әллә кем

Статья нуждается в доработке.
Это незаконченная статья. Вы можете помочь проекту, исправив и дополнив её.
(См. Общепринятые правила).


ҡайһы

Происходит от ??

вопр. который, какой

который, какой

Ел ҡайһы яҡтан өрә?

Скакой стороны дует ветер?

неопр. какой, какой-либо, какой-нибудь

какой, какой-либо, какой-нибудь

Өләсәйем шофёрҙың исемен дә, ҡайһы ауылдан икәнен дә онотҡан.

Бабушка забыла и имя шофёра, и изкакой он деревни.

неопр. иной, некоторый, какой-то

иной, некоторый, какой-то

Ҡайһы осраҡтарҙа.

Внекоторых случаях.


нисек

Происходит от ??

как, каким образом

Ошо ҡылымдың бойороғо нисек яңғырай?

Как звучит императив от этого глагола?

Газ бүлмәләге температурағаса һыуынғас, уның һауыт төбөнә баҫымы нисек үҙгәрәсәк?

Как изменится давление газа на дно сосуда, когда он (газ) остынет до комнатной температуры?

Йәйге ҡоролоҡтан оло зыян күргән ауыл хужалығына нисек ярҙам итергә, тигән һорау алдыбыҙға аяғүрә килеп баҫты.

Перед нами вплотную встал вопрос,как помочь сельскому хозяйству, потерпевшему значительный урон из-за летней засухи.

частица, выражает восхищение

нисек шулай мөмкин!

как так можно!

бына нисек икән!

вот оно что!, вот оно как!


инеү

инеү (nominative singular)
инеүҙәр (nominative plural)
инеүҙең (singular)
инеүҙәрҙең (plural)
инеүгә (dative singular)
инеүҙәргә (dative plural)
инеүҙе (accusative singular)
инеүҙәрҙе (accusative plural)
инеүҙә (singular)
инеүҙәрҙә (plural)
инеүҙән (singular)
инеүҙәрҙән (plural)

Ҡалаға инеү тыйыла

Въезд в город воспрещен.

Был бүлеккә инеү өсөн теркәлеү мотлаҡ

Для входа в этот раздел обязательна регистрация.

Тикшереү барышында предприятиеның, ысынлап та, Wi-Fi технологияһы буйынса сымһыҙ селтәргә инеү нөктәһен законһыҙ файҙаланыуы иҫбатланды

В ходе расследования было установлено, что предприятие действительно незаконно использовало точку доступа для входа в беспроводную сеть по технологии Wi-Fi.

вступление, поступление


инеү

Происходит от ??

войти/входить, въехать/въезжать, зайти, заехать и т.п.

Күршеләргә инеп әйтеп сыҡ әле, белмәй ултырмаһындар

Зайди-ка к соседям, сообщи, пусть не сидят в неведенье

сыйырсыҡ ояһына инеп китте

скворец залетел в скворечник

Мораҙым өйөнә газ индергән икән

Мурадым, оказывается, провёл себе в дом газ


нәмә

Происходит от ??


һинең

Происходит от ??


уларҙың

Происходит от ??


уныҡы

Происходит от ??


һинеке

Происходит от ??


уларҙыҡы

Происходит от ??


һеҙҙеке

Происходит от ??


Төркиә

Төркиә (nominative singular)
Төркиәнең (singular)
Төркиәгә (dative singular)
Төркиәне (accusative singular)
Төркиәлә (singular)
Төркиәнән (singular)

Происходит от тур. Türkiye «Турция».

геогр. Турция

«Ғәлиә»лә башлыса Мысырҙа, Сүриәлә, Төркиәлә белем алған билдәле ғалимдар һәм дин белгестәре уҡыта.

В (медресе) «Галия» преподают известные учёные и знатоки религии (ислама), получившие образование преимущественно в Египте, Сирии и Турции.

адъектив. турецкий, относящийся к Турции

турецкий, относящийся к Турции


минең

Происходит от ??

мин

Ближайшее родство

минеңсә

Ближайшее родство


ҡайһы бер

Происходит от ??

Ҡайһы бер өйҙәрҙән һуғышҡа икешәр, хатта өсәр ир кеше киткән.

Из некоторых домов на фронт ушли по двое, даже по трое мужчин.


бәғзе

Происходит от ??

бәғзе кешеләр

некоторые люди, кое-кто


беҙҙең

Происходит от ??

беҙ

Ближайшее родство

Ил яҙмышы – беҙҙең ҡулда.

Судьба страны внаших руках.


уның

Происходит от ??

его (из гороскопа).

Кесе йома төндә Ҡояш тотоласаҡ, уның тәьҫире бөтә аҙнаға һуҙыласаҡ

В четверг ночью будет солнечное затмение;его влияние будет продолжаться всю неделю


беҙҙеке

Происходит от ??


сифат

сифат (nominative singular)
сифаттар (nominative plural)
сифаттың (singular)
сифаттарҙың (plural)
сифатҡа (dative singular)
сифаттарға (dative plural)
сифатты (accusative singular)
сифаттарҙы (accusative plural)
сифатта (singular)
сифаттарҙа (plural)
сифаттан (singular)
сифаттарҙан (plural)

От арабск. صِفَة (ṣífa) «качество, свойство»(мн.ч. صِفَات (ṣifāt)).

черта характера, качество человека

Ысын лидерға ниндәй сифаттар хас булырға тейеш?

Какие качества должны быть присущи настоящему лидеру?

Балағыҙҙа күрергә теләгән сифаттар үҙегеҙҙә лә булһын!

Пусть те черты характера, которые вы хотите видеть в своих детях, будут присущи и вам самим.

свойство, качество; атрибут

грам. имя прилагательное

имя прилагательное

Һөйләмдә сифаттар һәр саҡ тиерлек аныҡлаусы һәм хәбәр функцияһын башҡара.

В предложении прилагательные практически всегда выполняют функции определения и сказуемого.


һеҙҙең

Происходит от мест. башк. һеҙ.

һеҙ

Ближайшее родство

ваш (из астрологического прогноза.)

Миңә һеҙҙең ярҙамығыҙ кәрәк.

Мне нужна ваша помощь.

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: “Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ”, тип әйтергә яратабыҙ.

Мы, учителя, часто любим говорить ученикам: "Дневник — это ваше лицо."

Ҡара һыҙат артта ҡалды; хәҙер бар донъя һеҙҙең тирәләй әйләнә.

Чёрная полоса осталась позади; теперь весь мир крутится вокруг вас.


үҙ

Происходит от ??

үҙәк

Ближайшее родство

существительные

үҙенсәлек

Ближайшее родство

существительные

үҙаң

Ближайшее родство

существительные

үҙатама

Ближайшее родство

существительные

үҙаллы

Ближайшее родство

прилагательные

сам, сама, само; себя, себе, собой

Үҙеңә үҙең ярҙам ит.

Помоги себе сам.

Барыһына ла ул үҙе ғәйепле.

Он сам во всём виноват.

Кешегә соҡор ҡаҙма — үҙең ауырһың.

Не копай яму для другого — сам упадёшь.

свой; собственный

Үҙ йортоңдоң хужаһы булыу отошлораҡ.

Выгоднее быть владельцем собственного дома.

в сложн. сл. переводится компонентом само-:

үҙаллы

самостоятельный

үҙатама

самоназвание

үҙаң

самосознание.


тоҡ

тоҡ (nominative singular)
тоҡтар (nominative plural)
тоҡтоң (singular)
тоҡтарҙың (plural)
тоҡҡа (dative singular)
тоҡтарға (dative plural)
тоҡто (accusative singular)
тоҡтарҙы (accusative plural)
тоҡта (singular)
тоҡтарҙа (plural)
тоҡтан (singular)
тоҡтарҙан (plural)

Этимология неясна. В других тюркских когнатов не отмечено.

тоҡсай

Ближайшее родство

уменьш.-ласк. формы

Бер тоҡ он.

Ҡайнатылған эркеттең күбеген һөҙөп алғас, уны таҙа тоҡҡа ҡойоп һарҡытырға элеп ҡуялар.

Вскипятив катык и сняв пену, его переливают в чистыймешок и подвешивают сушиться.

Бүрәнәлә тоҡ менән һуғышыу — һабантуй уйыны.

Борьбамешками на бревне — народная забава на сабантуе.


йыһан

йыһан (nominative singular)
йыһандар (nominative plural)
йыһандың (singular)
йыһандарҙың (plural)
йыһанға (dative singular)
йыһандарға (dative plural)
йыһанды (accusative singular)
йыһандарҙы (accusative plural)
йыһанда (singular)
йыһандарҙа (plural)
йыһандан (singular)
йыһандарҙан (plural)

Из перс. جهان (jahân) ‘мир, вселенная’.

Синоптиктар көн торошон фаразлағанда тағы ла йыһандан төшөрөлгән фотоларҙы ла файҙалана.

При прогнозировании погоды синоптики также пользуются фотографиями, сделанными изкосмоса.

«Синоптиктар нимә вәғәҙәләй?», 22-03-2011 // «Йәшлек»

Синоптиктар нимә вәғәҙәләй?

адъектив. космический

НАТО йыһан туристарын һайлап алыу талаптарын раҫлаған.

НАСА утвердило требования для отборакосмических туристов.

«Йыһан сыҙамдарҙы ғына ҡабул итә.», 13-04-2010 // «Йәшлек»

Йыһан сыҙамдарҙы ғына ҡабул итә.


донъя

донъя (nominative singular)
донъялар (nominative plural)
донъяның (singular)
донъяларҙың (plural)
донъяға (dative singular)
донъяларға (dative plural)
донъяны (accusative singular)
донъяларҙы (accusative plural)
донъяла (singular)
донъяларҙа (plural)
донъянан (singular)
донъяларҙан (plural)

Из араб. دنيا (dunyā) ‘мир’.

мир (из астрологического прогноза.)

Донъяның яралыуы

Сотворениемира

Яңы Донъя

яҡты донъя

Чёрная полоса осталась позади; теперь весьмир крутится вокруг вас.

имущество, пожитки, скарб

Көҙөн Сания бар донъяһын арбаға тейәп, күрше ауылға күсеп китте.

Осенью Сания погрузила всесвои вещи на телегу и переехала в соседний аул.

адъектив. мировой

Нисек кенә сәйер яңғырамаһын, быға донъя финанс көрсөгө этәргес көс булды.

Как бы странно не прозвучало, имульсом (букв. движущей силой) к этому стал мировой финансовый кризис.


ғәләм

ғәләм (nominative singular)
ғәләмдәр (nominative plural)
ғәләмдең (singular)
ғәләмдәрҙең (plural)
ғәләмгә (dative singular)
ғәләмдәргә (dative plural)
ғәләмде (accusative singular)
ғәләмдәрҙе (accusative plural)
ғәләмдә (singular)
ғәләмдәрҙә (plural)
ғәләмдән (singular)
ғәләмдәрҙән (plural)

От арабск. عالم «мир, вселенная».

Хәҙерге ғилми ҡараш буйынса, ғәләм Оло Шартлау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

Согласно современным научным воззрениям, Вселенная образовалась в результате Большого Взрыва.


төлкө

төлкө (nominative singular)
төлкөләр (nominative plural)
төлкөнөң (singular)
төлкөләрҙең (plural)
төлкөгә (dative singular)
төлкөләргә (dative plural)
төлкөнө (accusative singular)
төлкөләрҙе (accusative plural)
төлкөлә (singular)
төлкөләрҙә (plural)
төлкөнән (singular)
төлкөләрҙән (plural)

От пратюркск. *tülki / tilkü «лиса», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. tilkü, азерб. tülkü (түлкү; تۆلکۆ), башк. төлкө, казахск. түлкі, кр.-тат., карач.-балк., кумыкск. тюлкю, кирг. түлкү, ног. туьлки, гагаузск., кр.-тат., тур., туркм. tilki, тат. төлке (tölke), тувинск. дилги, алт. тӱлкӱ, тоф. ділги, узб. tulki (тулки), уйгурск. تۈلكە (tülke), хакас., шорск. тӱлгӱ и др.; восходит к праалтайск. *t`ule «лиса; волк».

зоол. лиса, лисица (Vulpes)

лиса, лисица (Vulpes)

Төлкөләр йылына бер генә көсөкләй.

Лисицы щенятся только раз в году.

Төлкө ҡомғанын алған да башы һуҡҡан яҡҡа олаҡҡан, ти.

Лиса взяла свой кумган и пошла куда глаза глядят.

«(„Лиса-сирота“. Башкирская народная сказка).»

(«Лиса-сирота». Башкирская народная сказка).

адъектив. лисий

Төлкө яҡаһы

лисий воротник.

Төлкө өңө


кесе йома

kɪ̞.ˈsɪ̞.jʊ.ˌmä ~ kɪ̞.ˈsɪ̞.jʊ.ˌmɑ

кесе йома (nominative singular)
кесе йомалар (nominative plural)
кесе йоманың (singular)
кесе йомаларҙың (plural)
кесе йомаға (dative singular)
кесе йомаларға (dative plural)
кесе йоманы (accusative singular)
кесе йомаларҙы (accusative plural)
кесе йомала (singular)
кесе йомаларҙа (plural)
кесе йоманан (singular)
кесе йомаларҙан (plural)

От кесе + йома

четверг (из гороскопа).

Кесе йома төндә Ҡояш тотоласаҡ, уның тәьҫире бөтә аҙнаға һуҙыласаҡ.

Вчетверг ночью будет солнечное затмение; его влияние будет продолжаться всю неделю.


кесе аҙна

кесе аҙна (nominative singular)
кесе аҙналар (nominative plural)
кесе аҙнаның (singular)
кесе аҙналарҙың (plural)
кесе аҙнаға (dative singular)
кесе аҙналарға (dative plural)
кесе аҙнаны (accusative singular)
кесе аҙналарҙы (accusative plural)
кесе аҙнала (singular)
кесе аҙналарҙа (plural)
кесе аҙнанан (singular)
кесе аҙналарҙан (plural)

От кесе + аҙна


шафталы

персик (плод)


атама

атама (nominative singular)
атамалар (nominative plural)
атаманың (singular)
атамаларҙың (plural)
атамаға (dative singular)
атамаларға (dative plural)
атаманы (accusative singular)
атамаларҙы (accusative plural)
атамала (singular)
атамаларҙа (plural)
атаманан (singular)
атамаларҙан (plural)

От башк. атау «называть».

үҙатама

Ближайшее родство

существительные

термин; понятие

"Терелек" атамаһы төрлө өлкәләрҙә төрлөсә билдәләнә, ҡайһы осраҡтарҙа аныҡ билдәләмә биреүһеҙ ҡулланыла.

Понятие «жизнь» по-разному определяется в разных областях (науки), (а) в некоторых случаях используется без определения, данного в явном виде.

в сочетаниях также переводится компонентом -ним

Ер-һыу атамаһы

Халыҡ атамаһы

название, наименование

Йылғаның тарихи атамаһын тергеҙәйек.

Восстановим историческое название реки.


ҡаҙ

ҡаҙ (nominative singular)
ҡаҙҙар (nominative plural)
ҡаҙҙың (singular)
ҡаҙҙарҙың (plural)
ҡаҙға (dative singular)
ҡаҙҙарға (dative plural)
ҡаҙҙы (accusative singular)
ҡаҙҙарҙы (accusative plural)
ҡаҙҙа (singular)
ҡаҙҙарҙа (plural)
ҡаҙҙан (singular)
ҡаҙҙарҙан (plural)

орнитол. гусь (Anser)

Ата ҡаҙ

Инә ҡаҙ

Һимеҙ башмаҡ ите эргәһенә ҡаҙанға ярты ҡаҙҙы төшөрөп ебәрәбеҙ.

В казан, вместе с мясом жирного бычка опускаем пол-гуся.

адъектив. гусиный

Көҙөн өләсәйем ҡаҙ йөнөн йолҡоп, мендәр-яҫтыҡ яһай торғайны.

Осенью бабушка ощипывала гусиный пух и изготавливала подушки.


аҡҡош

аҡҡош (nominative singular)
аҡҡоштар (nominative plural)
аҡҡоштоң (singular)
аҡҡоштарҙың (plural)
аҡҡошҡа (dative singular)
аҡҡоштарға (dative plural)
аҡҡошто (accusative singular)
аҡҡоштарҙы (accusative plural)
аҡҡошта (singular)
аҡҡоштарҙа (plural)
аҡҡоштан (singular)
аҡҡоштарҙан (plural)

Сложение основ: башк. аҡ «белый» + башк. ҡош «птица».
По СИГТЯ, башк. аҡҡош — вторичное наименование на основе общекыпч. aq quw "белый лебедь".

