аҙым

аҙым (nominative singular)
аҙымдар (nominative plural)
аҙымдың (singular)
аҙымдарҙың (plural)
аҙымға (dative singular)
аҙымдарға (dative plural)
аҙымды (accusative singular)
аҙымдарҙы (accusative plural)
аҙымда (singular)
аҙымдарҙа (plural)
аҙымдан (singular)
аҙымдарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *adïm "шаг". Переход -d- между гласными в межзубный — специфичная черта башкирского языка.

Минутына йөҙ аҙым атлау – идеаль физик көсөргәнеш формулаһы, ти Америка ғалимдары.

Шагать (со скоростью) сто шагов в минуту — (вот) формула идеального физической нагрузки, говорят американские учёные.

походка, поступь, манера шагать

перен. шаг, поступок; действие, мера

шаг, поступок; действие, мера


пулемётсы

пулемётсы (nominative singular)
пулемётсылар (nominative plural)
пулемётсының (singular)
пулемётсыларҙың (plural)
пулемётсыға (dative singular)
пулемётсыларға (dative plural)
пулемётсыны (accusative singular)
пулемётсыларҙы (accusative plural)
пулемётсыла (singular)
пулемётсыларҙа (plural)
пулемётсынан (singular)
пулемётсыларҙан (plural)

От «пуля» + «метать» + -сы "аффикс производителя действия, профессии".

пулемёт

Ближайшее родство

существительные

воен. пулемётчик


дөйә

дөйә (nominative singular)
дөйәләр (nominative plural)
дөйәнең (singular)
дөйәләрҙең (plural)
дөйәгә (dative singular)
дөйәләргә (dative plural)
дөйәне (accusative singular)
дөйәләрҙе (accusative plural)
дөйәлә (singular)
дөйәләрҙә (plural)
дөйәнән (singular)
дөйәләрҙән (plural)

зоол. верблюд (лат. Camelus)

верблюд (лат. Camelus)


балыҡсы

bɑ.ɫɯ̞q.ˈsɯ̞

балыҡсы (nominative singular)
балыҡсылар (nominative plural)
балыҡсының (singular)
балыҡсыларҙың (plural)
балыҡсыға (dative singular)
балыҡсыларға (dative plural)
балыҡсыны (accusative singular)
балыҡсыларҙы (accusative plural)
балыҡсыла (singular)
балыҡсыларҙа (plural)
балыҡсынан (singular)
балыҡсыларҙан (plural)

От башк. балыҡ «рыба» + формант башк. -сы «производитель действия; профессия».

балыҡ

Ближайшее родство

существительные

балыҡсылыҡ

Ближайшее родство

существительные

рыбак, рыболов (рыбачий, рыбацкий)

Балыҡсы күлен маҡтай, көнлөксө көнөн маҡтай.

Рыбак хвалит своё озеро, подёнщик хвалит свою дневную работу.


ҡурайсы

ҡурайсы (nominative singular)
ҡурайсылар (nominative plural)
ҡурайсының (singular)
ҡурайсыларҙың (plural)
ҡурайсыға (dative singular)
ҡурайсыларға (dative plural)
ҡурайсыны (accusative singular)
ҡурайсыларҙы (accusative plural)
ҡурайсыла (singular)
ҡурайсыларҙа (plural)
ҡурайсынан (singular)
ҡурайсыларҙан (plural)

От башк. ҡурай «курай» + -сы "аффикс производителя действия, профессии".

ҡурай

Ближайшее родство

существительные

муз. кураист


һағыҙ

һағыҙ (nominative singular)
һағыҙҙар (nominative plural)
һағыҙҙың (singular)
һағыҙҙарҙың (plural)
һағыҙға (dative singular)
һағыҙҙарға (dative plural)
һағыҙҙы (accusative singular)
һағыҙҙарҙы (accusative plural)
һағыҙҙа (singular)
һағыҙҙарҙа (plural)
һағыҙҙан (singular)
һағыҙҙарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *saqïz "смола; жвачка".

Һағыҙ сәйнәү

жеватьжвачку

Башҡорттар борондан ҡайын туҙынан һағыҙ ҡайнатҡан.

Башкиры издревле готовилижвачку из берёзовой коры.

смола, камедь

Бүрәнәләрҙән ҡарағас һағыҙы еҫе аңҡып тора

От брёвен пахнет лиственничнойсмолой.


кәртә

кәртә (nominative singular)
кәртәләр (nominative plural)
кәртәнең (singular)
кәртәләрҙең (plural)
кәртәгә (dative singular)
кәртәләргә (dative plural)
кәртәне (accusative singular)
кәртәләрҙе (accusative plural)
кәртәлә (singular)
кәртәләрҙә (plural)
кәртәнән (singular)
кәртәләрҙән (plural)

Лексема *kerte "жердь; ограда" - поволжско-тюркского ареала: тат. киртә «ограда; жердь»; чувашск. карта «ограда».
Первичное значение - "жердь"; вероятно, из *kert- "резать, тесать (лес)".
Соотношение с тат. киртә тривиально; ср. кәм, кәрәк, тәрән.

кәртәләү

Ближайшее родство

изгородь, ограда; забор

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

Старик долго смотрел на деревенскую улицу, держась за ограду.

перен. препятствие, преграда; заграждение

препятствие, преграда; заграждение

тормош ҡуйған кәртәләрҙе үтә белеү

умение преодолевать жизненные трудности (букв. преграды, которые ставит жизнь)


сүллек

сүллек (nominative singular)
сүллектәр (nominative plural)
сүллектең (singular)
сүллектәрҙең (plural)
сүллеккә (dative singular)
сүллектәргә (dative plural)
сүллекте (accusative singular)
сүллектәрҙе (accusative plural)
сүллектә (singular)
сүллектәрҙә (plural)
сүллектән (singular)
сүллектәрҙән (plural)

Происходит от башк. сүл «пустыня» + башк. -лек «словообразовательный аффикс».

геогр. пустыня

Сүллектәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радияцияһынан һаҡламай.

Воздух в пустынях не защищает от солнечной радиации из-за очень низкой влажности.


йондоҙ

йондоҙ (nominative singular)
йондоҙҙар (nominative plural)
йондоҙҙоң (singular)
йондоҙҙарҙың (plural)
йондоҙға (dative singular)
йондоҙҙарға (dative plural)
йондоҙҙо (accusative singular)
йондоҙҙарҙы (accusative plural)
йондоҙҙа (singular)
йондоҙҙарҙа (plural)
йондоҙҙан (singular)
йондоҙҙарҙан (plural)

От пратюркск. *jul-duŕ «звезда», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. jultuz, караханидск. يُلْدُزْ (yulduz), азерб. ulduz (улдуз; اولدوز), башк. йондоҙ, долганск. һулус, каракалп. juldız (жулдыз), казахск. жұлдыз, карач.-балк. жулдуз, джулдуз, караим. йолдуз, кирг. жылдыз, кр.-тат. yulduz (юлдуз), кумыкск. юлдуз, ногайск. юлдыз, османск. یلدز (yıldız), тат. йолдыз (yoldız), тофалар. сылтыс, тувинск. сылдыс, туркм. ýyldyz, тур., гагаузск. yıldız, узб. yulduz (юлдуз), уйгурск. يۇلتۇز (yultuz), хакас., шорск. чылтыс, чувашск. ҫӑлтӑр, южн.-алтайск. јылдыс, якутск. сулус и др. . Развитие кластера -лд- в -нд- специфично для башкирского языка (см. также яңғыҙ).

йондоҙнамә

Ближайшее родство

существительные

йондоҙлоҡ

Ближайшее родство

существительные

астрон. звезда

Таң йондоҙо.

Утренняязвезда.

Йондоҙ һымаҡ атылып, Аҡбуҙ толпар атлығып күктән килеп төшкән, ти.

Серый тулпар (крылатый конь) стремительно упал с неба, как падающаязвезда.

«Урал-батыр»

Урал-батыр

перен. звезда (знаменитость)

звезда (знаменитость)

Арағыҙҙа Криштиану Роналду исемле футбол йондоҙон белеүселәр барҙыр, моғайын.

Наверняка среди вас есть те, кто знает Криштиану Роналду —звезду футбола.

геометр. звезда

Шыршы башына ҡатырғанан ҡырҡылған ҡыҙыл йондоҙ ҡуйҙыҡ.

На вершину ёлки мы прикрепили вырезанную из картона краснуюзвезду.

адъектив. звёздный


тумыртҡа

тумыртҡа (nominative singular)
тумыртҡалар (nominative plural)
тумыртҡаның (singular)
тумыртҡаларҙың (plural)
тумыртҡаға (dative singular)
тумыртҡаларға (dative plural)
тумыртҡаны (accusative singular)
тумыртҡаларҙы (accusative plural)
тумыртҡала (singular)
тумыртҡаларҙа (plural)
тумыртҡанан (singular)
тумыртҡаларҙан (plural)

орнитол. дятел (лат. Picidae)

Ишек алдындағы утынлыҡҡа тумыртҡа осоп килә торғайны.


һурпа

һурпа (nominative singular)
һурпаның (singular)
һурпаға (dative singular)
һурпаны (accusative singular)
һурпала (singular)
һурпанан (singular)

От арабск. شوربة «бульон, суп».
Развитие һ- в анлауте неясно; ср. тат. шулпа. Возможно, слово было усвоено через казахский язык (казахск. сорпа).

Тауыҡ һурпаһы

куриный бульон

Кискегә тауыҡ һурпаһына аш бешерәйек

Сварим на ужин суп на курином бульоне.

Ҡайнап торған һурпаға кесерткән япрағын, ҡыҙҙырылған йәшелсәләрҙе, йәшел һуғанды өҫтәп, 20-25 минут ҡайнатығыҙ

Добавьте в кипящий бульон листья крапивы, жареные овощи и зелёный лук, и кипятите 20-25 минут.

перен. вкус (в сочетаниях типа нимәнең һурпаһын эсеү/татыу и т. д.)

Никахһыҙ ғаилә: уның әсе һурпаһын кем һемерә?

Гражданский брак: на чьи плечи ложится его ноша? (букв. кто пьёт его кислый бульон?)

Етемлектең әсе һурпаһын уға бәләкәйҙән татырға тура килә.

С малых лет ему пришлось хлебнуть горечь сиротства.


ҡәләм

ҡәләм (nominative singular)
ҡәләмдәр (nominative plural)
ҡәләмдең (singular)
ҡәләмдәрҙең (plural)
ҡәләмгә (dative singular)
ҡәләмдәргә (dative plural)
ҡәләмде (accusative singular)
ҡәләмдәрҙе (accusative plural)
ҡәләмдә (singular)
ҡәләмдәрҙә (plural)
ҡәләмдән (singular)
ҡәләмдәрҙән (plural)

От араб. قلم (qalam) ‘калям, ручка, карандаш’, от др.-греч. κάλαμος (kálamos) ‘тростник, трость’, восходит к праиндоевр. *ḱolh₂mos. Связано с русск. солома, лат. culmus ‘соломина, стебель’, др.-в.-нем. halm ‘солома’. Использованы материалы Online Etymology Dictionary Дугласа Харпера. См. Список литературы.

ҡәләм менән төшөрөлгән һүрәт

рисунок, нарисованныйкарандашом

Һалдат сағында ла шағир ҡулынан ҡәләмен төшөрмәй.

И будучи солдатом, поэт не выпускает из руккарандаш.

перо (для письма)

ҡауырһын ҡәләм

перен. стиль (письма)

стиль (письма)

Көн һайын яҙырға тырышығыҙ; һәр яҙған бит, юл менән ҡәләмегеҙ шымара бара.

Старайтесь писать каждый день; вашстиль оттачивается (букв. шлифуется) с каждой написанной страницей, с каждой строчкой.


һауыт

һауыт (nominative singular)
һауыттар (nominative plural)
һауыттың (singular)
һауыттарҙың (plural)
һауытҡа (dative singular)
һауыттарға (dative plural)
һауытты (accusative singular)
һауыттарҙы (accusative plural)
һауытта (singular)
һауыттарҙа (plural)
һауыттан (singular)
һауыттарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *sağut "посуда".

сосуд, ёмкость, посуда; вместилище }}

Ағас һауыт.

Деревяннаяпосуда.

тоҙ һауыты

шәкәр һауыты

Ни өсөн ауыл халҡы пластик һауытҡа һөт ҡойоп һатырға мәжбүр?

Почему же селянам приходится продавать молоко в пластиковых бутылках?

Газ бүлмәләге температурағаса һыуынғас, уның һауыт төбөнә баҫымы нисек үҙгәрәсәк?

Как изменится давление газа на днососуда, когда он (газ) остынет до комнатной температуры?

коробка, ящик; тара

Һауыттағы бер серек алма бөтәһен дә серетә.

От одного гнилого яблока вкоробке портятся остальные (яблоки).

Һуттың һауытында был мәғлүмәт мотлаҡ күрһәтелергә тейеш

Эта информация должна обязательно быть указана на упаковке сока.


һауыт

Неясно, является ли это значение развитием от др.-тюрк. *sağut "посуда" или результатом контаминации с другим корнем. В пользу последнего случая указывает e.g. карач.-балк. савут «оружие», башк. диал. һауыт "охотничий нож". Контаминирующем корнем в этом случае может быть *sağun "стрела", или его древний когнат/дериват.

кольчуга, латы; панцирь

Бер яуыздың тимер һауытына ҡаҡлығып, Ҡыҙрастың ҡылысы һынып китте.

Срикошетив от железнойкольчуги одного из врагов, меч Кыдыраса сломался.

Ахияр Хакимов

Ахияр Хакимов


япраҡ

япраҡ (nominative singular)
япраҡтар (nominative plural)
япраҡтың (singular)
япраҡтарҙың (plural)
япраҡҡа (dative singular)
япраҡтарға (dative plural)
япраҡты (accusative singular)
япраҡтарҙы (accusative plural)
япраҡта (singular)
япраҡтарҙа (plural)
япраҡтан (singular)
япраҡтарҙан (plural)

Происходит от пратюркск. *yapurgak «лист», от которой в числе прочего произошли:, башк. япраҡ, карач.-балкар. чапракъ, кумыкск. япыракъ, каракалпакск. жапырақ, ногайск. япырак, казахск. жапырақ, южн.-алтайск. јалбырак, кирг. жалбырак, крымск.-тат. yapraq, азерб. yarpaq, гагаузск., тур. yaprak, туркм. ýaprak, узб. yaproq, якутск. сэбирдэх и др. .

ботан. лист (растения)

лист (растения)

Ҡайын япрағы.

Берёзовыйлист.

Ваҡыты етмәһә, япраҡ та һабағынан өҙөлмәй.

Илисток не оторвётся от стебля раньше срока.

рег. веник (для бани)

веник (для бани)


һабаҡ

һабаҡ (nominative singular)
һабаҡтар (nominative plural)
һабаҡтың (singular)
һабаҡтарҙың (plural)
һабаҡҡа (dative singular)
һабаҡтарға (dative plural)
һабаҡты (accusative singular)
һабаҡтарҙы (accusative plural)
һабаҡта (singular)
һабаҡтарҙа (plural)
һабаҡтан (singular)
һабаҡтарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *sabaq «стебель».

стебель; побег

Сөгөлдөр һабағы

Стебель свёклы

И листок не оторвётся отстебля раньше срока.


һабаҡ

Из араб. سبق (sabq) ‘урок’.

урок, занятие

Һәр көн килгел һабаҡҡа, сәғәтеңде яҙҙырма.

Каждый день приходи наурок, не теряй ни часа.

Тәбиғәт миҙгеле кеүек, һәр ғүмер миҙгеленең дә үҙ һабағы, үҙ аҡылы, үҙ ҡыҙығы була.

Как и у времён года, у каждого периода жизни бывает свойурок, своя мораль, свой интерес.


яҡ

яҡ (nominative singular)
яҡтар (nominative plural)
яҡтың (singular)
яҡтарҙың (plural)
яҡҡа (dative singular)
яҡтарға (dative plural)
яҡты (accusative singular)
яҡтарҙы (accusative plural)
яҡта (singular)
яҡтарҙа (plural)
яҡтан (singular)
яҡтарҙан (plural)

Происходит от др.-тюрк. *jāk "сторона".

сторона, направление

Ел ҡайһы яҡтан өрә?

С какойстороны дует ветер?

местность, край

Үҙ яғыма ҡайтһам, ергә ятып эсер инем шишмә һыуҙарын.

Если бы я вернулся в свойкрай, то я бы пил ключевую воду, лягши на землю.

сторона (в противопоставлении, споре и т. п.)

Башҡорттар ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, советтар автономияны танырға мәжбүр була.

Когда башкиры перешли насторону красных, Советы были вынуждены признать автономию.


һигеҙаяҡ

һигеҙаяҡ (nominative singular)
һигеҙаяҡтар (nominative plural)
һигеҙаяҡтың (singular)
һигеҙаяҡтарҙың (plural)
һигеҙаяҡҡа (dative singular)
һигеҙаяҡтарға (dative plural)
һигеҙаяҡты (accusative singular)
һигеҙаяҡтарҙы (accusative plural)
һигеҙаяҡта (singular)
һигеҙаяҡтарҙа (plural)
һигеҙаяҡтан (singular)
һигеҙаяҡтарҙан (plural)

Происходит от һигеҙ (восемь) + аяҡ (нога)

зоол. осьминог

адъектив. осьминожий


килмешәк

kʲil.mɪ̞.ˈʃæk̟

килмешәк (nominative singular)
килмешәктәр (nominative plural)
килмешәктең (singular)
килмешәктәрҙең (plural)
килмешәккә (dative singular)
килмешәктәргә (dative plural)
килмешәкте (accusative singular)
килмешәктәрҙе (accusative plural)
килмешәктә (singular)
килмешәктәрҙә (plural)
килмешәктән (singular)
килмешәктәрҙән (plural)

От глагола килеү "приходить, приезжать".

пришелец; чужак

Ҡылыс тотоп килгән килмешәк ҡылыстан йәнен дә бирер.

Чужак, пришедший с мечом, от меча и погибнет.

Ниңә килмешәктәй тораһың? Уҙ түргә!

почему ты стоишь, как чужой? Проходи на почётное место!

адъектив. пришлый; чужой, посторонний

пришлый; чужой, посторонний

Килмешәк халыҡ

пришлый народ.

Килмешәк тренер булһа ла, оҡшай ул миңә Милош Ржига.

Мне нравится Милош Ржига, пусть он и тренер "со стороны".

«“Спартак”ты йәл…», 24-03-2010 гг. // «Шоңҡар»

“Спартак”ты йәл…


шоңҡар

шоңҡар (nominative singular)
шоңҡарҙар (nominative plural)
шоңҡарҙың (singular)
шоңҡарҙарҙың (plural)
шоңҡарға (dative singular)
шоңҡарҙарға (dative plural)
шоңҡарҙы (accusative singular)
шоңҡарҙарҙы (accusative plural)
шоңҡарҙа (singular)
шоңҡарҙарҙа (plural)
шоңҡарҙан (singular)
шоңҡарҙарҙан (plural)


ҡылыс

ҡылыс (nominative singular)
ҡылыстар (nominative plural)
ҡылыстың (singular)
ҡылыстарҙың (plural)
ҡылысҡа (dative singular)
ҡылыстарға (dative plural)
ҡылысты (accusative singular)
ҡылыстарҙы (accusative plural)
ҡылыста (singular)
ҡылыстарҙа (plural)
ҡылыстан (singular)
ҡылыстарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *qɨlɨč "меч, сабля".

Кәкре ҡылыс

Сабля, шашка

ҡылыс һабы

рукоятка меча.

Ҡылыс күтәреп килгән килмешәк ҡылыстан үлемен дә табыр.

Срикошетив от железной кольчуги одного из врагов, меч Кыдыраса сломался.

(Ахияр Хакимов)

(Ахияр Хакимов)


талап

талап (nominative singular)
талаптар (nominative plural)
талаптың (singular)
талаптарҙың (plural)
талапҡа (dative singular)
талаптарға (dative plural)
талапты (accusative singular)
талаптарҙы (accusative plural)
талапта (singular)
талаптарҙа (plural)
талаптан (singular)
талаптарҙан (plural)

От арабск. طلب "требовать, приказывать".

требование; необходимое условие

Иҡтисад үҫешенең инновацион төрөнә күсеү — бөгөнгө көн талабы.

Переход к инновационному типу развития экономики — это требование нынешнего времени.

потребность; запрос

Ижад минең өсөн — күңел талабы ул.

Для меня творчество — это потребность души.


йәшлек

йәшлек (nominative singular)
йәшлектәр (nominative plural)
йәшлектең (singular)
йәшлектәрҙең (plural)
йәшлеккә (dative singular)
йәшлектәргә (dative plural)
йәшлекте (accusative singular)
йәшлектәрҙе (accusative plural)
йәшлектә (singular)
йәшлектәрҙә (plural)
йәшлектән (singular)
йәшлектәрҙән (plural)

Отымённое существительное; башк. йәш «молодой» + башк. -лек «словообразовательный аффикс со значением абстракции, множества, группы».

йәш

Ближайшее родство

прилагательные

молодость, юность

Ул быуындың йәшлеге ауыр һуғыш йылдарына тура килде.

Молодость того поколения пришлась на сложные военные годы.

Студент саҡ — йәшлектең күркәм мәле.

Студенчество — славная пораюности.


таҡта

таҡта (nominative singular)
таҡталар (nominative plural)
таҡтаның (singular)
таҡталарҙың (plural)
таҡтаға (dative singular)
таҡталарға (dative plural)
таҡтаны (accusative singular)
таҡталарҙы (accusative plural)
таҡтала (singular)
таҡталарҙа (plural)
таҡтанан (singular)
таҡталарҙан (plural)

Считается персидским заимствованием.

таҡтаташ

Ближайшее родство

существительные

Иҙән таҡтаһы

половая доска; половица

шахмат таҡтаһы

шахматная доска.

Ни өсөн Рәсәйҙә ҡоймаларҙы таҡтанан, ә мебелде ағас онтағынан эшләйҙәр икән?

Почему в России заборы делают из досок, а мебель — из опилок?

школьн. классная доска

классная доска

Өҫтәүенә, уҡытыусы апай мине таҡтаға мәсьәлә сисергә сығарҙы.

К тому же учительница вызвала меня к доске решать задачу.

Балалар араһында икенсе-өсөнсө партала ултырып та таҡтанан насар күргәндәре бар.

Среди детей есть такие, кто плохо видит с доски, даже сидя на второй или третьей парте.

адъектив. дощатый, тёсовый; плиточный

дощатый, тёсовый; плиточный

таҡта сәй

плиточный чай


шаҡмаҡ

шаҡмаҡ (nominative singular)
шаҡмаҡтар (nominative plural)
шаҡмаҡтың (singular)
шаҡмаҡтарҙың (plural)
шаҡмаҡҡа (dative singular)
шаҡмаҡтарға (dative plural)
шаҡмаҡты (accusative singular)
шаҡмаҡтарҙы (accusative plural)
шаҡмаҡта (singular)
шаҡмаҡтарҙа (plural)
шаҡмаҡтан (singular)
шаҡмаҡтарҙан (plural)

геометр. куб, кубик

геометр. квадрат

клетка (квадратная)

Пешка һәр йөрөгәнендә берешәр шаҡмаҡ йөрөй.

Пешка ходит по одной клетке за один ход.

адъектив. кубический, в форме куба; квадратный; в клетку

шаҡмаҡ дәфтәр

тетрадь в клетку

шаҡмаҡ шәкәр

рафинированный (кубиками) сахар


иҫтәлек

iθ.tæ.ˈlɪ̞k̟

иҫтәлек (nominative singular)
иҫтәлектәр (nominative plural)
иҫтәлектең (singular)
иҫтәлектәрҙең (plural)
иҫтәлеккә (dative singular)
иҫтәлектәргә (dative plural)
иҫтәлекте (accusative singular)
иҫтәлектәрҙе (accusative plural)
иҫтәлектә (singular)
иҫтәлектәрҙә (plural)
иҫтәлектән (singular)
иҫтәлектәрҙән (plural)

Происходит от башк. иҫ «память» в местном падеже + башк. -лек «словообразовательный аффикс со значением абстракции, множества, группы».

иҫ

Ближайшее родство

существительные

память, воспоминание

Иҫтәлеккә тик өсмөйөшлө һалдат хаттары ғына ҡалды.

На память остались только треугольные солдатские письма.

Ата-бабалар иҫтәлеге — халыҡ үҙаңының айырып алғыһыҙ өлөшө.

Память о предках — неотъемлемая часть самосознания народа.

адъектив. памятный

Иҫтәлек дәфтәре.

Памятная тетрадь.


таҡтаташ

таҡтаташ (nominative singular)
таҡтаташтар (nominative plural)
таҡтаташтың (singular)
таҡтаташтарҙың (plural)
таҡтаташҡа (dative singular)
таҡтаташтарға (dative plural)
таҡтаташты (accusative singular)
таҡтаташтарҙы (accusative plural)
таҡтаташта (singular)
таҡтаташтарҙа (plural)
таҡтаташтан (singular)
таҡтаташтарҙан (plural)

Сложение основ: башк. таҡта «доска» + башк. таш «камень».

таҡта

Ближайшее родство

существительные

таш

Ближайшее родство

существительные

мемориальная доска

Шағир йәшәгән йортта хәҙер таҡтаташ тора.

На доме, в котором жил поэт, теперь висит мемориальная доска.

Сәсән исеме таҡтаташҡа уйылды.

Имя сэсэна (народного сказителя) высекли на мемориальной доске.


энәғараҡ

энәғараҡ (nominative singular)
энәғараҡтар (nominative plural)
энәғараҡтың (singular)
энәғараҡтарҙың (plural)
энәғараҡҡа (dative singular)
энәғараҡтарға (dative plural)
энәғараҡты (accusative singular)
энәғараҡтарҙы (accusative plural)
энәғараҡта (singular)
энәғараҡтарҙа (plural)
энәғараҡтан (singular)
энәғараҡтарҙан (plural)

энтомол. зоол. стрекоза (лат. Odonata)

стрекоза (лат. Odonata)

адъектив. стрекозий, стрекозиный

стрекозий, стрекозиный


һалдат

һалдат (nominative singular)
һалдаттар (nominative plural)
һалдаттың (singular)
һалдаттарҙың (plural)
һалдатҡа (dative singular)
һалдаттарға (dative plural)
һалдатты (accusative singular)
һалдаттарҙы (accusative plural)
һалдатта (singular)
һалдаттарҙа (plural)
һалдаттан (singular)
һалдаттарҙан (plural)

Из русск. солдат, далее из итал. soldato «солдат», букв. «получающий плату», от поздн. лат. soldum, далее от лат. solidus «твёрдый; солид» (римская монета, первоначально в выражении nummus solidus), от solidus «плотный, твёрдый»; родств. salvus «невредимый, целый», из праиндоевр. *sol- «целый».

Билдәһеҙ һалдат һәйкәле.

памятник неизвестномусолдату.

адъектив. солдатский

На память остались только треугольныесолдатские письма.

Һуңғы йылдарҙа һалдат хеҙмәтенең абруйы эҙмә-эҙлекле кәмей бара.

В последние годы престижсолдатской службы неуклонно падает.


эстәлек

ɪ̞s̞tæˈlɪ̞k̟

эстәлек (nominative singular)
эстәлектәр (nominative plural)
эстәлектең (singular)
эстәлектәрҙең (plural)
эстәлеккә (dative singular)
эстәлектәргә (dative plural)
эстәлекте (accusative singular)
эстәлектәрҙе (accusative plural)
эстәлектә (singular)
эстәлектәрҙә (plural)
эстәлектән (singular)
эстәлектәрҙән (plural)

Словосложение: башк. эстә «внутри» + башк. -лек «аффикс абстракции, обладания качеством.»

Фильмдың эстәлеге һайыраҡ, ентәкләп уйланмаған һымаҡ күренә.

Содержание фильма представляется ограниченным и недостаточно серьезно продуманным.

Етәксегеҙ менән күҙгә-күҙ ҡарап һөйләшерһегеҙ, аңлашырһығыҙ, әммә һөйләшеүегеҙҙең эстәлеген хеҙмәттәштерегеҙгә белдерергә ашыҡмағыҙ.

Вы поговорите наедине с руководителем, и найдёте с ним общий язык, но не спешите сообщать содержание вашего разговора коллегам.


ташбаҡа

ташбаҡа (nominative singular)
ташбаҡалар (nominative plural)
ташбаҡаның (singular)
ташбаҡаларҙың (plural)
ташбаҡаға (dative singular)
ташбаҡаларға (dative plural)
ташбаҡаны (accusative singular)
ташбаҡаларҙы (accusative plural)
ташбаҡала (singular)
ташбаҡаларҙа (plural)
ташбаҡанан (singular)
ташбаҡаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. таш «камень» + башк. баҡа «лягушка», букв.каменная лягушка.

зоол. черепаха

«Ниндзя-ташбаҡалар»

«Черепашки-ниндзя»

адъектив. черепаший, черепаховый

черепаший, черепаховый


төбәк

төбәк (nominative singular)
төбәктәр (nominative plural)
төбәктең (singular)
төбәктәрҙең (plural)
төбәккә (dative singular)
төбәктәргә (dative plural)
төбәкте (accusative singular)
төбәктәрҙе (accusative plural)
төбәктә (singular)
төбәктәрҙә (plural)
төбәктән (singular)
төбәктәрҙән (plural)

Происходит от ??

Төбәктә эшҡыуарҙар әүҙемлеге күрһәткесе

показатель активности предпринимателей в регионе.

Ял көндәре төбәктә һыуыҡ буласаҡ.

Выходные в регионе будут холодными.

адъектив. региональный

региональный

төбәк-ара бәйшләнештәр

межрегиональные связи.


көндәлек

kʏ̞ndæˈlɪ̞k̟

көндәлек (nominative singular)
көндәлектәр (nominative plural)
көндәлектең (singular)
көндәлектәрҙең (plural)
көндәлеккә (dative singular)
көндәлектәргә (dative plural)
көндәлекте (accusative singular)
көндәлектәрҙе (accusative plural)
көндәлектә (singular)
көндәлектәрҙә (plural)
көндәлектән (singular)
көндәлектәрҙән (plural)

Словосложение: башк. көн дә «каждый день» + башк. -лек «аффикс абстракции, обладания качеством.». