʰi˦˥.roːt̚˥˩/^((สัมผัส))


ขอพระราชทาน

ขอ (ใช้แก่พระราชา)


ขอบพระทัย

ขอบ + พระทัย

/kʰɔːp̚˨˩.pʰra˦˥.tʰaj˧/^((สัมผัส))

ขอบคุณ (เป็นคำที่เจ้านายในพระราชวงศ์ผู้ทรงมีอาวุโสสูงกว่า กล่าวแก่พระราชวงศ์ผู้ทรงมีอาวุโสน้อยกว่าหรือทรงศักดิ์เสมอกัน)


ดำรัส

แผลงมาจากตรัส; จากเขมร តម្រាស់ (ตมฺราส̍), แผลงมาจาก ត្រាស់ (ตฺราส̍)

พูด (ใช้แก่เจ้านาย)


ดำรัส

คำพูด (ใช้แก่พระพุทธเจ้า เจ้านาย พระมหากษัตริย์)


นาสิก

ยืมมาจากสันสกฤต नासिका (นาสิกา) หรือบาลี นาสิกา; ความหมายในสัทศาสตร์เป็นเป็นศัพท์บัญญัติสำนักงานราชบัณฑิตยสภาของ nasal sound


เครื่องเสวย

เครื่อง + เสวย

เคฺรื่อง-สะ-เหฺวย

/kʰrɯa̯ŋ˥˩.sa˨˩.wɤːj˩˩˦/^((สัมผัส))

อาหาร, ของกิน


คุยหฐาน

อวัยวะเพศชาย


สนับเพลา

สะ-หฺนับ-เพฺลา

กางเกงชั้นในมีขายาวประมาณครึ่งแข้งแล้วนุ่งผ้าโจงกระเบนทับอย่างตัวละคร


นลาฏ

ยืมมาจากบาลี นลาฏ, จากสันสกฤต ललाट (ลลาฏ)


ผนวช

ยืมมาจากเขมรเก่า ផ្នូស (ผฺนูส), ផ្នូស្ស (ผฺนูสฺส), ផ្នួស (ผฺนัวส), เขมรเก่าสมัยก่อนอังกอร์ ប្នោស៑ (บฺโนสฺ), หรือเขมรเก่าสมัยอังกอร์ ផ្ន្វស៑ (ผฺนฺวสฺ), ផ្នោស៑ (ผฺโนสฺ), ប្នោស៑ (ปฺโนสฺ), รูปแผลงของ បោស៑ (โปสฺ), ប្វាស៑ (ปฺวาสฺ), ប្វស៑ (ปฺวสฺ) และเปลี่ยนตัวสะกดเป็น ช ให้เหมือนบาลี ปพฺพชฺชา; ร่วมเชื้อสายกับเขมร ផ្នួស (ผฺนัวส)


ไอยรา

เทียบสันสกฤต ऐरावत (ไอราวต, “ชื่อช้างของพระอินทร์”)


นางเก้ง

/naːŋ˧.keːŋ˥˩/^((สัมผัส))


ปลามัจฉะ

/plaː˧.mat̚˦˥.t͡ɕʰaʔ˨˩/^((สัมผัส))


กุมฝอย

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}

ขยะ, เศษสิ่งของที่ทิ้งแล้ว, หยากเยื่อ


มูลดิน

กองดิน, ขี้ดิน


สวามี

ยืมมาจากสันสกฤต स्वामी (สฺวามี)


ผลมูลละมั่ง

ลูกตะลิงปลิง


ฟักเหลือง

/fak̚˦˥.lɯa̯ŋ˩˩˦/^((สัมผัส))


มะเขือเผา

มะเขือกะหำแพะ


ถั่วเพาะ

/tʰua̯˨˩.pʰɔʔ˦˥/^((สัมผัส))


เถากระพังโหม

เถาตูดหมูตูดหมา


พระอุณหิส

กรอบหน้า, กระบังหน้า


บ้วนพระโอษฐ์

กระโถน (ใช้แก่เจ้านาย)


ทรงตัก

ช้อนหรือกระบวยขนาดเล็กสำหรับตักน้ำอบ


พยุหบาตร

พะ-ยุ-หะ-บาด


ขิปสัทโท

ยืมมาจากบาลี ขิปีตสทฺท (“เสียงจาม”)

ขิ-ปะ-สัด-โท


เยื่อเคย

/jɯa̯˥˩.kʰɤːj˧/^((สัมผัส))


อยู่งานพระกลด

การอยู่งานพระกลด (abstract-noun)


ทรงพระอักษร

ซง-พฺระ-อัก-สอน

/soŋ˧.pʰra˦˥.ʔak̚˨˩.sɔːn˩˩˦/^((สัมผัส))

การเขียนหนังสือ


ทรงพระอักษร

ซง-พฺระ-อัก-สอน

/soŋ˧.pʰra˦˥.ʔak̚˨˩.sɔːn˩˩˦/^((สัมผัส))

เขียนหนังสือ

เรียนหนังสือ


ทรงเครื่อง

ทรง + เครื่อง

/soŋ˧.kʰrɯa̯ŋ˥˩/^((สัมผัส))

แต่งตัวมีเครื่องประดับ


ทรงเครื่อง

ทรง + เครื่อง

/soŋ˧.kʰrɯa̯ŋ˥˩/^((สัมผัส))

ที่แต่งตัวมีเครื่องประดับ

พระพุทธรูปทรงเครื่อง


แต่งพระองค์

การแต่งตัว (ใช้แก่เจ้านาย)


ทองพระกร

ทอง + พระ + กร

ทอง-พฺระ-กอน

/tʰɔːŋ˧.pʰra˦˥.kɔːn˧/^((สัมผัส))


ทองข้อพระกร

ทอง-ข้อ-พฺระ-กอน

/tʰɔːŋ˧.kʰɔː˥˩.pʰra˦˥.kɔːn˧/^((สัมผัส))


มุฐิ

กำมือ, กำหมัด


ขอประทาน

ขอ (ใช้แก่เจ้านาย)


ไม่ควรจะกราบบังคมทูลพระกรุณา

ขอโทษ (ใช้กับพระราชา)

th-ไม่ควรจะกราบบังคมทูลพระกรุณา-th-verb-V5-isNt-


ไม่ควรจะกราบบังคมทูล

ขอโทษ (ใช้กับเจ้านายชั้นสูง)

th-ไม่ควรจะกราบบังคมทูล-th-noun-6H6BUee3


เครื่องว่าง

เครื่อง + ว่าง

เคฺรื่อง-ว่าง

/kʰrɯa̯ŋ˥˩.waːŋ˥˩/^((สัมผัส))

ของว่าง, ของกินนอกเวลากินอาหารตามปรกติ มักกินในเวลาบ่าย


เครื่องสูง

ของประดับเกียรติ, เครื่องประดับเกียรติยศ


คุยหประเทศ

คุยห + ประเทศ

คุย-หะ-ปฺระ-เทด

อวัยวะเพศชาย


บาทมูลิกากร

บาท + มูลิกากร

บาด-ทะ-มู-ลิ-กา-กอน

/baːt̚˨˩.tʰa˦˥.muː˧.li˦˥.kaː˧.kɔːn˧/^((สัมผัส))

ข้าราชการในพระองค์


ข้าวเสวย

ข้าว (ใช้กับเจ้านาย)


มูลพระกัจฉะ

ขี้เต่า (ในคน)


มูลพระนาสิก

ขี้มูก, น้ำมูก


รัดพระองค์

รัด + พระองค์


พระมัตถลุงค์

ไขสมอง, มันสมอง


พระสุวรรณภิงคาร

คนโทน้ำลายทอง, เต้าน้ำทองคำ


คชาชีพ

/kʰa˦˥.t͡ɕʰaː˧.t͡ɕʰiːp̚˥˩/^((สัมผัส))

คนเลี้ยงช้าง, หมอช้าง, ควาญช้าง


พะเนียด

คอกขังช้างสำหรับคล้อง


ห้องเครื่อง

ห้อง + เครื่อง

การแบ่งพยางค์
{ไม่ตามอักขรวิธี; เสียงสระสั้น}

ฮ็่อง-เคฺรื่อง

/hɔŋ˥˩.kʰrɯa̯ŋ˥˩/^((สัมผัส))


พระราชปฏิบัติ

คำแก้ขัดข้อง


พระราชกระแส

คำพูด (ใช้กับพระราชา)


รับสั่ง

คำพูด (ใช้กับเจ้านาย)


พระบรมราชาธิบาย

คำอธิบาย (ใช้กับพระราชา)


พระราชาธิบาย

คำอธิบาย (ใช้กับพระบรมราชินีนาถ)


เสลี่ยง

เทียบลาว ສະຫຼ່ຽງ (สะหล่ยง) หรือ ຕະຫຼ່ຽງ (ตะหล่ยง), เขมร សលៀង (สเลียง), มอญ သြေၚ် (สฺเรง์), พม่า သန်လျင်း (สน์ลฺยง์:)

คานหาม, ยานชนิดมีคานหาม


มีพระราชหฤทัยระลึกถึง

การมีพระราชหฤทัยระลึกถึง (abstract-noun)

คิดถึง (ใช้กับพระราชา)

th-มีพระราชหฤทัยระลึกถึง-th-verb-1s2onT4T


เครื่องทรง

เครื่อง + ทรง

/kʰrɯa̯ŋ˥˩.soŋ˧/^((สัมผัส))

เครื่องแต่งตัว


เครื่องราชูปโภค

เครื่องใช้ (ใช้กับพระราชา)


พระปิลันธน์

เครื่องประดับกาย


พระภูษณะ

เครื่องประดับกาย


ทับทรวง

เครื่องประดับอก


เครื่องต้น

เครื่อง + ต้น

เคฺรื่อง-ต้น

/kʰrɯa̯ŋ˥˩.ton˥˩/^((สัมผัส))

เครื่องทรงสำหรับพระมหากษัตริย์ในพระราชพิธี เช่น พระราชพิธีบรมราชาภิเษก, เรียกเต็มว่า ฉลองพระองค์เครื่องต้น

ของใช้ของเสวยสำหรับพระมหากษัตริย์


พระมหามงกุฎ

เครื่องสวมหัวมียอดแหลมสูง (ใช้กับพระราชา)


พระสำอาง

เครื่องสำอาง


พระสุคนธ์

เครื่องหอม, น้ำหอม


อุลูก

/ʔu˨˩.luːk̚˥˩/^((สัมผัส))


นาสา

ยืมมาจากสันสกฤต नासा (นาสา) หรือบาลี นาสา

/naː˧.saː˩˩˦/^((สัมผัส))


อังสกุฏ

ยืมมาจากบาลี อํส + กุฏ

จะงอยบ่า, ไหล่


เยื้อนพระโอษฐ์

จะพูดแล้วกลับนิ่ง


หัตถเลขา

จดหมาย (ใช้กับพระราชา)

ลายมือ (ใช้กับพระราชา)


พระราชสาสน์

จดหมาย (ใช้กับพระราชาต่างประเทศ)


ลายพระหัตถ์

จดหมาย (ใช้กับพระราชินี เจ้านาย)


พระมหาสมณสาสน์

จดหมาย (ใช้กับพระมหาสมณเจ้า)


พระสมณสาสน์

จดหมาย (ใช้กับพระสังฆราช)


พระอักษร

จดหมาย (ใช้กับเจ้านาย)


ลิขิต

ยืมมาจากสันสกฤต लिखित (ลิขิต, “เอกสารที่เขียน; การเขียน; ที่เขียนไว้”) หรือ บาลี ลิขิต (“idem”)

หนังสือ, จดหมาย, (นิยมใช้เฉพาะจดหมายของพระสงฆ์)


พระมังสี

พานรองน้ำสังข์


ประชวร

ยืมมาจากเขมร ប្រឈួន (บฺรฌัวน), จากสันสกฤต प्रज्वार (ปฺรชฺวาร, “ไข้”)

ประชวน
การประชวร (abstract-noun)

เจ็บป่วย, เจ็บไข้, เจ็บ


อาพาธ

ยืมมาจากบาลี อาพาธ

การอาพาธ (abstract-noun)
ความอาพาธ (abstract-noun)

/ʔaː˧.pʰaːt̚˥˩/^((สัมผัส))

เจ็บไข้, ป่วย (ใช้กับภิกษุสามเณร)


พระมหาเศวตฉัตร

ฉัตรขาว 7 ชั้น


ช่องพระนาสา

ช่องจมูก, รูจมูก


ฉลองพระหัตถ์ช้อนส้อม

th-ฉลองพระหัตถ์ช้อนส้อม-th-noun-pDfjhb1i


โปรด

ยืมมาจากเขมรเก่าสมัยอังกอร์ ប្រោស៑ (บฺโรสฺ); ร่วมเชื้อสายกับเขมร ប្រោស (บฺโรส)

การโปรด (abstract-noun)
ความโปรด (abstract-noun)

ชอบ, รัก, เอ็นดู (ใช้กับเจ้านาย)


พระรูปชี

ชี (ใช้กับเจ้านาย)


ราชาวลี

เชื้อสาย (ใช้กับพระราชา)


พระแสงอาชญาสิทธิ์

ดาบที่มอบให้แม่ทัพไปรบ


พระปิตตะ

ถุงน้ำดี, ดี


เสด็จพระราชดำเนิน

เดิน (ใช้กับพระราชา)


เลียบเมือง

เดินทักษิณรอบเมือง


ราชสกุล

ราด-ชะ-สะ-กุน

ตระกูลฝ่ายพ่อ


ราชินิกุล

ตระกูลฝ่ายแม่


ต้องพระราชอาญา

การต้องพระราชอาญา (abstract-noun)


ศกกันต์

ตัดจุก (ใช้กับพระราชา)


โสกันต์

สก (“ผม”), จากเขมร សក់ (สก̍, “ผม”) + บาลี อนฺต (“ปลาย, ส่วนสุด”)

โกนจุก (ใช้แก่พระองค์เจ้าขึ้นไป)


เกศากันต์

ตัดจุก (ใช้กับหม่อมเจ้า)


ทรงเครื่องใหญ่

การทรงเครื่องใหญ่ (abstract-noun)

ตัดผม (ใช้กับพระราชา)


แต่งพระเกศา

แต่ง + พระเกศา

แต็่ง-พฺระ-เก-สา

/tɛŋ˨˩.pʰra˦˥.keː˧.saː˩˩˦/^((สัมผัส))

ตัดผม (ใช้กับเจ้านาย)


จำเริญพระนขา

การจำเริญพระนขา (abstract-noun)


ยกนะ

ยืมมาจากบาลี ยกน; เทียบสันสกฤต यकृत् (ยกฺฤตฺ)


ตั้งเครื่อง

ตั้ง-เคฺรื่อง

/taŋ˥˩.kʰrɯa̯ŋ˥˩/^((สัมผัส))


ทรงพระครรภ์

ตั้งครรภ์, ตั้งท้อง


ภัทรบิฐ

ตั่งที่สรงน้ำ


เศวตเนตร

สะ-เหฺวด-ตะ-เนด


สวรรคต

ยืมมาจากสันสกฤต स्वर्गगत (สฺวรฺคคต, “ไปสวรรค์แล้ว”)

ไปสู่สวรรค์, ตาย


ทิวงคต

ยืมมาจากสันสกฤต दिवङ्गत (ทิวงฺคต, “ไปเทวโลกแล้ว”)

ไปสู่สวรรค์, ตาย, (ใช้แก่สมเด็จพระยุพราช หรือเจ้าฟ้าซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมเฉลิมพระยศเป็นพิเศษ)


สิ้นพระชนม์

สิ้น + พระชนม์

ซิ่น-พฺระ-ชน

ตาย (ใช้แก่เจ้าฟ้า พระองค์เจ้า สมเด็จพระสังฆราชเจ้า และสมเด็จพระสังฆราช)


สิ้นชีพิตักษัย

สิ้น + ชีพิตักษัย

ซิ่น-ชี-พิ-ตัก-ไส

/sin˥˩.t͡ɕʰiː˧.pʰi˦˥.tak̚˨˩.saj˩˩˦/^((สัมผัส))

ตาย (ใช้เฉพาะหม่อมเจ้า), ถึงชีพิตักษัย ก็ใช้


ถึงชีพิตักษัย

ถึง + ชีพิตักษัย

ถึง-ชี-พิ-ตัก-ไส

/tʰɯŋ˩˩˦.t͡ɕʰiː˧.pʰi˦˥.tak̚˨˩.saj˩˩˦/^((สัมผัส))

ตาย (ใช้เฉพาะหม่อมเจ้า), สิ้นชีพิตักษัย ก็ใช้


ถึงแก่พิราลัย

ถึง + แก่ + พิราลัย

ถึง-แก่-พิ-รา-ไล

/tʰɯŋ˩˩˦.kɛː˨˩.pʰi˦˥.raː˧.laj˧/^((สัมผัส))

ตาย (ใช้แก่เจ้าประเทศราช สมเด็จเจ้าพระยา หรือผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมเป็นการเฉพาะ), ใช้ว่า พิราลัย ก็มี


ถึงแก่อสัญกรรม

ถึง + แก่ + อสัญกรรม

ถึง-แก่-อะ-สัน-ยะ-กำ

/tʰɯŋ˩˩˦.kɛː˨˩.ʔa˨˩.san˩˩˦.ja˦˥.kam˧/^((สัมผัส))

ตาย (ใช้แก่นายกรัฐมนตรี เจ้าพระยาหรือเทียบเท่า)


ถึงแก่อนิจกรรม

ถึง + แก่ + อนิจกรรม

ถึง-แก่-อะ-นิด-จะ-กำ

/tʰɯŋ˩˩˦.kɛː˨˩.ʔa˨˩.nit̚˦˥.t͡ɕa˨˩.kam˧/^((สัมผัส))

ตาย (ใช้แก่พระยาพานทองหรือเทียบเท่า)


พระสุพรรณภาชน์

โต๊ะเสวย, โต๊ะเท้าช้าง

ที่ใส่อาหาร, สำรับกับข้าว


โต๊ะทรงพระอักษร

โต๊ะเขียนหนังสือ


ถุงพระบาท

ถุง + พระบาท

ถุง-พฺระ-บาด

/tʰuŋ˩˩˦.pʰra˦˥.baːt̚˨˩/^((สัมผัส))


ถุงพระหัตถ์

ถุง + พระหัตถ์

ถุง-พฺระ-หัด

/tʰuŋ˩˩˦.pʰra˦˥.hat̚˨˩/^((สัมผัส))


เฉลิมพระชนมพรรษา

ทำบุญวันเกิด


ทรงบำเพ็ญพระกุศล

การทรงบำเพ็ญพระกุศล (abstract-noun)

ซง-บำ-เพ็น-พฺระ-กุ-สน

/soŋ˧.bam˧.pʰen˧.pʰra˦˥.ku˨˩.son˩˩˦/^((สัมผัส))

ทำบุญ (ใช้กับเจ้านาย)


รับพระราชทานทำฉลองพระเดชพระคุณ

การรับพระราชทานทำฉลองพระเดชพระคุณ (abstract-noun)

th-รับพระราชทานทำฉลองพระเดชพระคุณ-th-verb-l452OHGM


มหาดเล็ก

เทียบเขมร មហាតលិក (มหาตลิก), មហាឡិក (มหาฬิก), មត្លិក (มตฺลิก), មហាតឡឹក (มหาตฬึก)

(ทหาร~) ทหารผู้รับใช้


เวจมรรค

การแบ่งพยางค์
{เสียงสระสั้น}


ทรงพระสุคนธ์

การทรงพระสุคนธ์ (abstract-noun)

ทาเครื่องหอม


ทรงพระสำอาง

ทาเครื่องหอม


สถลมารค

สะ-ถน-ละ-มาก


เวหายสมารค

เวหายส + มารค

เว-หา-ยด-สะ-มาก

/weː˧.haː˩˩˦.jot̚˦˥.sa˨˩.maːk̚˥˩/^((สัมผัส))


พระที่

ที่นอน (ใช้กับเจ้านาย)


พลับพลา

ที่พักชั่วคราว


ลาดพระบาท

ที่จัดปูไว้สำหรับเดิน


ยี่ภู่

ไม่ทราบรากศัพท์

/jiː˥˩.pʰuː˥˩/^((สัมผัส))

ที่สำหรับนอน, เบาะรองนอน, ฟูกนอน (ใช้กับพระราชา)


ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท

การทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท (abstract-noun)

ทราบ, รู้ (ใช้กับพระราชา)

th-ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท-th-verb-CLVU9IgN


ทรงน้อยพระหฤทัย

การทรงน้อยพระหฤทัย (abstract-noun)


เข้าที่บรรทม

นอน (ใช้กับพระราชา)


บรรทม

ยืมมาจากเขมร បន្ទំ (บนฺทํ, “นอน”), แผลงมาจาก ផ្ទំ (ผฺทํ, “นอน”)

นอน (ใช้กับเจ้านาย)


ประทับ

อยู่ที่, อยู่กับที่

ประทับที่พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน

ประทับบนพระราชอาสน์


สุธารส

ยืมมาจากสันสกฤต सुधारस (สุธารส, “น้ำต้อย; มีรสอย่างน้ำต้อย”) หรือบาลี สุธารส (“idem”)

(พระ~) น้ำกิน


สุธารสชา

/su˨˩.tʰaː˧.rot̚˦˥.t͡ɕʰaː˧/^((สัมผัส))

(พระ~) น้ำชา


บุพโพ

ยืมมาจากบาลี ปุพฺโพ, รูปกรรตุการกเอกพจน์ของ ปุพฺพ

(พระ~) น้ำหนอง, น้ำเหลือง


ทิกษิโณทก

น้ำสำหรับกรวด


น้ำมูรธาภิเษก

น้ำรดศีรษะในพิธีมงคล


กราบบังคมทูล

การกราบบังคมทูล (abstract-noun)

กฺราบ-บัง-คม-ทูน

บอก (ใช้กับพระราชินี พระยุพราช เจ้านาย)


กราบบังคมทูลพระกรุณา

การกราบบังคมทูลพระกรุณา (abstract-noun)

บอก (ใช้กับพระราชา)

th-กราบบังคมทูลพระกรุณา-th-verb-iJ83iCRY


กราบทูล

บอก (ใช้กับเจ้านาย)


ทูล

ยืมมาจากเขมรเก่า *dūl, dval, dvāl (“ศีรษะ; ส่วนยอด, ส่วนบน, ส่วนนูน; สิ่งที่รูปร่างคล้ายเช่นนั้น, เช่น เนินดิน หรือภูเขา; ความสูงส่ง, ความยิ่งใหญ่; ทูน, วางไว้บนศีรษะ, รับไว้ด้วยศีรษะ”). ดูเพิ่ม: ไทย ทูน และ บัณฑูร.
ร่วมเชื้อสายกับเขมร ទួល (ทัวล), ទូល (ทูล); ลาว ທູນ (ทูน).
เทียบมอญเก่า tūl, tul (“ข้างบน, ข้างเหนือ, ยอด”); มอญกลาง duiw (“เนิน, ยอดเนิน”); พม่า တောင် (เตาง์, “เนิน, ภูเขา”).

