тәсбих

тәсбих (nominative singular)
тәсбихтәр (nominative plural)
тәсбихтең (singular)
тәсбихтәрҙең (plural)
тәсбихкә (dative singular)
тәсбихтәргә (dative plural)
тәсбихте (accusative singular)
тәсбихтәрҙе (accusative plural)
тәсбихтә (singular)
тәсбихтәрҙә (plural)
тәсбихтән (singular)
тәсбихтәрҙән (plural)

От араб. تسبيح (tasbīḥ) ‘хваление Бога; чётки’.

религ. чётки


бишек

бишек (nominative singular)
бишектәр (nominative plural)
бишектең (singular)
бишектәрҙең (plural)
бишеккә (dative singular)
бишектәргә (dative plural)
бишекте (accusative singular)
бишектәрҙе (accusative plural)
бишектә (singular)
бишектәрҙә (plural)
бишектән (singular)
бишектәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *bešik «колыбель».

колыбель (колыбельный)

перен. родина


ваҡ-төйәк

ваҡ-төйәк (nominative singular)
ваҡ-төйәктәр (nominative plural)
ваҡ-төйәктең (singular)
ваҡ-төйәктәрҙең (plural)
ваҡ-төйәккә (dative singular)
ваҡ-төйәктәргә (dative plural)
ваҡ-төйәкте (accusative singular)
ваҡ-төйәктәрҙе (accusative plural)
ваҡ-төйәктә (singular)
ваҡ-төйәктәрҙә (plural)
ваҡ-төйәктән (singular)
ваҡ-төйәктәрҙән (plural)

Парное слово к башк. ваҡ «мелкий».
Общетюркское; ср. казахск. уақ-түйек, кирг. убак-түйөк, тур. ufak-tefek в том же значении.

собир. мелочь, мелкие предметы; всякая всячина

мелочь, мелкие предметы; всякая всячина

перен. незначительные детали, обстоятельства; мелочи

Һәр нәмә лә ваҡ-төйәгенә тиклем ентекләп уйланылған.

Всё до мелочей продумано.

Ошондай ваҡ-төйәктән тормошобоҙ тора ла инде.

Из таких мелочей и состоит наша жизнь.

адъектив. мелкий, незначительный; мелочный

мелкий, незначительный; мелочный

ваҡ-төйәк көндәлек мәшәҡәт.

каждодневные мелкие хлопоты.


һауыт-һаба

hɑ.ˈwɯ̞t.hɑˌβɑ

һауыт-һаба (nominative singular)
һауыт-һабалар (nominative plural)
һауыт-һабаның (singular)
һауыт-һабаларҙың (plural)
һауыт-һабаға (dative singular)
һауыт-һабаларға (dative plural)
һауыт-һабаны (accusative singular)
һауыт-һабаларҙы (accusative plural)
һауыт-һабала (singular)
һауыт-һабаларҙа (plural)
һауыт-һабанан (singular)
һауыт-һабаларҙан (plural)

Парное слово к башк. һауыт «посуда, сосуд, ёмкость».
Второй компонент - монголизм: прамонг. *saba "сосуд, вместилище".

һауыт

Ближайшее родство

имена собственные

собир. посуда


ҡашығаяҡ

qɑ.ʂɯ̞.ɢ̞ɑ.ˈjɑq

ҡашығаяҡ (nominative singular)
ҡашығаяҡтың (singular)
ҡашығаяҡҡа (dative singular)
ҡашығаяҡты (accusative singular)
ҡашығаяҡта (singular)
ҡашығаяҡтан (singular)

Парное слово, исторически состоит из двух основ: др.-тюрк. *qašuq "ложка" (откуда и башк. ҡашыҡ) + *ajaq "чашка".

ҡашыҡ

Ближайшее родство

имена собственные

сынаяҡ

Ближайшее родство

имена собственные

собир. посуда


тәһәрәт

тәһәрәт (nominative singular)
тәһәрәттәр (nominative plural)
тәһәрәттең (singular)
тәһәрәттәрҙең (plural)
тәһәрәткә (dative singular)
тәһәрәттәргә (dative plural)
тәһәрәтте (accusative singular)
тәһәрәттәрҙе (accusative plural)
тәһәрәттә (singular)
тәһәрәттәрҙә (plural)
тәһәрәттән (singular)
тәһәрәттәрҙән (plural)

От арабск. طهارة (ṭahārat) «омовение». Когнаты: казахск. дәрет, кирг. даарат, ее. тәһарәт и др.

религ. ритуальное омовение перед молитвой (в Исламе)

Тәһәрәт алыу/ҡылыу

совершить омовение.

Тыш тәһәрәт алыу менән эш бөтмәйҙер, булмаһа сын тәһәрәт әүүәл эстән.

Внешним омовением дело не кончается, если прежде нет истинного омовения (т.е. очищения) изнутри.


билдәле булыуынса

башк. билдәле «известный» + субстантив. башк. булыу «быть» в изафетной форме и исходном падеже.

вводн. сл. как известно

как известно

Ә тираж, билдәле булыуынса, баҫма абруйының төп күрһәткесе.

А тираж, как известно —это основной показатель авторитета печатного издания.

Билдәле булыуынса, ташкүмер дәүерендә Ерҙә һөтимәрҙәр ҙә, ҡоштар ҙа булмаған; һаҙамыҡтарҙа ҡаҙаяҡ һәм ҡырҡбыуын ағастары үҫкән.

Как известно, в Каменноугольном периоде на Земле не было ни млекопитающих, ни птиц; в болотистых местах росли гигантские (букв. деревья) папоротники и хвощи.


һөтимәр

һөтимәр (nominative singular)
һөтимәрҙәр (nominative plural)
һөтимәрҙең (singular)
һөтимәрҙәрҙең (plural)
һөтимәргә (dative singular)
һөтимәрҙәргә (dative plural)
һөтимәрҙе (accusative singular)
һөтимәрҙәрҙе (accusative plural)
һөтимәрҙә (singular)
һөтимәрҙәрҙә (plural)
һөтимәрҙән (singular)
һөтимәрҙәрҙән (plural)

Сложение основ: башк. һөт «молоко» + башк. имеү «сосать».

биол. млекопитающее

млекопитающее

Как известно, в Каменноугольном периоде на Земле не было ни млекопитающих, ни птиц; в болотистых местах росли папортники и хвощи.


сепрәк-сапраҡ

сепрәк-сапраҡ (nominative singular)
сепрәк-сапраҡтар (nominative plural)
сепрәк-сапраҡтың (singular)
сепрәк-сапраҡтарҙың (plural)
сепрәк-сапраҡҡа (dative singular)
сепрәк-сапраҡтарға (dative plural)
сепрәк-сапраҡты (accusative singular)
сепрәк-сапраҡтарҙы (accusative plural)
сепрәк-сапраҡта (singular)
сепрәк-сапраҡтарҙа (plural)
сепрәк-сапраҡтан (singular)
сепрәк-сапраҡтарҙан (plural)

Парное слово к сепрәк.

собир. тряпьё; ветошь

тряпьё; ветошь

Байрам һуңында һаламдан, сепрәк-сапраҡтан эшләнгән ҡарасҡыны яндырып, ҡышты оҙаттылар.

В конце праздника подожгли чучело, сделанное из соломы и тряпья (и таким образом) проводили зиму.


синыф

синыф (nominative singular)
синыфтар (nominative plural)
синыфтың (singular)
синыфтарҙың (plural)
синыфҡа (dative singular)
синыфтарға (dative plural)
синыфты (accusative singular)
синыфтарҙы (accusative plural)
синыфта (singular)
синыфтарҙа (plural)
синыфтан (singular)
синыфтарҙан (plural)

От арабск. صنف (ṣinf) «класс».

синыфташ

Ближайшее родство

существительные

синфи

Ближайшее родство

прилагательные

социол., полит. класс

Хаким синыф.

господствующий класс.

Әле төрлө баһалар буйынса Рәсәй халҡының 20-30 проценты урта синыфҡа ҡарай.

По разным оценкам, 20-30 процентов населения в настоящее время относятся к среднему классу.

школьн. класс

Башланғыс синыфтар уҡытыусыһы.

Учитель(ница) начальных классов.


хикәйә

хикәйә (nominative singular)
хикәйәләр (nominative plural)
хикәйәнең (singular)
хикәйәләрҙең (plural)
хикәйәгә (dative singular)
хикәйәләргә (dative plural)
хикәйәне (accusative singular)
хикәйәләрҙе (accusative plural)
хикәйәлә (singular)
хикәйәләрҙә (plural)
хикәйәнән (singular)
хикәйәләрҙән (plural)

От арабск. حكاية (hikaaya) «история».

филол. рассказ


дәүер

дәүер (nominative singular)
дәүерҙәр (nominative plural)
дәүерҙең (singular)
дәүерҙәрҙең (plural)
дәүергә (dative singular)
дәүерҙәргә (dative plural)
дәүерҙе (accusative singular)
дәүерҙәрҙе (accusative plural)
дәүерҙә (singular)
дәүерҙәрҙә (plural)
дәүерҙән (singular)
дәүерҙәрҙән (plural)

От перс. دور (dour) «период, эра».

Совет дәүерендә матбуғат партияның иң үткер ҡоралдарының береһе булды.

В советскую эпоху печать была одним из самых мощных (букв. острых) инструментов партии.

геол. период

Боҙлоҡ дәүере

ледниковый период.

Как известно, в Каменноугольном периоде на Земле не было ни млекопитающих, ни птиц; в болотистых местах росли гигантские папортники и хвощи.


сепрәк

сепрәк (nominative singular)
сепрәктәр (nominative plural)
сепрәктең (singular)
сепрәктәрҙең (plural)
сепрәккә (dative singular)
сепрәктәргә (dative plural)
сепрәкте (accusative singular)
сепрәктәрҙе (accusative plural)
сепрәктә (singular)
сепрәктәрҙә (plural)
сепрәктән (singular)
сепрәктәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *čepürek "тряпка".

Тау эйәһенә, артылыш эйәһенә ағасҡа сепрәк бәйләйҙәр.

Для духа горы, духа перевала привязывают к дереву тряпку.

перен., пренебр. одежда; тряпки

одежда; тряпки

Ағас күрке — япраҡ, кеше күрке — сепрәк.

Украшение дерева — листья, украшение человека — одежда.

Ә беҙҙең Өфөнөң Үҙәк баҙарында француз хушбуйы, ҡытай сепрәге һаталар.

А на Центральном рынке нашей Уфы торгуют французской парфюмерией и китайскими тряпками.

«Ауылда ҡалырғамы...», 06-04-2012 гг. // «Киске Өфө»

Ауылда ҡалырғамы...

перен. тряпичный, тряпочный

тряпичный, тряпочный

сепрәк ҡурсаҡ

тряпичная кукла


ғәйбәт

ғәйбәт (nominative singular)
ғәйбәттәр (nominative plural)
ғәйбәттең (singular)
ғәйбәттәрҙең (plural)
ғәйбәткә (dative singular)
ғәйбәттәргә (dative plural)
ғәйбәтте (accusative singular)
ғәйбәттәрҙе (accusative plural)
ғәйбәттә (singular)
ғәйбәттәрҙә (plural)
ғәйбәттән (singular)
ғәйбәттәрҙән (plural)

От арабск. عيبة «сплетни».

сплетня; пересуды, кривотолки

Исламда ғәйбәт таратыу — хәрәм ғәмәл.

В исламе распространение сплетен — это запретное действо.


ҡарағай

Ba-ҡарағай.ogg

ҡарағай (nominative singular)
ҡарағайҙар (nominative plural)
ҡарағайҙың (singular)
ҡарағайҙарҙың (plural)
ҡарағайға (dative singular)
ҡарағайҙарға (dative plural)
ҡарағайҙы (accusative singular)
ҡарағайҙарҙы (accusative plural)
ҡарағайҙа (singular)
ҡарағайҙарҙа (plural)
ҡарағайҙан (singular)
ҡарағайҙарҙан (plural)

ботан. сосна

Беҙҙең өйөбөҙ ҡарағайҙан буралған.

Наша изба срублена из сосны.

адъектив. сосновый

Сеймал ѳсѳн алыҫ йѳрѳйһѳ түгел — ҡарағай урманы ауыл янында уҡ шаулап тора.

За сырьём далеко ездить не надо — сосновый лес шумит сразу за деревней.


ҡарама

ҡарама (nominative singular)
ҡарамалар (nominative plural)
ҡараманың (singular)
ҡарамаларҙың (plural)
ҡарамаға (dative singular)
ҡарамаларға (dative plural)
ҡараманы (accusative singular)
ҡарамаларҙы (accusative plural)
ҡарамала (singular)
ҡарамаларҙа (plural)
ҡараманан (singular)
ҡарамаларҙан (plural)

адъектив. вязовый


мышар

мышар (nominative singular)
мышарҙар (nominative plural)
мышарҙың (singular)
мышарҙарҙың (plural)
мышарға (dative singular)
мышарҙарға (dative plural)
мышарҙы (accusative singular)
мышарҙарҙы (accusative plural)
мышарҙа (singular)
мышарҙарҙа (plural)
мышарҙан (singular)
мышарҙарҙан (plural)

ботан. рябина

адъектив. рябиновый


ҡарағас

ҡарағас (nominative singular)
ҡарағастар (nominative plural)
ҡарағастың (singular)
ҡарағастарҙың (plural)
ҡарағасҡа (dative singular)
ҡарағастарға (dative plural)
ҡарағасты (accusative singular)
ҡарағастарҙы (accusative plural)
ҡарағаста (singular)
ҡарағастарҙа (plural)
ҡарағастан (singular)
ҡарағастарҙан (plural)

ботан. лиственница

адъектив. лиственничный

лиственничный

Бүрәнәләрҙән ҡарағас һағыҙы еҫе аңҡып тора.

От брёвен пахнет лиственничной смолой.


саған

саған (nominative singular)
сағандар (nominative plural)
сағандың (singular)
сағандарҙың (plural)
сағанға (dative singular)
сағандарға (dative plural)
сағанды (accusative singular)
сағандарҙы (accusative plural)
сағанда (singular)
сағандарҙа (plural)
сағандан (singular)
сағандарҙан (plural)

адъектив. кленовый


шыршы

шыршы (nominative singular)
шыршылар (nominative plural)
шыршының (singular)
шыршыларҙың (plural)
шыршыға (dative singular)
шыршыларға (dative plural)
шыршыны (accusative singular)
шыршыларҙы (accusative plural)
шыршыла (singular)
шыршыларҙа (plural)
шыршынан (singular)
шыршыларҙан (plural)

Шыршы орлоҡтары урман ҡоштарына һәм тейенгә, сысҡанға ем булып тора.

Семена ели являются кормом для лесных птиц, белок и мышей.

Шыршы башына ҡатырғанан ҡырҡылған ҡыҙыл йондоҙ ҡуйҙыҡ.

На вершину ёлки мы прикрепили вырезанную из картона красную звезду.

адъектив. еловый


уҫаҡ

уҫаҡ (nominative singular)
уҫаҡтар (nominative plural)
уҫаҡтың (singular)
уҫаҡтарҙың (plural)
уҫаҡҡа (dative singular)
уҫаҡтарға (dative plural)
уҫаҡты (accusative singular)
уҫаҡтарҙы (accusative plural)
уҫаҡта (singular)
уҫаҡтарҙа (plural)
уҫаҡтан (singular)
уҫаҡтарҙан (plural)

Происходит от ??

ботан. осина

адъектив. осиновый


алмағас

алмағас (nominative singular)
алмағастар (nominative plural)
алмағастың (singular)
алмағастарҙың (plural)
алмағасҡа (dative singular)
алмағастарға (dative plural)
алмағасты (accusative singular)
алмағастарҙы (accusative plural)
алмағаста (singular)
алмағастарҙа (plural)
алмағастан (singular)
алмағастарҙан (plural)

Сложение основ: башк. алма «яблоко» + башк. ағас «дерево».

Мәктәп баҡсаһында алмағастар сәскә ата.

В школьном саду цветутяблони.

адъектив. яблоневый


ерек

ерек (nominative singular)
еректәр (nominative plural)
еректең (singular)
еректәрҙең (plural)
ереккә (dative singular)
еректәргә (dative plural)
еректе (accusative singular)
еректәрҙе (accusative plural)
еректә (singular)
еректәрҙә (plural)
еректән (singular)
еректәрҙән (plural)

адъектив. ольховый

Ерек төтөнөнә ыҫталған ҡорот.

курут (высушенный творог), копчёный на ольховом дыму.


муйыл

муйыл (nominative singular)
муйылдар (nominative plural)
муйылдың (singular)
муйылдарҙың (plural)
муйылға (dative singular)
муйылдарға (dative plural)
муйылды (accusative singular)
муйылдарҙы (accusative plural)
муйылда (singular)
муйылдарҙа (plural)
муйылдан (singular)
муйылдарҙан (plural)

От монг. *mojil. Когнаты: казахск. мойыл, кирг. моюл.

ботан. черёмуха

Минең йәнем тыуған Уралымда ҡалды: муйыл сәскә атҡан туғайҙарҙы төшөмдә күреп йыш ҡына уянам.

Душа моя осталась на родном Урале: частенько я просыпаюсь (ночью) от того, что вижу во сне, как черемуха цветёт в поймах рек.

адъектив. черёмуховый


йүкә

йүкә (nominative singular)
йүкәләр (nominative plural)
йүкәнең (singular)
йүкәләрҙең (plural)
йүкәгә (dative singular)
йүкәләргә (dative plural)
йүкәне (accusative singular)
йүкәләрҙе (accusative plural)
йүкәлә (singular)
йүкәләрҙә (plural)
йүкәнән (singular)
йүкәләрҙән (plural)

адъектив. липовый

Йүкә балы тәмле, хуш еҫле, ҙур дауалау көсөнә эйә.

Липовый мёд вкусен, ароматен и обладает великой лечебной силой.


йүкә

Значения вторичны по отношению к башк. йүкә «липа». Мочалки у башкир изготавливались из липового лыка.

липовое лыко


тоҡсай

тоҡсай (nominative singular)
тоҡсайҙар (nominative plural)
тоҡсайҙың (singular)
тоҡсайҙарҙың (plural)
тоҡсайға (dative singular)
тоҡсайҙарға (dative plural)
тоҡсайҙы (accusative singular)
тоҡсайҙарҙы (accusative plural)
тоҡсайҙа (singular)
тоҡсайҙарҙа (plural)
тоҡсайҙан (singular)
тоҡсайҙарҙан (plural)

Диминутив от башк. тоҡ «мешок».

тоҡ

Ближайшее родство

существительные

Бер аҙ уйлап торғас, [Ҡотләхмәт] юл тоҡсайынан бер әсмүхә сәй алып, унайһыҙланып ҡына Гөлғәйшәгә һуҙҙы.

Подумав некоторое время, [Кутлахмет] достал из своего дорожного мешка осьмушку чая и, смущаясь, протянул его Гульгайше.

Зайнаб Биишева.

Зайнаб Биишева.

сәй тоҡсайы

пакетик чая.

перен. в изафетных конструкциях, о человеке:

в изафетных конструкциях, о человеке:

Һүҙ тоҡсайы

Аҡыл тоҡсайы

Ғәйбәт тоҡсайы

Мин, икеле тоҡсайы, бер миллионлыҡ машинала елдерәм, һин, отличник, урам һеперәһең.

Я, двоечник, гоняю на машине стоимостью в миллион, а ты, отличник, метёшь улицу.


тоҡсай

Расширение значения от башк. тоҡсай «мешочек».

анат. мошонка


пәйғәмбәр

пәйғәмбәр (nominative singular)
пәйғәмбәрҙәр (nominative plural)
пәйғәмбәрҙең (singular)
пәйғәмбәрҙәрҙең (plural)
пәйғәмбәргә (dative singular)
пәйғәмбәрҙәргә (dative plural)
пәйғәмбәрҙе (accusative singular)
пәйғәмбәрҙәрҙе (accusative plural)
пәйғәмбәрҙә (singular)
пәйғәмбәрҙәрҙә (plural)
пәйғәмбәрҙән (singular)
пәйғәмбәрҙәрҙән (plural)

От перс. پیامبر (peyğambar) «пророк».

религ. пророк

Ибраһим пәйғәмбәр

Пророк Ибрагим (Авраам).

Нәҡ ошо төндә Ҡөръән Кәримдең тәүге аяттары Ябраил фәрештә аша Мөхәммәт пәйғәмбәргә с.ғ.с. тапшырыла башлай.

Как раз в эту ночь первые аяты Святого Корана начинают передаваться пророку Мухаммаду (да благословит его Аллах и приветствует) через ангела Джабраила.


ҡунаҡ

ҡунаҡ (nominative singular)
ҡунаҡтар (nominative plural)
ҡунаҡтың (singular)
ҡунаҡтарҙың (plural)
ҡунаҡҡа (dative singular)
ҡунаҡтарға (dative plural)
ҡунаҡты (accusative singular)
ҡунаҡтарҙы (accusative plural)
ҡунаҡта (singular)
ҡунаҡтарҙа (plural)
ҡунаҡтан (singular)
ҡунаҡтарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. (др.-уйг.) qonuq "гость".

ҡунаҡхана

Ближайшее родство

существительные

Йола буйынса, тәү һүҙҙе иң хөрмәтле ҡунаҡ тотто.

По обычаю, первое слово предоставляли самому уважаемому гостю.


сәйхана

сәйхана (nominative singular)
сәйханалар (nominative plural)
сәйхананың (singular)
сәйханаларҙың (plural)
сәйханаға (dative singular)
сәйханаларға (dative plural)
сәйхананы (accusative singular)
сәйханаларҙы (accusative plural)
сәйханала (singular)
сәйханаларҙа (plural)
сәйхананан (singular)
сәйханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. сәй «чай» + башк. -хана «заведение, здание».

чайхана, чайная


мәсет

мәсет (nominative singular)
мәсеттәр (nominative plural)
мәсеттең (singular)
мәсеттәрҙең (plural)
мәсеткә (dative singular)
мәсеттәргә (dative plural)
мәсетте (accusative singular)
мәсеттәрҙе (accusative plural)
мәсеттә (singular)
мәсеттәрҙә (plural)
мәсеттән (singular)
мәсеттәрҙән (plural)

От араб. مسجد (masjid) ‘мечеть’

религ. мечеть

Өфөнөң Һупайлы биҫтәһендә яңы мәсет һалына.

В уфимском микрорайоне Сипайлово строится новаямечеть.

Был көндө ир-аттар иртә таңдан тороп мәсеткә йүнәлә.

В этот день мужчины встают рано утром и направляются вмечеть.


йылъяҙма

jɯ̞ɫ.jɑð.ˈmɑ

йылъяҙма (nominative singular)
йылъяҙмалар (nominative plural)
йылъяҙманың (singular)
йылъяҙмаларҙың (plural)
йылъяҙмаға (dative singular)
йылъяҙмаларға (dative plural)
йылъяҙманы (accusative singular)
йылъяҙмаларҙы (accusative plural)
йылъяҙмала (singular)
йылъяҙмаларҙа (plural)
йылъяҙманан (singular)
йылъяҙмаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. йыл «год» + башк. яҙма «письменность; написанное».

летопись; хроника

Йылъяҙма һөйләүенсә, 1124 йылда Киев ике көн яна, 600 сиркәү юҡҡа сыға.

Как сообщаетлетопись, Киев в 1124 году горел два дня, сгорело 600 церквей.

адъектив. летописный


-хана

Происходит от перс. خانه (xâne) «дом».
Ср. суффиксы того же происхождения и значения в других тюркских языках: тат. ханә, тур. -hane, казахск. -хана, кирг. -кана.

при добавлении к существительным образует существительные со значением «заведение, строение, вместилище»

китап → китапхана, аш → ашхана, сәй → сәйхана, ҡунаҡ → ҡунаҡхана, дарыу → дарыухана


сиркәү

сиркәү (nominative singular)
сиркәүҙәр (nominative plural)
сиркәүҙең (singular)
сиркәүҙәрҙең (plural)
сиркәүгә (dative singular)
сиркәүҙәргә (dative plural)
сиркәүҙе (accusative singular)
сиркәүҙәрҙе (accusative plural)
сиркәүҙә (singular)
сиркәүҙәрҙә (plural)
сиркәүҙән (singular)
сиркәүҙәрҙән (plural)

От русск. церковь.

религ. церковь

Католик сиркәүе.

Католическаяцерковь.

Как сообщает летопись, Киев в 1124 году горел два дня, сгорело 600церквей.

адъектив. церковный

Әлеге көндә копт теле тик сиркәү теле булараҡ ҡына һаҡланған.

В наши дни коптский язык сохраняется лишь в качествецерковного языка.


ҡунаҡхана

ҡунаҡхана (nominative singular)
ҡунаҡханалар (nominative plural)
ҡунаҡхананың (singular)
ҡунаҡханаларҙың (plural)
ҡунаҡханаға (dative singular)
ҡунаҡханаларға (dative plural)
ҡунаҡхананы (accusative singular)
ҡунаҡханаларҙы (accusative plural)
ҡунаҡханала (singular)
ҡунаҡханаларҙа (plural)
ҡунаҡхананан (singular)
ҡунаҡханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. ҡунаҡ «гость» + башк. -хана «заведение».

 Статья нуждается в доработке.
Это незаконченная статья. Вы можете помочь проекту, исправив и дополнив её.
В частности, следует уточнить сведения о:
*семантике
(См. Общепринятые правила).

гостиница, отель

Ә бына шәхси ҡунаҡхана асыу — уныһы инде беҙҙең өсөн бөтөнләй ят күренеш.

А вот открыть частнуюгостиницу — это явление для нас уже абсолютно чуждое.

Республикабыҙҙа туризмды үҫтерер өсөн хозур тәбиғәт менән халҡыбыҙҙың ҡунаҡсылыҡ йолалары ғына аҙ — юлдар төҙөү, ҡунаҡханалар һалыу кәрәк.

Чтобы развивать туризм в нашей республике, красивой природы и традиций гостеприимства нашего народа недостаточно — нужно строить дороги, закладывать гостиницы.

адъектив. гостиничный


тәгәрмәс

тәгәрмәс (nominative singular)
тәгәрмәстәр (nominative plural)
тәгәрмәстең (singular)
тәгәрмәстәрҙең (plural)
тәгәрмәскә (dative singular)
тәгәрмәстәргә (dative plural)
тәгәрмәсте (accusative singular)
тәгәрмәстәрҙе (accusative plural)
тәгәрмәстә (singular)
тәгәрмәстәрҙә (plural)
тәгәрмәстән (singular)
тәгәрмәстәрҙән (plural)

Общетюркское.

Машинаның тәгәрмәсен алыштырыр кәрәк.

Нужно поменятьколёса у машины.

перен. колесо

Тормош тәгәрмәсе, бер ни булмағандай, һаман үҙ яйы менән алға тәгәрәй.

Колесо жизни всё катится вперёд на свой лад, как будто ничего и не случилось.

Фекерҙәребеҙҙе хөкүмәткә лә яҙып белдерҙек, тик тәгәрмәс урынынан ҡуҙғалманы әле.

Мы уже сообщили своё мнение письменно правительству, но дело (букв. колесо) так и не сдвинулось с места.


дингеҙ

дингеҙ (nominative singular)
дингеҙҙәр (nominative plural)
дингеҙҙең (singular)
дингеҙҙәрҙең (plural)
дингеҙгә (dative singular)
дингеҙҙәргә (dative plural)
дингеҙҙе (accusative singular)
дингеҙҙәрҙе (accusative plural)
дингеҙҙә (singular)
дингеҙҙәрҙә (plural)
дингеҙҙән (singular)
дингеҙҙәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. teŋiz "море".

Урта дингеҙ.

Средиземное море.

Архипелагтар дингеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала.

Архипелаги могут располагаться в море отдельно или рядом с большими массивами суши.

адъектив. морской

Дарыуханала дингеҙ һыуы нигеҙендә эшләнгән спрей һатып алығыҙ һәм көнөнә бер нисә тапҡыр танауҙы сайҡағыҙ.

Купите в аптеке спрей, иготовленный на основе морской воды, и промывайте нос несколько раз в день.


тирмән

тирмән (nominative singular)
тирмәндәр (nominative plural)
тирмәндең (singular)
тирмәндәрҙең (plural)
тирмәнгә (dative singular)
тирмәндәргә (dative plural)
тирмәнде (accusative singular)
тирмәндәрҙе (accusative plural)
тирмәндә (singular)
тирмәндәрҙә (plural)
тирмәндән (singular)
тирмәндәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *tegirmän "мельница".

тирмәнсе

Ближайшее родство

существительные

Ел тирмәне

Ветряная мельница.

Һыу тирмәне

Водяная мельница.

Ҡул тирмәне

Ручная мельница.


дарыу

дарыу (nominative singular)
дарыуҙар (nominative plural)
дарыуҙың (singular)
дарыуҙарҙың (plural)
дарыуға (dative singular)
дарыуҙарға (dative plural)
дарыуҙы (accusative singular)
дарыуҙарҙы (accusative plural)
дарыуҙа (singular)
дарыуҙарҙа (plural)
дарыуҙан (singular)
дарыуҙарҙан (plural)

От перс. دارو (dâru) "лекарство".

дарыухана

Ближайшее родство

существительные

Тымау дарыуы.

Лекарство от насморка.

Күптәр, төрлө дарыу йотҡансы халыҡ медицинаһы буйынса үләндәр менән дауаланыу файҙалыраҡ, ти.

Многие считают, что лечиться травами в соответствии с народной медициной полезнее, чем глотать разные таблетки.

«Организмығыҙға тейешле иғтибар бирегеҙ!», 07-07-2009 гг. // «Йәшлек»

Организмығыҙға тейешле иғтибар бирегеҙ!

адъектив. лекарственный

лекарственный

Былар ябай сәскә түгел, дарыу үләндәре.

Это не простые цветы, а лекарственные травы.


дарыухана

dɑ.ˌrɯ̞w.χɑ.ˈnɑ

дарыухана (nominative singular)
дарыуханалар (nominative plural)
дарыухананың (singular)
дарыуханаларҙың (plural)
дарыуханаға (dative singular)
дарыуханаларға (dative plural)
дарыухананы (accusative singular)
дарыуханаларҙы (accusative plural)
дарыуханала (singular)
дарыуханаларҙа (plural)
дарыухананан (singular)
дарыуханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. дарыу «лекарство» + башк. -хана «заведение».

дарыу

Ближайшее родство

существительные

Купите в аптеке спрей, изготовленный на основе морской воды, и промывайте нос несколько раз в день.

адъектив. аптечный


кәштә

кәштә (nominative singular)
кәштәләр (nominative plural)
кәштәнең (singular)
кәштәләрҙең (plural)
кәштәгә (dative singular)
кәштәләргә (dative plural)
кәштәне (accusative singular)
кәштәләрҙе (accusative plural)
кәштәлә (singular)
кәштәләрҙә (plural)
кәштәнән (singular)
кәштәләрҙән (plural)

Этимология неисследована.
Соответствие с тат. киштә «полка» тривиально.
Связь с казахск. текше, кирг. текче «полка» — под вопросом.

Китап кәштәһе

книжная полка.

Башҡортостан дарыуханалары кәштәләрендә бөгөн аспирин күрмәҫһең.

На полках аптек Башкортостана сегодня не увидишь аспирина.


ашхана

ашхана (nominative singular)
ашханалар (nominative plural)
ашхананың (singular)
ашханаларҙың (plural)
ашханаға (dative singular)
ашханаларға (dative plural)
ашхананы (accusative singular)
ашханаларҙы (accusative plural)
ашханала (singular)
ашханаларҙа (plural)
ашхананан (singular)
ашханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. аш «еда, пища» + башк. -хана «заведение, здание».

 Статья нуждается в доработке.
Это незаконченная статья. Вы можете помочь проекту, исправив и дополнив её.
(См. Общепринятые правила).

Мәктәп ашханаһы.

школьная столовая.

Хәйриә ашханаһы.

Благотворительная столовая.

Элегерәк ашханалары булмаған урындарҙа хужалыҡ етәкселәре, ашау ваҡыты етһә, юғарынан килгән етәкселәрҙе өйөнә алып ҡайтып ашата торғайны.

Раньше в местах (населённых пунктах), где не было столовых, руководители хозяйств приглашали высокопоставленных (букв. приехавших сверху) руководителей на обед к себе домой.

«Умартасылыҡ — Башҡортостан биҙәге», 09-2011 гг. // «Ағиҙел»

Умартасылыҡ — Башҡортостан биҙәге

адъектив. столовый; кухонный

столовый; кухонный

Ашхана өҫтәле.

кухонный стол.


йүткерек

физиол. кашель


йүтәл

йүтәл (nominative singular)
йүтәлдәр (nominative plural)
йүтәлдең (singular)
йүтәлдәрҙең (plural)
йүтәлгә (dative singular)
йүтәлдәргә (dative plural)
йүтәлде (accusative singular)
йүтәлдәрҙе (accusative plural)
йүтәлдә (singular)
йүтәлдәрҙә (plural)
йүтәлдән (singular)
йүтәлдәрҙән (plural)

физиол. кашель


тәүтормош

ˈtæw.tʊ̞r.ˌmʊ̞ʂ

тәүтормош (nominative singular)
тәүтормоштоң (singular)
тәүтормошҡа (dative singular)
тәүтормошто (accusative singular)
тәүтормошта (singular)
тәүтормоштан (singular)

Сложение основ: башк. тәү- «первоначальный, первичный» + башк. тормош «жизнь».

истор. доисторическое время; первобытное общество; первобытнообщинный строй

Шүлгәнташ мәмерйәһе үҙенең тәүтормоштан һаҡланып ҡалған ташта уйылған һүрәттәре өсөн киң танылған.

Пещера «Шульганташ» знаменита своими наскольными рисунками, сохранившимися с первобытных времён.

Күреүебеҙсә, тәүтормошто өйрәнгән ғалимдар тулы булмаған өҙөк-өҙөк мәғлүмәткә таянып эш итергә мәжбүр; бындай мәғлүмәттән һығымта яһап интерпретация биреү бик ауырға төшә.

Как видим, учёные, изучающие доисторическую эпоху, вынужены работать, опираясь на фрагментарные данные; делать из таких данных выводы и интерпретировать их бывает очень тяжело.

адъектив. доисторический; первобытный, первобытнообщинный

Таштан яһалған тәүтормош хеҙмәт ҡоралдары.

Первобытные орудия труда, изготовленные из камня.

перен. примитивный; допотопный

примитивный; допотопный


шарт

шарт (nominative singular)
шарттар (nominative plural)
шарттың (singular)
шарттарҙың (plural)
шартҡа (dative singular)
шарттарға (dative plural)
шартты (accusative singular)
шарттарҙы (accusative plural)
шартта (singular)
шарттарҙа (plural)
шарттан (singular)
шарттарҙан (plural)

От арабск. شرط (šarṭ) "условие".

Торлаҡ шарттары

Жилищныеусловия.

лингв. условный

Шарт һөйкәлешендә торған ҡайһы бер ҡылым формалары, шарт төшөнсәһен юғалтып, һөйләмдә инеш һүҙ, ярҙамлыҡ һүҙҙәр функцияларын үтәп йөрөйҙәр.

Некоторые глагольные формы, стоящие в условном наклонении, теряютусловную семантику и выполняют в предложении функцию вводных (или) вспомогательных слов.


өлгө

өлгө (nominative singular)
өлгөләр (nominative plural)
өлгөнөң (singular)
өлгөләрҙең (plural)
өлгөгә (dative singular)
өлгөләргә (dative plural)
өлгөнө (accusative singular)
өлгөләрҙе (accusative plural)
өлгөлә (singular)
өлгөләрҙә (plural)
өлгөнән (singular)
өлгөләрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *ülgü "величина, мера, размер".

образец, образчик; эталон

Һирәк хәл: булған өлгөгә оҡшатып яҙылған әҫәр тәүсығанағына ҡарағанда киңерәк, көслөрәк булып сыҡты.

Редкий случай: произведение, написанное как подражание (уже) существующему образцу, оказалось шире и сильнее первоисточника.

модель; пример

Балалар ата-әсәләренән өлгө ала.

Дети берут пример с родителей.

прецедент; аналогичный случай


дөгө

дөгө (nominative singular)
дөгөнөң (singular)
дөгөгә (dative singular)
дөгөнө (accusative singular)
дөгөлә (singular)
дөгөнән (singular)

Мысырҙа башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр

В Египте большей частью выращивают рис, хлопок, пшеницу, овощи и фрукты.

адъектив. рисовый

дөгө бутҡаһы

рисовая каша


тәүсығанаҡ

ˈtæw.sɯ̞.ɢ̞ɑ.ˌnɑq

тәүсығанаҡ (nominative singular)
тәүсығанаҡтар (nominative plural)
тәүсығанаҡтың (singular)
тәүсығанаҡтарҙың (plural)
тәүсығанаҡҡа (dative singular)
тәүсығанаҡтарға (dative plural)
тәүсығанаҡты (accusative singular)
тәүсығанаҡтарҙы (accusative plural)
тәүсығанаҡта (singular)
тәүсығанаҡтарҙа (plural)
тәүсығанаҡтан (singular)
тәүсығанаҡтарҙан (plural)

Сложение основ: башк. тәү- «первоначальный, первичный» + башк. сығанаҡ «источник».

сығанаҡ

Ближайшее родство

существительные

сығыу

Ближайшее родство

первоисточник; оригинал; информация из первых рук

Мәғлүмәттең тәүсығанағы

первоисточник данных.

Авторға, әгәр ҙә ул тарих фәндәре докторы йәки кандидаты кеүек ғалимдар тапҡан тәүсығанаҡтарға шикләнеп ҡарай икән, башҡа мәғлүмәттәр килтерелгән дүрт тәүсығанаҡ тап та үҙеңдекен иҫбатла, тип әйтке килә.

Автору же, коли он с сомнением смотрит на первоисточники, обнаруженные такими учёными, как доктора или кандидаты исторических наук, хочется заявить: найди четыре первоисточника, в которых приводятся другие данные, и докажи свою (точку зрения).

«Тарихҡа яңы "аңлатма"мы был?», 2012 г. // «Ағиҙел»

Тарихҡа яңы "аңлатма"мы был?


Ҡытай

Ҡытай (nominative singular)
Ҡытайҙың (singular)
Ҡытайға (dative singular)
Ҡытайҙы (accusative singular)
Ҡытайҙа (singular)
Ҡытайҙан (singular)

От др.-тюрк. Qïtaǰ.

геогр., полит. Китай

Ебәк Юлы Ҡытайҙың эре сауҙа үҙәктәрен Яҡын Көнсығыш һәм Көньяҡ Европа менән тоташтырған.

(Великий) Шёлковый путь связывал крупные торговые центрыКитая с Ближним Востоком и Южной Европой.


Сүриә

Сүриә (nominative singular)
Сүриәнең (singular)
Сүриәгә (dative singular)
Сүриәне (accusative singular)
Сүриәлә (singular)
Сүриәнән (singular)

Из араб. سوريا (sūriyā) ‘Сирия’.

геогр., полит. Сирия

АҠШ етәкселеге граждандарын Сүриәгә барыуҙан тыйылып торорға саҡырҙы.

Администрация США призвала граждан (США) воздержаться от поездок вСирию.

«Ғәлиә»лә башлыса Мысырҙа, Сүриәлә, Төркиәлә белем алған билдәле ғалимдар һәм дин белгестәре уҡыта.

В (медресе) «Галия» преподают известные учёные и знатоки религии (ислама), получившие образование преимущественно в Египте,Сирии и Турции.

адъектив. сирийский


ойошма

ойошма (nominative singular)
ойошмалар (nominative plural)
ойошманың (singular)
ойошмаларҙың (plural)
ойошмаға (dative singular)
ойошмаларға (dative plural)
ойошманы (accusative singular)
ойошмаларҙы (accusative plural)
ойошмала (singular)
ойошмаларҙа (plural)
ойошманан (singular)
ойошмаларҙан (plural)

Отглагольное существительное: глагольная основа башк. ойош- «организовываться, формироваться» + суффикс -ма, образующий отглагольные существительные.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы

Организация Объединенных Наций.

Беҙҙең ойошма конкурент көрәшенән ҡурҡмай.

Наша организация не боится конкурентной борьбы.


әҙәбиәт

æ.ðæ.bʲi.ˈʲæt

әҙәбиәт (nominative singular)
әҙәбиәттәр (nominative plural)
әҙәбиәттең (singular)
әҙәбиәттәрҙең (plural)
әҙәбиәткә (dative singular)
әҙәбиәттәргә (dative plural)
әҙәбиәтте (accusative singular)
әҙәбиәттәрҙе (accusative plural)
әҙәбиәттә (singular)
әҙәбиәттәрҙә (plural)
әҙәбиәттән (singular)
әҙәбиәттәрҙән (plural)

арабск. ادبيّات (ʾádabiyât) «литература».

Нәфис әҙәбиәт

Художественная литература.

Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттар үтеп инә.

В Средние века в башкирскую литературу проникают многие сюжеты из арабской, персидской, индийской, позже из турецкой литературы.

школьн. литература

Урта мәктәптә әҙәбиәтте уҡытыу методикаһы.

Методика преподавания литературы в средней школе.

совокупность публикаций по определённой теме; литература, библиография


араҡы

араҡы (nominative singular)
араҡылар (nominative plural)
араҡының (singular)
араҡыларҙың (plural)
араҡыға (dative singular)
араҡыларға (dative plural)
араҡыны (accusative singular)
араҡыларҙы (accusative plural)
араҡыла (singular)
араҡыларҙа (plural)
араҡынан (singular)
араҡыларҙан (plural)

Из араб. عرق (ʿaraq) ‘алкогольный напиток’.

адъектив. водочный


оран

оран (nominative singular)
орандар (nominative plural)
орандың (singular)
орандарҙың (plural)
оранға (dative singular)
орандарға (dative plural)
оранды (accusative singular)
орандарҙы (accusative plural)
оранда (singular)
орандарҙа (plural)
орандан (singular)
орандарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *uran "боевой клич; пароль".

этногр. боевой клич (специфичный для конкретного рода)

перен. крик, призыв, клич

крик, призыв, клич

Байрам булһынмы, өмәме, берәй йыйылышмы – «Комсомолецтар, алға!» – тип оран һалыу етә ине.

Случись праздник, субботник или какое-либо собрание — достаточно было кинуть клич: «Комсомольцы, вперёд!».

«„Алға!“ – тип оран ташлау етә ине...», 26-10-2010 гг. // «Йәшлек»

„Алға!“ – тип оран ташлау етә ине...


мәҫәл

мәҫәл (nominative singular)
мәҫәлдәр (nominative plural)
мәҫәлдең (singular)
мәҫәлдәрҙең (plural)
мәҫәлгә (dative singular)
мәҫәлдәргә (dative plural)
мәҫәлде (accusative singular)
мәҫәлдәрҙе (accusative plural)
мәҫәлдә (singular)
мәҫәлдәрҙә (plural)
мәҫәлдән (singular)
мәҫәлдәрҙән (plural)

От араб. مثل (maṯal) ‘метафора; притча, иносказание’.

миҫал

Ближайшее родство

существительные

мәҫәлән

Ближайшее родство

филол. басня

Маймыл күп кенә мәҫәлдәрҙә наҙанлыҡты сағылдырыусы символ булып баҫа.

Во многихбаснях обезьяна предстаёт символом невежества.

Мәжит Ғафури «Януарҙарға килгән үләт» исемле мәҫәлендә Лафонтен заманынан билдәле сюжетҡа мөрәжәғәт итә.

Мажит Гафури в своей басне «Мор, пришедший к зверям» обращается к сюжету, известному со времён Лафонтена.

притча, иносказание


күҙ

күҙ (nominative singular)
күҙҙәр (nominative plural)
күҙҙең (singular)
күҙҙәрҙең (plural)
күҙгә (dative singular)
күҙҙәргә (dative plural)
күҙҙе (accusative singular)
күҙҙәрҙе (accusative plural)
күҙҙә (singular)
күҙҙәрҙә (plural)
күҙҙән (singular)
күҙҙәрҙән (plural)

Происходит от пратюркск. *göŕ / *köŕ «глаз; зрение», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. köz «глаз», башк. күҙ, кр.-тат. köz, карач.-балк. кёз, каракалп. koʻz, кумыкск. гёз, ногайск. коьз, казахск., кирг. көз, южн.-алтайск., шорск. кӧс, османск. گوز (göz), тур., азерб., гагаузск., туркм. göz, узб. koʻz (кўз), уйгурск. كۆز (köz), тат. күз (küz), чувашск. куҫ и др.

күҙлек

Ближайшее родство

существительные

анат. глаз; глаза

ҡыҫыҡ күҙ

перен. зрение; острота зрения

зрение; острота зрения

перен. глазок; окуляр; отверстие для загладывания

перен. отверстие, ушко

отверстие, ушко

энә күҙе

мәрйен күҙе

отверстие в бусинке

сглаз, дурной глаз

Бәләкәс баланы яман күҙҙән һаҡлып өс йәшкәсә кешегә күрһәтмәгәндәр.

Маленького ребёнка до трёх лет не показывали чужим людям, чтобы защитить его отдурного глаза.

адъектив. глазной

Өфө күҙ ауырыуҙары институты

Уфимский институтглазных болезней


ғашиҡ

ɢɑˈʃiq ~ ɢä.ˈʃi̠q ~ ʁä.ˈʃi̠q ~ ɢä.ˈɕi̠q ~ ʁä.ˈɕi̠q

ғашиҡ (nominative singular)
ғашиҡтар (nominative plural)
ғашиҡтың (singular)
ғашиҡтарҙың (plural)
ғашиҡҡа (dative singular)
ғашиҡтарға (dative plural)
ғашиҡты (accusative singular)
ғашиҡтарҙы (accusative plural)
ғашиҡта (singular)
ғашиҡтарҙа (plural)
ғашиҡтан (singular)
ғашиҡтарҙан (plural)

Из араб. عاشق (ʿāšiq) ‘влюблённый’.
Отсюда же (через огузское посредство) русск. ашуг.

ғашиҡлыҡ

Ближайшее родство

существительные

ғишыҡ

Ближайшее родство

существительные

ғашиҡланыу

Ближайшее родство

Ғашиҡтар тауға менә, аҙғандар соҡорға төшә.

Влюблённые поднимаются в гору, развращённые спускаются в яму.

Мустай Карим.

Мустай Карим.

Ғашиҡтар көнө.

Деньвлюблённых (День святого Валентина).

адъектив. влюблённый, любящий

влюблённый, любящий

Ғашиҡ егет.

Влюблённый юноша.


һүрәт

һүрәт (nominative singular)
һүрәттәр (nominative plural)
һүрәттең (singular)
һүрәттәрҙең (plural)
һүрәткә (dative singular)
һүрәттәргә (dative plural)
һүрәтте (accusative singular)
һүрәттәрҙе (accusative plural)
һүрәттә (singular)
һүрәттәрҙә (plural)
һүрәттән (singular)
һүрәттәрҙән (plural)

Происходит от арабск. صورة (Suura(t)) «рисунок, фотография».

рисунок; картина

Ҡәләм менән төшөрөлгән һүрәт

рисунок, нарисованный карандашом.


ағза

ағза (nominative singular)
ағзалар (nominative plural)
ағзаның (singular)
ағзаларҙың (plural)
ағзаға (dative singular)
ағзаларға (dative plural)
ағзаны (accusative singular)
ағзаларҙы (accusative plural)
ағзала (singular)
ағзаларҙа (plural)
ағзанан (singular)
ағзаларҙан (plural)

Из араб. اعضا (ʾaʿḍāʾ), мн. ч. от араб. عضو (ʿuḍw ~ ʿiḍw) ‘орган; член’.

ағзалыҡ

Ближайшее родство

существительные

член (общества, организации)

анат., биол. орган, часть тела, член

орган, часть тела, член


соҡор

соҡор (nominative singular)
соҡорҙар (nominative plural)
соҡорҙоң (singular)
соҡорҙарҙың (plural)
соҡорға (dative singular)
соҡорҙарға (dative plural)
соҡорҙо (accusative singular)
соҡорҙарҙы (accusative plural)
соҡорҙа (singular)
соҡорҙарҙа (plural)
соҡорҙан (singular)
соҡорҙарҙан (plural)

Общетюркское; ср. когнаты в других тюркских с тем же значением: тур. çukur, азерб. çuxur, туркм. çuxur, узб. chuqur, казахск. шұңқыр, кирг. чукур etc.
По Старостину, восходит к пратюрк. корню čok- "копать".

яма, ров, рытвина; углубление

Кешегә соҡор ҡаҙма — үҙең ауырһың.

Не копайяму для другого — сам упадёшь.

Влюблённые поднимаются в гору, развращённые спускаются вяму.

Мустай Карим

Мустай Карим


суфыйсылыҡ

суфыйсылыҡ (nominative singular)
суфыйсылыҡтар (nominative plural)
суфыйсылыҡтың (singular)
суфыйсылыҡтарҙың (plural)
суфыйсылыҡҡа (dative singular)
суфыйсылыҡтарға (dative plural)
суфыйсылыҡты (accusative singular)
суфыйсылыҡтарҙы (accusative plural)
суфыйсылыҡта (singular)
суфыйсылыҡтарҙа (plural)
суфыйсылыҡтан (singular)
суфыйсылыҡтарҙан (plural)

От башк. суфый «суфий» + -сы «аффикс производителя действия» + -лыҡ «аффикс группы предметов, абстракции, обладания качеством».

религ. суфизм

Суфыйсылыҡ мосолман донъяһының рухиәтенә, ғилеменә, фәлсәфәһенә үә әҙәбиәтенә киң йоғонто яһаған.

Суфизм оказал большое влияние на духовный мир, науку, философию и литературу мусульманского мира.

Урта быуат яҙма сығанаҡтарына таянып, ғалим урындағы суфыйсылыҡ традицияһын өйрәнә.

Ученый, опираясь на средневековые письменные источники, изучает местную традицию суфизма.


сәсән

сәсән (nominative singular)
сәсәндәр (nominative plural)
сәсәндең (singular)
сәсәндәрҙең (plural)
сәсәнгә (dative singular)
сәсәндәргә (dative plural)
сәсәнде (accusative singular)
сәсәндәрҙе (accusative plural)
сәсәндә (singular)
сәсәндәрҙә (plural)
сәсәндән (singular)
сәсәндәрҙән (plural)

Регулярно соответствует казахск. шешен «оратор», кирг. чечен, alt. чечен «id.»
По Старостину, в кыпчакских языках является монголизмом, восходя к др.-монг. **sečen "мудрый, умный".

этногр. сэсэн, народный сказитель у башкир, поэт-импровизатор

Әсәм теле миңә — сәсән теле.

Родной язык для меня — язык сэсэнов.

Рами Гарипов.

Рами Гарипов.

Сәсән һүҙе — бер алтын, күмәк кәңәш — мең алтын.

Слово сэсэна — одно сокровище (букв. золото), совет от народа — тысяча сокровищ.


Мысыр

Мысыр (nominative singular)
Мысырҙың (singular)
Мысырға (dative singular)
Мысырҙы (accusative singular)
Мысырҙа (singular)
Мысырҙан (singular)

Происходит от арабск. مصر (miṣr) «Египет».

геогр. Египет

Боронғо Мысыр

Древний Египет.

Мысырҙа башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр.

В Египте большей частью выращивают рис, хлопок, пшеницу, овощи и фрукты.

адъектив. египетский

Мысыр ғәрәп теленең үҙенсәлектәре.

Особенности египетского арабского языка.


туҙан

туҙан (nominative singular)
туҙандар (nominative plural)
туҙандың (singular)
туҙандарҙың (plural)
туҙанға (dative singular)
туҙандарға (dative plural)
туҙанды (accusative singular)
туҙандарҙы (accusative plural)
туҙанда (singular)
туҙандарҙа (plural)
туҙандан (singular)
туҙандарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. toz "пыль, прах".

Латин шрифтында нәшер ителгән гәзитте тарих туҙаны ныҡ баҫҡан, ҡағыҙы ҡатыланып, һары төҫкә ингән, әммә хәрефтәре юйылмаған.

На газету, изданную латинским шрифтом, обильно села пыль истории; бумага затвердела и приобрела жёлтый цвет, но буквы не стёрлись.

«Көҙгө артындағы “Ҡыҙыл Башҡортостан”», 26-04-2012 гг. // «Башҡортостан»

Көҙгө артындағы “Ҡыҙыл Башҡортостан”

Башҡортостан

адъектив. пылевой, пыльный

пылевой, пыльный


ҡуй

ҡуй (nominative singular)
ҡуйҙар (nominative plural)
ҡуйҙың (singular)
ҡуйҙарҙың (plural)
ҡуйға (dative singular)
ҡуйҙарға (dative plural)
ҡуйҙы (accusative singular)
ҡуйҙарҙы (accusative plural)
ҡуйҙа (singular)
ҡуйҙарҙа (plural)
ҡуйҙан (singular)
ҡуйҙарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *qoj "овца."

зоол. курдючная овца

курдючная овца

Ҡоро йылды ҡуй һимерә.

В засушливый год овца отъедается.

перен. курдючный

Ҡуй майы.

Курдючный жир.


мейес

мейес (nominative singular)
мейестәр (nominative plural)
мейестең (singular)
мейестәрҙең (plural)
мейескә (dative singular)
мейестәргә (dative plural)
мейесте (accusative singular)
мейестәрҙе (accusative plural)
мейестә (singular)
мейестәрҙә (plural)
мейестән (singular)
мейестәрҙән (plural)

Культурное заимствование из русского: русск. печь. Судя по степени фонетической адаптации, заимствование раннее.

печь, печка (печной)

Микротулҡынлы мейес

микроволноваяпечь


ҡайғы

ҡайғы (nominative singular)
ҡайғылар (nominative plural)
ҡайғының (singular)
ҡайғыларҙың (plural)
ҡайғыға (dative singular)
ҡайғыларға (dative plural)
ҡайғыны (accusative singular)
ҡайғыларҙы (accusative plural)
ҡайғыла (singular)
ҡайғыларҙа (plural)
ҡайғынан (singular)
ҡайғыларҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. qadğu / qaδğu / qajğu "печаль, горе, скорбь".

ҡайғырыу

Ближайшее родство

горе, печаль, скорбь

забота, беспокойство, хлопоты


ахырызаман

ɑ.χɯ̞.ˌrɯ̞.zɑ.ˈmɑn

ахырызаман (nominative singular)
ахырызамандың (singular)
ахырызаманға (dative singular)
ахырызаманды (accusative singular)
ахырызаманда (singular)
ахырызамандан (singular)

Сложение основ: арабск. آخر (’āxir) «последний» + арабск. زمان (zaman) «время; эпоха, период».

заман

Ближайшее родство

существительные

ахыр

Ближайшее родство

существительные

мифол., религ. конец света, светопреставление, апокалипсис

Ахырызамандан ҡасып ер аҫтына киткән Пенза сектанттарының бер өлөшө һаман да сыҡмаған.

Часть пензенских сектантов, скрывшихся под землёй отконца света, до сих пор не вышла (из укрытия).

Англияның климат үҙгәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ғалим-экологтары, ахырызаманға тиклем 40 йылдан да кәмерәк ваҡыт ҡалды, тип иҫбатлай.

Английские учёные-экологи, занимающиеся проблемами изменения климата, доказывают, что доконца света осталось менее 40 лет.

«Кешелек һәләкәте етеп килә», 07-09-2009 гг. // «Йәшлек»

Кешелек һәләкәте етеп килә


һарыҡ

һарыҡ (nominative singular)
һарыҡтар (nominative plural)
һарыҡтың (singular)
һарыҡтарҙың (plural)
һарыҡҡа (dative singular)
һарыҡтарға (dative plural)
һарыҡты (accusative singular)
һарыҡтарҙы (accusative plural)
һарыҡта (singular)
һарыҡтарҙа (plural)
һарыҡтан (singular)
һарыҡтарҙан (plural)

В СИГТЯ приведены татарская (тат. сарык) и чувашская (чувашск. сурӑх) формы; таким образом, демонстрируется поволжский ареал распространения лексемы (в отличие от общетюрк. qoj, см. башк. ҡуй).
Тот же источник при этом проводит параллель с казахск. сарық «название породы овец».
Старостин приводит более обширные тюркские параллели (включая таковые в сибирских тюркских) и восстанавливает пратюркский архетип *sarɨk.

Һарыҡ көтөүе.

адъектив. овечий

Һарыҡ йөнө.

Овечья шерсть.


саң

саң (nominative singular)
саңдар (nominative plural)
саңдың (singular)
саңдарҙың (plural)
саңға (dative singular)
саңдарға (dative plural)
саңды (accusative singular)
саңдарҙы (accusative plural)
саңда (singular)
саңдарҙа (plural)
саңдан (singular)
саңдарҙан (plural)

Лексема имеет ареальное распространение в тюркских языках: казахск. шаң, кирг. чаң «id.»

Турғай саңда ҡойонһа, ямғыр яуа.

Если воробей купается в пыли, то пойдёт дождь.

адъектив. пылевой, пыльный

пылевой, пыльный

Саң бураны

пыльная буря.


саң

Общетюркское; др.-тюрк. čaŋ "колокол; тарелки (муз. инструмент)" < кит. 鉦 (zhēng) «гонг».

звон (железа, колокола)

Ҡаланан даң-доң саң ҡаҡҡан тауыш ишетелде.

Из города послышался звон колокола.

перен. набат; сигнал тревоги

набат; сигнал тревоги

Һуңғы арала, ниһәйәт, властең төрлө кимәлдерендә саң ҡаға башланылар: конференциялар йыялар, докладтар уҡыйҙар, һәр министрлыҡ тиерлек үҙ проектын тәҡдим итә.

В последнее время на разных уровнях власти наконец начали бить тревогу: созывают конференции, читают доклады, чуть ли не каждое министерство предлагает свой проект.

«“Мин арыным”, имеш…», 27-02-2010 гг. // «Ваҡыт!»

“Мин арыным”, имеш…


ынйы

ынйы (nominative singular)
ынйылар (nominative plural)
ынйының (singular)
ынйыларҙың (plural)
ынйыға (dative singular)
ынйыларға (dative plural)
ынйыны (accusative singular)
ынйыларҙы (accusative plural)
ынйыла (singular)
ынйыларҙа (plural)
ынйынан (singular)
ынйыларҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. jenčü ~ jünčü ~ ǯenčü ~ ünǯü "жемчуг" < кит. 珍珠 (zhēnzhū) «жемчуг».
Русское слово жемчуг - из тюркского источника.

жемчуг; жемчужина

Мин халҡымдың сәскә күңеленән бал ҡортондай ынйы йыямын.

Я, как пчела с цветка, собираю жемчужины с духовного мира моего народа.

Рами Гарипов.

Рами Гарипов.


шәреҡ

шәреҡ (nominative singular)
шәреҡтең (singular)
шәреҡкә (dative singular)
шәреҡте (accusative singular)
шәреҡтә (singular)
шәреҡтән (singular)

От арабск. شرق (šarq) «восток».

адъектив. восточный

Шәреҡ бейеүе

восточный танец.

Ниңәлер беҙҙә шәреҡ ҡатын-ҡыҙҙарына йәлләү менән ҡарайҙар, йәнәhе, уларҙың азатлығы сикле, ситлектәге ҡош хәлендә көн күрәләр.

Почему-то у нас смотрят навосточных женщин с жалостью — дескать, их свобода ограничена, они живут как птица в клетке.

«03-2009» // «Ватандаш»

03-2009


уйын

уйын (nominative singular)
уйындар (nominative plural)
уйындың (singular)
уйындарҙың (plural)
уйынға (dative singular)
уйындарға (dative plural)
уйынды (accusative singular)
уйындарҙы (accusative plural)
уйында (singular)
уйындарҙа (plural)
уйындан (singular)
уйындарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. ojun "игра".

уйынсыҡ

Ближайшее родство

существительные

уйнаш

Ближайшее родство

существительные

уйнау

Ближайшее родство

өҫтәл уйыны

настольная игра.

отош уйыны

азартная игра.

Бүрәнәлә тоҡ менән һуғышыу — һабантуй уйыны.

Борьба мешками на бревне — народная забава на сабантуе.

перен. развлечение, потеха; шутка

развлечение, потеха; шутка

представление, зрелище

Егет буй еткәс, кистәрен киске уйынға сығып юғалыр булды, таң атыуға саҡ ҡайтып инә ине.

Когда парень подрос, стал по вечерам пропадать на дискотеках, едва возвращался домой к рассвету.

воен. учения

орнитол. ток, токование

ток, токование

адъектив. игровой


уйын

адъектив. козырный


хөкүмәт

хөкүмәт (nominative singular)
хөкүмәттәр (nominative plural)
хөкүмәттең (singular)
хөкүмәттәрҙең (plural)
хөкүмәткә (dative singular)
хөкүмәттәргә (dative plural)
хөкүмәтте (accusative singular)
хөкүмәттәрҙе (accusative plural)
хөкүмәттә (singular)
хөкүмәттәрҙә (plural)
хөкүмәттән (singular)
хөкүмәттәрҙән (plural)

От арабск. حكومة (ḥukūma) «правительство», мн.ч.арабск. حكومات (ḥukumāt).

хаким

Ближайшее родство

существительные

хөкөм

Ближайшее родство

существительные

правительство; администрация

Батша хөкүмәте

царское првительство.

Зәки Вәлидиҙең Совет хөкүмәте тарафына сығыуын хуп күрмәй, Мөхәммәт Ҡорбанғәлиев башҡорттар исеменән Колчак хөкүмәтен яҡлау тураһында белдерә.

Не одобрив переход Валиди на сторону Советского правительства, Мухаммет(-Габдулхай) Курбангалиев заявил от имени башкир о поддержке администрации Колчака.

государственные органы; государство


батша

батша (nominative singular)
батшалар (nominative plural)
батшаның (singular)
батшаларҙың (plural)
батшаға (dative singular)
батшаларға (dative plural)
батшаны (accusative singular)
батшаларҙы (accusative plural)
батшала (singular)
батшаларҙа (plural)
батшанан (singular)
батшаларҙан (plural)

От перс. پادشاه (pâd(e)šâh) «царь, монарх, падишах».

государь, монарх

властелин, властитель

Аҡ батша

Белый (т.е. русский) царь.

Әбей батша

Екатерина II (букв. царь-старушка)

адъектив. царский

батша хөкүмәте

царское правительство


саҡматаш

минер. кремень


тараф

тараф (nominative singular)
тарафтар (nominative plural)
тарафтың (singular)
тарафтарҙың (plural)
тарафҡа (dative singular)
тарафтарға (dative plural)
тарафты (accusative singular)
тарафтарҙы (accusative plural)
тарафта (singular)
тарафтарҙа (plural)
тарафтан (singular)
тарафтарҙан (plural)

От арабск. طرف (ṭaraf) «сторона».

битараф

Ближайшее родство

прилагательные

геогр. сторона света

сторона света

сторона, направление

перен. сторона (спора, конфликта и т. д.)

сторона (спора, конфликта и т. д.)

Не одобрив переход Валиди на сторону Советской власти, Мухаммет(-Габдулхай) Курбангалиев заявил от имени башкир о поддержке администрации Колчака.


ҡумта

ҡумта (nominative singular)
ҡумталар (nominative plural)
ҡумтаның (singular)
ҡумталарҙың (plural)
ҡумтаға (dative singular)
ҡумталарға (dative plural)
ҡумтаны (accusative singular)
ҡумталарҙы (accusative plural)
ҡумтала (singular)
ҡумталарҙа (plural)
ҡумтанан (singular)
ҡумталарҙан (plural)

Лексема известна в диалектах татарского (тобольские говоры) и сибирских тюркских: шорском, хакасском (хакас. хомды «гроб»), горноалтайском (комда) и тувинском (хомду).

коробка, коробочка

Кәнфит ҡумтаһы

Коробка конфет.

Халыҡтың хәтерендәлер: Чубайс ксерокс ҡағыҙҙары ҡумтаһы туп-тулы долларҙар менән һайлау штабында тотолғайны.

Народ, наверно, помнит: Чубайс был пойман (за руку) в выборном штабе с коробкой из-под бумаги для ксерокса, полной долларов.

Пандора ҡумтаһы

Ящик Пандоры.

Күҙлек ҡумтаһы

футляр для очков.

спец., спорт. коробка

Хоккей ҡумтаһы

Хоккейная коробка

Тиҙлек ҡумтаһы

Коробка скоростей.


уҡытыусы

уҡытыусы (nominative singular)
уҡытыусылар (nominative plural)
уҡытыусының (singular)
уҡытыусыларҙың (plural)
уҡытыусыға (dative singular)
уҡытыусыларға (dative plural)
уҡытыусыны (accusative singular)
уҡытыусыларҙы (accusative plural)
уҡытыусыла (singular)
уҡытыусыларҙа (plural)
уҡытыусынан (singular)
уҡытыусыларҙан (plural)

Основа башк. уҡытыу «учить, преподавать, обучать» + аффикс -сы со значением «производитель действия, профессия».

уҡытыу

Ближайшее родство

учитель, учительница (в школе)

Өҫтәүенә, уҡытыусы апай мине таҡтаға мәсьәлә сисергә сығарҙы.

К тому жеучительница вызвала меня к доске решать задачу.

Уҡытыусы баланың һәр фекерен ихтирам итеп, уны тыңларға, йүнәлеш бирергә һәм үҫтерергә тейеш.

Учитель должен слушать ребёнка, уважая его каждую мысль; давать ей направление и развивать её.

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: «Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ», тип әйтергә яратабыҙ.

Мы,учителя, часто любим говорить ученикам: «Дневник — это ваше лицо.»

Уҡытыусының ғүмере мәктәптә үтә.

Жизньучителя проходит в школе.


ҡатырға

qɑ.tɯ̞r.ˈɢ̞ɑ

ҡатырға (nominative singular)
ҡатырғалар (nominative plural)
ҡатырғаның (singular)
ҡатырғаларҙың (plural)
ҡатырғаға (dative singular)
ҡатырғаларға (dative plural)
ҡатырғаны (accusative singular)
ҡатырғаларҙы (accusative plural)
ҡатырғала (singular)
ҡатырғаларҙа (plural)
ҡатырғанан (singular)
ҡатырғаларҙан (plural)

Шыршы башына ҡатырғанан ҡырҡылған ҡыҙыл йондоҙ ҡуйҙыҡ.

На вершину ёлки мы прикрепили вырезанную из картона красную звезду.

адъектив. картонный

Һуңғы йылдарҙа балалар өсөн ҡатырға битле китаптар ҙа популяр булып китте.

В последние годы также популярными стали книги для детей с картонными страницами.


ғәҙәт

ғәҙәт (nominative singular)
ғәҙәттәр (nominative plural)
ғәҙәттең (singular)
ғәҙәттәрҙең (plural)
ғәҙәткә (dative singular)
ғәҙәттәргә (dative plural)
ғәҙәтте (accusative singular)
ғәҙәттәрҙе (accusative plural)
ғәҙәттә (singular)
ғәҙәттәрҙә (plural)
ғәҙәттән (singular)
ғәҙәттәрҙән (plural)

От арабск. عادة (ʿā́da) «привычка, обычай, практика», мн.ч. арабск. عادات (ʿā́dat).

привычка, обыкновение

Яманы ғына түгел, яҡшы ғәҙәт тә тиҙ йоғоусан.

Не только плохая, но и хорошая привычка приобретается (букв. пристаёт) быстро.

Мәмбәт, ҡаҙаҡтарға ҡайтҡас, насар ғәҙәт ҡыуа башлай: харам үлгән малды дөрөҫ тип таба.

Когда Мамбет вернулся к казахам, у него появилась дурное обыкновение: он стал считать нормальным (есть мясо) скота, павшего ненадлежащим образом (т.е. не убитого по канонам ислама).

("Мамбет". Башкирская народная сказка).

("Мамбет". Башкирская народная сказка).

обычай, традиция


аҡсабан

орнитол. луток


көгөрләүек

орнитол. мородунка


ҡауҙы

ҡауҙы (nominative singular)
ҡауҙылар (nominative plural)
ҡауҙының (singular)
ҡауҙыларҙың (plural)
ҡауҙыға (dative singular)
ҡауҙыларға (dative plural)
ҡауҙыны (accusative singular)
ҡауҙыларҙы (accusative plural)
ҡауҙыла (singular)
ҡауҙыларҙа (plural)
ҡауҙынан (singular)
ҡауҙыларҙан (plural)

орнитол. аист


Архангельск

Архангельск (аналогично русскому слову)


ҡаҙаҡ

ҡаҙаҡ (nominative singular)
ҡаҙаҡтар (nominative plural)
ҡаҙаҡтың (singular)
ҡаҙаҡтарҙың (plural)
ҡаҙаҡҡа (dative singular)
ҡаҙаҡтарға (dative plural)
ҡаҙаҡты (accusative singular)
ҡаҙаҡтарҙы (accusative plural)
ҡаҙаҡта (singular)
ҡаҙаҡтарҙа (plural)
ҡаҙаҡтан (singular)
ҡаҙаҡтарҙан (plural)

Происходит от самоназвания казахов - казахск. қазақ.

Ҡаҙағстан

Ближайшее родство

существительные

казах, казашка

("Мамбет". Башкирская народная сказка).

("Мамбет". Башкирская народная сказка).

адъектив. казахский

Ҡаҙаҡ теле

казахский язык.

Башҡорт думбыраһынан айырмалы, ҡаҙаҡ думбыраһы ике ҡыллы була.

В отличие от башкирской домбыры, казахская домбыра бывает двухструнной.


ҡаҙаҡ

Происходит от ??

гвоздь (гвоздевой, гвоздяной; гвоздильный)


ҡаҙаҡ

Происходит от ??

ике ҡаҙаҡ май

двафунта масла


төркөм

төркөм (nominative singular)
төркөмдәр (nominative plural)
төркөмдөң (singular)
төркөмдәрҙең (plural)
төркөмгә (dative singular)
төркөмдәргә (dative plural)
төркөмдө (accusative singular)
төркөмдәрҙе (accusative plural)
төркөмдә (singular)
төркөмдәрҙә (plural)
төркөмдән (singular)
төркөмдәрҙән (plural)

Ҡан төркөмө.

Группа крови.

Ҡунаҡтар, һанашмаҡ әйтеп, ике төркөмгә бүленә; уртала һыҙыҡ һыҙыла.

Гости произносят считалку и делятся на двегруппы; посередине чертится черта.

«Балалар өсөн махсус сығарылыш», 22-06-2009 гг. // «Йәшлек»

Балалар өсөн махсус сығарылыш

муз. группа (музыкальный коллектив)

группа (музыкальный коллектив)


Ҡаҙағстан

qɑ.ðɑ.ɢ̞ɯ̞̆s.ˈtɑn

Ҡаҙағстан (nominative singular)
Ҡаҙағстандың (singular)
Ҡаҙағстанға (dative singular)
Ҡаҙағстанды (accusative singular)
Ҡаҙағстанда (singular)
Ҡаҙағстандан (singular)

Сложение основ: башк. ҡаҙаҡ «казах» + аффикс -стан со значением «страна, государство».

ҡаҙаҡ

Ближайшее родство

существительные

геогр. Казахстан

Аҡмулла көндәре, йолаға ярашлы, Ҡаҙағстанда башланып, мәғрифәтсенең тыуған төйәгендә тамамлана.

Дни Акмуллы по традиции начинаются вКазахстане и завершаются в родных местах просветителя.

Ҡаҙағстанда ла аҙаш ауыл бар икән.

Оказывается, вКазахстане есть аул с таким же названием.

адъектив. казахстанский, относящийся к Казахстану

казахстанский, относящийся к Казахстану

Ҡаҙағстан тимер юлы.

Казахстанские железные дороги.


кимереүсе

кимереүсе (nominative singular)
кимереүселәр (nominative plural)
кимереүсенең (singular)
кимереүселәрҙең (plural)
кимереүсегә (dative singular)
кимереүселәргә (dative plural)
кимереүсене (accusative singular)
кимереүселәрҙе (accusative plural)
кимереүселә (singular)
кимереүселәрҙә (plural)
кимереүсенән (singular)
кимереүселәрҙән (plural)

Отглагольное имя: башк. кимереү «грызть (имя действия)» + башк. -се «аффикс производителя действия».

зоол. грызун

Кимереүселәргә һәм башҡа ваҡ хайуандарға яңғыҙ һунарсы булһа ла, бесәй — социаль хайуан

Хотя (она) и охотится нагрызунов и других мелких животных в одиночку, кошка - социальное животное.


ҡойроҡ

ҡойроҡ (nominative singular)
ҡойроҡтар (nominative plural)
ҡойроҡтоң (singular)
ҡойроҡтарҙың (plural)
ҡойроҡҡа (dative singular)
ҡойроҡтарға (dative plural)
ҡойроҡто (accusative singular)
ҡойроҡтарҙы (accusative plural)
ҡойроҡта (singular)
ҡойроҡтарҙа (plural)
ҡойроҡтан (singular)
ҡойроҡтарҙан (plural)

От пратюркск. *Kudruk «хвост», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. qudruq, quduruq, quðruq, башк. ҡойроҡ, южн.-алтайск., кирг. куйрук, азерб., крымск.-тат., узб. quyruq, тат. койрык, qoyrıq, туркм. guýruk, гагауз., тур. kuyruk, казахск. құйрық, карач.-балкарск., кумыкск. къуйрукъ, тофалар. ӄудуруӄ, долганск., якут. кутурук, урумск. хурйух, шорск. қузруқ, қузуруқ и др.


ҡыҙылса

qɯ̞.ðɯ̞ɫ.ˈsɑ

ҡыҙылса (nominative singular)
ҡыҙылсаның (singular)
ҡыҙылсаға (dative singular)
ҡыҙылсаны (accusative singular)
ҡыҙылсала (singular)
ҡыҙылсанан (singular)

Тәүге бишәүһе ул саҡтарҙа, ҡырҡынсы йылдарҙа, баш бирмәгән ҡыҙылса сиренән яҡты донъянан киткән.

Первые пятеро (детей) ушли на тот свет от кори, которая бушевала тогда, в сороковые годы.

«Шатлыҡ һағыш аша килә.», 20-10-2011 гг. // «Торатау»

Шатлыҡ һағыш аша килә.


Башҡортостан

Башҡортостан (nominative singular)
Башҡортостандың (singular)
Башҡортостанға (dative singular)
Башҡортостанды (accusative singular)
Башҡортостанда (singular)
Башҡортостандан (singular)

Происходит от башк. Башҡортостан; первая часть слова — из башҡорт «башкирский», вторая (-стан) — из перс. ستان (stān) «страна; место», также санскр. स्थान (sthā́na); восходит к праиндоевр. *steh₂- «стоять». Родственно русск. стан..

башҡорт

Ближайшее родство

существительные

геогр. Башкортостан

Башкортостан

Башҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө изге Мәккәгә һәм Мәҙинәгә 1 ноябрҙә юлға сыҡты.

Группа (мусульман) изБашкортостана, впервые совершающих хадж, выехала в священные Мекку и Медину 1 ноября.

Рэп стиле Башҡортостанда үҙ яйы менән ниндәйҙер үрҙәр яулап яйлап уҫешә.

Стиль рэп потихоньку развивается вБашкортостане, находя свои пути и завоёвывая некоторые высоты.

адъектив. относящийся к Башкортостану

относящийся к Башкортостану


сәсәк

сәсәк (nominative singular)
сәсәктең (singular)
сәсәккә (dative singular)
сәсәкте (accusative singular)
сәсәктә (singular)
сәсәктән (singular)

Общетюркское; пратюрк. *čeček "цветок; оспа".
Омонимия "цветок"/"оспа" в тюркских развилась, вероятно, под влиянием кит. 天花 (tiānhuā) «оспа», где 天 "небо" и 花 "цветок".
В башкирском эта омонимия оказалась разрешена за счёт разведения значений по разным лексемам, ср. башк. сәскә «цветок».

Һыу сәсәге

ветряная оспа, ветрянка.

Ҡара сәсәк

натуральная (букв. чёрная) оспа.

Бәләкәс ҡыҙым ошоғаса ҡыҙылса менән дә, сәсәк менән дә ауырыманы.

Моя младшая дочь до сих пор не болела ни корью, ни оспой.

Зайнаб Биишева.

Зайнаб Биишева.


себен

себен (nominative singular)
себендәр (nominative plural)
себендең (singular)
себендәрҙең (plural)
себенгә (dative singular)
себендәргә (dative plural)
себенде (accusative singular)
себендәрҙе (accusative plural)
себендә (singular)
себендәрҙә (plural)
себендән (singular)
себендәрҙән (plural)

Общетюркское; пратюрк. *čīpɨn > др.-тюрк. (караханид.) *čɨbɨn~*čɨbun > пракыпч. *čɨbɨn "муха".

Бал себенде, яҡшы hүҙ әҙәмде берләштерә.

Мёд сводит вместе мух, доброе слово объединяет людей.

Башкирская пословица

Башкирская пословица


һинд

һинд (nominative singular)
һиндтар (nominative plural)
һиндтың (singular)
һиндтарҙың (plural)
һиндҡа (dative singular)
һиндтарға (dative plural)
һиндты (accusative singular)
һиндтарҙы (accusative plural)
һиндта (singular)
һиндтарҙа (plural)
һиндтан (singular)
һиндтарҙан (plural)

Из перс. هند (hend) ‘Индия’.

Һиндостан

Ближайшее родство

имена собственные

Һинд-Ҡытай

Ближайшее родство

имена собственные

Һиндтарҙың тормошо кинола ғына матурмы?

Жизньиндийцев красива только в кино?

адъектив. индийский

Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттар үтеп инә.

В Средние века в башкирскую литературу проникают многие сюжеты из арабской, персидской,индийской, позже из турецкой литературы.


серәкәй

серәкәй (nominative singular)
серәкәйҙәр (nominative plural)
серәкәйҙең (singular)
серәкәйҙәрҙең (plural)
серәкәйгә (dative singular)
серәкәйҙәргә (dative plural)
серәкәйҙе (accusative singular)
серәкәйҙәрҙе (accusative plural)
серәкәйҙә (singular)
серәкәйҙәрҙә (plural)
серәкәйҙән (singular)
серәкәйҙәрҙән (plural)

Тапма серәкәйе

малярийный комар.

адъектив. комариный


йылға

йылға (nominative singular)
йылғалар (nominative plural)
йылғаның (singular)
йылғаларҙың (plural)
йылғаға (dative singular)
йылғаларға (dative plural)
йылғаны (accusative singular)
йылғаларҙы (accusative plural)
йылғала (singular)
йылғаларҙа (plural)
йылғанан (singular)
йылғаларҙан (plural)

В СИГТЯ предлагается восстанавливать архетип *jylga ~ *ǯylga "река".
Когнаты: тат. елга «река», казахск. жылға «ложе ручья, балка, ложбина», кирг. жылға «id.»

река (речной)

Мул һыулы йылға.

Полноводнаярека.

Яҙғы ташҡында йылғаға яҡын йорттар зыян күрә.

В весеннее половодье пострадали дома, (расположенные) близко креке.


ҡыяр

ҡыяр (nominative singular)
ҡыярҙар (nominative plural)
ҡыярҙың (singular)
ҡыярҙарҙың (plural)
ҡыярға (dative singular)
ҡыярҙарға (dative plural)
ҡыярҙы (accusative singular)
ҡыярҙарҙы (accusative plural)
ҡыярҙа (singular)
ҡыярҙарҙа (plural)
ҡыярҙан (singular)
ҡыярҙарҙан (plural)

От перс. خیار (xiyâr).


-стан

Происходит от перс. ستان (stān) «страна; место», также санскр. स्थान (sthā́na); восходит к праиндоевр. *steh₂- «стоять». Родственно русск. стан..

при добавлении к названиям этносов образует названия государств, национальных республик, иных государственных образований , , , .

башҡорт → Башҡортостан

татар → Татарстан

ҡаҙаҡ → Ҡаҙағстан

ҡырғыҙ → Ҡырғыҙстан


саҡрым

саҡрым (nominative singular)
саҡрымдар (nominative plural)
саҡрымдың (singular)
саҡрымдарҙың (plural)
саҡрымға (dative singular)
саҡрымдарға (dative plural)
саҡрымды (accusative singular)
саҡрымдарҙы (accusative plural)
саҡрымда (singular)
саҡрымдарҙа (plural)
саҡрымдан (singular)
саҡрымдарҙан (plural)

Лексема известна в других кыпчакских языках: казахск. шақырым, кирг. чакырым, alt. чакырым, тат. чакрым «id.»
Образована от глагольной основы *čaqïr- "звать, окликать" (ср. башк. саҡырыу «id.»). Первичное значение — "расстояние, на котором слышно крик, звуковой сигнал".

Ауылға саҡрым ярым самаһы ер ҡалғас, Ташморон аҫтындағы туғайға атайым атын туҡтатты.

Когда до аула оставалось около полутора километров, мой отец остановил лошадь на лугу у реки Ташмурун.

(Нугуман Мусин).

(Нугуман Мусин).

устар. верста

Буранбайҙың менгән ҡашҡа аты // саҡрым-саҡрым бармай ҙа баш ташлай.

Белолобый конь, на котором ездил Буранбай, поникает головой, не пройдя и версты.

Башкирская народная песня «Буранбай».

Башкирская народная песня «Буранбай».


бәпембә

бәпембә (nominative singular)
бәпембәләр (nominative plural)
бәпембәнең (singular)
бәпембәләрҙең (plural)
бәпембәгә (dative singular)
бәпембәләргә (dative plural)
бәпембәне (accusative singular)
бәпембәләрҙе (accusative plural)
бәпембәлә (singular)
бәпембәләрҙә (plural)
бәпембәнән (singular)
бәпембәләрҙән (plural)

ботан. одуванчик


йышҡы

йышҡы (nominative singular)
йышҡылар (nominative plural)
йышҡының (singular)
йышҡыларҙың (plural)
йышҡыға (dative singular)
йышҡыларға (dative plural)
йышҡыны (accusative singular)
йышҡыларҙы (accusative plural)
йышҡыла (singular)
йышҡыларҙа (plural)
йышҡынан (singular)
йышҡыларҙан (plural)

строит. рубанок


етем

етем (nominative singular)
етемдәр (nominative plural)
етемдең (singular)
етемдәрҙең (plural)
етемгә (dative singular)
етемдәргә (dative plural)
етемде (accusative singular)
етемдәрҙе (accusative plural)
етемдә (singular)
етемдәрҙә (plural)
етемдән (singular)
етемдәрҙән (plural)

От арабск. يتيم (yatiim) «сирота».

Үкһеҙ етем

круглый сирота.

Атаһының айырым йәшәүен, атаһы үлеп, етем ҡалыуға ҡарағанда ла ауырыраҡ кисерә бала.

Ребёнок тяжелее переживает, когда отец живёт отдельно, чем когда отец умер и он остался сиротой.


ылыҫ

ылыҫ (nominative singular)
ылыҫтар (nominative plural)
ылыҫтың (singular)
ылыҫтарҙың (plural)
ылыҫҡа (dative singular)
ылыҫтарға (dative plural)
ылыҫты (accusative singular)
ылыҫтарҙы (accusative plural)
ылыҫта (singular)
ылыҫтарҙа (plural)
ылыҫтан (singular)
ылыҫтарҙан (plural)

Происходит от ??

Ҡорҙар ҡайын бөрөһө, алҡаһы, ә һуйырҙар ҡарағай ылыҫы менән туҡлана.

Глухари едят березовые почки и сережки, а тетеревы — сосновуюхвою.

адъектив. хвойный

Ылыҫ урманы.

Хвойный лес.


йәтим

йәтим (nominative singular)
йәтимдәр (nominative plural)
йәтимдең (singular)
йәтимдәрҙең (plural)
йәтимгә (dative singular)
йәтимдәргә (dative plural)
йәтимде (accusative singular)
йәтимдәрҙе (accusative plural)
йәтимдә (singular)
йәтимдәрҙә (plural)
йәтимдән (singular)
йәтимдәрҙән (plural)

От арабск. يتيم (yatiim) «сирота».

Ағалы-энеле Сид һәм Чарли йәтимдәр һәм ярлылар мәктәбенә бирелә.

Братьев Сида и Чарли отдают в школу для сирот и бедных.

Тыуған ерҙән яҙған — ете йәтим, тыуған телдән яҙған — мең йәтим.

Лишившийся родины — семь (раз) сирота, лишившийся родного языка — тысячу (раз) сирота.


ғөмүмән

От арабск. عموما (ʿumūman) «в общем».

вводн. сл. в общем, в целом, в основном, вообще

в общем, в целом, в основном, вообще

Ғөмүмән, бындай фажиғәләр Америка Ҡушма Штаттарында, ҡорал ирекле рәүештә һатылған илдә, йыш ҡына булып тора.

В целом же, такие трагедии в Соединённых Штатах Америки — стране, где оружие продаётся свободно — случаются часто.


ҡорал

ҡорал (nominative singular)
ҡоралдар (nominative plural)
ҡоралдың (singular)
ҡоралдарҙың (plural)
ҡоралға (dative singular)
ҡоралдарға (dative plural)
ҡоралды (accusative singular)
ҡоралдарҙы (accusative plural)
ҡоралда (singular)
ҡоралдарҙа (plural)
ҡоралдан (singular)
ҡоралдарҙан (plural)

собир. оружие

орудие (труда), инструмент

Хеҙмәт ҡоралы

орудие труда

муз. музыкальный инструмент

музыкальный инструмент


Америка Ҡушма Штаттары

ä.ˈmʲe.rʲi.kä quʂˈmɑ ʂtɑ.tːɑˈrɯ̞

геогр., полит. Соединённые Штаты Америки

Соединённые Штаты Америки

Респонденттарҙың 35 проценты, Рәсәйгә ҡарата Америка Ҡушма Штаттары дошмандарса ҡарай, тип иҫәпләй.

35 процентов респондентов считают, чтоСоединённые Штаты Америки враждебно относятся к России.

В целом же, такие трагедии вСоединённых Штатах Америки — стране, где оружие продаётся свободно — случаются часто.

ru-Америка_Ҡушма_Штаттары-ba-phrase-zKPk~y4M

адъектив. американский

американский

ru-Америка_Ҡушма_Штаттары-ba-phrase-jOd2fCha


АҠШ

АҠШ (nominative singular)
АҠШтың (singular)
АҠШҡа (dative singular)
АҠШты (accusative singular)
АҠШта (singular)
АҠШтан (singular)

геогр., полит. сокр. от Америка Ҡушма Штаттары; Соединённые Штаты Америки

Был осорҙа АҠШ Япония менән мөнәсәбәтен нығытыуға баҫым яһай ине.

В этот период США придавали особое значение укреплению отношений с Японией.

АҠШ етәкселеге граждандарын Сүриәгә барыуҙан тыйылып торорға саҡырҙы.

Администрация США призвала граждан (США) воздержаться от поездок в Сирию.

адъектив. американский, относящийся к США

американский, относящийся к США

АҠШ доллары

АҠШ илселеге

американское посольство.


ондатра

ондатра (nominative singular)
ондатралар (nominative plural)
ондатраның (singular)
ондатраларҙың (plural)
ондатраға (dative singular)
ондатраларға (dative plural)
ондатраны (accusative singular)
ондатраларҙы (accusative plural)
ондатрала (singular)
ондатраларҙа (plural)
ондатранан (singular)
ондатраларҙан (plural)

Происходит от индейск. (гуронск.).

зоол. ондатра (аналогично русскому слову)

ондатра (аналогично русскому слову)


тамуҡ

тамуҡ (nominative singular)
тамуҡтың (singular)
тамуҡҡа (dative singular)
тамуҡты (accusative singular)
тамуҡта (singular)
тамуҡтан (singular)

Восходит к др.-тюрк. tamuγ ~ tamuq ~ tamu "ад, преисподняя".
Судя по удержанию в башкирском конечного -q и губного гласного во втором слоге, проникло через посредство письменного чагатайского языка.

мифол., религ. ад, преисподняя

ад, преисподняя

Тамаҡ тамуҡҡа төшөрә.

Брюхо до ада довёдёт.


нәшриәт

næʃ.rʲi.ˈʲæt

нәшриәт (nominative singular)
нәшриәттәр (nominative plural)
нәшриәттең (singular)
нәшриәттәрҙең (plural)
нәшриәткә (dative singular)
нәшриәттәргә (dative plural)
нәшриәтте (accusative singular)
нәшриәттәрҙе (accusative plural)
нәшриәттә (singular)
нәшриәттәрҙә (plural)
нәшриәттән (singular)
нәшриәттәрҙән (plural)

От арабск. نشريّة «издательство».

издательство

Нәшриәт ғәйебе менән киткән етешһеҙлектәр өсөн редакция яуап бирмәй.

Редакция не несёт ответственности за недостатки, возникшие по вине издательства.


ҡол

ҡол (nominative singular)
ҡолдар (nominative plural)
ҡолдоң (singular)
ҡолдарҙың (plural)
ҡолға (dative singular)
ҡолдарға (dative plural)
ҡолдо (accusative singular)
ҡолдарҙы (accusative plural)
ҡолда (singular)
ҡолдарҙа (plural)
ҡолдан (singular)
ҡолдарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *qul "раб, невольник".

ҡоллоҡ

Ближайшее родство

существительные

раб, невольник

Алтын тәхет өҫтөндә батша ҡыҙы ултырған,// дүрт яғынан дүрт ҡоло тәхетене күтәргән.

На золотом троне сидела дочь падишаха; её трон держали с четырёх сторон четыре невольника.

«Урал-батыр»

Урал-батыр

Яңы килгән Рәсәй президенты йәнә «ишкәксе ҡол» һымаҡ эшләй алыр микән?

Сможет ли вновь пришедший президент России опять работать, как «раб на вёслах» (т.е. «раб на галерах»)?

адъектив. рабский; невольничий, невольнический

рабский; невольничий, невольнический

Ҡол хеҙмәте

рабский труд.


үрҙәк

үрҙәк (nominative singular)
үрҙәктәр (nominative plural)
үрҙәктең (singular)
үрҙәктәрҙең (plural)
үрҙәккә (dative singular)
үрҙәктәргә (dative plural)
үрҙәкте (accusative singular)
үрҙәктәрҙе (accusative plural)
үрҙәктә (singular)
үрҙәктәрҙә (plural)
үрҙәктән (singular)
үрҙәктәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *ördäk "утка".

орнитол., рег. утка

Ата үрҙәк.

адъектив. утиный


өйрәк

өйрәк (nominative singular)
өйрәктәр (nominative plural)
өйрәктең (singular)
өйрәктәрҙең (plural)
өйрәккә (dative singular)
өйрәктәргә (dative plural)
өйрәкте (accusative singular)
өйрәктәрҙе (accusative plural)
өйрәктә (singular)
өйрәктәрҙә (plural)
өйрәктән (singular)
өйрәктәрҙән (plural)

Ата өйрәк.

адъектив. утиный

Өйрәк мамығы.


һаба

һаба (nominative singular)
һабалар (nominative plural)
һабаның (singular)
һабаларҙың (plural)
һабаға (dative singular)
һабаларға (dative plural)
һабаны (accusative singular)
һабаларҙы (accusative plural)
һабала (singular)
һабаларҙа (plural)
һабанан (singular)
һабаларҙан (plural)

Пракыпчак. *saba "бурдюк для кумыса" < монг. *saba "сосуд, вместилище".

һауыт-һаба

Ближайшее родство

существительные

этногр. большой бурдюк из прокопченной конской кожи для кумыса.

Һабаға күрә бешкәге.

Какой бурдюк, такая и мутовка (для готовки кумыса).

Ул оҙон һаплы ағас сүмес менән һабанан ҡымыҙ һоҫоп алып, туҫтаҡтарға ҡойоп өләште.

Он зачерпнул из бурдюка кумыс деревянным ковшом с длинной ручкой и разлил его по чашкам.

Зайнаб Биишева.

Зайнаб Биишева.


тауыҡ

тауыҡ (nominative singular)
тауыҡтар (nominative plural)
тауыҡтың (singular)
тауыҡтарҙың (plural)
тауыҡҡа (dative singular)
тауыҡтарға (dative plural)
тауыҡты (accusative singular)
тауыҡтарҙы (accusative plural)
тауыҡта (singular)
тауыҡтарҙа (plural)
тауыҡтан (singular)
тауыҡтарҙан (plural)

Ҡара тауыҡ та аҡ күкәй һала.

И чёрная курица несёт белые яйца.

адъектив. куриный

Тауыҡ һурпаһы.

куриный бульон.


күлдәк

күлдәк (nominative singular)
күлдәктәр (nominative plural)
күлдәктең (singular)
күлдәктәрҙең (plural)
күлдәккә (dative singular)
күлдәктәргә (dative plural)
күлдәкте (accusative singular)
күлдәктәрҙе (accusative plural)
күлдәктә (singular)
күлдәктәрҙә (plural)
күлдәктән (singular)
күлдәктәрҙән (plural)

Общетюркское: крх.-уйг.*köŋlek "рубашка", далее повсеместно.

Ебәк күлдәк

Шёлковая рубашка.

Сигеүле күлдәк

Расшитая рубашка.

Йәйге селләлә ҡатын-ҡыҙ өсөн иң уңайлы кейем — йоҡа туҡыманан тегелгән күлдәк.

В летнюю жару самая удобная одежда для женщин — это платье, сшитое из лёгкой ткани.


Ҡырғыҙстан

qɯ̞r.ɢ̞ɯ̞ðˈstɑn

Ҡырғыҙстан (nominative singular)
Ҡырғыҙстандың (singular)
Ҡырғыҙстанға (dative singular)
Ҡырғыҙстанды (accusative singular)
Ҡырғыҙстанда (singular)
Ҡырғыҙстандан (singular)

Сложение основ: башк. ҡырғыҙ «киргиз» + аффикс -стан со значением «страна, государство».

ҡырғыҙ

Ближайшее родство

существительные

геогр. Кыргызстан, Киргизия

Кыргызстан, Киргизия

Алыҫ Ҡырғыҙстандан килгән Гөлназ университеттан һуң тыуған яғына ҡайтырға ниәтләй.

Гульназ, приехавшая из далёкогоКыргызстана, после университета собирается вернуться на родину.

адъектив. относящийся к Кыргызстану

относящийся к Кыргызстану


һөйкәлеш

hʏ̞j.kæ.ˈlɪ̞ʃ

һөйкәлеш (nominative singular)
һөйкәлештәр (nominative plural)
һөйкәлештең (singular)
һөйкәлештәрҙең (plural)
һөйкәлешкә (dative singular)
һөйкәлештәргә (dative plural)
һөйкәлеште (accusative singular)
һөйкәлештәрҙе (accusative plural)
һөйкәлештә (singular)
һөйкәлештәрҙә (plural)
һөйкәлештән (singular)
һөйкәлештәрҙән (plural)

Отглагольное существительное от башк. һөйкәлеү «склоняться, наклоняться».

лингв. модальность, наклонение

модальность, наклонение

Хәбәр һөйкәлеше

Индикатив, изъявительное наклонение.

Бойороҡ һөйкәлеше

Императив, повелительное наклонение.

Теләк һөйкәлеше

Конъюнктив, сослагательное наклонение.

Шарт һөйкәлеше

Кондиционалис, условное наклонение.


салбар

салбар (nominative singular)
салбарҙар (nominative plural)
салбарҙың (singular)
салбарҙарҙың (plural)
салбарға (dative singular)
салбарҙарға (dative plural)
салбарҙы (accusative singular)
салбарҙарҙы (accusative plural)
салбарҙа (singular)
салбарҙарҙа (plural)
салбарҙан (singular)
салбарҙарҙан (plural)

От перс. شلوار (šalvâr) «брюки».


быума

быума (nominative singular)
быуманың (singular)
быумаға (dative singular)
быуманы (accusative singular)
быумала (singular)
быуманан (singular)

Происходит от глагольной основы быу- "душить, сдавливать".

мед. эпилепсия


ҡырғыҙ

qɯ̞r.ɢ̞ɯ̞ðˈðɑr

ҡырғыҙ (nominative singular)
ҡырғыҙҙар (nominative plural)
ҡырғыҙҙың (singular)
ҡырғыҙҙарҙың (plural)
ҡырғыҙға (dative singular)
ҡырғыҙҙарға (dative plural)
ҡырғыҙҙы (accusative singular)
ҡырғыҙҙарҙы (accusative plural)
ҡырғыҙҙа (singular)
ҡырғыҙҙарҙа (plural)
ҡырғыҙҙан (singular)
ҡырғыҙҙарҙан (plural)

Происходит от самоназвания киргизов - кирг. кыргыз.

Ҡырғыҙстан

Ближайшее родство

существительные

киргиз, киргизка

адъектив. киргизский

Ҡырғыҙ теле

киргизский язык.

Бөтәһенән бигерәк ҡырғыҙ батырҙарынан Сарыбай тигәне уның менән күрешергә һәм дуҫлашырға теләй.

Из киргизских батыров с ним больше всех захотел познакомиться и подружиться (батыр) по имени Сарыбай.

Эпос «Кузыйкурпас»

Эпос «Кузыйкурпас»


эскәмйә

эскәмйә (nominative singular)
эскәмйәләр (nominative plural)
эскәмйәнең (singular)
эскәмйәләрҙең (plural)
эскәмйәгә (dative singular)
эскәмйәләргә (dative plural)
эскәмйәне (accusative singular)
эскәмйәләрҙе (accusative plural)
эскәмйәлә (singular)
эскәмйәләрҙә (plural)
эскәмйәнән (singular)
эскәмйәләрҙән (plural)

Из русск. скамья. Протетическая гласная упрощает стечение согласных в анлауте, запрещённое башкирской фонотактикой.

скамья; лавка

Уйындан сыҡҡас, Роберто запас футболсылар эскәмйәһенә ултырып башын таҫтамал менән яба, ә кейенеү-сисенеү бүлмәһенә үткәс тойғоларын йәшерә алмай илап ебәрә.

Выйдя из игры, Роберто селна скамейку запасных футболистов и закрыл голову полотенцем, а пройдя в раздевалку, заплакал, не будучи в состоянии скрыть свои чувства.

Шоңҡар


таҫтамал

таҫтамал (nominative singular)
таҫтамалдар (nominative plural)
таҫтамалдың (singular)
таҫтамалдарҙың (plural)
таҫтамалға (dative singular)
таҫтамалдарға (dative plural)
таҫтамалды (accusative singular)
таҫтамалдарҙы (accusative plural)
таҫтамалда (singular)
таҫтамалдарҙа (plural)
таҫтамалдан (singular)
таҫтамалдарҙан (plural)

От перс. دستمال (dastmâl) «носовой платок».

Мунса таҫтамалы

банное полотенце.

Сигелгән таҫтамал

вышитое полотенце.

Выйдя из игры, Роберто сел на скамейку запасных футболистов и закрыл голову полотенцем, а пройдя в раздевалку, заплакал, не будучи в состоянии скрыть свои чувства.

Шоңҡар


яулыҡ

яулыҡ (nominative singular)
яулыҡтар (nominative plural)
яулыҡтың (singular)
яулыҡтарҙың (plural)
яулыҡҡа (dative singular)
яулыҡтарға (dative plural)
яулыҡты (accusative singular)
яулыҡтарҙы (accusative plural)
яулыҡта (singular)
яулыҡтарҙа (plural)
яулыҡтан (singular)
яулыҡтарҙан (plural)

Общетюркское, восходит к пратюрк. *jaglɨk "платок".

ашъяулыҡ

Ближайшее родство

существительные

ҡулъяулыҡ

Ближайшее родство

существительные

Әбей иҫке-моҫҡо әйберҙәре араһынан бер яулыҡ алып, яртыһын ҡыҙға йыртып биргән, яртыһын тағы һандығына һалып ҡуйған, ти.

Старуха вынула из груды старых вещей платок, порвала его и дала половину девушке, другую половину снова спрятала в сундук.

(«Сон плешивого». Башкирская народная сказка).


ҡулъяулыҡ

ҡулъяулыҡ (nominative singular)
ҡулъяулыҡтар (nominative plural)
ҡулъяулыҡтың (singular)
ҡулъяулыҡтарҙың (plural)
ҡулъяулыҡҡа (dative singular)
ҡулъяулыҡтарға (dative plural)
ҡулъяулыҡты (accusative singular)
ҡулъяулыҡтарҙы (accusative plural)
ҡулъяулыҡта (singular)
ҡулъяулыҡтарҙа (plural)
ҡулъяулыҡтан (singular)
ҡулъяулыҡтарҙан (plural)

Сложение основ: башк. ҡул «рука» + башк. яулыҡ «платок».

ҡул

Ближайшее родство

существительные

яулыҡ

Ближайшее родство

существительные

носовой платок

Ҡыҙ Алпамышаның ҡулъяулығын таш һарай алдына алып барып яндыра.

Девушка несёт платочек Алпамыши (к площади) перед каменным дворцом и сжигает (его).

«Алпамыша». Башкирский эпос.

«Алпамыша». Башкирский эпос.


ашъяулыҡ

ɑʂ.jɑw.ˈɫɯ̞q

ашъяулыҡ (nominative singular)
ашъяулыҡтар (nominative plural)
ашъяулыҡтың (singular)
ашъяулыҡтарҙың (plural)
ашъяулыҡҡа (dative singular)
ашъяулыҡтарға (dative plural)
ашъяулыҡты (accusative singular)
ашъяулыҡтарҙы (accusative plural)
ашъяулыҡта (singular)
ашъяулыҡтарҙа (plural)
ашъяулыҡтан (singular)
ашъяулыҡтарҙан (plural)

Сложение основ: башк. аш «еда» + башк. яулыҡ «платок».

аш

Ближайшее родство

существительные

яулыҡ

Ближайшее родство

существительные

Таҙ ашъяулыҡты йәйеп ебәргән, ашамлыҡ тауҙай өйөлөп киткән.

Плешивый расстелил скатерть, и возникла гора еды (букв. еда сложилась как гора).

«Сын падишаха». Башкирская народная сказка.


бөрсә

бөрсә (nominative singular)
бөрсәләр (nominative plural)
бөрсәнең (singular)
бөрсәләрҙең (plural)
бөрсәгә (dative singular)
бөрсәләргә (dative plural)
бөрсәне (accusative singular)
бөрсәләрҙе (accusative plural)
бөрсәлә (singular)
бөрсәләрҙә (plural)
бөрсәнән (singular)
бөрсәләрҙән (plural)

зоол. блоха (Pulex)


шифахана

ʃi.fɑ.χɑ.ˈnɑ

шифахана (nominative singular)
шифаханалар (nominative plural)
шифахананың (singular)
шифаханаларҙың (plural)
шифаханаға (dative singular)
шифаханаларға (dative plural)
шифахананы (accusative singular)
шифаханаларҙы (accusative plural)
шифаханала (singular)
шифаханаларҙа (plural)
шифахананан (singular)
шифаханаларҙан (plural)

Происходит от перс. شفاخانه «лечебница».
На синхронном уровне можно рассматривать как сложение основ: башк. шифа «исцеление, выздоровление» + башк. -хана «заведение, здание».

санаторий; здравница, лечебница

Шифаханаға бөгөн юғары белемле йәш алмаш, һөнәрле белгестәр кәрәк.

Санаторию сегодня требуется молодая смена (т. е. молодые врачи) с высшим образованием — профессиональные специалисты

«„Янғантау“ шифаханаһы — республика милке», 22-05-2012 гг. // «Йүрүҙән»

«Янғантау» шифаханаһы — республика милке


киләсәк

киләсәк (nominative singular)
киләсәктәр (nominative plural)
киләсәктең (singular)
киләсәктәрҙең (plural)
киләсәккә (dative singular)
киләсәктәргә (dative plural)
киләсәкте (accusative singular)
киләсәктәрҙе (accusative plural)
киләсәктә (singular)
киләсәктәрҙә (plural)
киләсәктән (singular)
киләсәктәрҙән (plural)

Исторически — субстантивированное использование глагола башк. килеү «приходить» в будущем определённом времени (3 лицо ед.ч.).

килеү

Ближайшее родство

субстантивир. будущее

Киләсәктә малай Голливудҡа барырға йыйына.

В будущем мальчик собирается поехать в Голливуд.

Киләсәктәге милләт яҙмышына яуаплылыҡты бөгөн ҡулға алырға кәрәк.

Нужно сегодня взять в руки (т.е. на себя) ответственность за судьбу нации в будущем.

субстантивир. будущность, будущее

будущность, будущее

Йәш быуын — ил киләсәге.

Молодое поколение — будущее страны.

Рәсәйҙә ауыл хужалығының киләсәге бармы?

Есть ли будущее у сельского хозяйства в России?

адъектив. будущий

Ҡылымдарҙы киләсәк заманға ҡуйығыҙ.

поставьте глаголы в будущее время.


шаршау

шаршау (nominative singular)
шаршауҙар (nominative plural)
шаршауҙың (singular)
шаршауҙарҙың (plural)
шаршауға (dative singular)
шаршауҙарға (dative plural)
шаршауҙы (accusative singular)
шаршауҙарҙы (accusative plural)
шаршауҙа (singular)
шаршауҙарҙа (plural)
шаршауҙан (singular)
шаршауҙарҙан (plural)

Османизм: от тур. çarşaf < осман. چادر شب (çâdır-ı şeb)< перс. چادر شب (čâdar-e šab) ‘простыня; чадра; хиджаб’.

занавес, занавеска; полог

этногр. длинная занавесь, разделяющая юрту или дом на чистую и кухонную половины.

театр. занавес

Шаршау асылмаҫ элек сәхнәгә Актёр сыға, ҡулында телефон.

До того, как откроетсязанавес, на сцену выходит Актёр; в его руке телефон.

Наиль Гаитбаев

Наиль Гаитбаев

театр. действие

Биш шаршауҙа тарихи драма.

Историческая драма в пятидействиях.


зыярат

зыярат (nominative singular)
зыяраттар (nominative plural)
зыяраттың (singular)
зыяраттарҙың (plural)
зыяратҡа (dative singular)
зыяраттарға (dative plural)
зыяратты (accusative singular)
зыяраттарҙы (accusative plural)
зыяратта (singular)
зыяраттарҙа (plural)
зыяраттан (singular)
зыяраттарҙан (plural)

От арабск. زيارة (ziyaara) «посещение (захоронения святого)».

Өфө мосолман зыяраты

Уфимское мусульманское кладбище.

Үлгән ҡыҙҙы хөрмәтләп ауылдың зыяратына күмделәр.

Умершую девушку с почестями похоронили на кладбище аула.


ҡәбер

ҡәбер (nominative singular)
ҡәберҙәр (nominative plural)
ҡәберҙең (singular)
ҡәберҙәрҙең (plural)
ҡәбергә (dative singular)
ҡәберҙәргә (dative plural)
ҡәберҙе (accusative singular)
ҡәберҙәрҙе (accusative plural)
ҡәберҙә (singular)
ҡәберҙәрҙә (plural)
ҡәберҙән (singular)
ҡәберҙәрҙән (plural)

От арабск. قَبْر (qabr) «могила».

Ҡәбер ташы.

Надгробный камень.

Тереләрҙең ҡәҙерен, үлгәндәрҙең ҡәберен бел.

Дорожи (букв. знай цену) живыми, знай могилы умерших.


офоҡ

офоҡ (nominative singular)
офоҡтар (nominative plural)
офоҡтоң (singular)
офоҡтарҙың (plural)
офоҡҡа (dative singular)
офоҡтарға (dative plural)
офоҡто (accusative singular)
офоҡтарҙы (accusative plural)
офоҡта (singular)
офоҡтарҙа (plural)
офоҡтан (singular)
офоҡтарҙан (plural)

Персизм: перс. افق (ofoq) ‘горизонт’.

Ниһәйәт, офоҡ артынан Бохараның зәңгәр көмбәҙҙәре күренде.

Наконец из-загоризонта показались голубые купола Бухары.


төшөнсә

tʏ̞.ʃʏ̞n.ˈsæ

төшөнсә (nominative singular)
төшөнсәләр (nominative plural)
төшөнсәнең (singular)
төшөнсәләрҙең (plural)
төшөнсәгә (dative singular)
төшөнсәләргә (dative plural)
төшөнсәне (accusative singular)
төшөнсәләрҙе (accusative plural)
төшөнсәлә (singular)
төшөнсәләрҙә (plural)
төшөнсәнән (singular)
төшөнсәләрҙән (plural)

Отглагольное имя: основа төшөн- «понимать» + аффикс -сә.

төшөнөү

Ближайшее родство

научн. понятие; концепт

понятие; концепт

Төшөнсәләрҙе һиҙҙермәҫтән алмаштырыу.

Незаметная подмена понятий.

Тиҫкәре һан төшөнсәһе тәүтапҡыр бишенсе синыфта индерелә.

Понятие отрицательного числа впервые вводится в пятом классе.


йәшелсә

йәшелсә (nominative singular)
йәшелсәләр (nominative plural)
йәшелсәнең (singular)
йәшелсәләрҙең (plural)
йәшелсәгә (dative singular)
йәшелсәләргә (dative plural)
йәшелсәне (accusative singular)
йәшелсәләрҙе (accusative plural)
йәшелсәлә (singular)
йәшелсәләрҙә (plural)
йәшелсәнән (singular)
йәшелсәләрҙән (plural)

Происходит от прил. башк. йәшел «зелёный» + аффикс обобщения, родового понятия -сә.

йәшел

Ближайшее родство

прилагательные

овощ, овощи; зелень

адъектив. овощной

Йәшелсә ашы.

Овощной суп.


көмбәҙ

көмбәҙ (nominative singular)
көмбәҙҙәр (nominative plural)
көмбәҙҙең (singular)
көмбәҙҙәрҙең (plural)
көмбәҙгә (dative singular)
көмбәҙҙәргә (dative plural)
көмбәҙҙе (accusative singular)
көмбәҙҙәрҙе (accusative plural)
көмбәҙҙә (singular)
көмбәҙҙәрҙә (plural)
көмбәҙҙән (singular)
көмбәҙҙәрҙән (plural)

Персизм: перс. گنبد (gonbad) «купол».

Күк көмбәҙе

Тирмәнең көмбәҙе махсус рәүештә бөгөлгән уҡтарҙан эшләнә, уларҙың өҫтөнә кейеҙ һалына.

Купол юрты составляется из гнутых специальным образом шестов, которые обтягиваются войлоком.

архит. купол

Наконец из-за горизонта показались голубые купола Бухары.

геол. свод; антиклиналь; положительная структура

Геотектоник йәһәттән район територияһы Башҡорт көмбәҙе сиктәрендә ята.

В геотектоническом плане территория района находится в пределах Башкирского свода.

этногр. выпуклое металлическое украшение для башкирской женской одежды


опто

опто (nominative singular)
оптолар (nominative plural)
оптоноң (singular)
оптоларҙың (plural)
оптоға (dative singular)
оптоларға (dative plural)
оптоно (accusative singular)
оптоларҙы (accusative plural)
оптола (singular)
оптоларҙа (plural)
оптонан (singular)
оптоларҙан (plural)

Единственный известный когнат — тат. упта «язь».
Дальнейшая этимология затемнена.

Опто — сөсө һыу балығы, ярым сөсө диңгеҙ ҡултыҡтарында ла осрай.

Язь — рыба пресноводная, встречается также и в полупресных морских заливах.

Кискә табан май ҡуңыҙына ажау һәм опто балыҡтары айырыуса яҡшы тотола.

Под вечер на майского жука особенно хорошо ловятся голавль иязь.

«Ҡармаҡ», 30-04-2009 гг. // «Йәшлек»

Ҡармаҡ


өлөшсә

ʏ̞.l̟ʏ̞ʃ.ˈsæ

өлөшсә (nominative singular)
өлөшсәләр (nominative plural)
өлөшсәнең (singular)
өлөшсәләрҙең (plural)
өлөшсәгә (dative singular)
өлөшсәләргә (dative plural)
өлөшсәне (accusative singular)
өлөшсәләрҙе (accusative plural)
өлөшсәлә (singular)
өлөшсәләрҙә (plural)
өлөшсәнән (singular)
өлөшсәләрҙән (plural)

Происходит от сущ. башк. өлөш «часть» + уменьшительный аффикс -сә.

өлөш

Ближайшее родство

существительные

малая часть (целого); частичка

физ. частица

Газдың айырым өлөшсәләре ирекле һәм хаотик хәрәкәт итә һәм бер-береһе менән бәрелешә.

Отдельные частицы газа двигаются свободно и хаотично и сталкиваются друг с другом.


шыйыҡса

ʂɯ̞.jɯ̞q.ˈsɑ

шыйыҡса (nominative singular)
шыйыҡсалар (nominative plural)
шыйыҡсаның (singular)
шыйыҡсаларҙың (plural)
шыйыҡсаға (dative singular)
шыйыҡсаларға (dative plural)
шыйыҡсаны (accusative singular)
шыйыҡсаларҙы (accusative plural)
шыйыҡсала (singular)
шыйыҡсаларҙа (plural)
шыйыҡсанан (singular)
шыйыҡсаларҙан (plural)

От башк. шыйыҡ «жидкий» + башк. -са «аффикс обобщения, родового, абстрактного понятия».

физ. жидкость

Яныусан шыйыҡса.

Горючая жидкость.

Тәҙрә йыуғыс шыйыҡса.

Жидкость для мытья окон.

Бер туҡтауһыҙ болғата-болғата шыйыҡсаға һыу өҫтәп тороғоҙ — ул болғатҡан һайын ҡуйыра.

Непрерывно помешивая, доливайте в жидкость воду — она густеет по мере помешивания.


төрөкмән

төрөкмән (nominative singular)
төрөкмәндәр (nominative plural)
төрөкмәндең (singular)
төрөкмәндәрҙең (plural)
төрөкмәнгә (dative singular)
төрөкмәндәргә (dative plural)
төрөкмәнде (accusative singular)
төрөкмәндәрҙе (accusative plural)
төрөкмәндә (singular)
төрөкмәндәрҙә (plural)
төрөкмәндән (singular)
төрөкмәндәрҙән (plural)

Происходит от самоназвания туркмен - tm. türkmen.

Төрөкмәнстан

Ближайшее родство

существительные

туркмен, туркменка

Төрөкмәндә туй — иң күңелле байрамдарҙың береһе.

Свадьба у туркмен — один из наиболее радостных праздников.

адъектив. туркменский

Төрөкмән теле

туркменский язык.


Төрөкмәнстан

Төрөкмәнстан (nominative singular)
Төрөкмәнстандың (singular)
Төрөкмәнстанға (dative singular)
Төрөкмәнстанды (accusative singular)
Төрөкмәнстанда (singular)
Төрөкмәнстандан (singular)

Сложение основ: башк. төрөкмән «туркмен» + аффикс -стан со значением «страна, государство».

төрөкмән

Ближайшее родство

существительные

геогр. Туркменистан

Туркменистан

Төрөкмәнстандың күпселек майҙанын Ҡараҡом сүле алып тора.

Большую часть территорииТуркменистана занимает пустыня Каракумы.

адъектив. относящийся к Туркменистану

относящийся к Туркменистану

Төрөкмәнстан һауа юлдары.

Туркменские авиалинии.


ҡанун

ҡанун (nominative singular)
ҡанундар (nominative plural)
ҡанундың (singular)
ҡанундарҙың (plural)
ҡанунға (dative singular)
ҡанундарға (dative plural)
ҡанунды (accusative singular)
ҡанундарҙы (accusative plural)
ҡанунда (singular)
ҡанундарҙа (plural)
ҡанундан (singular)
ҡанундарҙан (plural)

От арабск. قانون (qānūn) «закон», от др.-греч. κανών «закон».

правило, закон, норма, предписание, установившийся принцип, канон

Шәриғәт ҡанундары

Нормы шариата.

Көнсығыш шиғриәте ҡанундары

Каноны восточной поэзии.

Психология ҡануны буйынса, кире мәғлүмәт ыңғайына ҡарағанда хәтерҙә тәрәнерәк эҙ ҡалдыра һәм оҙағыраҡ һаҡлана.

Согласно закону психологии, негативная информация оставляет более глубокий след в памяти и сохраняется дольше, чем позитивная.

«Ни өсөн уҡыусы...», 25-03-2011 гг. // «Киске Өфө»

Ни өсөн уҡыусы...


кукуруз

кукуруз (nominative singular)
кукуруздың (singular)
кукурузға (dative singular)
кукурузды (accusative singular)
кукурузда (singular)
кукуруздан (singular)

Османизм: от османск. قوقوروز (kukuruz) «кукуруза», возможно через русск. кукуруза.

ботан. кукуруза

адъектив. кукурузный

кукуруз баҫыуы

кукурузное поле


тутыйғош

орнитол. попугай


ҡоротҡос

qʊ̞.rʊ̞t.ˈqʊ̞s

ҡоротҡос (nominative singular)
ҡоротҡостар (nominative plural)
ҡоротҡостоң (singular)
ҡоротҡостарҙың (plural)
ҡоротҡосҡа (dative singular)
ҡоротҡостарға (dative plural)
ҡоротҡосто (accusative singular)
ҡоротҡостарҙы (accusative plural)
ҡоротҡоста (singular)
ҡоротҡостарҙа (plural)
ҡоротҡостан (singular)
ҡоротҡостарҙан (plural)

Отглагольное существительное: основа ҡорот- "сушить" + словообразовательный аффикс -ҡос.

с.-х. вредитель

Сыйырсыҡ, турғай, сәпсек кеүек ваҡ ҡоштар баҡса ҡоротҡостарын бик әүҙем сүпләй.

Такие мелкие птицы, как скворец, воробей, трясогузка очень активно собирают садовых вредителей.


сөнки

Из перс. چونکه (čunke).

потому что, вследствие чего, ибо

Иртән урамға сыҡманым, сөнки ямғыр яуҙы.

Утром я не выходил на улицу,потому что шёл дождь.


тырнаҡ

тырнаҡ (nominative singular)
тырнаҡтар (nominative plural)
тырнаҡтың (singular)
тырнаҡтарҙың (plural)
тырнаҡҡа (dative singular)
тырнаҡтарға (dative plural)
тырнаҡты (accusative singular)
тырнаҡтарҙы (accusative plural)
тырнаҡта (singular)
тырнаҡтарҙа (plural)
тырнаҡтан (singular)
тырнаҡтарҙан (plural)

От пратюркск. *dɨrŋa-k «ноготь, коготь», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. tïrŋaq «ноготь, коготь», азерб. dırnaq (дырнаг), башк. тырнаҡ, казахск. тырнақ, кирг., южн.-алтайск. тырмак, кр.-тат. tırnaq (тырнакъ), карач.-балк., кумыкск. тырнакъ, ногайск., тат. тырнак, туркм. dyrnak, тур., гагаузск. tırnak, узб. tirnoq (тирноқ), уйгурск. تىرناق (tirnaq), тофалар. дырбаӄ, тувинск. дыргак, дырбак, шорск. тырбақ, тырғақ, долганск. тыҥырак, якутск. тыҥырах, чув. чĕрне, хак. тырғах и др.

тырнаҡлы

Ближайшее родство

прилагательные

анат. ноготь (ногтевой)

ноготь (ногтевой)

анат. коготь

спец. когти, кошки (инструмент)

когти, кошки (инструмент)

клинья, шипы (для закрепления чего-либо)

грам. кавычки


ғүмер

ғүмер (nominative singular)
ғүмерҙәр (nominative plural)
ғүмерҙең (singular)
ғүмерҙәрҙең (plural)
ғүмергә (dative singular)
ғүмерҙәргә (dative plural)
ғүмерҙе (accusative singular)
ғүмерҙәрҙе (accusative plural)
ғүмерҙә (singular)
ғүмерҙәрҙә (plural)
ғүмерҙән (singular)
ғүмерҙәрҙән (plural)

От арабск. عمر (ʕumr) "жизнь, продолжительность жизни".

жизнь; продолжительность, срок жизни.

Үткән ғүмер — аҡҡан һыу.

Прошедшая жизнь — (как) утёкшая вода.

Уҡытыусының ғүмере мәктәптә үтә.

Жизнь учителя проходит в школе.

Сәнғәт кешеләре, йырсылар сәхнәнән киткәс тә ғүмер буйына уны һағынып йәшәй, тиҙәр.

Говорят, артисты и певцы, ушедшие со сцены, всю жизнь скучают по ней.

Тәбиғәт миҙгеле кеүек, һәр ғүмер миҙгеленең дә үҙ һабағы, үҙ аҡылы, үҙ ҡыҙығы була.

Как и у времён года, у каждого периода жизни бывает свой урок, своя мораль, свой интерес.


хаж

хаж (nominative singular)
хаждың (singular)
хажға (dative singular)
хажды (accusative singular)
хажда (singular)
хаждан (singular)

Из араб. حج (ḥajj) ‘хадж’.

религ. хадж, паломничество в Мекку, совершаемое мусульманами

Ғүмрә хажы.

Хажға барыу – изге ғәмәл.

Поездка вхадж – это священное деяние.

Башҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө изге Мәккәгә һәм Мәҙинәгә 1 ноябрҙә юлға сыҡты.

Группа (мусульман) из Башкортостана, впервые совершающиххадж, выехала в священные Мекку и Медину 1 ноября.


үрнәк

үрнәк (nominative singular)
үрнәктәр (nominative plural)
үрнәктең (singular)
үрнәктәрҙең (plural)
үрнәккә (dative singular)
үрнәктәргә (dative plural)
үрнәкте (accusative singular)
үрнәктәрҙе (accusative plural)
үрнәктә (singular)
үрнәктәрҙә (plural)
үрнәктән (singular)
үрнәктәрҙән (plural)

Из осман. اورنك (örnek) ‘пример, образец’ через чагат., далее из др.-арм. օրինակ (ōrinak) / աւրինակ (awrinak), далее из парфянск. *awδēnak.

образец (образцовый); представитель, экземпляр

образец, пример; эталон (образцовый, примерный)

модель, образец, трафарет; выкройка


барабансы

барабансы (nominative singular)
барабансылар (nominative plural)
барабансының (singular)
барабансыларҙың (plural)
барабансыға (dative singular)
барабансыларға (dative plural)
барабансыны (accusative singular)
барабансыларҙы (accusative plural)
барабансыла (singular)
барабансыларҙа (plural)
барабансынан (singular)
барабансыларҙан (plural)

От барабан + аффикс -сы, далее из неустановл. формы, вероятно, заимств. из тюркск., ср. тат. daraban — то же, откуда с диал. t: польск., укр. taraban, рум. darabánă. С другой стороны, источником считали также тур., крым.-тат. balaban «большой барабан», которое объясняют из перс. Использованы данные словаря М. Фасмера. См. Список литературы.

барабан

Ближайшее родство

существительные

Барабансылар сығышы.

Выступлениебарабанщиков.


бауыр

бауыр (nominative singular)
бауырҙың (singular)
бауырға (dative singular)
бауырҙы (accusative singular)
бауырҙа (singular)
бауырҙан (singular)

Происходит от др.-тюрк. bağïr, восходит к пратюркск. *biagɨr

анат. печень (печёночный)

печень (печёночный)

живот, брюхо

перен. душа, сердце

душа, сердце

в притяж. ф. употребляется как ласкательное слово

употребляется как ласкательное слово

внутренний изгиб предмета

перен. означает прилегающую к чему-либо местность

перен. период, сезон

период, сезон

перен. потомство, род

потомство, род


еүешләнеү

мокнуть, намокать


сыланыу

мокнуть, намокать


һыуланыу

мокнуть, намокать


мәрмәр

мәрмәр (nominative singular)
мәрмәрҙәр (nominative plural)
мәрмәрҙең (singular)
мәрмәрҙәрҙең (plural)
мәрмәргә (dative singular)
мәрмәрҙәргә (dative plural)
мәрмәрҙе (accusative singular)
мәрмәрҙәрҙе (accusative plural)
мәрмәрҙә (singular)
мәрмәрҙәрҙә (plural)
мәрмәрҙән (singular)
мәрмәрҙәрҙән (plural)

Происходит от др.-греч. μάρμαρος «блестящий (камень); мрамор», далее из неустановленной формы; предположительно восходит к праиндоевр. *mer- «яркий, светлый, чистый». В ряде европейских языков слово заимств. через лат. marmor.

геол. мрамор

адъектив. мраморный


ҡалҡыулыҡ

геогр. нагорье


таулыҡ

геогр. нагорье


ос

ос (nominative singular)
остар (nominative plural)
остоң (singular)
остарҙың (plural)
осҡа (dative singular)
остарға (dative plural)
осто (accusative singular)
остарҙы (accusative plural)
оста (singular)
остарҙа (plural)
остан (singular)
остарҙан (plural)

Происходит от ??

конец, кончик

Арғы оста тағы бер аҙыҡ-түлек магазины бар.

В дальнемконце (деревни) есть ещё один продуктовый магазин.

вершина, верхушка


сөгөлдөр

sʏ̞.gʏ̞l.ˈdʏ̞r

сөгөлдөр (nominative singular)
сөгөлдөрҙәр (nominative plural)
сөгөлдөрҙөң (singular)
сөгөлдөрҙәрҙең (plural)
сөгөлдөргә (dative singular)
сөгөлдөрҙәргә (dative plural)
сөгөлдөрҙө (accusative singular)
сөгөлдөрҙәрҙе (accusative plural)
сөгөлдөрҙә (singular)
сөгөлдөрҙәрҙә (plural)
сөгөлдөрҙән (singular)
сөгөлдөрҙәрҙән (plural)

Сөгөлдөр һабағы

Стебель свеклы

адъектив. свекольный

Сөгөлдөр шәкәре ҡамыштыҡынан эрерәк тә, һарыраҡ та.

По сравнению с тростниковым, свекольный сахар крупнее и желтее.


асыулы

гневный, разгневанный; рассерженный, сердитый


саңғы

саңғы (nominative singular)
саңғылар (nominative plural)
саңғының (singular)
саңғыларҙың (plural)
саңғыға (dative singular)
саңғыларға (dative plural)
саңғыны (accusative singular)
саңғыларҙы (accusative plural)
саңғыла (singular)
саңғыларҙа (plural)
саңғынан (singular)
саңғыларҙан (plural)

Происходит от ??

Тау саңғыһы

һунарсы саңғыһы

охотничьи лыжи

саңғы юлы

адъектив. лыжный


ярҙам

ярҙам (nominative singular)
ярҙамдар (nominative plural)
ярҙамдың (singular)
ярҙамдарҙың (plural)
ярҙамға (dative singular)
ярҙамдарға (dative plural)
ярҙамды (accusative singular)
ярҙамдарҙы (accusative plural)
ярҙамда (singular)
ярҙамдарҙа (plural)
ярҙамдан (singular)
ярҙамдарҙан (plural)

Аҡсалата ярҙам

Материальная помощь

Ашығыс ярҙам

Скорая помощь.

Бал ҡорто саҡҡанда тәүге ярҙам күрһәтеү

Оказание первой помощи при укусах пчёл.


кимәл

кимәл (nominative singular)
кимәлдәр (nominative plural)
кимәлдең (singular)
кимәлдәрҙең (plural)
кимәлгә (dative singular)
кимәлдәргә (dative plural)
кимәлде (accusative singular)
кимәлдәрҙе (accusative plural)
кимәлдә (singular)
кимәлдәрҙә (plural)
кимәлдән (singular)
кимәлдәрҙән (plural)

От араб. كمال (kamāl) ‘полнота, совершенство’.

Һыу кимәле.

Уровень воды.

Үҫеш кимәле.

Уровень развития.

Йәшәү кимәле.

Уровень жизни.


булышлыҡ

булышлыҡ (nominative singular)
булышлыҡтар (nominative plural)
булышлыҡтың (singular)
булышлыҡтарҙың (plural)
булышлыҡҡа (dative singular)
булышлыҡтарға (dative plural)
булышлыҡты (accusative singular)
булышлыҡтарҙы (accusative plural)
булышлыҡта (singular)
булышлыҡтарҙа (plural)
булышлыҡтан (singular)
булышлыҡтарҙан (plural)


ҡушыу

приказывать; распоряжаться


бойороу

приказывать; распоряжаться


ҡойма

ҡойма (nominative singular)
ҡоймалар (nominative plural)
ҡойманың (singular)
ҡоймаларҙың (plural)
ҡоймаға (dative singular)
ҡоймаларға (dative plural)
ҡойманы (accusative singular)
ҡоймаларҙы (accusative plural)
ҡоймала (singular)
ҡоймаларҙа (plural)
ҡойманан (singular)
ҡоймаларҙан (plural)

забор, изгородь; ограда


суртан

суртан (nominative singular)
суртандар (nominative plural)
суртандың (singular)
суртандарҙың (plural)
суртанға (dative singular)
суртандарға (dative plural)
суртанды (accusative singular)
суртандарҙы (accusative plural)
суртанда (singular)
суртандарҙа (plural)
суртандан (singular)
суртандарҙан (plural)

От пратюркск. *čortan «щука»; ср. тат. чуртан, казахск. шортан, кирг. чортон, узб. choʻrtan.


һанының

количественный


ҡорбан

ҡорбан (nominative singular)
ҡорбандар (nominative plural)
ҡорбандың (singular)
ҡорбандарҙың (plural)
ҡорбанға (dative singular)
ҡорбандарға (dative plural)
ҡорбанды (accusative singular)
ҡорбандарҙы (accusative plural)
ҡорбанда (singular)
ҡорбандарҙа (plural)
ҡорбандан (singular)
ҡорбандарҙан (plural)

От арабск. قربان (qurbān).

религ. (ислам) жертвенное животное

(ислам) жертвенное животное

жертвоприношение в исламе; курбан


ҡуңыр

тёмный (о цвете)


аңлайышһыҙ

неясный, тёмный


билдәһеҙ

неясный, тёмный


ҡараңғы

ҡараңғы (nominative singular)
ҡараңғының (singular)
ҡараңғыға (dative singular)
ҡараңғыны (accusative singular)
ҡараңғыла (singular)
ҡараңғынан (singular)

От др.-тюрк. qaraŋqu «тёмный».

темнота, сумрак

адъектив. тёмный

Ҡараңғы төн.

Тёмная ночь.

адъектив., перен. тёмный, неясный, неизвестный

тёмный, неясный, неизвестный

адъектив., перен. мрачный, угрюмый

мрачный, угрюмый

адъектив., перен. мрачный, беспросветный, безрадостный

мрачный, беспросветный, безрадостный

нареч. темно, сумрачно

темно, сумрачно

нареч. неясно, неизвестно

неясно, неизвестно


наҙан

От перс. نادان (nâdân).

необразованный, тёмный

неграмотный, безграмотный


һайлау

избирательный (связанный с выборами)


боҙбармаҡ

боҙбармаҡ (nominative singular)
боҙбармаҡтар (nominative plural)
боҙбармаҡтың (singular)
боҙбармаҡтарҙың (plural)
боҙбармаҡҡа (dative singular)
боҙбармаҡтарға (dative plural)
боҙбармаҡты (accusative singular)
боҙбармаҡтарҙы (accusative plural)
боҙбармаҡта (singular)
боҙбармаҡтарҙа (plural)
боҙбармаҡтан (singular)
боҙбармаҡтарҙан (plural)

Образовано сложением основ башк. боҙ «лёд» + башк. бармаҡ «палец».


шалҡан

шалҡан (nominative singular)
шалҡандар (nominative plural)
шалҡандың (singular)
шалҡандарҙың (plural)
шалҡанға (dative singular)
шалҡандарға (dative plural)
шалҡанды (accusative singular)
шалҡандарҙы (accusative plural)
шалҡанда (singular)
шалҡандарҙа (plural)
шалҡандан (singular)
шалҡандарҙан (plural)

Из перс. شلغم (šalğam) ‘репа, турнепс’.

адъектив. репный; реповый

репный; реповый