аҡ

Ближайшее родство

существительные

ҡош

Ближайшее родство

существительные

аҡ

Ближайшее родство

прилагательные

орнитол. лебедь (лат. Cygnus)

лебедь (лат. Cygnus)

Ҡашҡаҙан күлендә аҡҡоштар оялаған.

Лебеди гнездуются на озере Кашкадан.


тейен

тейен (nominative singular)
тейендәр (nominative plural)
тейендең (singular)
тейендәрҙең (plural)
тейенгә (dative singular)
тейендәргә (dative plural)
тейенде (accusative singular)
тейендәрҙе (accusative plural)
тейендә (singular)
тейендәрҙә (plural)
тейендән (singular)
тейендәрҙән (plural)

зоол. белка (лат. Sciurus)

Шыршы орлоҡтары урман ҡоштарына һәм тейенгә, сысҡанға ем булып тора.

Семена ели являются кормом для лесных птиц, белок и мышей.

адъектив. беличий

тейен бүрек

беличья шапка


ғинуар

ғинуар (nominative singular)
ғинуарҙар (nominative plural)
ғинуарҙың (singular)
ғинуарҙарҙың (plural)
ғинуарға (dative singular)
ғинуарҙарға (dative plural)
ғинуарҙы (accusative singular)
ғинуарҙарҙы (accusative plural)
ғинуарҙа (singular)
ғинуарҙарҙа (plural)
ғинуарҙан (singular)
ғинуарҙарҙан (plural)

Из русск. генварь ‘(ныне устар. название января)’, далее из лат. iānuārius от Jānus — имени древнего италийского бога обращения солнца.


ҡайын

ҡайын (nominative singular)
ҡайындар (nominative plural)
ҡайындың (singular)
ҡайындарҙың (plural)
ҡайынға (dative singular)
ҡайындарға (dative plural)
ҡайынды (accusative singular)
ҡайындарҙы (accusative plural)
ҡайында (singular)
ҡайындарҙа (plural)
ҡайындан (singular)
ҡайындарҙан (plural)

Др.-тюрк. *qadïñ "берёза".

ботан. берёза

адъектив. берёзовый


көс

көс (nominative singular)
көстәр (nominative plural)
көстөң (singular)
көстәрҙең (plural)
көскә (dative singular)
көстәргә (dative plural)
көстө (accusative singular)
көстәрҙе (accusative plural)
көстә (singular)
көстәрҙә (plural)
көстән (singular)
көстәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *gǖč "сила".

көслө

Ближайшее родство

прилагательные

көсләү

Ближайшее родство

көскә

Ближайшее родство

Халыҡ көсө — берлектә

Сила народа — в единстве.


ҡапҡа

ҡапҡа (nominative singular)
ҡапҡалар (nominative plural)
ҡапҡаның (singular)
ҡапҡаларҙың (plural)
ҡапҡаға (dative singular)
ҡапҡаларға (dative plural)
ҡапҡаны (accusative singular)
ҡапҡаларҙы (accusative plural)
ҡапҡала (singular)
ҡапҡаларҙа (plural)
ҡапҡанан (singular)
ҡапҡаларҙан (plural)

От др.-тюрк. *qapağu "закрыть".

ҡапҡасы

Ближайшее родство

существительные

Барһам - ҡапҡалары бикле, ишек алдында эт өрөп тора

[Когда] я дошёл [до них, обнаружил, что] ворота заперты, во дворе лает собака.

перен. ворота

Өфө аэропорты — республикабыҙҙың төп һауа ҡапҡаһы

Уфимский аэпорт — главные воздушные ворота [нашей] республики.

спорт. ворота

Өфөләр һынатманы — ҡунаҡтарҙың ҡапҡаһына туп тәүге тапҡыр туғыҙынсы минута уҡ эләкте

Уфимцы не уступили — мяч в первый раз попал в ворота гостей уже на девятой минуте.

адъектив. относящийся к воротам

относящийся к воротам

ҡапҡа бағаны

столб у ворот


бармаҡ

бармаҡ (nominative singular)
бармаҡтар (nominative plural)
бармаҡтың (singular)
бармаҡтарҙың (plural)
бармаҡҡа (dative singular)
бармаҡтарға (dative plural)
бармаҡты (accusative singular)
бармаҡтарҙы (accusative plural)
бармаҡта (singular)
бармаҡтарҙа (plural)
бармаҡтан (singular)
бармаҡтарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *barmaq "палец".

Баш бармаҡ

Большой палец.

Заманалар етте: яныбыҙҙағы яҡшы тимерселәрсе һыңар ҡул бармаҡтары менән иҫәпләрлек.

Настали времена: хороших кузнецов в округе можно пересчитать по пальцам одной руки.


-тау

при добавлении к числительным образует собирательные числительные

алты → алтау


-әү

бер → берәү

ике → икәү


өсәү

Происходит от ??


унау

Происходит от ??


дуртәү

Происходит от ??


бишәү

Происходит от ??


етәү

Происходит от ??


-ау

ун → унау


баҡыр

баҡыр (nominative singular)
баҡырҙың (singular)
баҡырға (dative singular)
баҡырҙы (accusative singular)
баҡырҙа (singular)
баҡырҙан (singular)

Происходит от пратюркск. *bakɨr «медь», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. baqïr, баш. баҡыр, гагауз. bakır, карач.-балкарск., кумыкск. багъыр, киргизск., тат. бакыр, крымск.-тат. baqır, турецк. bakır, казахск. бақыр, южн.-алтайск. бакрас, якутск. баҕарах и др.

Имгәнеп, ҡоро бушҡа аҙапланма // Баҡыр сыҡмаҫ урындан алтын ҡаҙып.


яуым-төшөм

jɑˈwɯmtʏ̞ˌʃʏ̞m̟

яуым-төшөм (nominative singular)
яуым-төшөмдөң (singular)
яуым-төшөмгә (dative singular)
яуым-төшөмдө (accusative singular)
яуым-төшөмдә (singular)
яуым-төшөмдән (singular)

От яуыу - "идти о дожде, снеге", төшөү "опускаться, падать"

собир. метеорол. атмосферные осадки

атмосферные осадки

Иртәгә, туғыҙынсы ғинуарҙа, республикала яуым-төшөм көтөлмәй.

Завтра, девятого января,осадков по республике не ожидается.


ҡырау

ҡырау (nominative singular)
ҡырауҙар (nominative plural)
ҡырауҙың (singular)
ҡырауҙарҙың (plural)
ҡырауға (dative singular)
ҡырауҙарға (dative plural)
ҡырауҙы (accusative singular)
ҡырауҙарҙы (accusative plural)
ҡырауҙа (singular)
ҡырауҙарҙа (plural)
ҡырауҙан (singular)
ҡырауҙарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *qïrağu "иней, изморозь".

метеорол. заморозки, изморозь, иней

заморозки, изморозь, иней

Төнө ҡырау төшөргә тора, ҡыяр түтәлен ябайыҡ.

Ночью может выпастьиней, закроем грядку с огурцами.

Ҡырау һуҡҡан үләндәй, йөзө-төҫө һарғайған.

Его облик пожелтел, как у травы, тронутойзаморозками.

«Урал-батыр»

Урал-батыр


ысыҡ

ысыҡ (nominative singular)
ысыҡтар (nominative plural)
ысыҡтың (singular)
ысыҡтарҙың (plural)
ысыҡҡа (dative singular)
ысыҡтарға (dative plural)
ысыҡты (accusative singular)
ысыҡтарҙы (accusative plural)
ысыҡта (singular)
ысыҡтарҙа (plural)
ысыҡтан (singular)
ысыҡтарҙан (plural)

Общетюркское; ср. каз.шық "роса", хакас. сых "влага". В башкирском первая гласная — протетическая.

метеорол. роса

Иртүк ысыҡ төшһә, көн аяҙая.

Если с утра выпадетроса, то погода прояснится.

Ысыҡ төшкән көйөнсә бесән сабыу еңел.

Если выпала (пока не высохла)роса, легко косить сено.

Сәскәләргә ҡунған ысыҡ ай яҡтыһына ялтырай.

Роса, выпавшая на цветки, блестит в свете луны.


ямғыр

ямғыр (nominative singular)
ямғырҙар (nominative plural)
ямғырҙың (singular)
ямғырҙарҙың (plural)
ямғырға (dative singular)
ямғырҙарға (dative plural)
ямғырҙы (accusative singular)
ямғырҙарҙы (accusative plural)
ямғырҙа (singular)
ямғырҙарҙа (plural)
ямғырҙан (singular)
ямғырҙарҙан (plural)

Др.-тюрк. *jağmur "дождь".

метеорол. дождь (Рами Гарипов)

дождь (Рами Гарипов)

Ҡойма ямғыр

Ямғыр күҙе төшә.

Дождь накрапывает.

Ямғыр үтер, ҡояш өтөр, йәйғор дуғаһын тағыр.

Дождь пройдёт, солнце опалит, радуга вывесит свою дугу.

адъектив. дождевой

Ямғыр болото.

Дождевое облако.


өсмөйөш

ʏ̞s.m̟ʏ̞.ˈjʏ̞ʃ̟

өсмөйөш (nominative singular)
өсмөйөштәр (nominative plural)
өсмөйөштөң (singular)
өсмөйөштәрҙең (plural)
өсмөйөшкә (dative singular)
өсмөйөштәргә (dative plural)
өсмөйөштө (accusative singular)
өсмөйөштәрҙе (accusative plural)
өсмөйөштә (singular)
өсмөйөштәрҙә (plural)
өсмөйөштән (singular)
өсмөйөштәрҙән (plural)

Сложение основ: башк. өс «три» + башк. мөйөш «угол».

матем. треугольник

Өсмөйөштөң нигеҙе

основание треугольника.

адъектив. треугольный

Иҫтәлеккә тик өсмөйөш һалдат хаттары ғына ҡалды.

На память остались только треугольные солдатские письма.


башҡорт теле

bɑʃˌqʊ̞rt.tɪ̞ˈl̟ɪ̞

ba-башҡорт_теле.ogg

От башҡорт, тел

башкирский язык

Гәзит аҙнаһына өс тапҡыр башҡорт телендә сыға.

Газета выходит три раза в неделю набашкирском языке.

Башҡорт телендә был һүҙ ике мәғәнәлә йөрөй.

Вбашкирском языке у этого слова есть два значения.

Республика мәктәптәрендә башҡорт теле дәүләт теле булараҡ аҙнаһына ике сәғәт өйрәнелә.

В школах республикибашкирский язык изучается как государственный два часа в неделю.


тиҫтә

тиҫтә (nominative singular)
тиҫтәләр (nominative plural)
тиҫтәнең (singular)
тиҫтәләрҙең (plural)
тиҫтәгә (dative singular)
тиҫтәләргә (dative plural)
тиҫтәне (accusative singular)
тиҫтәләрҙе (accusative plural)
тиҫтәлә (singular)
тиҫтәләрҙә (plural)
тиҫтәнән (singular)
тиҫтәләрҙән (plural)

От перс. دسته "десяток".

тиҫтәләү

Ближайшее родство

тиҫтәп

Ближайшее родство

тиҫтәләгән

Ближайшее родство

тиҫтәләрсә

Ближайшее родство

Бер тиҫтә йомортҡа

Мостай Кәримдең әҫәрҙәре бер нисә тиҫтә телдәргә тәржемә ителгән.

Произведения Мустая Карима переведены на несколько десятков языков.


мәнфәғәт

мәнфәғәт (nominative singular)
мәнфәғәттәр (nominative plural)
мәнфәғәттең (singular)
мәнфәғәттәрҙең (plural)
мәнфәғәткә (dative singular)
мәнфәғәттәргә (dative plural)
мәнфәғәтте (accusative singular)
мәнфәғәттәрҙе (accusative plural)
мәнфәғәттә (singular)
мәнфәғәттәрҙә (plural)
мәнфәғәттән (singular)
мәнфәғәттәрҙән (plural)

От арабск. منفعة "польза; потребность".

Шәхси эшҡыуарҙар, әлбиттә, үҙ мәнфәғәттәрен алға һөрә

частные предприниматели, естественно, преследуют свои собственные интересы

польза, благо


туған-тыумаса

tuˈʁɑntɯwmɑˌsɑ

туған-тыумаса (nominative singular)
туған-тыумасалар (nominative plural)
туған-тыумасаның (singular)
туған-тыумасаларҙың (plural)
туған-тыумасаға (dative singular)
туған-тыумасаларға (dative plural)
туған-тыумасаны (accusative singular)
туған-тыумасаларҙы (accusative plural)
туған-тыумасала (singular)
туған-тыумасаларҙа (plural)
туған-тыумасанан (singular)
туған-тыумасаларҙан (plural)

От туған, тыумаса "родственник", "родня".

собир. родственники, родня, родичи

родственники, родня, родичи


ағай-эне

ɑˈɢ̞ɑjɪ̞ˌnɪ̞

ағай-эне (nominative singular)
ағай-энеләр (nominative plural)
ағай-эненең (singular)
ағай-энеләрҙең (plural)
ағай-энегә (dative singular)
ағай-энеләргә (dative plural)
ағай-энене (accusative singular)
ағай-энеләрҙе (accusative plural)
ағай-энелә (singular)
ағай-энеләрҙә (plural)
ағай-эненән (singular)
ағай-энеләрҙән (plural)

От ағай "старший брат", эне "младший брат".

собир. родственники, родня (мужчины)

родственники, родня (мужчины)


дуҫ-иш

дуҫ-иш (nominative singular)
дуҫ-иштәр (nominative plural)
дуҫ-иштең (singular)
дуҫ-иштәрҙең (plural)
дуҫ-ишкә (dative singular)
дуҫ-иштәргә (dative plural)
дуҫ-иште (accusative singular)
дуҫ-иштәрҙе (accusative plural)
дуҫ-иштә (singular)
дуҫ-иштәрҙә (plural)
дуҫ-иштән (singular)
дуҫ-иштәрҙән (plural)

От дуҫ "друг", иш "товарищ".

собир. друзья, товарищи, приятели

друзья, товарищи, приятели


туған-ырыу

туған-ырыу (nominative singular)
туған-ырыуҙар (nominative plural)
туған-ырыуҙың (singular)
туған-ырыуҙарҙың (plural)
туған-ырыуға (dative singular)
туған-ырыуҙарға (dative plural)
туған-ырыуҙы (accusative singular)
туған-ырыуҙарҙы (accusative plural)
туған-ырыуҙа (singular)
туған-ырыуҙарҙа (plural)
туған-ырыуҙан (singular)
туған-ырыуҙарҙан (plural)

От туған "родственник", ырыу "род".

собир. родственники, родня, родичи

родственники, родня, родичи


мал-тыуар

мал-тыуар (nominative singular)
мал-тыуарҙың (singular)
мал-тыуарға (dative singular)
мал-тыуарҙы (accusative singular)
мал-тыуарҙа (singular)
мал-тыуарҙан (singular)

От мал "скот", тыуыу "рождаться".

собир. домашний скот

домашний скот

Мал-тыуар аҫрау

держать скот

Мал-тыуар көтөүҙән теүәл ҡайтҡан микән?

Весь ли скот вернулся домой из стада?


мөхит

мөхит (nominative singular)
мөхиттәр (nominative plural)
мөхиттең (singular)
мөхиттәрҙең (plural)
мөхиткә (dative singular)
мөхиттәргә (dative plural)
мөхитте (accusative singular)
мөхиттәрҙе (accusative plural)
мөхиттә (singular)
мөхиттәрҙә (plural)
мөхиттән (singular)
мөхиттәрҙән (plural)

Из араб. محيط (muḥīṭ) ‘природные условия; окружение, среда’.

среда, окружение, окружающая среда

Тирә-яҡ мөхитте яҡлау.

Защитаокружающей среды.

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай.

С Х века всреду башкир начинает проникать ислам.

Кешене атай-әсәй генә түгел, мөхит тә тәрбиәләй.

Человека воспитывают не только родители, ноокружение.


апһын-әзе

апһын-әзе (nominative singular)
апһын-әзеләр (nominative plural)
апһын-әзенең (singular)
апһын-әзеләрҙең (plural)
апһын-әзегә (dative singular)
апһын-әзеләргә (dative plural)
апһын-әзене (accusative singular)
апһын-әзеләрҙе (accusative plural)
апһын-әзелә (singular)
апһын-әзеләрҙә (plural)
апһын-әзенән (singular)
апһын-әзеләрҙән (plural)

От апһын "жёны родных братьев по отношению друг к другу".
Ср. с казахск. абысын-ажын «невестки, жёны родственников по отношению друг к другу».

собир. родственницы, родня (женщины)

родственницы, родня (женщины)


аҡса

аҡса (nominative singular)
аҡсалар (nominative plural)
аҡсаның (singular)
аҡсаларҙың (plural)
аҡсаға (dative singular)
аҡсаларға (dative plural)
аҡсаны (accusative singular)
аҡсаларҙы (accusative plural)
аҡсала (singular)
аҡсаларҙа (plural)
аҡсанан (singular)
аҡсаларҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *aqča «деньги».
Аҡса это аҡ+ са. Аҡ- белый, светлый, например белый светлый день, которого предоставляет наличие "аҡса". Са - это аффикс принадлежности

аҡсалата

Ближайшее родство

ҡағыҙ аҡса

бумажные деньги; купюра

средства, финансы; сумма

Фонд биржаһы был көндә йәмғеһе 14 миллиард доллар аҡсаһын юғалта

За этот день фондовая биржа в общей сложности теряет 14 миллиардов долларов

көмөш аҡса

серебряная монета

адъектив. денежный

Аҡса берәмеге

денежная единица


аҙыҡ-түлек

ɑˈðɯqtʏˌlɪ̞k̟

аҙыҡ-түлек (nominative singular)
аҙыҡ-түлектең (singular)
аҙыҡ-түлеккә (dative singular)
аҙыҡ-түлекте (accusative singular)
аҙыҡ-түлектә (singular)
аҙыҡ-түлектән (singular)

От аҙыҡ "еда".

собир. продукты, продовольствие, провиант

продукты, продовольствие, провиант

Республиканың егерме районы Өфөлә үтәсәк йәрминкәгә аҙыҡ-түлек ылауҙары оҙатты.

Двадцать районов республики отправили на ярмарку в Уфу колонны (грузовиков) спродовольствием.

адъектив. продуктовый, продовольственный

продуктовый, продовольственный

Арғы оста тағы бер аҙыҡ-түлек магазины бар.

В дальнем конце (деревни) есть ещё одинпродуктовый магазин.


ҡош-ҡорт

ҡош-ҡорт (nominative singular)
ҡош-ҡорттар (nominative plural)
ҡош-ҡорттоң (singular)
ҡош-ҡорттарҙың (plural)
ҡош-ҡортҡа (dative singular)
ҡош-ҡорттарға (dative plural)
ҡош-ҡортто (accusative singular)
ҡош-ҡорттарҙы (accusative plural)
ҡош-ҡортта (singular)
ҡош-ҡорттарҙа (plural)
ҡош-ҡорттан (singular)
ҡош-ҡорттарҙан (plural)

Парное слово к ҡош "птица".

собир. домашняя птица

домашняя птица

Ҡош-ҡорт үрсетеү

разводить птицу

Тап шундай берәҙәк эттәр ваҡ мал һәм ҡош-ҡорт өсөн генә түгел, кеше өсөн дә хәүефле.

Как раз такие бродячие собаки опасны не только для мелкого скота и домашней птицы, но и для людей.

«Юлдарҙа —“тере баръерҙар”», 17-11-2011 гг. // «Таң»

Юлдарҙа —“тере баръерҙар”

Ҡошо-ҡорто, йәнлеге // Йылан батша ерендә // Бары бергә йыйылған, // Уралға килеп ялбарған.

Все птицы и звери // на земле змеи-повелителя // собрались вместе, // Пришли к Уралу и взмолились.

«Урал-батыр»

Урал-батыр


дана

дана (nominative singular)
даналар (nominative plural)
дананың (singular)
даналарҙың (plural)
данаға (dative singular)
даналарға (dative plural)
дананы (accusative singular)
даналарҙы (accusative plural)
данала (singular)
даналарҙа (plural)
дананан (singular)
даналарҙан (plural)

От перс. دانه (dâne) ‘зёрнышко; штука’.

даналы

Ближайшее родство

прилагательные

даналау

Ближайшее родство

даналап

Ближайшее родство

Китапхана районда сыҡҡан гәзиттәрҙең барыһын да берешәр дана алдыра.

Библиотека выписывает все районные газеты по одномуэкземпляру.

Табаҡҡа биш дана йомортҡа һытығыҙ, ондо ҡушып болғағыҙ.

Разбейте в миску пятьштук яиц, добавьте муку и размешайте.


аш-һыу

аш-һыу (nominative singular)
аш-һыуҙың (singular)
аш-һыуға (dative singular)
аш-һыуҙы (accusative singular)
аш-һыуҙа (singular)
аш-һыуҙан (singular)

От башк. аш «еда» + башк. һыу «вода».

собир. еда, пища (приготовленная)

еда, пища (приготовленная)

Милли аш-һыу

национальная кухня

Һабантуйҙа ғәҙәттә тирмә ҡороу, ҡунаҡтар ҡаршылау, аш-һыуға оҫталыҡ буйынса бәйге үткәрелә.

Обычно на сабантуе проводится конкурс по строительству юрты, приёму гостей, кулинарному мастерству.


моң-һағыш

моң-һағыш (nominative singular)
моң-һағыштар (nominative plural)
моң-һағыштың (singular)
моң-һағыштарҙың (plural)
моң-һағышҡа (dative singular)
моң-һағыштарға (dative plural)
моң-һағышты (accusative singular)
моң-һағыштарҙы (accusative plural)
моң-һағышта (singular)
моң-һағыштарҙа (plural)
моң-һағыштан (singular)
моң-һағыштарҙан (plural)

От башк. моң «грусть» + башк. һағыш «тоска, печаль».

собир. печаль, тоска

печаль, тоска


йыр-моң

йыр-моң (nominative singular)
йыр-моңдоң (singular)
йыр-моңға (dative singular)
йыр-моңдо (accusative singular)
йыр-моңда (singular)
йыр-моңдан (singular)

От башк. йыр «песня» + башк. моң «мелодия».

собир. песни, мелодии; музыка (народная)

песни, мелодии; музыка (народная)


ғөрөф-ғәҙәт

ɢʏ̞ˌrʏ̞fɢæˈðæt̟

ғөрөф-ғәҙәт (nominative singular)
ғөрөф-ғәҙәттәр (nominative plural)
ғөрөф-ғәҙәттең (singular)
ғөрөф-ғәҙәттәрҙең (plural)
ғөрөф-ғәҙәткә (dative singular)
ғөрөф-ғәҙәттәргә (dative plural)
ғөрөф-ғәҙәтте (accusative singular)
ғөрөф-ғәҙәттәрҙе (accusative plural)
ғөрөф-ғәҙәттә (singular)
ғөрөф-ғәҙәттәрҙә (plural)
ғөрөф-ғәҙәттән (singular)
ғөрөф-ғәҙәттәрҙән (plural)

От башк. ғөрөф «обычай» + башк. ғәҙәт «привычка».

собир. традиции, обычаи

традиции, обычаи


быу

быу (nominative singular)
быуҙар (nominative plural)
быуҙың (singular)
быуҙарҙың (plural)
быуға (dative singular)
быуҙарға (dative plural)
быуҙы (accusative singular)
быуҙарҙы (accusative plural)
быуҙа (singular)
быуҙарҙа (plural)
быуҙан (singular)
быуҙарҙан (plural)

быулыҡ

Ближайшее родство

существительные

быуланыу

Ближайшее родство


тай-тулаҡ

тай-тулаҡ (nominative singular)
тай-тулаҡтың (singular)
тай-тулаҡҡа (dative singular)
тай-тулаҡты (accusative singular)
тай-тулаҡта (singular)
тай-тулаҡтан (singular)

От слова башк. тай «жеребёнок-двухлетка»

собир. конский молодняк

конский молодняк


тирә-яҡ

тирә-яҡ (nominative singular)
тирә-яҡтар (nominative plural)
тирә-яҡтың (singular)
тирә-яҡтарҙың (plural)
тирә-яҡҡа (dative singular)
тирә-яҡтарға (dative plural)
тирә-яҡты (accusative singular)
тирә-яҡтарҙы (accusative plural)
тирә-яҡта (singular)
тирә-яҡтарҙа (plural)
тирә-яҡтан (singular)
тирә-яҡтарҙан (plural)

От башк. тирә «окрестность» + башк. яҡ «сторона»

собир. окрестность, округа

окрестность, округа

Ҡаланың тирә-яғында күлдәр юҡ

В окрестностях города нет озёр

адъектив. окрестный; окружающий

окрестный; окружающий

Тирә-яҡ ауылдарҙан халыҡ йыйылған

Собрался народ из окрестных деревень

Тирә-яҡ мөхит

окружающая среда


боҙ

боҙ (nominative singular)
боҙҙар (nominative plural)
боҙҙоң (singular)
боҙҙарҙың (plural)
боҙға (dative singular)
боҙҙарға (dative plural)
боҙҙо (accusative singular)
боҙҙарҙы (accusative plural)
боҙҙа (singular)
боҙҙарҙа (plural)
боҙҙан (singular)
боҙҙарҙан (plural)

От др.-тюрк. *buz «лёд»

боҙлауыҡ

Ближайшее родство

существительные

боҙбармаҡ

Ближайшее родство

существительные

Боҙ китеү

адъектив. ледовый, ледяной

ледовый, ледяной


боҙ

метеорол. град

Боҙ ҡатыш ямғыр яуа.

Идёт дождь сградом.

Бойҙайҙы боҙ һуҡҡан.

Пшеницу побилоградом.

Киске сәғәт 6-ларҙа Красноусол ауылы буйлап көслө ел-дауыл, ҡойон үтте, баш бармаҡ ҙурлыҡ боҙ яуҙы.

Около 18 часов вечера на селоКрасноусольское обрушился ураган с сильным ветром и выпал град размером с большой палец.


һүҙ

һүҙ (nominative singular)
һүҙҙәр (nominative plural)
һүҙҙең (singular)
һүҙҙәрҙең (plural)
һүҙгә (dative singular)
һүҙҙәргә (dative plural)
һүҙҙе (accusative singular)
һүҙҙәрҙе (accusative plural)
һүҙҙә (singular)
һүҙҙәрҙә (plural)
һүҙҙән (singular)
һүҙҙәрҙән (plural)

От пратюркск. *söŕ «слово, речь», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. sӧz, чагат. سوز (söz), азерб. söz (сөз; سؤز), гагаузск., кр.-тат., тур., туркм. söz, башк. һүҙ, карач.-балк., кумыкск. сёз, казахск., кирг. сөз, каракалп. soʻz, ногайск. соьз, османск. سوز (söz), тат. сүз, тувинск. сөс, узб. soʻz (сўз), уйгурск. سۆز (söz), хакас., шорск., южн.-алтайск. сӧс, долганск., якутск. өс.

һүҙлек

Ближайшее родство

существительные

һүҙсән

Ближайшее родство

прилагательные

үҙһүҙле

Ближайшее родство

прилагательные

һүҙмә-һүҙ

Ближайшее родство

Тапҡыр һүҙ

меткое, остроумное слово

Башҡорт телендә был һүҙ ике мәғәнәлә йөрөй

В башкирском языке у этого слова есть два значения.

Бал себенде, яҡшы hүҙ әҙәмде берләштерә.

Мёд сводит вместе мух, доброе слово объединяет людей.

Башкирская пословица

Башкирская пословица

Һүҙ тыңламаҫ улыңдан һыйҙаш булһа, сит артыҡ.

Чужой, если он делит с тобой угощение, лучше сына, который не слушает твоего слова.

речь, разговор

Ултыр әле, һиңә әйтер һүҙем бар

Садись, у меня есть к тебе разговор

Малайың оялыусан икән, һүҙ ҡушырға ла шөрләп тора

Оказывается, твой сын стеснительный - даже заговорить боится

перен. право на выступление, слово

право на выступление, слово

Йола буйынса, тәү һүҙҙе иң хөрмәтле ҡунаҡ тотто.

По обычаю, первое слово предоставили самому уважаемому гостю.


иғтибар

иғтибар (nominative singular)
иғтибарҙар (nominative plural)
иғтибарҙың (singular)
иғтибарҙарҙың (plural)
иғтибарға (dative singular)
иғтибарҙарға (dative plural)
иғтибарҙы (accusative singular)
иғтибарҙарҙы (accusative plural)
иғтибарҙа (singular)
иғтибарҙарҙа (plural)
иғтибарҙан (singular)
иғтибарҙарҙан (plural)

От арабск. اعتبار «движение, направление мысли; внимание»

иғтибарлыҡ

Ближайшее родство

существительные

иғтибарһыҙлыҡ

Ближайшее родство

существительные

иғтибарлы

Ближайшее родство

прилагательные

иғтибарһыҙ

Ближайшее родство

прилагательные

иғтибарлап

Ближайшее родство

иғтибар итеү/биреү нимәгә

обратить внимание на что-л.

иғтибарға алыу

принять во внимание

иғтибар бүлеү

уделить внимание

Район идаралығы алмашынғас ҡына, кесе эшҡыуарлыҡ проблемалары ниһайәт иғтибар үҙәгенә килеп баҫты

Лишь когда сменилось районное руководство, на проблемы малого предпринимательства наконец обратили внимание


Никарагуа

Происходит от ??


етди

етдилек

Ближайшее родство

имена собственные

етдиләнеү

Ближайшее родство

етдиләндереү

Ближайшее родство

Аҙ ҡатлы төҙөлөш торлаҡ баҙарына етди йоғонто яһарға һәләтле түгел.

Малоэтажное строительство неспособно оказать серьезное влияние на рынок жилья.


яуап

яуап (nominative singular)
яуаптар (nominative plural)
яуаптың (singular)
яуаптарҙың (plural)
яуапҡа (dative singular)
яуаптарға (dative plural)
яуапты (accusative singular)
яуаптарҙы (accusative plural)
яуапта (singular)
яуаптарҙа (plural)
яуаптан (singular)
яуаптарҙан (plural)

От арабск. جواب «ответ».

яуаплылыҡ

Ближайшее родство

существительные

яуапһыҙлыҡ

Ближайшее родство

существительные

яуаплама

Ближайшее родство

существительные

яуапсы

Ближайшее родство

существительные

яуаплы

Ближайшее родство

прилагательные

яуапһыҙ

Ближайшее родство

прилагательные

яуап биреү

Ближайшее родство

яуаплау

Ближайшее родство

Тапҡыр яуап

Остроумный, меткий ответ.

Яңғыраған һорауҙар бик тә урынлы, тик уларға ябай ғына яуап биреп булмаҫ

Прозвучавшие вопросы весьма насущны, но простых ответов на них дать не получится

Был һорауға түрә тотҡарлыҡһыҙ яуап бирә алманы

на этот вопрос чиновник немедленного ответа дать не смог

ответственность, ответ

Күҙәтелгән хәл айырым ауыт енәйәт булып тора; уны ҡылғандар мотлаҡ яуапҡа тарттырыласаҡ

Наблюдаемый случай является особо тяжким преступлением; совершившие его будут обязательно привлечены к ответственности

ответ, решение (задачи); отгадка, разгадка (загадки)

Йомаҡтың яуабы

отгадка загадки

Мәсьәләләрҙең яуаптарын айырым биттә яҙып тапшырығыҙ

Решения задач сдайте, написав на отдельном листе

адъектив. ответный

Яуап телмәр тотоу

держать ответную речь


иҫке-моҫҡо

иҫке-моҫҡо (nominative singular)
иҫке-моҫҡоноң (singular)
иҫке-моҫҡоға (dative singular)
иҫке-моҫҡоно (accusative singular)
иҫке-моҫҡола (singular)
иҫке-моҫҡонан (singular)

От иҫке "старый".

собир. старьё, рухлядь, барахло; лохмотья, обноски

Әбей иҫке-моҫҡо әйберҙәре араһынан бер яулыҡ алып, яртыһын ҡыҙға йыртып биргән, яртыһын тағы һандығына һалып ҡуйған, ти.

Старуха вынула из груды старых вещей платок, порвала его и дала половину девушке, другую половину снова спрятала в сундук.

(«Сон плешивого». Башкирская народная сказка).

адъектив. старый

Кеше иҫке-боҫҡо әйберҙәренән бик айырылып бармай

люди неохотно расстаются со старыми вещами.

«Күҙ ҡурҡаҡ, ҡул батыр...», 15-02-2011 гг. // «Йәшлек»

Күҙ ҡурҡаҡ, ҡул батыр...


тәү-

По Старостину, восходит к др.-тюрк. *teb "время", откуда также башк. тәүлек «сутки».

тәүлек

Ближайшее родство

существительные

тәүге

Ближайшее родство

прилагательные

тәүҙә

Ближайшее родство

при добавлении к существительным образует существительные, прилагательные, наречия со значением "первоначальный, первичный, первый"


ижек

ижек (nominative singular)
ижектәр (nominative plural)
ижектең (singular)
ижектәрҙең (plural)
ижеккә (dative singular)
ижектәргә (dative plural)
ижекте (accusative singular)
ижектәрҙе (accusative plural)
ижектә (singular)
ижектәрҙә (plural)
ижектән (singular)
ижектәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. üžük ~ üžik ~ üžäk "слог; буква".

Ижек яһаусы өн.

Слогообразующий звук.

Башҡорт телендә баҫым күпселек осраҡтарҙа аҙаҡҡы ижеккә төшә.

В башкирском языке ударение в большинстве случаев падает на последнийслог.


яҙмыш

яҙмыш (nominative singular)
яҙмыштар (nominative plural)
яҙмыштың (singular)
яҙмыштарҙың (plural)
яҙмышҡа (dative singular)
яҙмыштарға (dative plural)
яҙмышты (accusative singular)
яҙмыштарҙы (accusative plural)
яҙмышта (singular)
яҙмыштарҙа (plural)
яҙмыштан (singular)
яҙмыштарҙан (plural)

Общетюркское.

судьба, участь, удел, доля; рок

Яҙмыштан уҙмыш юҡ

от судьбы не уйдёшь

Яҙмыш уны йәшләй ҡаҡҡыланы-һуҡҡыланы, әммә ул, үҙен фәнгә арнап, лайыҡлы ғүмер юлы үтте

Судьба его потрепала в молодости, но он прошел достойный жизненный путь, посвятив себя науке.

«Халҡыбыҙға аҡтамыр ғүмере юраны», 19-02-2011 гг. // «Йәшлек»

Халҡыбыҙға аҡтамыр ғүмере юраны


билдә

билдә (nominative singular)
билдәләр (nominative plural)
билдәнең (singular)
билдәләрҙең (plural)
билдәгә (dative singular)
билдәләргә (dative plural)
билдәне (accusative singular)
билдәләрҙе (accusative plural)
билдәлә (singular)
билдәләрҙә (plural)
билдәнән (singular)
билдәләрҙән (plural)

метка, пометка

признак, примета

оценка, отметка (в школе)


тормош

тормош (nominative singular)
тормоштоң (singular)
тормошҡа (dative singular)
тормошто (accusative singular)
тормошта (singular)
тормоштан (singular)

От тороу в значении "жить".

Әүәле Һарыбай өлкән ауыл булған, тормош бында ҡайнап торған

Раньше Сарыбаево было большим аулом, жизнь здесь кипела

Тормошта һәр кем үҙенең ишен осрата

Каждый встречает свою пару на жизненном пути

Беҙ аяныс сәбәптән йыйылыштыҡ — тормоштан оло ил ағабыҙ китте

Мы собрались по печальному поводу — ушёл из жизни уважаемый и почтенный человек

Тормош ҡуйған кәртәләрҙе үтә белеү

Умение преодолевать жизненные трудности (букв. препятствия, которые ставит жизнь)

замужество, супружество; брак

Оло ҡыҙым былтыр тормошҡа сыҡты

Моя старшая дочь в прошлом году вышла замуж

тормош иптәше, тормош юлдашы

супруг/супруга

адъектив. жизненный; бытовой

жизненный; бытовой

Тормош юлы

жизненный путь; биография

Тормош шарттары

бытовые условия


һорау билдәһе

Регулярная изафетная конструкция из башк. һорау «вопрос» + башк. билдә «знак».

лингв. вопросительный знак

вопросительный знак

15 быуатта Иоганн фон Шпейер исемле нимес китап баҫыусыһы тәүбашлап ике нөктәне һәм һорау билдәһен ҡуллана башлай.

Немецкий книгопечатник по имени Иоганн фон Шпейер в 15 веке первым начинает использовать двоеточие ивопросительный знак.

Испан телендә һорау билдәһе ике тапҡыр - һөйләмдең башында (баш түбән) һәм аҙағында ҡуйыла.

В испанском языкевопросительный знак ставится дважды - в начале (перевёрнутый) и конце предложения.


тәҡдир

тәҡдир (nominative singular)
тәҡдирҙең (singular)
тәҡдиргә (dative singular)
тәҡдирҙе (accusative singular)
тәҡдирҙә (singular)
тәҡдирҙән (singular)

Происходит от араб. تقدير (судьба) ‘taqdīr’

судьба, удел; рок, предопределение

Был донъяға һәр кем үҙ яҙмышы, үҙ тәҡдире менән тыуа

Каждый рождается на этот свет со своей судьбой и своим предназначением.

«Кәкүк, кәкүк, әйтсе миңә…», 2010 г. // «Шоңҡар»

Кәкүк, кәкүк, әйтсе миңә…


йәйғор

йәйғор (nominative singular)
йәйғорҙар (nominative plural)
йәйғорҙоң (singular)
йәйғорҙарҙың (plural)
йәйғорға (dative singular)
йәйғорҙарға (dative plural)
йәйғорҙо (accusative singular)
йәйғорҙарҙы (accusative plural)
йәйғорҙа (singular)
йәйғорҙарҙа (plural)
йәйғорҙан (singular)
йәйғорҙарҙан (plural)

Ямғыр үтер, ҡояш өтөр, йәйғор дуғаһын тағыр.

Дождь пройдёт, солнце опалит,радуга вывесит свою дугу.

Рами Гарипов

Рами Гарипов


өтөр

өтөр (nominative singular)
өтөрҙәр (nominative plural)
өтөрҙөң (singular)
өтөрҙәрҙең (plural)
өтөргә (dative singular)
өтөрҙәргә (dative plural)
өтөрҙө (accusative singular)
өтөрҙәрҙе (accusative plural)
өтөрҙә (singular)
өтөрҙәрҙә (plural)
өтөрҙән (singular)
өтөрҙәрҙән (plural)

лингв. запятая

Һөйләмдә өтөр ҡуйылышын аңлатығыҙ

Объясните постановку запятых в предложении.

Бына һеҙгә һөйләмдә өтөрҙөң ниндәй көскә эйә булыуына тағы бер миҫал.

Вот вам еще один пример того, какую силу имеет запятая в предложении.


һөйләм

һөйләм (nominative singular)
һөйләмдәр (nominative plural)
һөйләмдең (singular)
һөйләмдәрҙең (plural)
һөйләмгә (dative singular)
һөйләмдәргә (dative plural)
һөйләмде (accusative singular)
һөйләмдәрҙе (accusative plural)
һөйләмдә (singular)
һөйләмдәрҙә (plural)
һөйләмдән (singular)
һөйләмдәрҙән (plural)

Образовано от глагольной основы һөйлә- «говорить».

лингв. предложение

Ҡушма һөйләм

Сложноепредложение.

Һөйләмдә һүҙ тәртибе.

Порядок слов впредложении.

Һөйләмдә тыныш билдәләре ҡуйылышын аңлатығыҙ.

Объясните постановку знаков препинания впредложении.

Мин шунда уҡ бер һөйләмдән генә торған ғариза яҙҙым да уға һондом.

Я тут же написал заявление, состоящее всего лишь из одногопредложения, и протянул ему.

«Хәтер һандығынан...», 18-11-2009 гг. // «Йәшлек»

Хәтер һандығынан...

Хәбәр һөйләмдең аҙағында нөктә ҡуйыла.

В конце повествовательногопредложения ставится точка.


бәләкәс

ba-бәләкәс.ogg

Бәләкәс бала.

Маленький ребёнок.


тамаҡ

тамаҡ (nominative singular)
тамаҡтар (nominative plural)
тамаҡтың (singular)
тамаҡтарҙың (plural)
тамаҡҡа (dative singular)
тамаҡтарға (dative plural)
тамаҡты (accusative singular)
тамаҡтарҙы (accusative plural)
тамаҡта (singular)
тамаҡтарҙа (plural)
тамаҡтан (singular)
тамаҡтарҙан (plural)

Др.тюрк. *tamğaq «горло, глотка».

анат. горло, глотка, гортань

горло, глотка, гортань

Тамағым шеште.

(У меня)горло опухло.

пища, еда; продовольствие, пропитание

Тамаҡҡа бешереү

приготовить поесть

Ҡустым менән беҙ ҙә тамаҡ ялғап алырға керҙек.

И мы с младшим братом зашли поесть.

Элекке кеүек тамаҡ хаҡына әсе тир түгеүсе алйоттар хәҙер юҡ.

Сейчас нет, как раньше, глупцов, (готовых) тяжело работать запропитание.

«Тәрбиәүи алым», 03-2011 гг. // «Һәнәк»

Тәрбиәүи алым

перен. едок, рот

Ғаиләбеҙҙә йәнә бер тамаҡ артты.

В нашей семье ещё одинедок прибавился.

геогр. устье

адъектив. горловой, гортанный

горловой, гортанный


өн

өн (nominative singular)
өндәр (nominative plural)
өндөң (singular)
өндәрҙең (plural)
өнгә (dative singular)
өндәргә (dative plural)
өндө (accusative singular)
өндәрҙе (accusative plural)
өндә (singular)
өндәрҙә (plural)
өндән (singular)
өндәрҙән (plural)

Др.-тюрк. ün «звук».

өн-тын

Ближайшее родство

существительные

өндәмә

Ближайшее родство

существительные

өн-тынһыҙ

Ближайшее родство

прилагательные

өндәү

Ближайшее родство

өндәшеү

Ближайшее родство

Бындай хәлде күреп, әсәйем өнһөҙ ҡалды

Увидев такое, мама лишилась голоса

Шым ғына ултыр, өнөң дә сыҡмаһын!

Сиди тихо, чтобы и звука твоего не было!

Һуҙынҡы өн

гласный звук

тартынҡы өн

согласный звук

Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре

Специфичные звуки башкирского языка


өн

өндә

Ближайшее родство

явь; состояние бодрстования; реальность

Өнгә килеү

Өнөммө был, төшөммө?

Явь ли это или сон? (выражение изумления)

Собханалла, уй-теләктәребеҙ өнгә әүерелде

Слава Аллаху, наши помыслы стали реальностью


яңы

Др.-тюрк. *jaña ~ jañï "новый"

яңылыҡ

Ближайшее родство

существительные

яңырыу

Ближайшее родство

Көнө етер, ергә яңы пәйғәмбәр килер.

Придёт день, когдановый пророк придёт на землю.


яңы

ˈjɑ.ŋɯ̞ / jɑ.ˈŋɯ̞

См. прилагательное.

только, только что, совсем недавно

Торлаҡ мәсьәләһе яңы ғына ғаилә ҡороп бергә йәшәй башлаған күп йәштәрҙе борсой.

Жилищная проблема волнует многих молодых людей, которыетолько создали семьи и стали жить вместе.


бысаҡ

бысаҡ (nominative singular)
бысаҡтар (nominative plural)
бысаҡтың (singular)
бысаҡтарҙың (plural)
бысаҡҡа (dative singular)
бысаҡтарға (dative plural)
бысаҡты (accusative singular)
бысаҡтарҙы (accusative plural)
бысаҡта (singular)
бысаҡтарҙа (plural)
бысаҡтан (singular)
бысаҡтарҙан (plural)

Общетюркское; др.тюрк. *bɨčaq "нож".

Үткер бысаҡ.

Бысаҡ осонда ваҡ тоҙ һалып болғағыҙ.

Добавьте мелкой соли на кончикеножа и перемешайте.


энәлек

От башк. энә «иголка, колючка» + -лек "аффикс абстракции, обладания качеством".

ботан. боярышник (лат. Crataegus)

боярышник (лат. Crataegus)


ҡайсы

ҡайсы (nominative singular)
ҡайсылар (nominative plural)
ҡайсының (singular)
ҡайсыларҙың (plural)
ҡайсыға (dative singular)
ҡайсыларға (dative plural)
ҡайсыны (accusative singular)
ҡайсыларҙы (accusative plural)
ҡайсыла (singular)
ҡайсыларҙа (plural)
ҡайсынан (singular)
ҡайсыларҙан (plural)

Общетюркское.

Ағас ҡайсыһы

садовые ножницы, секатор


бесәй

бесәй (nominative singular)
бесәйҙәр (nominative plural)
бесәйҙең (singular)
бесәйҙәрҙең (plural)
бесәйгә (dative singular)
бесәйҙәргә (dative plural)
бесәйҙе (accusative singular)
бесәйҙәрҙе (accusative plural)
бесәйҙә (singular)
бесәйҙәрҙә (plural)
бесәйҙән (singular)
бесәйҙәрҙән (plural)

зоол. кот, кошка

Бесәй йылы.

ата бесәй

Һәр кемдең хәл ҡәҙәре аңы бар; бесәй ҙә, сысҡан күрһә, юрғалаған.

У каждого (есть) своя толика разума; икошка побежала, увидев мышь.

Кимереүселәргә һәм башҡа ваҡ хайуандарға яңғыҙ һунарсы булһа ла, бесәй — социаль хайуан.

Хотя (она) и охотится на грызунов и других мелких животных в одиночку,кошка - социальное животное.

адъектив. кошачий

Бесәй һымаҡтар ғаиләһе.

Семействокошачьих.


көнкүреш

ˈkʷʏ̞nkʷyˌrɪ̞ʃ̟

көнкүреш (nominative singular)
көнкүрештең (singular)
көнкүрешкә (dative singular)
көнкүреште (accusative singular)
көнкүрештә (singular)
көнкүрештән (singular)

Происходит от башк. көн «в знач.жизнь, житьё» + башк. күреү «в знач.испытывать, переживать».

Хәҙер думбыра халыҡ көнкүрешендә һирәк осрай - уны мандолина алмаштырған.

Сейчас домбра в народном быту встречается редко — её заменила мандолина.

адъектив. бытовой

Көнкүреш тауарҙары

бытовые (хозяйственные) товары

көнкүреш шарттары

бытовые условия


ауыл

ауыл (nominative singular)
ауылдар (nominative plural)
ауылдың (singular)
ауылдарҙың (plural)
ауылға (dative singular)
ауылдарға (dative plural)
ауылды (accusative singular)
ауылдарҙы (accusative plural)
ауылда (singular)
ауылдарҙа (plural)
ауылдан (singular)
ауылдарҙан (plural)

От пратюркск. *aγyl «селение, деревня», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. ağïl «селение, деревня», башкир., казахск. ауыл, тофаларск., хакасск., шорск. аал, киргизск., южн.-алтайск. айыл, карач.-балкарск. ауул, каракалпак. аўыл, тат. авыл и др.

ауылдаш

Ближайшее родство

существительные

ауылсы

Ближайшее родство

существительные

ауылса

Ближайшее родство

деревня, село; аул

Ауылға яҡын, үҫкән ул тауҙа, яңғыҙы ғына йөҙйәшәр имән.

Недалеко отдеревни вырос он на горе, одинокий столетний дуб.

Урал православтары араһында киң танылған Табын тәреһе үҙ исемен хәҙерге Ғафури районындағы Табын ауылынан алған.

Широко почитаемая среди уральских православных Табынская икона (Божьей Матери) получила своё название поселу Табынское, что в современном Гафурийском районе (Башкортостана).

Ауылдан ауылға, йәйләүҙән йәйләүгә йөрөп, Мөхәмәтша ағай бихисап башҡорт йырҙарын, ҡобайырҙарын, риүәтәттәрен, таҡмаҡтарын яҙып алған.

Ездя изаула в аул, с кочевья на кочевья, Мухаметша-агай (Бурангулов) записал бесчисленное количество башкирских песен, кубаиров, легенд и частушек.

адъектив. сельский, деревенский

сельский, деревенский

ауыл хужалығы

сельское хозяйство

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

Старик долго смотрел надеревенскую улицу, держась за забор.

Алға киткән илдәрҙең барыһы ла тиерлек үҙҙәрендәге ауыл етештереүселәренә теге йәки был дәрәжәлә ярҙам күрһәтә, субсидиялай.

Практически все развитые страны в той или иной степени помогают своимсельским производителям, предоставляют (им) субсидии.


йоҙаҡ

йоҙаҡ (nominative singular)
йоҙаҡтар (nominative plural)
йоҙаҡтың (singular)
йоҙаҡтарҙың (plural)
йоҙаҡҡа (dative singular)
йоҙаҡтарға (dative plural)
йоҙаҡты (accusative singular)
йоҙаҡтарҙы (accusative plural)
йоҙаҡта (singular)
йоҙаҡтарҙа (plural)
йоҙаҡтан (singular)
йоҙаҡтарҙан (plural)

Ишек йоҙағы

дверной замок

Тыуымды тиҙләтеү өсөн ҡатындың сәс толомон һүткәндәр, төймәләрен ысҡындырғандар, бөтә йоҙаҡтарҙы асҡандар

Чтобы ускорить роды, у женщины расплетали косы, расстёгивали пуговицы, отпирали все замки.

адъектив. замочный, замковый

замочный, замковый

Йоҙаҡ тишеге

замочная скважина


кәмә

кәмә (nominative singular)
кәмәләр (nominative plural)
кәмәнең (singular)
кәмәләрҙең (plural)
кәмәгә (dative singular)
кәмәләргә (dative plural)
кәмәне (accusative singular)
кәмәләрҙе (accusative plural)
кәмәлә (singular)
кәмәләрҙә (plural)
кәмәнән (singular)
кәмәләрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *kemi "лодка; судно".

лодка; шлюпка

Ишкәкле кәмә

вёсельнаялодка

елкәнле кәмә

паруснаялодка

Кәмә ҡамышҡа терәлеп туҡтаны.

Лодка попала в камыш и остановилась.

Малайҙар кәмәне яңынан һыуға этәреп төшөрҙөләр.

Мальчики опять столкнулилодку в воду.

Мустай Карим

Мустай Карим

редк. пароход; любое плавательное средство

пароход; любое плавательное средство

Ысынлап та, Туфан һыуы тартылғас, Нух кәмәһен ҡайҙа килтереп терәй икән?

Действительно, куда Ной причалил свой ковчег после того, как сошли воды Потопа?

«Нухтың кәмәһе ҡайҙа.», 06-04-2010 // «Йәшлек»

Нухтың кәмәһе ҡайҙа.


бөжәк

бөжәк (nominative singular)
бөжәктәр (nominative plural)
бөжәктең (singular)
бөжәктәрҙең (plural)
бөжәккә (dative singular)
бөжәктәргә (dative plural)
бөжәкте (accusative singular)
бөжәктәрҙе (accusative plural)
бөжәктә (singular)
бөжәктәрҙә (plural)
бөжәктән (singular)
бөжәктәрҙән (plural)

Общетюркское; др. тюрк. böjček (где -ček — диминутивный суффикс) < bögen «паук, скорпион, кусачее насекомое».

Бал ҡорто – ғәжәп аҡыллы, бик егәрле бөжәк.

Пчела — это удивительно умное и очень трудолюбивоенасекомое.

Гәрәбә эсендә һаҡланып ҡалған бороңғо бөжәктәрҙе өйрәнеү.

Изучение древнихнасекомых, сохранившихся в янтаре.


биҫтә

биҫтә (nominative singular)
биҫтәләр (nominative plural)
биҫтәнең (singular)
биҫтәләрҙең (plural)
биҫтәгә (dative singular)
биҫтәләргә (dative plural)
биҫтәне (accusative singular)
биҫтәләрҙе (accusative plural)
биҫтәлә (singular)
биҫтәләрҙә (plural)
биҫтәнән (singular)
биҫтәләрҙән (plural)

Өфөнөң Һупайлы биҫтәһендә яңы мәсет һалына.

В уфимском микрорайоне Сипайлово строится новая мечеть.

Төхфәт Йәнәби хөрмәтенә шулай уҡ Инорс биҫтәһендәге бер урам аталған.

В честь Тухвата Янаби также названа улица в микрорайоне Инорс.

Шул уҡ көндө Берлиндың биҫтәләренә барып та индек.

В тот же день мы вошли в пригороды Берлина.

слобода; предместье


намыҫ

намыҫ (nominative singular)
намыҫтар (nominative plural)
намыҫтың (singular)
намыҫтарҙың (plural)
намыҫҡа (dative singular)
намыҫтарға (dative plural)
намыҫты (accusative singular)
намыҫтарҙы (accusative plural)
намыҫта (singular)
намыҫтарҙа (plural)
намыҫтан (singular)
намыҫтарҙан (plural)

От араб. ناموس (nāmūs) ‘честь; гордость; совесть’ через персидское посредство.

намыҫлы

Ближайшее родство

прилагательные

честь, совесть

Күлде ҡамыш матурлай, ирҙе намыҫ матурлай.

Озеро украшает камыш, мужчину украшаетчесть.

репутация, доброе имя


йәнһүрәт

йәнһүрәт (nominative singular)
йәнһүрәттәр (nominative plural)
йәнһүрәттең (singular)
йәнһүрәттәрҙең (plural)
йәнһүрәткә (dative singular)
йәнһүрәттәргә (dative plural)
йәнһүрәтте (accusative singular)
йәнһүрәттәрҙе (accusative plural)
йәнһүрәттә (singular)
йәнһүрәттәрҙә (plural)
йәнһүрәттән (singular)
йәнһүрәттәрҙән (plural)

Сложение основ: башк. йән «душа» + башк. һүрәт «изображение, картинка»; типологически ср. англ. animated cartoon «мультфильм».

Йәнһүрәт төшөрөү

снимать мультфильм.

Ә был йортта малай йәнһүрәт ҡарай

А в этом доме мальчик смотрит мультфильм.

Бала зиһененә йәнһүрәттең тәьҫире ныҡ көслө

Влияние мультфильмов на детское сознание велико.

адъектив. мультипликационный

мультипликационный

"Аҫыл таш тауы" исемле йәнһүрәт циклына ике башҡорт әкиәте лә ингән.

В мультипликационный цикл "Гора самоцветов" вошли и две башкирские сказки.


йән

йән (nominative singular)
йәндәр (nominative plural)
йәндең (singular)
йәндәрҙең (plural)
йәнгә (dative singular)
йәндәргә (dative plural)
йәнде (accusative singular)
йәндәрҙе (accusative plural)
йәндә (singular)
йәндәрҙә (plural)
йәндән (singular)
йәндәрҙән (plural)

От перс. جان "душа".

йәнлек

Ближайшее родство

существительные

Йән һәм тән

душа и тело.

Үлгәнгә йән бирәйек; кешеләрҙе донъяла үлмәҫ йәндәр ҡылайыҡ

Умершему дадим душу, сделаем людей в мире бессмертными душами.

«Урал-батыр»

Урал-батыр

перен. человек, душа (Акмулла)

Ғаиләбеҙҙә алты йән

Нас в семье шестеро.

Йән бармы ошо һүҙгә ҡолаҡ һалыр?

Есть ли человек, который прислушается к этим словам?

адъектив. душевный; духовный

душевный; духовный

Йән аҙығы

духовная пища

в прит. форме: обращение (мой) дорогой, (моя) дорогая (Лариса Абдуллина)

Беҙ, моғайын, йәнем, һинең менән // Бер үк йәндең ике яртыһы.

Дорогой, мы с тобой, наверное, две половинки одной души.


бал ҡорто

ˈbɑɫ.qʊ̞r.ˌtʊ̞

От башк. бал «мёд» + башк. ҡорт «червь; пчела»

энтомол. пчела

Бал ҡортон үрсетеү — халҡыбыҙҙың иң боронғо hөнәрҙәренең береhе.

Разведениепчёл — один из древнейших промыслов нашего народа.

Бал ҡорто саҡҡанда тәүге ярҙам күрһәтеү

Оказание первой помощи при укусахпчёл.

Бал ҡорто — ғәжәп аҡыллы, бик егәрле бөжәк.

Пчела — это удивительно умное и очень трудолюбивое насекомое.

адъектив. пчелиный

Умарталарҙан бал менән бергә инә һөтө, бал ҡорто ағыуы һәм елеме алына.

Наряду с мёдом, из ульев также вынимают маточное молочко,пчелиный яд и прополис.

«Умартасылыҡ — Башҡортостан биҙәге», 08-11-2008 гг. // «Йәшлек»

Умартасылыҡ — Башҡортостан биҙәге


тәмәке

тәмәке (nominative singular)
тәмәкеләр (nominative plural)
тәмәкенең (singular)
тәмәкеләрҙең (plural)
тәмәкегә (dative singular)
тәмәкеләргә (dative plural)
тәмәкене (accusative singular)
тәмәкеләрҙе (accusative plural)
тәмәкелә (singular)
тәмәкеләрҙә (plural)
тәмәкенән (singular)
тәмәкеләрҙән (plural)

От арабск. طباق «вид лекарственного растения», или от русск. табак.

тәмәкесе

Ближайшее родство

существительные

табак; курево; сигарета

тәмәке тартыу

Тәмәкене тоҡандырып, бер-ике һурып өлгөрмәнем, кеҫә телефоны шылтыраны

Я зажёг сигарету; не успел пару раз затянуться, как зазвонил сотовый телефон

адъектив. табачный, курительный

табачный, курительный

тәмәке төтөнө

табачный дым


йәрминкә

йәрминкә (nominative singular)
йәрминкәләр (nominative plural)
йәрминкәнең (singular)
йәрминкәләрҙең (plural)
йәрминкәгә (dative singular)
йәрминкәләргә (dative plural)
йәрминкәне (accusative singular)
йәрминкәләрҙе (accusative plural)
йәрминкәлә (singular)
йәрминкәләрҙә (plural)
йәрминкәнән (singular)
йәрминкәләрҙән (plural)

От русск. ярмарка.

Мәктәп йәрминкәһе

школьная ярмарка

Эш йәрминкәһе

Ярмарка вакансий (букв. ярмарка работы)


үҫемлек

үҫемлек (nominative singular)
үҫемлектәр (nominative plural)
үҫемлектең (singular)
үҫемлектәрҙең (plural)
үҫемлеккә (dative singular)
үҫемлектәргә (dative plural)
үҫемлекте (accusative singular)
үҫемлектәрҙе (accusative plural)
үҫемлектә (singular)
үҫемлектәрҙә (plural)
үҫемлектән (singular)
үҫемлектәрҙән (plural)

Сложное слово; от башк. үҫеү «расти» + -лек "аффикс абстракции, обладания качеством".
Известно во многих тюркских языках; возможно восстановить др.-тюрк. *ösümlük "растение".

ботан. растение

Баҡса үҫемлеге.

Садовоерастение.

Тапалыу һөҙөмтәһендә урман үҫемлектәре һәләк була, улар урынына сыҙамлы болон һәм сүп үләндәре сыға, тупраҡты бысрата.

В результате вытаптывания лесныерастения погибают, на их месте вырастают (более) выносливые луговые и сорные травы, засоряя почву.

Янғын осраҡтарын иҫкәртеү өсөн район хакимиәте кипкән үлән, тирәк мамығы, үҫемлек ҡалдыҡтарын яндырыуҙы быйыл алдан уҡ тыйып ҡуйған.

Чтобы предупредить пожары, районное руководство в этом году заранее запретило поджигать сухую траву, тополиный пух и остаткирастений.

«Һүҙҙән бутҡа бешмәҫ», 19-03-2011 гг. // «Йәшлек»

Һүҙҙән бутҡа бешмәҫ

адъектив. растительный

растительный

Үҫемлек майы.

Растительное масло.


башҡорт

башҡорт (nominative singular)
башҡорттар (nominative plural)
башҡорттоң (singular)
башҡорттарҙың (plural)
башҡортҡа (dative singular)
башҡорттарға (dative plural)
башҡортто (accusative singular)
башҡорттарҙы (accusative plural)
башҡортта (singular)
башҡорттарҙа (plural)
башҡорттан (singular)
башҡорттарҙан (plural)

Происходит от ??

башҡортса

Ближайшее родство

башкир, башкирка

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай.

С Х века в средубашкир начинает проникать ислам.

Борон Урал арты башҡорттары илендә бик көслө батыр йәшәгән.

Давным-давно в краю зауральскихбашкир жил да был очень сильный батыр.

(«Курлыкающий журавль». Башкирская народная сказка)

адъектив. башкирский

Башҡорт халҡы.

Башкирский народ.

Салауат — башҡорт үҙаңының нормаһы.

Салават (Юлаев) — нормабашкирской идентичности.

Алексей Иванов

Алексей Иванов


шырпы

шырпы (nominative singular)
шырпылар (nominative plural)
шырпының (singular)
шырпыларҙың (plural)
шырпыға (dative singular)
шырпыларға (dative plural)
шырпыны (accusative singular)
шырпыларҙы (accusative plural)
шырпыла (singular)
шырпыларҙа (plural)
шырпынан (singular)
шырпыларҙан (plural)

Шырпы һыҙыу/сыйыу

зажечь спичку

Малай кеҫәһенән шырпы алып, туҙҙы тоҡандырып ебәрҙе

Мальчик вынул из кармана спички и поджёг бересту.

адъектив. спичечный

Шырпы ҡабы

спичечный коробок


өлөш

өлөш (nominative singular)
өлөштәр (nominative plural)
өлөштөң (singular)
өлөштәрҙең (plural)
өлөшкә (dative singular)
өлөштәргә (dative plural)
өлөштө (accusative singular)
өлөштәрҙе (accusative plural)
өлөштә (singular)
өлөштәрҙә (plural)
өлөштән (singular)
өлөштәрҙән (plural)

От др.-тюрк ülüg "часть"

өлөшсә

Ближайшее родство

существительные

өлөшләтә

Ближайшее родство

часть (целого); компонент

Мәҡәләһенең тәүге битенә һыймай ҡалған өлөшө

часть статьи, не поместившаяся на первой странице

Курил утрауҙары — Рәсәйҙең айырылғыһыҙ бер өлөшө

Курильские острова — неотъемлемая часть России.

доля, порция; вклад

тос өлөш индереү нимәгә

внести значительный вклад во что-л.


осҡон

осҡон (nominative singular)
осҡондар (nominative plural)
осҡондоң (singular)
осҡондарҙың (plural)
осҡонға (dative singular)
осҡондарға (dative plural)
осҡондо (accusative singular)
осҡондарҙы (accusative plural)
осҡонда (singular)
осҡондарҙа (plural)
осҡондан (singular)
осҡондарҙан (plural)

От др.-тюрк. *učqun "искра"; ср. башк. башк. осоу «лететь».

Кесе осҡондан да оло ялҡын тоҡана

И из малой искры зажигается большое пламя


һөҙөмтә

һөҙөмтә (nominative singular)
һөҙөмтәләр (nominative plural)
һөҙөмтәнең (singular)
һөҙөмтәләрҙең (plural)
һөҙөмтәгә (dative singular)
һөҙөмтәләргә (dative plural)
һөҙөмтәне (accusative singular)
һөҙөмтәләрҙе (accusative plural)
һөҙөмтәлә (singular)
һөҙөмтәләрҙә (plural)
һөҙөмтәнән (singular)
һөҙөмтәләрҙән (plural)

Происходит от башк. һөҙөү «фильтровать, цедить»

һөҙгөс

Ближайшее родство

имена собственные

һөҙөү

Ближайшее родство

результат; итог, исход

Ыңғай һөҙөмтә

положительный результат

Японияла ер тетрәү һөҙөмтәһендә Ерҙең күсәре 17 сантиметрға күскән

В результате землетрясения в Японии земная ось сдвинулась на 17 сантиметров.

Был аҙналағы ваҡиғаларҙың барышына ҡарағанда, ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһенә күберәк иғтибар бүлегеҙ

На этой неделе обращайте больше внимания на итоги действий, чем на ход событий

«Из астрологического прогноза», 08-04-2011 гг. // «Башҡортостан»

Из астрологического прогноза

Башҡортостан

резюме, краткое изложение

лингв. һөҙөмтә теркәүесе

причинный союз


матбуғат

матбуғат (nominative singular)
матбуғаттар (nominative plural)
матбуғаттың (singular)
матбуғаттарҙың (plural)
матбуғатҡа (dative singular)
матбуғаттарға (dative plural)
матбуғатты (accusative singular)
матбуғаттарҙы (accusative plural)
матбуғатта (singular)
матбуғаттарҙа (plural)
матбуғаттан (singular)
матбуғаттарҙан (plural)

От арабск. مطبوعات «печать; пресса».

пресса, печать, периодические издания

Матбуғат йорто

Матбуғат иреклеге

свобода печати.

Совет дәүерендә матбуғат партияның иң үткер ҡоралдарының береһе булды.

В советскую эпоху печать была одним из самых мощных (букв. острых) инструментов партии.

Матбуғатта сығыш яһар өсөн теманы һайлап ала белеү йәш журналист өсөн бигерәк тә мөһим.

Умение выбрать тему, с которой выступить в печати, для молодого журналиста особенно важно.

адъектив. печатный, в сложн. словах пресс-

печатный, пресс-

Матбуғат эше

печатное дело

матбуғат үҙәге

матбуғат хеҙмәте

пресс-служба.


төйәк

төйәк (nominative singular)
төйәктәр (nominative plural)
төйәктең (singular)
төйәктәрҙең (plural)
төйәккә (dative singular)
төйәктәргә (dative plural)
төйәкте (accusative singular)
төйәктәрҙе (accusative plural)
төйәктә (singular)
төйәктәрҙә (plural)
төйәктән (singular)
төйәктәрҙән (plural)

родная земля, родина

Борон, борон, борондан, Мин тыумаҫтан электән // Олатайға-әсәйгә төйәк булған Урал-тау

С незапамятных времен, задолго до моего рождения, Урал был родиной моих праотцов и праматерей

«Идукай и Мурадым»

Идукай и Мурадым

Аҡмулла көндәре, йолаға ярашлы, Ҡаҙағстанда башланып, мәғрифәтсенең тыуған төйәгендә тамамлана.

Дни Акмуллы по традиции начинаются в Казахстане и завершаются в родных местах просветителя.

пристанище, обитель; стоянка


төтөн

төтөн (nominative singular)
төтөндәр (nominative plural)
төтөндөң (singular)
төтөндәрҙең (plural)
төтөнгә (dative singular)
төтөндәргә (dative plural)
төтөндө (accusative singular)
төтөндәрҙе (accusative plural)
төтөндә (singular)
төтөндәрҙә (plural)
төтөндән (singular)
төтөндәрҙән (plural)

От пратюркск. *tütün «дым», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. tütün, башк. төтөн, гагаузск. tütün, казахск. түтін, карач.-балк., кумыкск. тютюн, кирг. түтүн, кр.-тат. tütün, хакас., шорск., южн.-алтайск. тӱдӱн, османск. توتون (tütün) «дым; табак», тат. төтен, тур. tütün, уйгурск. تۈتۈن (tütün), узб. tutun (тутун), чувашск. тӗтӗм и др.

төтәү

Ближайшее родство

Тәмәке төтөнө.

Табачныйдым.

Ерек төтөнөнә ыҫталған ҡорот

курут (высушенный творог), копчёный на ольховомдыму.

Шайтан ут менән төтөндән яралған.

Шайтан сотворён из огня идыма.

адъектив. дымовой


алтынсы

алты

Ближайшее родство

числительные


ҡурай

ҡурай (nominative singular)
ҡурайҙәр (nominative plural)
ҡурайҙең (singular)
ҡурайҙәрҙең (plural)
ҡурайгә (dative singular)
ҡурайҙәргә (dative plural)
ҡурайҙе (accusative singular)
ҡурайҙәрҙе (accusative plural)
ҡурайҙә (singular)
ҡурайҙәрҙә (plural)
ҡурайҙән (singular)
ҡурайҙәрҙән (plural)

ҡурайсы

Ближайшее родство

существительные


гәзит

гәзит (nominative singular)
гәзиттәр (nominative plural)
гәзиттең (singular)
гәзиттәрҙең (plural)
гәзиткә (dative singular)
гәзиттәргә (dative plural)
гәзитте (accusative singular)
гәзиттәрҙе (accusative plural)
гәзиттә (singular)
гәзиттәрҙә (plural)
гәзиттән (singular)
гәзиттәрҙән (plural)

От русск. газета.

Гәзиткә яҙылыу

подписаться на газету

Почтальон гәзит тарата

почтальон разносит газеты

Быйыл өс гәзит алдырам

В этом году я выписываю три газеты

Был хәл тураһында район гәзитендә мәҡәлә яҙып сығарҙылар инде

Об этой ситуации уже напечатали статью в районной газете

Гәзит өсөн мәҡәлә яҙғанда мин ғәҙәттә хәл-ваҡиғаға уҡыусы күҙлегенән бағам.

Когда я пишу статью для газеты, обычно смотрю на события с точки зрения читателя.

адъектив. газетный

гәзит ҡағыҙы

газетная бумага


көн торошо

ˈk̟ʏ̞n̟.tʊ.̞rʊ.ˌʃʊ̞̞

От башк. көн «день» + башк. торош «состояние»

Синоптиктар көн торошон фаразлағанда тағы ла йыһандан төшөрөлгән фотоларҙы ла файҙалана.

При прогнозировании погоды синоптики также пользуются фотографиями, сделанными из космоса.

«Синоптиктар нимә вәғәҙәләй?», 22-03-2011 гг. // «Йәшлек»

Синоптиктар нимә вәғәҙәләй?


йоҡо

йоҡо (nominative singular)
йоҡолар (nominative plural)
йоҡоноң (singular)
йоҡоларҙың (plural)
йоҡоға (dative singular)
йоҡоларға (dative plural)
йоҡоно (accusative singular)
йоҡоларҙы (accusative plural)
йоҡола (singular)
йоҡоларҙа (plural)
йоҡонан (singular)
йоҡоларҙан (plural)

Происходит от ??

йоҡосо

Ближайшее родство

существительные

йоҡоһоҙлоҡ

Ближайшее родство

существительные

йоҡоло

Ближайшее родство

прилагательные

йоҡоһоҙ

Ближайшее родство

прилагательные

йоҡлау

Ближайшее родство

физиол. сон (сонный)

сон (сонный)

Йоҡом килә

йоҡоно туйҙырыу

Бал ашаған кешеләрҙең нервылар системаһының ҡуҙғыусанлығы кәмей, кәйефе, йоҡоһо яҡшыра.

У людей, кто ест мёд, снижается подвижность (лабильность) нервной системы, улучшается настроение исон.


аяҡ кейеме

ɑ.ˈjɑq.kɪ̞jɪ̞ˌmɪ̞

От башк. аяҡ «нога» + башк. кейем «одежда».

Балаға һәр миҙгел бер-ике пар аяҡ кейеме алырға тура килә.

Ребёнку приходится каждый сезон покупать одну-две парыобуви.

Минең бала саҡта беҙҙең ауылдағы ҡайһы бер балаларҙың аяҡ кейеме бөтөнләй булманы.

Когда я был маленьким, у некоторых детей в нашей деревнеобуви совсем не было.

«Беҙҙе яҡлар, һаҡлар ул...», 09-02-2011 гг. // «Йәшлек»

Беҙҙе яҡлар, һаҡлар ул...


мөйөш

мөйөш (nominative singular)
мөйөштәр (nominative plural)
мөйөштөң (singular)
мөйөштәрҙең (plural)
мөйөшкә (dative singular)
мөйөштәргә (dative plural)
мөйөштө (accusative singular)
мөйөштәрҙе (accusative plural)
мөйөштә (singular)
мөйөштәрҙә (plural)
мөйөштән (singular)
мөйөштәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *müŋüš "угол".

угол ("Падишах, джигит и дракон". Башкирская народная сказка)

Ҡыҙ тиҙ генә егетте иҫкереп, мөйөштәре төшөп бөткән мәсет итә, үҙе бер ҡарт ҡына бабай була ла ҡуя.

Девушка быстро превратила джигита в старую мечеть с обвалившимися углами, а сама превратилась в старика.

перен. удалённое место

удалённое место

Беҙҙең илебеҙҙә Интернет түгел, гәзит барып етмәгән, почтальон аяғы баҫмаған мөйөштәр бар һаман.

В нашей стране еще есть места, где не то что Интернета нет — даже газеты не доходят, (где) ещё не ступала нога почтальона.

«Беҙ бер ҡандан...», 22-03-2011 гг. // «Йәшлек»

Беҙ бер ҡандан...

тура мөйөш

ҡыҫыҡ мөйөш

адъектив. угловой


миҙгел

миҙгел (nominative singular)
миҙгелдәр (nominative plural)
миҙгелдең (singular)
миҙгелдәрҙең (plural)
миҙгелгә (dative singular)
миҙгелдәргә (dative plural)
миҙгелде (accusative singular)
миҙгелдәрҙе (accusative plural)
миҙгелдә (singular)
миҙгелдәрҙә (plural)
миҙгелдән (singular)
миҙгелдәрҙән (plural)

Происходит от ??

время года, сезон; пора

Ямғырҙар миҙгеле

сезон дождей.

Ураҡ миҙгеле

время жатвы.

Ребёнку приходится каждыйсезон покупать одну-две пары обуви.

һәр эштең үҙ миҙгеле бар.

У каждой работы есть своёвремя.

Миҙгел менән миҙгел алмашыуҙан // йөрәккенәм тора биҙерәп.

Моё сердце пресытилось сменойвремён года.

спорт. сезон

Даими беренселектә миҙгел буйына лидер булып килеп, аҙағында ғына Силәбенең «Трактор»ына дилбегәне бирҙе.

(Команда) весьсезон шла лидером в общем первенстве и лишь в конце уступила инициативу (букв вожжи) челябинскому «Трактору».

СКА-ның хыялы болот кеүек таралды, «06-04-2012» // «Йәшлек»

СКА-ның хыялы болот кеүек таралды

06-04-2012


мамыҡ

мамыҡ (nominative singular)
мамыҡтар (nominative plural)
мамыҡтың (singular)
мамыҡтарҙың (plural)
мамыҡҡа (dative singular)
мамыҡтарға (dative plural)
мамыҡты (accusative singular)
мамыҡтарҙы (accusative plural)
мамыҡта (singular)
мамыҡтарҙа (plural)
мамыҡтан (singular)
мамыҡтарҙан (plural)

От тур. pamuk < перс. پنبه (pambe, pembe) «хлопок, вата».

Мысырҙа башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр.

В Египте большей частью выращивают рис,хлопок, пшеницу, овощи и фрукты.

Төрлө урындан мамыҡтары сығып һалбырап торған алама ғына көпөһөнөң салғыйын рәтләп, уның өҫтөнән сүс билбау менән билен быуҙы.

(Старатель) поправил полы драного ватника, из которого там и сям (в разных местах) торчала и свисалавата, и подпоясался сверху лубяным поясом.

Яныбай Хамматов

Яныбай Хамматов

пух (птичий, растений)

Өйрәк мамығы.

Янғын осраҡтарын иҫкәртеү өсөн район хакимиәте кипкән үлән, тирәк мамығы, үҫемлек ҡалдыҡтарын яндырыуҙы быйыл алдан уҡ тыйып ҡуйған.

Чтобы предупредить пожары, районное руководство в этом году заранее запретило поджигать сухую траву, тополиныйпух и остатки растений.

адъектив. хлопковый

мамыҡ майы.

Хлопковое масло.

адъектив. ватный

мамыҡ юрған.

Ватное одеяло.

адъектив. пуховый

Мамыҡ шәл башҡорт милли кейеменең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.

Пуховая шаль является неотъемлемой частью башкирского национального костюма.

адъектив. перен. пушистый

ябалаҡлап мамыҡ ҡар яуа.

Хлопьями идётпушистый снег.


ҡалып

ҡалып (nominative singular)
ҡалыптар (nominative plural)
ҡалыптың (singular)
ҡалыптарҙың (plural)
ҡалыпҡа (dative singular)
ҡалыптарға (dative plural)
ҡалыпты (accusative singular)
ҡалыптарҙы (accusative plural)
ҡалыпта (singular)
ҡалыптарҙа (plural)
ҡалыптан (singular)
ҡалыптарҙан (plural)

От арабск. قالب "форма, штамп, колодка".

форма, колодка; шаблон

Итек ҡалыбы

сапожные колодки

Ҡорос ҡойоу ҡалыбы

форма для литья стали

перен. штамп, шаблон; стереотип

штамп, шаблон; стереотип

Интеллигенция замана ҡалыптарына ҡарата ҡаршылыҡта тороусан, сөнки уның маҡсаты — шул ҡалыптарҙы киңәйтеү.

Интеллигенция склонна противостоять штампам и стереотипам эпохи, поскольку её цель — расширить эти рамки

, 23-03-2011 гг. // «Башҡортостан»

Башҡортостан

Агрессив ҡылыҡ ҡалыптары — таҡырбаштарға хас төп һыҙаттарҙың береһе.

Агрессивные поведенческие стереотипы — это одна из отличительных черт, присущих скинхедам.


төҫ

төҫ (nominative singular)
төҫтәр (nominative plural)
төҫтөң (singular)
төҫтәрҙең (plural)
төҫкә (dative singular)
төҫтәргә (dative plural)
төҫтө (accusative singular)
төҫтәрҙе (accusative plural)
төҫтә (singular)
төҫтәрҙә (plural)
төҫтән (singular)
төҫтәрҙән (plural)

төҫ-баш

Ближайшее родство

существительные

төҫмөр

Ближайшее родство

существительные

төҫлө

Ближайшее родство

прилагательные

цвет, окраска

Тора-бара гәзит тулы төҫтә баҫылған дүрт битле аҙналыҡҡа әүерелде.

Со временем газета стала четырёхстраничным еженедельником, печатающимся в полномцвете.

Аттың төҫө ҡара.

Лошадь вороноймасти.

вид, внешний облик

анат. лицо (передняя часть головы)

лицо (передняя часть головы)


сырай

анат. лицо (передняя часть головы)

лицо (передняя часть головы)


туғыҙынсы

От числ. туғыҙ «девять».

туғыҙ

Ближайшее родство

числительные

Өфөләр һынатманы — ҡунаҡтарҙың ҡапҡаһына туп тәүге тапҡыр туғыҙынсы минута уҡ эләкте.

Уфимцы не уступили — мяч в первый раз попал в ворота гостей уже надевятой минуте.


шағир

шағир (nominative singular)
шағирҙар (nominative plural)
шағирҙың (singular)
шағирҙарҙың (plural)
шағирға (dative singular)
шағирҙарға (dative plural)
шағирҙы (accusative singular)
шағирҙарҙы (accusative plural)
шағирҙа (singular)
шағирҙарҙа (plural)
шағирҙан (singular)
шағирҙарҙан (plural)

От араб. شَاعِر (šāʿir).

шиғыр

Ближайшее родство

существительные

шиғриәт

Ближайшее родство

существительные

шағирә

Ближайшее родство

существительные

шиғри

Ближайшее родство

прилагательные

Шағир үҙе башҡалала йәшәһә лә, күңеле тыуған ерендә ҡала

Хотя поэт и живёт в столице, (его) душа остаётся в родном краю.

Бөгөн дә мин үҙ шиғырҙарын башҡаларға һеңдерерҙәй итеп уҡый алмаған шағирҙарға шикләнеңкерәп ҡарайым

И сегодня я с некоторым сомнением смотрю на поэтов, неспособных прочесть свои стихи так, чтобы они впитались (т.е. отпечатались в сознании) других.


башҡала

башҡала (nominative singular)
башҡалалар (nominative plural)
башҡаланың (singular)
башҡалаларҙың (plural)
башҡалаға (dative singular)
башҡалаларға (dative plural)
башҡаланы (accusative singular)
башҡалаларҙы (accusative plural)
башҡалала (singular)
башҡалаларҙа (plural)
башҡаланан (singular)
башҡалаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. баш «главный» + башк. ҡала «город».

Өфө — Башҡортостандың башҡалаһы.

Уфа —столица Башкортостана.

Бөтә юлдар башҡалаға илтә.

Все дороги ведут встолицу.

Шағир үҙе башҡалала йәшәһә лә, күңеле тыуған ерендә ҡала.

Хотя поэт и живёт встолице, (его) душа остаётся в родных краях.

адъектив. столичный


һигеҙенсе

һигеҙ

Ближайшее родство

числительные


пластик

пластик, пластмасса


Рассомаха

Происходит от ??

Рассомаха (аналогично русскому слову)


Киев

Киев (nominative singular)
Киевтың (singular)
Киевҡа (dative singular)
Киевты (accusative singular)
Киевта (singular)
Киевтан (singular)

Из русск. Киев, далее из др.-русск. Кыѥвъ (Пов. врем. лет), ср.: укр. Ки́ïв; арабск. كُويَابَة (Томсен), ср.-греч. Κίαβον, Κιοάβα (Конст. Багр.), ср.-лат. Cuiewa (Титмар). Ср. близкие местн. н.: польск. Kijewo, чешск. Kуjоv (8 раз), сербохорв. Киjево (5 раз). Производное от собств. Кый (см. кий). Др.-русск. названием жителей было кыꙗне мн. Отсюда заимств. др.-сканд. ᚴᛇᚾᚢᚷᚨᚱᛞᚱ «Киев». Использованы данные словаря М. Фасмера. См. Список литературы.

Киев (аналогично русскому слову)

Йылъяҙма һөйләүенсә, 1124-се йылда Киев ике көн яна, 600 сиркәү юҡҡа сыға.

Как сообщает летопись,Киев в 1124 году горел два дня, сгорело 600 церквей.


баҙар

баҙар (nominative singular)
баҙарҙар (nominative plural)
баҙарҙың (singular)
баҙарҙарҙың (plural)
баҙарға (dative singular)
баҙарҙарға (dative plural)
баҙарҙы (accusative singular)
баҙарҙарҙы (accusative plural)
баҙарҙа (singular)
баҙарҙарҙа (plural)
баҙарҙан (singular)
баҙарҙарҙан (plural)

От перс. بازار "базар, рынок".

рынок; базар

Баҙарҙан ике тоҡ он һатып алдым.

Я купил два мешка муки на базаре.

Баҙар янындағы туҡталыш күптән инде берәҙәктәр, эскеселәр ояһына әүерелгән.

Остановка рядом с рынком давно превратилась в прибежище бомжей и пьяниц.

Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары

рынок ценных бумаг

Өфөнөң торлаҡ баҙарында хаҡтар тик көрсөклө 2008-09 йылда ғына кәмене

На уфимском рынке недвижимости цены падали только в кризисном 2008-09 году

адъектив. рыночный

Баҙар иҡтисады

рыночная экономика.


ҡәрендәш

сестра (дочь тех же родителей)


һеңле

младшая сестра


йәшел

От др.-тюркск. yaşıl, от восходит к пратюркск. *jāĺ-ɨl.

йәшелсә

Ближайшее родство

существительные


туҡталҡа

туҡталҡа (nominative singular)
туҡталҡалар (nominative plural)
туҡталҡаның (singular)
туҡталҡаларҙың (plural)
туҡталҡаға (dative singular)
туҡталҡаларға (dative plural)
туҡталҡаны (accusative singular)
туҡталҡаларҙы (accusative plural)
туҡталҡала (singular)
туҡталҡаларҙа (plural)
туҡталҡанан (singular)
туҡталҡаларҙан (plural)

Отглагольное существительное от башк. туҡталыу "останавливаться".

стоянка, место остановки

штраф туҡталҡаһы

штрафная стоянка


тулҡын

тулҡын (nominative singular)
тулҡындар (nominative plural)
тулҡындың (singular)
тулҡындарҙың (plural)
тулҡынға (dative singular)
тулҡындарға (dative plural)
тулҡынды (accusative singular)
тулҡындарҙы (accusative plural)
тулҡында (singular)
тулҡындарҙа (plural)
тулҡындан (singular)
тулҡындарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *tolqïn "волна".

тулҡынланыу

Ближайшее родство

Көмөш күлдең ете аҡсарлағы оса тулҡындарға ҡағылып

Семь чаек серебряного озера летают, касаясь о волны.

Ғинуар аҙағында миҙгел киҙеүенең икенсе тулҡыны көтөлә

В конце янавря ожидается вторая волна сезонного гриппа.

Шартлау тулҡынына биш ҡатлы йорттарҙа быялалар ватылыу ғына түгел, хатта эске металл ишектәр ҙә емерелгән.

От взрывной волны в пятиэтажках не только вылетели стекла, но и обрушились внутренние металлические двери.

«Урманда төҙөлөш ҡыҙыу бара», 16-06-2011 гг. // «Башҡортостан»

Урманда төҙөлөш ҡыҙыу бара

Башҡортостан

тулҡын оҙонлоғо

адъектив. волновой


фатир

фатир (nominative singular)
фатирҙар (nominative plural)
фатирҙың (singular)
фатирҙарҙың (plural)
фатирға (dative singular)
фатирҙарға (dative plural)
фатирҙы (accusative singular)
фатирҙарҙы (accusative plural)
фатирҙа (singular)
фатирҙарҙа (plural)
фатирҙан (singular)
фатирҙарҙан (plural)

Адаптация русск. квартира, далее из лат. quartārius «квартарий, четверть золотого». В ряде европейских языков слово заимств. через франц. quartier.

фатирсы

Ближайшее родство

существительные

разг. квартира (квартирный)

квартира (квартирный)

Өс бүлмәле фатир.

Трёхкомнатная◆ квартира .

Фатирҙың хужабикәһе был айҙан хаҡтарҙы арттырҙы.

Хозяйкаквартиры с этого месяца повысила квартплату.


хеҙмәт

хеҙмәт (nominative singular)
хеҙмәттәр (nominative plural)
хеҙмәттең (singular)
хеҙмәттәрҙең (plural)
хеҙмәткә (dative singular)
хеҙмәттәргә (dative plural)
хеҙмәтте (accusative singular)
хеҙмәттәрҙе (accusative plural)
хеҙмәттә (singular)
хеҙмәттәрҙә (plural)
хеҙмәттән (singular)
хеҙмәттәрҙән (plural)

Из араб. خدمة (ḵidma) ‘работа, деятельность; военная служба’.

служба; услуга, обслуживание

Һуңғы йылдарҙа һалдат хеҙмәтенең абруйы эҙмә-эҙлекле кәмей бара.

В последние годы престиж солдатскойслужбы неуклонно падает.

Электрон ғаризалар сираттан тыш ҡарала; был сиратта тороу ваҡытын һәм миграция хеҙмәтенә килеүселәр һанын ҡыҫҡарта.

Электронные обращения рассматриваются вне очереди — это сокращает время в очереди и число обращающихся в миграционную службу.

матбуғат хеҙмәте

пресс-служба.

работа, труд

хеҙмәт ҡоралы

Ҡол хеҙмәте

рабскийтруд.

Хеҙмәт маймылдан кеше яһаған.

Труд сделал из обезьяны человека.


маңҡорт

маңҡорт (nominative singular)
маңҡорттар (nominative plural)
маңҡорттоң (singular)
маңҡорттарҙың (plural)
маңҡортҡа (dative singular)
маңҡорттарға (dative plural)
маңҡортто (accusative singular)
маңҡорттарҙы (accusative plural)
маңҡортта (singular)
маңҡорттарҙа (plural)
маңҡорттан (singular)
маңҡорттарҙан (plural)

Неологизм, создан Чингизом Айтматовым; впервые встречается в романе "И дольше века длится день". В башкирском языке является заимстованием из киргизского, вероятно через посредство русского языка.

маңҡортлоҡ

Ближайшее родство

существительные

неол. манкурт, человек, утративший национальное самосознание; Иван, не помнящий родства

Донъяны көнбайышлаштырыуға алмаш бармы, әллә беҙгә манҡорт булырға яҙғанмы?

Есть ли альтернатива вестернизации мира, или нам суждено статьманкуртами?

Ошоноң барыһының һөҙөмтәһе булып килә инде милләтебеҙҙең тотош бер быуынының маңҡортҡа әйләнеүе; ә маңҡорттан, әлбиттә, маңҡорт тыуа.

Следствием всего этого и является то, что целое поколение нашей нации превращается вманкуртов; а от манкурта, естественно, манкурт и рождается.


быуат

быуат (nominative singular)
быуаттар (nominative plural)
быуаттың (singular)
быуаттарҙың (plural)
быуатҡа (dative singular)
быуаттарға (dative plural)
быуатты (accusative singular)
быуаттарҙы (accusative plural)
быуатта (singular)
быуаттарҙа (plural)
быуаттан (singular)
быуаттарҙан (plural)

Этимология затемнена. В других тюркских языках слово неизвестно.

век, столетие

Шул уҡ ваҡытта инде быуаттан ашыу бәхәс бара: дөрөҫмө Дарвин теорияһы, юҡмы?

В то же время, уже более века идёт дискуссия, верна ли теория Дарвина или нет.

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай

с Х века в среду башкир начинает проникать ислам.

Ун туғыҙынсы быуатта Уралда йәнә алтын биҙгәге башланды.

В начале двадцатого века на Урале вновь началась золотая лихорадка.


дәфтәр

дәфтәр (nominative singular)
дәфтәрҙәр (nominative plural)
дәфтәрҙең (singular)
дәфтәрҙәрҙең (plural)
дәфтәргә (dative singular)
дәфтәрҙәргә (dative plural)
дәфтәрҙе (accusative singular)
дәфтәрҙәрҙе (accusative plural)
дәфтәрҙә (singular)
дәфтәрҙәрҙә (plural)
дәфтәрҙән (singular)
дәфтәрҙәрҙән (plural)

арабск. دفتر «тетрадь».

Буй дәфтәр

тетрадь в линейку

шаҡмаҡ дәфтәр

тетрадь в клетку

ҡуйын дәфтәре

записная книжка

Артҡы партала ултырған Самат һиҙҙермәй генә дәфтәренән бер бит йыртып алды ла самолёт яһаны.

Сидящий за задней партой Самат незаметно выдрал из тетради лист и сделал самолётик.

Исем-фамилияғыҙҙы дәфтәрҙең тышына баҫма хәрефтәр менән яҙып ҡуйығыҙ

Напишите (своё) имя и фамилию печатными буквами на обложке тетради.

адъектив. тетрадный

дәфтәр бите

тетрадный лист

дәфтәр тышы

тетрадная обложка


ысынбарлыҡ

ɯ̞.ˌsɯ̞n.bɑr.ˈɫɯ̞q

ысынбарлыҡ (nominative singular)
ысынбарлыҡтар (nominative plural)
ысынбарлыҡтың (singular)
ысынбарлыҡтарҙың (plural)
ысынбарлыҡҡа (dative singular)
ысынбарлыҡтарға (dative plural)
ысынбарлыҡты (accusative singular)
ысынбарлыҡтарҙы (accusative plural)
ысынбарлыҡта (singular)
ысынбарлыҡтарҙа (plural)
ысынбарлыҡтан (singular)
ысынбарлыҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. ысын «настоящий, истинный» + башк. бар «есть (в наличии)» + словообразовательный аффикс башк. -лыҡ.

филос. реальность, действительность

реальность, действительность

Ысынбарлыҡҡа тап килгән, булып торған хәлдәрҙе оператив сағылдырған Интернет-сығанаҡтарға ихтыяж көндән-көн артасаҡ

С каждым днём будет расти потребность в Интернет-источниках, соответствующих реальности и оперативно отражающих происходящие события.

Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә

В силу невозможности обозреть все случайные различия(, существующие в) реальности, философы направляют свое внимание на главные причины, изучают самые общие законы реальности.


һабын

һабын (nominative singular)
һабындар (nominative plural)
һабындың (singular)
һабындарҙың (plural)
һабынға (dative singular)
һабындарға (dative plural)
һабынды (accusative singular)
һабындарҙы (accusative plural)
һабында (singular)
һабындарҙа (plural)
һабындан (singular)
һабындарҙан (plural)

От арабск. صابون (ṣābūn) «мыло».

Кер һабыны

хозяйственное мыло.

Еҫле һабын

туалетное мыло.


ҡомартҡы

ҡомартҡы (nominative singular)
ҡомартҡылар (nominative plural)
ҡомартҡының (singular)
ҡомартҡыларҙың (plural)
ҡомартҡыға (dative singular)
ҡомартҡыларға (dative plural)
ҡомартҡыны (accusative singular)
ҡомартҡыларҙы (accusative plural)
ҡомартҡыла (singular)
ҡомартҡыларҙа (plural)
ҡомартҡынан (singular)
ҡомартҡыларҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. (др.-уйг., крх.-уйг.) qumartqu "завещание; наследство".

реликвия, памятник (культурный, природный)

Тәбиғәт ҡомартҡыһы

Памятник природы.

Был китап быуындан быуынға иң ҡәҙерле ғаилә ҡомартҡыһы булараҡ күсеп килгән.

Эта книга передавалась из поколения в поколение в качестве самой ценной фамильной реликвии.

Буранбайҙың ғына, ай, ҡылысын ҡомартҡыһы итеп тә ҙурлағыҙ.

Буранбая саблю чтите в качестве памяти (о нём).

Башкирская народная песня «Буранбай».

Башкирская народная песня «Буранбай».


беренсе

бер

Ближайшее родство

числительные

Бер йәшниктә – 16, икенсеһендә 14 кг кәнфит бар. Өсөнсө йәшниктә беренсе һәм икенсе йәшниктә күпме булһа, шунса кәнфит.

В одном ящике — 16 кг конфет (и) 14 кг во втором. В третьем ящике — столько конфет, сколько впервом и во втором ящиках.

«Из учебника по математике»

Из учебника по математике


шишмә

шишмә (nominative singular)
шишмәләр (nominative plural)
шишмәнең (singular)
шишмәләрҙең (plural)
шишмәгә (dative singular)
шишмәләргә (dative plural)
шишмәне (accusative singular)
шишмәләрҙе (accusative plural)
шишмәлә (singular)
шишмәләрҙә (plural)
шишмәнән (singular)
шишмәләрҙән (plural)

родник, источник, ключ (Назар Наджми)

Үҙ яғыма ҡайтһам, ергә ятып эсер инем шишмә һыуҙарын

Если бы я вернулся в свой край, то я бы пил ключевую воду, лёгши на землю

перен. источник

Китап — белем шишмәһе

книга — источник знаний.


осраҡ

осраҡ (nominative singular)
осраҡтар (nominative plural)
осраҡтың (singular)
осраҡтарҙың (plural)
осраҡҡа (dative singular)
осраҡтарға (dative plural)
осраҡты (accusative singular)
осраҡтарҙы (accusative plural)
осраҡта (singular)
осраҡтарҙа (plural)
осраҡтан (singular)
осраҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. осрау «встречаться».

Был осраҡта закон киләһе айҙың 1-се һанынан ғәмәлгә инә.

В этомслучае закон вступает в силу с 1-го числа следующего месяца.

Өфөлә банк карталары менән мутлашыу осраҡтары йышая бара.

В Уфе учащаютсяслучаи мошенничества с банковскими картами.

"Терелек" атамаһы төрлө өлкәләрҙә төрлөсә билдәләнә, ҡайһы осраҡтарҙа аныҡ билдәләмә биреүһеҙ ҡулланыла.

Понятие «жизнь» по-разному определяется в разных областях (науки), (а) в некоторыхслучаях используется без определения, данного в явном виде.


мәҡәлә

мәҡәлә (nominative singular)
мәҡәләләр (nominative plural)
мәҡәләнең (singular)
мәҡәләләрҙең (plural)
мәҡәләгә (dative singular)
мәҡәләләргә (dative plural)
мәҡәләне (accusative singular)
мәҡәләләрҙе (accusative plural)
мәҡәләлә (singular)
мәҡәләләрҙә (plural)
мәҡәләнән (singular)
мәҡәләләрҙән (plural)

Из араб. مقالة (maqāla) ‘статья’.

Был хәл тураһында район гәзитендә мәҡәлә яҙып сығарҙылар инде

Об этой ситуации уже напечатали статью в районной газете

Башҡорт Википедияһындағы мәҡәләләр һаны меңгә тулды

Число статей в башкирской Википедии достигло тысячи.

Гәзит өсөн мәҡәлә яҙғанда мин ғәҙәттә хәл-ваҡиғаға уҡыусы күҙлегенән бағам.

Когда я пишу статью для газеты, обычно смотрю на события с точки зрения читателя.


кейем

кейем (nominative singular)
кейемдәр (nominative plural)
кейемдең (singular)
кейемдәрҙең (plural)
кейемгә (dative singular)
кейемдәргә (dative plural)
кейемде (accusative singular)
кейемдәрҙе (accusative plural)
кейемдә (singular)
кейемдәрҙә (plural)
кейемдән (singular)
кейемдәрҙән (plural)

Общетюркское. Крх.-уйг. *kedim "одежда" < др.-тюрк. *keδ- "одеваться"; см. кейеү.

кейеү

Ближайшее родство

Йәйге селләлә ҡатын-ҡыҙ өсөн иң уңайлы кейем — йоҡа туҡыманан тегелгән күлдәк.

В летнюю жару самая удобнаяодежда для женщин — это платье, сшитое из лёгкой ткани.

костюм; наряд

милли кейем

национальныйкостюм.

сәхнә кейеме

сценическийкостюм.


-лыҡ

Общетюркское; др.-тюрк. *-lyq/-lik "обладающий предметом, свойством".

при добавлении к существительному, прилагательному, числительному образует существительные со значением «абстракции, множества, группы объектов»

аҙна → аҙналыҡ

неделя → еженедельник

яңы → яңылыҡ

новый → новость

ысын + бар → ысынбарлыҡ

настоящий + есть → реальность

при добавлении к глаголу в форме будущего времени, существительному образует прилагательные со значением «обладающий свойством»

ҡарар → ҡарарлыҡ

смотреть → то, что можно посмотреть


йүнәлеш

йүнәлеш (nominative singular)
йүнәлештәр (nominative plural)
йүнәлештең (singular)
йүнәлештәрҙең (plural)
йүнәлешкә (dative singular)
йүнәлештәргә (dative plural)
йүнәлеште (accusative singular)
йүнәлештәрҙе (accusative plural)
йүнәлештә (singular)
йүнәлештәрҙә (plural)
йүнәлештән (singular)
йүнәлештәрҙән (plural)

Отглагольное существительное от башк. йүнәлеү «направляться».

Төҙөләсәк юлдың ике йүнәлешендә лә һәр береһе дүртәр метр ике юл һыҙаты ҡаралған.

Предусмотрено, что на шоссе, которое будет построено, будет по две полосы движения в каждом направлении, каждая по четыре метра (шириной).

лингв. залог

Ҡайтым йүнәлеше

возвратный залог, рефлексив

төшөм йүнәлеше

страдательный залог, пассив

йөкмәтеү йүнәлеше

понудительный залог, каузатив


һыҙат

һыҙат (nominative singular)
һыҙаттар (nominative plural)
һыҙаттың (singular)
һыҙаттарҙың (plural)
һыҙатҡа (dative singular)
һыҙаттарға (dative plural)
һыҙатты (accusative singular)
һыҙаттарҙы (accusative plural)
һыҙатта (singular)
һыҙаттарҙа (plural)
һыҙаттан (singular)
һыҙаттарҙан (plural)

Отглагольное существительное от башк. һыҙыу «чертить».

полоса, черта

Бөркөттөң һорғолт ҡойроғо төбөндә арҡыры аҡ һыҙат күренә

У основания сероватого хвоста беркута видна поперечная белая полоса.

перен. свойство, особенность; черта (внешности, характера)

Уларҙың барыһын да бер һыҙат берләштерә.

Их всех объединяет одна особенность.

Агрессив ҡылыҡ ҡалыптары — таҡырбаштарға хас төп һыҙаттарҙың береһе.

Агрессивные поведенческие стереотипы — это одна из отличительных черт, присущих скинхедам.

перен. полоса (период в жизни) (из астрологического прогноза.)

Ҡара һыҙат артта ҡалды; хәҙер бар донъя һеҙҙең тирәләй әйләнә.

Чёрная полоса осталась позади; теперь весь мир крутится вокруг вас.

полоса движения (на шоссе), ряд

Иң уңдағы һыҙат автобус-троллейбустар өсөн генә тәғәйенләнгән.

Крайний правый ряд зарезервирован для автобусов и троллейбусов.


тирмә

тирмә (nominative singular)
тирмәләр (nominative plural)
тирмәнең (singular)
тирмәләрҙең (plural)
тирмәгә (dative singular)
тирмәләргә (dative plural)
тирмәне (accusative singular)
тирмәләрҙе (accusative plural)
тирмәлә (singular)
тирмәләрҙә (plural)
тирмәнән (singular)
тирмәләрҙән (plural)

Из пракыпчак. *terme < монг *term(e) "деревянная решётка юрты".

Башҡорт тирмәһе үҙенсәлектәре

особенности башкирской юрты

Ҡыш көнө Бәндәбикә кирбес өйөндә ҡышлаған, ә йәй көнө йылға буйына тирмә ҡороп, шунда йәйләгән.

Зиму Бандабике зимовала в своем кирпичном доме, а лето проводила в юрте, которую ставила у реки.

Һабантуйҙа ғәҙәттә тирмә ҡороу, ҡунаҡтар ҡаршылау, аш-һыуға оҫталыҡ буйынса бәйге үткәрелә.

Обычно на сабантуе проводится конкурс по строительству юрты, приёму гостей, кулинарному мастерству.


күҙлек

күҙлек (nominative singular)
күҙлектәр (nominative plural)
күҙлектең (singular)
күҙлектәрҙең (plural)
күҙлеккә (dative singular)
күҙлектәргә (dative plural)
күҙлекте (accusative singular)
күҙлектәрҙе (accusative plural)
күҙлектә (singular)
күҙлектәрҙә (plural)
күҙлектән (singular)
күҙлектәрҙән (plural)

Происходит от ??

күҙ

Ближайшее родство

существительные

Ҡояштан һаҡлаусы күҙлек

солнцезащитные очки

Сәсе тоҡор алынған, ҙур күҙлек — йырсының бөгөнгө сәхнә йөҙө шундай.

Короткая стрижка, большие очки — таков сегодняшний сценический образ певицы.

перен. точка зрения

точка зрения

Гәзит өсөн мәҡәлә яҙғанда мин ғәҙәттә хәл-ваҡиғаға уҡыусыһы күҙлегенән бағам.

Эшегеҙҙә баҫым яһарға тырышһалар, быға фәлсәфәүи күҙлектән ҡарағыҙ.

Если на работе (на вас) пытаются оказать давление, смотрите на это с философской точки зрения.


оҫталыҡ

оҫталыҡ (nominative singular)
оҫталыҡтың (singular)
оҫталыҡҡа (dative singular)
оҫталыҡты (accusative singular)
оҫталыҡта (singular)
оҫталыҡтан (singular)

От башк. оҫта «мастер» + словообразовательный аффикс башк. -лыҡ.

оҫта

Ближайшее родство

существительные

оҫта

Ближайшее родство

прилагательные

оҫта

Ближайшее родство

Обычно на сабантуе проводится конкурс по строительству юрты, приёму гостей, кулинарномумастерству.


фекер

фекер (nominative singular)
фекерҙәр (nominative plural)
фекерҙең (singular)
фекерҙәрҙең (plural)
фекергә (dative singular)
фекерҙәргә (dative plural)
фекерҙе (accusative singular)
фекерҙәрҙе (accusative plural)
фекерҙә (singular)
фекерҙәрҙә (plural)
фекерҙән (singular)
фекерҙәрҙән (plural)

От арабск. فِكْر "мысль; мнение".

мнение, точка зрения

Фекер алышыу майҙаны

площадка для обмена мнениями

Мин спортсылар менән нығыраҡ аралашҡан һайын, йылдан-йыл ошо фекерем нығый барҙы.

По мере того как я всё ближе общался со спортсменами, я год от года укреплялся в этом своём мнении.

Уҡытыусы баланың һәр фекерен ихтирам итеп, уны тыңларға, йүнәлеш бирергә һәм үҫтерергә тейеш.

Учитель должен слушать ребёнка, уважая его каждую мысль; давать ей направление и развивать её


майҙан

майҙан (nominative singular)
майҙандар (nominative plural)
майҙандың (singular)
майҙандарҙың (plural)
майҙанға (dative singular)
майҙандарға (dative plural)
майҙанды (accusative singular)
майҙандарҙы (accusative plural)
майҙанда (singular)
майҙандарҙа (plural)
майҙандан (singular)
майҙандарҙан (plural)

Из перс. میدان (meydân) ‘площадь’ или через араб. ميدان (maydān) ‘площадь’.

майҙансыҡ

Ближайшее родство

уменьш.-ласк. формы

площадь (в городе)

Ҡала майҙандарында шыршылар ҡуйылды

Наплощадях города были установлены ели.

Алпамыша атҡан уҡ, күҙәүҙән үтә сығып, майҙан уртаһына килеп ҡаҙала.

Стрела, выпущенная Алпамышой, проходит через отверстие (в кольце) и втыкается (в землю) в центреплощади.

("Алпамыша-батыр". Башкирская народная сказка).

площадь (пространство для конкретных целей)

Торлаҡ майҙаны.

Сәсеүлек майҙандары ике тапҡырға артҡан.

Посевныеплощади увеличились вдвое.

площадь (величина, занимаемая на плоскости; также геометр.)

Белорет районы майҙаны буйынса республикала беренсе урын алып тора.

Белорецкий район занимает первое место в республике поплощади.

перен. площадка; форум, место

площадка; форум, место

Фекер алышыу майҙаны

Площадка для обмена мнениями.

Эшҡыуарлыҡ — көрәш майҙаны, унда бары тик таһылдар, сәмселдәр еңеү яулай.

Предпринимательство — этопространство борьбы; лишь упорные и амбициозные добиваются в нём победы.

Эшҡыуарлыҡ — көрәш майҙаны..., «17-05-2011» // «Киске Өфө»

Эшҡыуарлыҡ — көрәш майҙаны...

17-05-2011


яҡшы

От др.-тюрк. jaqš «хороший», восходит к пратюркск. *jAk- «хороший, отличный».

хороший, приятный, добрый

Яҡшы ғәҙәт.

Хорошая привычка.

Аттың яҡшыһы алға сыға, егеттең яҡшыһы данға сыға.

Лучшая лошадь вперёд выйдет, лучший джигит славы добьётся.

Һарымһаҡ төнәтмәһе склероздан һәм баш шаулауҙан яҡшы сара булып һанала.

Чесночная настойка считаетсяхорошим средством от склероза и шума в ушах.

в знач. нареч. хорошо, ладно

хорошо, ладно


сәхнә

сәхнә (nominative singular)
сәхнәләр (nominative plural)
сәхнәнең (singular)
сәхнәләрҙең (plural)
сәхнәгә (dative singular)
сәхнәләргә (dative plural)
сәхнәне (accusative singular)
сәхнәләрҙе (accusative plural)
сәхнәлә (singular)
сәхнәләрҙә (plural)
сәхнәнән (singular)
сәхнәләрҙән (plural)

Из араб. اصحنه (ṣaḥna) ‘сцена’.

сәхнәләштереү

Ближайшее родство

Сәнғәт кешеләре, йырсылар сәхнәнән киткәс тә ғүмер буйына уны һағынып йәшәй, тиҙәр

Говорят, когда артисты и певцы уходят сосцены, они всю жизнь скучают по ней.

адъектив. сценический

Сәхнә кейеме

сценический костюм


шәжәрә

шәжәрә (nominative singular)
шәжәрәләр (nominative plural)
шәжәрәнең (singular)
шәжәрәләрҙең (plural)
шәжәрәгә (dative singular)
шәжәрәләргә (dative plural)
шәжәрәне (accusative singular)
шәжәрәләрҙе (accusative plural)
шәжәрәлә (singular)
шәжәрәләрҙә (plural)
шәжәрәнән (singular)
шәжәрәләрҙән (plural)

От арабск. شجرة "дерево; родословная".

шежере; родословная у башкир и других тюркских народов

Һәр нәҫел үҙенең шәжәрәһен ҡәҙерләп һаҡлаған, быуындан быуынға тапшырып килгән

Каждый род бережно хранил своё шежере, передавал от поколения к поколению.

Ырыу шәжәрәһен юғалтыу ҙур хурлыҡ булып иҫәпләнгән һәм ырыу берҙәмлеге принциптарын, ата-бабалар иҫтәлеген онотоу кеуек аңлатылған.

Потеря родового шежере считалась большим позором и понималась как забвение принципов единства рода, памяти о предках.

адъектив. родословный


хужа

хужа (nominative singular)
хужалар (nominative plural)
хужаның (singular)
хужаларҙың (plural)
хужаға (dative singular)
хужаларға (dative plural)
хужаны (accusative singular)
хужаларҙы (accusative plural)
хужала (singular)
хужаларҙа (plural)
хужанан (singular)
хужаларҙан (plural)

От перс. خواجه «хозяин, владелец».

хужалыҡ

Ближайшее родство

существительные

хужабикә

Ближайшее родство

существительные

хозяин, владелец

Үҙ йортоңдоң хужаһы булыу отошлораҡ.

выгоднее быть владельцем собственного дома.

Һалып бирелгән ризыҡты ҡалдырырға ярамай, яҙыҡ була, хужаны ихтирам итмәү һанала.

Нельзя оставлять (недоеденной) поданную еду — это является грехом, считается неуважением к хозяину.

Рухы һәм тәне һау кешеләргә..., «15-04-2011» // «Киске Өфө»

Рухы һәм тәне һау кешеләргә...

15-04-2011

глава, руководитель


иҙән

иҙән (nominative singular)
иҙәндәр (nominative plural)
иҙәндең (singular)
иҙәндәрҙең (plural)
иҙәнгә (dative singular)
иҙәндәргә (dative plural)
иҙәнде (accusative singular)
иҙәндәрҙе (accusative plural)
иҙәндә (singular)
иҙәндәрҙә (plural)
иҙәндән (singular)
иҙәндәрҙән (plural)

Впервые засвидетельствовано в чагатайском: chg. eden "место у двери/порога"; в современных кыпчакских: казахск. еден, тат. идән "пол". Дальнейшая этимология затемнена.
Переход -d- между гласными в межзубный - специфично башкирский.

Иҙән таҡтаһы.

Икмәкте иҙәнгә төшөрөргә ярамай.

Нельзя ронять хлеб напол. (табу, основанное на башкирском поверье)

Бүлмә буп-буш ине, тик иҙәнгә ғибәҙәт балаҫы түшәлгән.

Комната была совершенно пуста, лишь наполу был постелен молельный коврик.

Төпсөк иҙән ярығына төшөп китеп, баҙҙа ут тоҡанған.

Окурок упал сквозь щель вполу, (и) в подвале вспыхнул пожар.

адъектив. половой

иҙән буяуы

половая краска


өсөнсө

өс

Ближайшее родство

числительные

Бер йәшниктә – 16, икенсеһендә 14 кг кәнфит бар. Өсөнсө йәшниктә беренсе һәм икенсе йәшниктә күпме булһа, шунса кәнфит.

В одном ящике — 16 кг конфет (и) 14 кг во втором. Втретьем ящике — столько конфет, сколько в первом и во втором ящиках.

Из учебника по математике

Из учебника по математике


ҡуян

ҡуян (nominative singular)
ҡуяндар (nominative plural)
ҡуяндың (singular)
ҡуяндарҙың (plural)
ҡуянға (dative singular)
ҡуяндарға (dative plural)
ҡуянды (accusative singular)
ҡуяндарҙы (accusative plural)
ҡуянда (singular)
ҡуяндарҙа (plural)
ҡуяндан (singular)
ҡуяндарҙан (plural)


һағыш

һағыш (nominative singular)
һағыштар (nominative plural)
һағыштың (singular)
һағыштарҙың (plural)
һағышҡа (dative singular)
һағыштарға (dative plural)
һағышты (accusative singular)
һағыштарҙы (accusative plural)
һағышта (singular)
һағыштарҙа (plural)
һағыштан (singular)
һағыштарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. saγϊn- "думать; печалиться".

грусть, тоска, печаль

Баҫылмаҫ һағыш

неутолимая печаль


секунд

секунд (nominative singular)
секундтар (nominative plural)
секундтың (singular)
секундтарҙың (plural)
секундҡа (dative singular)
секундтарға (dative plural)
секундты (accusative singular)
секундтарҙы (accusative plural)
секундта (singular)
секундтарҙа (plural)
секундтан (singular)
секундтарҙан (plural)

От русск. секунда.

Ел көньяҡтан секундына 3-4 метр тиҙлектә иҫәсәк.

Ветер будет дуть с юга со скоростью 3-4 метра в секунду.

Планетабыҙҙа һәр 10 секунд һайын бер тәмәке тартыусы үлә.

На нашей планете каждые 10 секунд умирает один курильщик.


һүҙбәйләнеш

ˈhʏðbæjlæˌnɪ̞ʃ

һүҙбәйләнеш (nominative singular)
һүҙбәйләнештәр (nominative plural)
һүҙбәйләнештең (singular)
һүҙбәйләнештәрҙең (plural)
һүҙбәйләнешкә (dative singular)
һүҙбәйләнештәргә (dative plural)
һүҙбәйләнеште (accusative singular)
һүҙбәйләнештәрҙе (accusative plural)
һүҙбәйләнештә (singular)
һүҙбәйләнештәрҙә (plural)
һүҙбәйләнештән (singular)
һүҙбәйләнештәрҙән (plural)

Словосложение: башк. һүҙ «слово» + башк. бәйләнеш «связь».

лингв. словосочетание

словосочетание

Бындай һүҙбәйләнештең мәғәнәһен айырым һүҙ мәғәнәһенән сығып аңлатып булмай.

Семантику такогословосочетания невозможно объяснить, исходя из значений отдельных слов.


мәғәнә

мәғәнә (nominative singular)
мәғәнәләр (nominative plural)
мәғәнәнең (singular)
мәғәнәләрҙең (plural)
мәғәнәгә (dative singular)
мәғәнәләргә (dative plural)
мәғәнәне (accusative singular)
мәғәнәләрҙе (accusative plural)
мәғәнәлә (singular)
мәғәнәләрҙә (plural)
мәғәнәнән (singular)
мәғәнәләрҙән (plural)

Из араб. معنى (maʿnā) ‘значение, смысл’.

мәғәнәле

Ближайшее родство

прилагательные

мәғәнәләш

Ближайшее родство

прилагательные

мәғәнәһеҙ

Ближайшее родство

прилагательные

смысл, значение

Йәшәүҙең мәғәнәһе, тормош мәғәнәһе

лингв. значение; семантика

значение; семантика

Һүҙҙең тура/күсмә мәғәнәһе

прямое/переносноезначение слова.

Башҡорт телендә был һүҙ ике мәғәнәлә йөрөй

В башкирском языке у этого слова есть двазначения.

Семантику такого словосочетания невозможно объяснить, исходя иззначений отдельных слов.