ทวล
ทูน
ทำนูล

เดือน ๗ ลูกขุนทูลน้ำล้างพระบาท […] ครั้นเสรจ์ทูลน้ำล้างพระบาท เสดจ์ออกเลี้ยง […] พระศรีอรรคราชทูลผ้า พระพลเทพทูลน้ำ พระราชบโรหิต พระครูอภิราม ถวายน้ำสังข์

พูด, บอก, กล่าว, แจ้ง

สกรรมและอกรรม

พระวัชรมุกุฏนิ่งนึกถึงนาง มิได้รับสั่งประการใด เมื่อพุทธิศริระทูลอะไร ก็ต้องทูลดัง ๆ ถึงสามสี่ครั้ง จึ่งจะตรัสตอบคำเดียวหรือสองคำเป็นอย่างมาก

พระมหาธรรมราชาตรัสรู้ข่าวว่าพระยาล้านช้างยกมา ก็ตรัสให้ข้าหลวงเอาข่าวนั้นรุดขึ้นไปทูลแก่พระเจ้าหงษา


กราบเรียน

บอก (ใช้กับขุนนางชั้นสูง)


ถวายพระพร

บอก (ภิกษุสามเณรใช้กับพระราชาหรือเจ้านาย)


โธรน

ยืมมาจากอังกฤษ throne

(พระ~) บัลลังก์มีพนักสูง


บั้นพระองค์

บั้น + พระองค์

บั้น-พฺระ-อง


ตำหนัก

ยืมมาจากเขมร ដំណាក់ (ฎํณาก̍)

บ้านเรือน, เรือน


โอสถมวน

(พระ~) บุหรี่


ถวายงานอยู่พัด

ถวายงาน + อยู่ + พัด

การถวายงานอยู่พัด (abstract-noun)

ถะ-หฺวาย-งาน-หฺยู่-พัด

/tʰa˨˩.waːj˩˩˦.ŋaːn˧.juː˨˩.pʰat̚˦˥/^((สัมผัส))


บำเพ็ญพระราชกรณียกิจ

การบำเพ็ญพระราชกรณียกิจ (abstract-noun)

ปฏิบัติกิจ, ปฏิบัติธุรกิจ

th-บำเพ็ญพระราชกรณียกิจ-th-verb-p~K5xOt6


ประชวรพระยอด

การประชวรพระยอด (abstract-noun)


มิได้

เปล่า (ใช้กับเจ้านาย)


เสด็จ

ยืมมาจากเขมรเก่า ស្ដេច (สฺเฏจ)

เสด็จประพาส

เสด็จประทับ


เสด็จประพาสต้น

ไปเที่ยวธรรมดาส่วนพระองค์


เสด็จเข้าที่พระบรรทม

เข้านอน, ไปนอน

th-เสด็จเข้าที่พระบรรทม-th-verb-RDX1gYj-


เส้นพระเจ้า

เส้นผม, ผม (ใช้กับพระราชา)


ซูบพระองค์

ซูบ + พระองค์

/suːp̚˥˩.pʰra˦˥.ʔoŋ˧/^((สัมผัส))


พระบฏ

ผ้ากราบของพระภิกษุ

ผ้าที่มีรูปพระพุทธเจ้า


พระอุทุมพรพัสตร์

ผ้าย้อมสีเปลือกไม้มะเดื่อ


พระภูษา

เสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่ม


พระภูษาคลุมบรรทม

ผ้าห่มสำหรับนอน


ผ้าทรงสะพัก

ผ้าห่มสไบเฉียง


ผ้าชุบสรง

ผ้าอาบน้ำ (ใช้กับเจ้านาย)


ผ้าสรง

ผ้าอาบน้ำ (ใช้กับเจ้านาย)


พระสุพรรณบัฏ

แผ่นทองจารึกชื่อ


พระหิรัญบัฏ

แผ่นเงินจารึกชื่อ


เฝ้า

ร่วมเชื้อสายกับลาว ເຝົ້າ (เฝ็้า), ไทลื้อ ᦚᧁᧉ (เฝ้า)

พบ, ไปเข้าพบ

เฝ้าเจ้านาย


เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท

th-เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท-th-verb-lTnhszWj


ถวายอยู่งานพัด

การถวายอยู่งานพัด (abstract-noun)


พานหมากเสวย

พานหมาก (ใช้กับเจ้านาย)


พานพระศรี

พานหมาก (ใช้กับพระราชา)


พระเชษฐราชินี

พี่พระราชินี


อันตคุณ

การแบ่งพยางค์ อัน-ตะ-คุน
 การแผลงเป็น
อักษรโรมัน ไพบูลย์พับบลิชชิง an-dtà-kun
 ราชบัณฑิตยสภา an-ta-khun
 (มาตรฐาน) สัทอักษรสากล^((คำอธิบาย)) /ʔan˧.ta˨˩.kʰun˧/^((สัมผัส))


พระบรมโพธิสมภาร

พระเจ้าแผ่นดิน


นายหลวง

พระเจ้าแผ่นดิน


ทรงธรรม

ฟังธรรม, ฟังเทศน์


ทรงสดับพระธรรมเทศนา

การทรงสดับพระธรรมเทศนา (abstract-noun)


ปิหกะ

ยืมมาจากบาลี ปิหก (“ไต”)


พระแสงขรรค์ชัยศรี

มีด (เครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์)


รัตนสิงหาสน์

รัด-ตะ-นะ-สิง-หาด

/rat̚˦˥.ta˨˩.na˦˥.siŋ˩˩˦.haːt̚˨˩/^((สัมผัส))

มุขเด็จ, หน้ามุข


มุขกระสัน

มุขเชื่อมระหว่างพระที่นั่ง


พระเมรุมาศ

พฺระ-เม-รุ-มาด


ชายา

/t͡ɕʰaː˧.jaː˧/^((สัมผัส))

ภรรยา (ที่ไม่เป็นเจ้า)


สมเด็จพระบรมราชินีนาถ

ภรรยา (ใช้กับพระราชา)

th-สมเด็จพระบรมราชินีนาถ-th-noun--z2xQgLd


ฉลองได

/t͡ɕʰa˨˩.lɔːŋ˩˩˦.daj˧/^((สัมผัส))


คทา

ยืมมาจากสันสกฤต गदा (คทา) หรือบาลี คทา

/kʰa˦˥.tʰaː˧/^((สัมผัส))

ตะบอง, ไม้ถือ


โอสถประจุ

โอสถ + ประจุ

โอ-สด-ปฺระ-จุ

/ʔoː˧.sot̚˨˩.pra˨˩.t͡ɕuʔ˨˩/^((สัมผัส))

(พระ~) ยาถ่าย


โอสถเส้น

(พระ~) ยาเส้น, ยาสูบ


ราชยาน

ยานชนิดมีคานหาม


สีวิกา

ยานชนิดมีคานหาม, วอ


ต้องพระราชนิยม

ต้อง + พระ + ราช + นิยม

ต็้อง-พฺระ-ราด-ชะ-นิ-ยม

/tɔŋ˥˩.pʰra˦˥.raːt̚˥˩.t͡ɕʰa˦˥.ni˦˥.jom˧/^((สัมผัส))


อัฐิมิญชะ

ยืมมาจากบาลี อฏฺฐิมิญฺช; พิจารณาคร่าว ๆ เทียบเท่า อัฐิ + มิญชะ

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

อัด-ถิ-มิน-ชะ

/ʔat̚˨˩.tʰi˨˩.min˧.t͡ɕʰaʔ˦˥/^((สัมผัส))

เยื่อในกระดูก


แยกวัง

/jɛːk̚˥˩.waŋ˧/^((สัมผัส))


ครรภมล

รก (สิ่งที่ติดมากับสายสะดือทารก)


สกุน

ไม่ทราบรากศัพท์; เทียบเขมร សុក (สุก) ในความหมายเดียวกัน

รก (ติดกับสายสะดือ)


สรงมูรธาภิเษก

การสรงมูรธาภิเษก (abstract-noun)


รถพระที่นั่ง

รถ (ใช้กับพระราชา)


ฉลองพระบาท

ฉลอง + พระบาท

ฉะ-หฺลอง-พฺระ-บาด

/t͡ɕʰa˨˩.lɔːŋ˩˩˦.pʰra˦˥.baːt̚˨˩/^((สัมผัส))

รองเท้า (ใช้กับพระราชา)


รองพระบาท

รอง + พระบาท

รอง-พฺระ-บาด

/rɔːŋ˧.pʰra˦˥.baːt̚˨˩/^((สัมผัส))

รองเท้า (ใช้กับเจ้านาย)


ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ

การทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ (abstract-noun)

รัก (ใช้กับพระมหากษัตริย์)

th-ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ-th-verb-G0IBuoel


ราชวัติ

รั้วแถวปักฉัตร


อินทรีย์

ยืมมาจากสันสกฤต इन्द्रिय (อินฺทฺริย); เป็นศัพท์บัญญัติสำนักงานราชบัณฑิตยสภาของ organism

ร่างกายและจิตใจ


ทราบฝ่าละอองพระบาท

ทราบ + ฝ่า + ละออง + พระ + บาท

การทราบฝ่าละอองพระบาท (abstract-noun)

ซาบ-ฝ่า-ละ-ออง-พฺระ-บาด

/saːp̚˥˩.faː˨˩.la˦˥.ʔɔːŋ˧.pʰra˦˥.baːt̚˨˩/^((สัมผัส))

ทราบ, รู้ (ใช้กับราชินี ยุพราช)


ทราบฝ่าพระบาท

การทราบฝ่าพระบาท (abstract-noun)

ทราบ, รู้ (ใช้กับเจ้านายชั้นสูง)


ทราบเกล้าทราบกระหม่อม

การทราบเกล้าทราบกระหม่อม (abstract-noun)

th-ทราบเกล้าทราบกระหม่อม-th-verb-7Obaok9x


มีพระราชกระแสรับสั่งให้หา

การมีพระราชกระแสรับสั่งให้หา (abstract-noun)

เรียกหา (ใช้กับพระราชา)

th-มีพระราชกระแสรับสั่งให้หา-th-verb-0m-P31OI


มีรับสั่งให้หา

การมีรับสั่งให้หา (abstract-noun)

เรียกหา (ใช้กับเจ้านาย)


กำมังวิลิต

เรือนกลางสระน้ำ


พระภคันทลา

ริดสีดวงทวาร


ลงพระราชอาญา

การลงพระราชอาญา (abstract-noun)


ทรงลงพระปรมาภิไธย

การทรงลงพระปรมาภิไธย (abstract-noun)

ลงนาม, ลงชื่อ


กราบถวายบังคมลา

การกราบถวายบังคมลา (abstract-noun)

ลา (ใช้กับพระราชา)


กราบทูลลา

ลา (ใช้กับเจ้านายชั้นสูง)


ทูลลา

ลา (ใช้กับเจ้านาย)


พระหัตถเลขา

ลายมือ (ใช้กับเจ้านาย)


สรงพระพักตร์

การสรงพระพักตร์ (abstract-noun)


พระราชชามาดา

ลูกเขย (ใช้กับพระราชา)


อุหลบ

เทียบสันสกฤต उल्ब (อุลฺพ, “รกหุ้มทารก, ครรภ์”)

/ʔu˨˩.lop̚˨˩/^((สัมผัส))


วันพระบรมราชสมภพ

วันเกิด (ใช้กับพระราชา)


วันประสูติ

วันเกิด (ใช้กับเจ้านาย)


วันเฉลิมพระชนมพรรษา

วันคล้ายวันเกิด


พระเจ้า

/pʰra˦˥.t͡ɕaːw˥˩/^((สัมผัส))

คำนำหน้าพระเจ้าแผ่นดินและเจ้านาย

พระเจ้ากรุงธนบุรี

พระเจ้าลูกเธอ

พระเศียรหรือพระเกศาพระเจ้าแผ่นดิน


ปราษณี

ยืมมาจากสันสกฤต पार्ष्णि (ปารฺษฺณิ)

(พระ~) ส้นเท้า


พระสังวาล

สร้อยสะพายแล่ง


ทรงพระสำราญพระกาย

การทรงพระสำราญพระกาย (abstract-noun)


ทรงพระสำราญพระราชหฤทัย

การทรงพระสำราญพระราชหฤทัย (abstract-noun)

th-ทรงพระสำราญพระราชหฤทัย-th-verb-0-h~7W-w


ทรงพระสำราญ

สบายกายสบายใจ


พระราชฐาน

สถานที่หรือบริเวณประทับ


พระสุพรรณสังข์ษิโณทก

สังข์หลั่งน้ำ

th-พระสุพรรณสังข์ษิโณทก-th-noun-DGVZrv~B


ปรัศว์

ยืมมาจากสันสกฤต पार्श्व (ปารฺศฺว)

(พระ~) ข้าง, สีข้าง


ทรงพระโอสถมวน

การทรงพระโอสถมวน (abstract-noun)


นหารุ

ยืมมาจากบาลี นหารุ, นหารู

/na˦˥.haː˩˩˦.ruʔ˦˥/^((สัมผัส))

(พระ~) เส้น, เอ็น


เส้นพระเกษา

เส้นผมของพระราชา


เส้นพระเกษี

เส้นผมของพระราชินี


พระประสาทรูป

พระ + ประสาทรูป

พฺระ-ปฺระ-สา-ทะ-รูบ

/pʰra˦˥.pra˨˩.saː˩˩˦.tʰa˦˥.ruːp̚˥˩/^((สัมผัส))


ฉลองพระองค์

ฉลอง + พระองค์

ฉะ-หฺลอง-พฺระ-อง

/t͡ɕʰa˨˩.lɔːŋ˩˩˦.pʰra˦˥.ʔoŋ˧/^((สัมผัส))

เสื้อ, เสื้อผ้า, เครื่องแต่งกาย


เสื้อทรง

เสื้อ (ใช้กับเจ้านาย)


ผ้าทรง

เสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่ม


ทรงพระสนับเพลา

การทรงพระสนับเพลา (abstract-noun)


อันตะ

การแบ่งพยางค์ อัน-ตะ
 การแผลงเป็น
อักษรโรมัน ไพบูลย์พับบลิชชิง an-dtà
 ราชบัณฑิตยสภา an-ta
 (มาตรฐาน) สัทอักษรสากล^((คำอธิบาย)) /ʔan˧.taʔ˨˩/^((สัมผัส))


พระราชนัดดา

หลาน, ลูกของลูก


หีบพระศรี

หีบหมาก (ใช้กับพระราชา)


หีบหมากเสวย

หีบหมาก (ใช้กับเจ้านาย)


รากขวัญ

(พระ~) ไหปลาร้า


ประทาน

ยืมมาจากสันสกฤต प्रदान (ปฺรทาน)

[เสียงสมาส]
ปฺระ-ทาน-นะ-

ให้ (เจ้านายให้)


สางเสนียด

สาง + เสนียด

สาง-สะ-เหฺนียด

/saːŋ˩˩˦.sa˨˩.nia̯t̚˨˩/^((สัมผัส))


ห้องพระสำอาง

ห้อง + พระ + สำอาง

ฮ็่อง-พฺระ-สำ-อาง

/hɔŋ˥˩.pʰra˦˥.sam˩˩˦.ʔaːŋ˧/^((สัมผัส))


ทรงพระเจริญ

ทรง + พระ + เจริญ

ซง-พฺระ-จะ-เริน


พระเจ้าอา

อาชาย, น้องของพ่อ


สรงน้ำ

อาบน้ำ (ใช้กับพระราชา เจ้านาย)


สรงพระมูรธาภิเษก

การสรงพระมูรธาภิเษก (abstract-noun)

อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์


ทรงพระอุปถัมภ์

การทรงพระอุปถัมภ์ (abstract-noun)


กันแสง

ยืมมาจากเขมร កន្សែង (กนฺแสง, “ร้องไห้”)

/kan˧.sɛːŋ˩˩˦/^((สัมผัส))


เกศา

/keː˧.saː˩˩˦/^((สัมผัส))


นามาภิไธย

ยืมมาจากบาลี นามาภิเธยฺย; พิจารณาคร่าว ๆ เทียบเท่า นาม + อภิไธย

ใช้เฉพาะสมเด็จพระบรมราชินีนาถสมเด็จพระบรมราชินีสมเด็จพระบรมราชชนนีสมเด็จพระยุพราชสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช และสมเด็จพระบรมราชกุมารี


พระองค์

พระ + องค์; เทียบเขมร ព្រះអង្គ (พฺระองฺค), ลาว ພຣະອົງ (พระอ็ง)

/pʰra˦˥.ʔoŋ˧/^((สัมผัส))

รู้สึกพระองค์
เผลอพระองค์


พระองค์

/pʰra˦˥.ʔoŋ˧/^((สัมผัส))

สรรพนามบุรุษที่ ๓ ใช้แก่พระเจ้าแผ่นดิน พระราชวงศ์ตั้งแต่ชั้นพระองค์เจ้าขึ้นไป และสมเด็จพระสังฆราช

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระองค์เป็น ปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี


เขนย

ยืมมาจากเขมรกลาง ខ្នើយ (ขฺเนิย), ខ្នេយ (ขฺเนย); ร่วมเชื้อสายกับเขมร ខ្នើយ (ขฺเนิย), เขมรเหนือ คเนฺิย, ลาว ຂະເໜີຍ (ขะเหนีย)

/kʰa˨˩.nɤːj˩˩˦/^((สัมผัส))


ทรง

ยืมมาจากเขมรเก่า ទ្រង៑ (ทฺรงฺ), ទ្រោង៑ (ทฺโรงฺ), ទ្រង (ทฺรง), ទ្រូង (ทฺรูง); ร่วมเชื้อสายกับเขมร ទ្រង់ (ทฺรง̍); ลาว ຊົງ (ซ็ง)

มีความหมายว่า ขี่ หรือ ถือ เป็นต้น ตามเนื้อความของคำที่ตามหลัง

ถ้าประกอบหน้านามบางคำ เช่น ชัย ภพ ศรี ศักดิ์ ธรรม หมายถึง กษัตริย์

ถ้าประกอบหน้านามที่เป็นพาหนะหรืออาวุธเป็นต้นของพระเป็นเจ้า หมายถึง พระเป็นเจ้านั้น ๆ

ใช้นำหน้าคำกริยาสามัญให้เป็นราชาศัพท์

ใช้นำหน้าคำนามราชาศัพท์ให้เป็นกริยาราชาศัพท์ ในลักษณะนี้จะหมายความว่า มี ก็ได้, เมื่อกริยาเป็นราชาศัพท์อยู่แล้ว ไม่นิยมใช้คำว่า ทรง นำหน้าซ้อนลงไปอีก


สวรรคาลัย

ยืมมาจากสันสกฤต स्वर्ग (สฺวรฺค, “สวรรค์”) + आलय (อาลย, “บ้าน, สถานที่”)

สะ-หฺวัน-คา-ไล

ตาย (ใช้แก่เจ้านายชั้นสูง)


ครรภ์

ยืมมาจากสันสกฤต गर्भ (ครฺภ, “ห้อง; ท้องที่มีลูก”); เทียบบาลี คพฺภ

ท้อง (ใช้เฉพาะผู้หญิงที่มีลูกอยู่ในท้อง)

หญิงมีครรภ์


ภาดา

ยืมมาจากบาลี ภาตา

พี่ชาย, น้องชาย


พาหุ

ยืมมาจากบาลี พาหุ, จากสันสกฤต बाहु (พาหุ)

/pʰaː˧.huʔ˨˩/^((สัมผัส))


ศรี

ยืมโดยกึ่งเรียนรู้จากมาเลเซีย sirih (ซีเระฮ์, “พลู”)

/siː˩˩˦/^((สัมผัส))

หมากพลู เรียกว่า พระศรี


เทียบ

เทียบเขมร ទៀប (เทียบ, “อยู่ใกล้กัน”), ลาว ທຽບ (ทยบ)

/tʰia̯p̚˥˩/^((สัมผัส))

ชิมอาหารหรือยาก่อนที่จะถวายพระเจ้าแผ่นดินหรือเจ้านายเพื่อป้องกันสิ่งที่เป็นพิษในคำว่า เทียบเครื่อง เทียบพระโอสถ


ตุลา

ตัดทอนจาก มาตุลา

น้า, น้องชายของแม่


ศอ

/sɔː˩˩˦/^((สัมผัส))


ปรมาภิไธย

ยืมมาจากบาลี ปรมาภิเธยฺย (“ชื่ออันเป็นที่สุด”); พิจารณาคร่าว ๆ เทียบเท่า ปรม + อภิไธย

ปะ-ระ-มา-พิ-ไท

ปอ-ระ-มา-พิ-ไท

ชื่อ (ใช้เฉพาะพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว)

ในพระปรมาภิไธย

ทรงลงพระปรมาภิไธย


พิราลัย

พิร (“นักรบ”) + อาลัย (“ที่อยู่”)

ตาย (เดิมใช้แก่เจ้าประเทศราช สมเด็จเจ้าพระยา ภายหลังใช้แก่ผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมเป็นการเฉพาะราย), ใช้ว่า ถึงแก่พิราลัย


เนตร

ยืมมาจากสันสกฤต नेत्र (เนตฺร, “ตา”); เทียบบาลี เนตฺต (“ตา”)

/neːt̚˥˩/^((สัมผัส))


ชนมวาร

วันในสัปดาห์ที่เกิด, ใช้ว่า พระชนมวาร


ชนม์ชีพ

/t͡ɕʰon˧.t͡ɕʰiːp̚˥˩/^((สัมผัส))

ชีวิต, ใช้ว่า พระชนม์ชีพ


ชนมพรรษา

ชน-มะ-พัน-สา

อายุที่นับเต็มปี


สาทิสลักษณ์

สาทิส + ลักษณ์

สา-ทิด-สะ-ลัก

ภาพเขียนเหมือนบุคคลจริง


ฉายาลักษณ์

ฉายา + ลักษณ์

สำหรับพระมหากษัตริย์ ใช้คำว่า พระบรมฉายาลักษณ์

สำหรับสมเด็จพระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระบรมราชินี สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ฯ สยามมกุฎราชกุมาร สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ใช้คำว่า พระฉายาลักษณ์ หรือ พระรูป

/t͡ɕʰaː˩˩˦.jaː˧.lak̚˦˥/^((สัมผัส))


อภิเษกสมรส

อภิเษก + สมรส

อะ-พิ-เสก-สม-รด

/ʔa˨˩.pʰi˦˥.seːk̚˨˩.som˩˩˦.rot̚˦˥/^((สัมผัส))

แต่งงาน (ใช้แก่เจ้านายชั้นสมเด็จเจ้าฟ้า)


ปรอท

ยืมมาจากเขมร បារត (บารต), จากสันสกฤต पारद (ปารท) หรือบาลี ปารท

/pa˨˩.rɔːt̚˨˩/^((สัมผัส))

ไข้, ใช้ว่า พระปรอท


อัฐิ

ยืมมาจากบาลี อฏฺฐิ; เทียบสันสกฤต अस्थि (อสฺถิ)

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

/ʔat̚˨˩.tʰiʔ˨˩/^((สัมผัส))

กระดูกคนที่เผาแล้ว


ตรัส

ยืมมาจากเขมร ត្រាស់ (ตฺราส̍)


ตรัส

ยืมมาจากเขมร ត្រាស់ (ตฺราส̍)

แจ้ง, สว่าง, ชัดเจน


โอรส

ยืมมาจากบาลี โอรส (“ผู้เกิดแต่อก”) รูปแผลงของ อุรส; เทียบสันสกฤต औरस (เอารส)

/ʔoː˧.rot̚˦˥/^((สัมผัส))

ลูกชาย (ใช้แก่เจ้านาย)


มาลา

ยืมจากบาลี มาลา (“ดอกไม้; มาลัย; สาย; เป็นต้น”) หรือสันสกฤต माला (มาลา, “มาลัย; สร้อยคอ; แถว; มงกุฎ; เป็นต้น”); ร่วมเชื้อสายกับเขมรเก่า mālā, malā (“พวงมาลา, มาลัย; ชื่อทาส”); เขมร មាលា (มาลา); พม่า မာလာ (มาลา); ลาว ມາລາ (มาลา); คำเมือง ᨾᩣᩃᩣ (มาลา)


บรรจถรณ์

ยืมมาจากบาลี ปจฺจตฺถรณ

/ban˧.t͡ɕa˨˩.tʰɔːn˩˩˦/^((สัมผัส))

เครื่องลาด, เครื่องปู, ที่นอน


สนองได

/sa˨˩.nɔːŋ˩˩˦.daj˧/^((สัมผัส))


ดำริ

แผลงมาจาก ตริ; จากเขมร [Term?]

ดำริห์
การดำริ (abstract-noun)
ความดำริ (abstract-noun)

คิด, ไตร่ตรอง


ดำริ

แผลงมาจาก ตริ; จากเขมร [Term?]

ความคิด, ความไตร่ตรอง


ธำมรงค์

ยืมมาจากเขมร ទម្រង់ (ทมฺรง̍, “เครื่องประดับของพระราชา”)


ชนก

ยืมมาจากสันสกฤต जनक (ชนก) หรือบาลี ชนก

[เสียงสมาส]
ชะ-นะ-กะ-

/t͡ɕʰa˦˥.nok̚˦˥/^((สัมผัส))

ชายผู้ให้กำเนิด, พ่อ


ชันษา

กร่อนมาจาก หรือ ตัดมาจาก หรือ แผลงมาจาก ชนมพรรษา

/t͡ɕʰan˧.na˦˥.saː˩˩˦/^((สัมผัส))


สรวล

ยืมมาจากเขมร ស្រួល (สฺรัวล, “ง่าย, หัวเราะ”); จากจามตะวันตก srual (“to amuse; to diverse”). แผลงเป็นเขมร សំរួល (สํรัวล)


เสกสมรส

บัญญัติขึ้นโดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ใช้สำหรับการแต่งงานของเชื้อพระวงศ์

เศกสมรส
การเสกสมรส (abstract-noun)


ชานุ

ยืมมาจากสันสกฤต जानु (ชานุ) หรือบาลี ชานุ

/t͡ɕʰaː˧.nuʔ˦˥/^((สัมผัส))


วักกะ

ยืมมาจากบาลี วกฺก (“ไต”); เทียบสันสกฤต वृक्क (วฺฤกฺก)


จิตกาธาน

ยืมมาจากบาลี จิตก + อาธาน

จิด-ตะ-กา-ทาน


มรณภาพ

มอ-ระ-นะ-พาบ

/mɔː˧.ra˦˥.na˦˥.pʰaːp̚˥˩/^((สัมผัส))

ตาย (ใช้แก่พระสงฆ์)


ชิวหา

ยืมมาจากบาลี ชิวฺหา; เทียบสันสกฤต जिह्वा (ชิหฺวา)

/t͡ɕʰiw˧.haː˩˩˦/^((สัมผัส))


สมภพ

ยืมมาจากสันสกฤต सम्भव (สมฺภว) หรือบาลี สมฺภว; เหมือนกับ สม + ภพ


ชนม์

ยืมมาจากสันสกฤต जन्मन् (ชนฺมนฺ)

/t͡ɕʰon˧/^((สัมผัส))


ชนม

ยืมมาจากสันสกฤต जन्मन् (ชนฺมนฺ)

[เสียงสมาส]
ชน-มะ-


ปัณหิ

ยืมมาจากบาลี ปณฺหิ

(พระ~) ส้นเท้า


เดชานุภาพ

เดช + อานุภาพ

เด-ชา-นุ-พาบ

/deː˧.t͡ɕʰaː˧.nu˦˥.pʰaːp̚˥˩/^((สัมผัส))

อำนาจของพระมหากษัตริย์


ราชอำนาจ

ราช + อำนาจ โดยผิดกฎสมาส-สนธิ (อำนาจ มาจากภาษาเขมร)

การแบ่งพยางค์
{เสียงพยัญชนะซ้ำ}

ราด-ชะ-อำ-นาด

/raːt̚˥˩.t͡ɕʰa˦˥.ʔam˧.naːt̚˥˩/^((สัมผัส))

อำนาจของพระมหากษัตริย์


โอษฐ์

ยืมมาจากสันสกฤต ओष्ठ (โอษฺฐ, “ริมฝีปาก”); เทียบบาลี โอฏฺฐ (“ริมฝีปาก”)

/ʔoːt̚˨˩/^((สัมผัส))

ริมฝีปาก, ปาก


โศผะ

ยืมมาจากสันสกฤต शोफ (โศผ)

/soː˩˩˦.pʰaʔ˨˩/^((สัมผัส))

ความบวม, ความพอง (ใช้อธิบายอาการของโรค)


ปั้นเหน่ง

ยืมมาจากชวา pending (“เข็มขัดโลหะ (ทอง/เงิน)”)

ปั้น-เหฺน็่ง


สำรวล

แผลงมาจากสรวล; จากเขมร សំរួល (สํรัวล), แผลงมาจากស្រួល (สฺรัวล, “ง่าย, หัวเราะ”); จากจามตะวันตก srual (“to amuse; to diverse”). แผลงเป็นเขมร សំរួល (สํรัวล)


บังคน

ยืมมาจากเขมร បង្គន់ (บงฺคน̍, “ส้วม; ห้องส้วม”)

(พระ~) อุจจาระหรือปัสสาวะ


นิพนธ์

ยืมมาจากสันสกฤต निबन्ध (นิพนฺธ) หรือบาลี นิพนฺธ (“ความผูกพัน, การยึดมั่น, ความต่อเนื่อง”)

เรื่องที่แต่งขึ้น


นิพนธ์

ร้อยกรองถ้อยคำ, แต่งหนังสือ


พระทัย

กร่อนมาจาก พระ + หทัย


ฉลององค์

/t͡ɕʰa˨˩.lɔːŋ˩˩˦.ʔoŋ˧/^((สัมผัส))

เสื้อ, เสื้อผ้า, เครื่องแต่งกาย


พักตร์

ยืมมาจากสันสกฤต वक्त्र (วกฺตฺร); เทียบบาลี วตฺต

พักตร
พักตรา
ภักตร

/pʰak̚˦˥/^((สัมผัส))

หน้า (อวัยวะ)


นาภี

ยืมมาจากสันสกฤต नाभी (นาภี, “สะดือ”) หรือบาลี นาภี (“สะดือ”)

พระพุทธรูปส่วนสูงวัดจากพระบาทถึงพระนาภียาว 120 เซนติเมตร

ประชวรพระนาภี


แท่น

/tʰɛn˥˩/^((สัมผัส))

(พระ~) เรียกที่ประทับหรือที่บรรทมของพระมหากษัตริย์

พระแท่นราชบัลลังก์

พระแท่นราชบรรจถรณ์


เข้าที่

/kʰaw˥˩.tʰiː˥˩/^((สัมผัส))

เข้าที่พระบรรทม


พาหา

ยืมมาจากบาลี พาหา, พาห

/pʰaː˧.haː˩˩˦/^((สัมผัส))


เสาวนีย์

ยืมมาจากบาลี สวนีย (“น่าฟัง”); ร่วมรากกับ สวนีย

(พระราช~, พระ~) คำสั่งของพระราชินี


เพลา

ยืมมาจากเขมร ភ្លៅ (ภฺเลา, “ตัก”); เทียบมอญ-เขมรดั้งเดิม *bluuʔ

ตัก, ช่วงขาตั้งแต่เข่าถึงโคนขา


โอวาท

ยืมมาจากบาลี โอวาท

/ʔoː˧.waːt̚˥˩/^((สัมผัส))

คำแนะนำ, คำตักเตือน, คำกล่าวสอน


หัตถ์

ยืมมาจากบาลี หตฺถ


ปลงพระชนม์

ปลง + พระชนม์

ปฺลง-พฺระ-ชน

ฆ่า (เทวดา กษัตริย์ หรือราชวงศ์)


เครื่องพระสำอาง

เครื่อง + พระ + สำอาง

เคฺรื่อง-พฺระ-สำ-อาง

/kʰrɯa̯ŋ˥˩.pʰra˦˥.sam˩˩˦.ʔaːŋ˧/^((สัมผัส))

เครื่องสำอาง


ถึงแก่มรณภาพ

ถึง + แก่ + มรณภาพ

ถึง-แก่-มอ-ระ-นะ-พาบ

/tʰɯŋ˩˩˦.kɛː˨˩.mɔː˧.ra˦˥.na˦˥.pʰaːp̚˥˩/^((สัมผัส))

ถึงแก่ความตาย (ใช้แก่พระสงฆ์)


ชีพิตักษัย

ยืมมาจากสันสกฤต जीवितक्षय (ชีวิตกฺษย); เทียบเท่า ชีพิต + กษัย

ชี-พิ-ตัก-ไส

/t͡ɕʰiː˧.pʰi˦˥.tak̚˨˩.saj˩˩˦/^((สัมผัส))

ตาย (ใช้เฉพาะหม่อมเจ้า), ถึงชีพิตักษัย ก็ใช้


ตักษัย

ตัดมาจาก ชีพิตักษัย


ถึงมรณภาพ

ถึง + มรณภาพ

ถึง-มอ-ระ-นะ-พาบ

/tʰɯŋ˩˩˦.mɔː˧.ra˦˥.na˦˥.pʰaːp̚˥˩/^((สัมผัส))

ถึงที่ตาย (ใช้แก่พระสงฆ์)


วรนัส

ยืมโดยกึ่งเรียนรู้จากอังกฤษ varanus

ตัวเงินตัวทอง


บรัศว์

ยืมมาจากสันสกฤต पार्श्व (ปารฺศฺว)

รูปแบบอื่นของ ปรัศว์ (“สีข้าง”)


ศิราภรณ์

ศิร + อาภรณ์

(เครื่อง~) เครื่องประดับศีรษะ เช่น พระมาลา มงกุฎ กรอบหน้า ผ้าโพกหัว


สุคนธ์

ยืมมาจากสันสกฤต सुगन्ध (สุคนฺธ) หรือบาลี สุคนฺธ

สุคนธ
สุคันธ์

[เสียงสมาส]
สุ-คน-ทะ-

เครื่องหอม อาทิ น้ำอบ น้ำปรุง น้ำร่ำ น้ำหอม


ทนต์

ยืมมาจากสันสกฤต दन्त (ทนฺต) หรือบาลี ทนฺต; ร่วมเชื้อสายกับลาว ທົນ (ท็น)

รูปแบบอื่นของ ทันต์

โททนต์เสน่งคง สำคัญหมายในกายมี


ที่นั่ง

/tʰiː˥˩.naŋ˥˩/^((สัมผัส))

(พระ~) ที่สำหรับนั่ง, ที่ประทับ, บัลลังก์

พระที่นั่งภัทรบิฐพระราชอาสน์

(พระ~) เรือนหรืออาคารที่พระมหากษัตริย์หรือราชวงศ์อยู่อาศัย ประกอบกรณียกิจ ฯลฯ

พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท

(พระ~) พาหนะ, ยานพาหนะ

ม้า(พระ)ที่นั่ง

ช้าง(พระ)ที่นั่ง

รถ(พระ)ที่นั่ง

เรือ(พระ)ที่นั่ง

(พระ~) ภูเขา (ใช้กับเทวดา)


ขอเดชะ

/kʰɔː˩˩˦.deː˧.t͡ɕʰaʔ˦˥/^((สัมผัส))

คำขึ้นต้นและคำลงท้ายในการกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระบรมราชินีนาถ


ของเสวย

ของ-สะ-เหฺวย

/kʰɔːŋ˩˩˦.sa˨˩.wɤːj˩˩˦/^((สัมผัส))


ชงฆ์

ยืมมาจากสันสกฤต जङ्घा (ชงฺฆา) หรือบาลี ชงฺฆา

ชงฆ
ชงฆา
ชังฆ

/t͡ɕʰoŋ˧/^((สัมผัส))


ชงฆ

[เสียงสมาส]
ชง-คะ-

/t͡ɕʰoŋ˧.kʰa˦˥./

รูปแบบอื่นของ ชงฆ์


ชงฆา

/t͡ɕʰoŋ˧.kʰaː˧/^((สัมผัส))

รูปแบบอื่นของ ชงฆ์


ชังฆ

[เสียงสมาส]
ชัง-คะ-

/t͡ɕʰaŋ˧.kʰa˦˥./

รูปแบบอื่นของ ชงฆ์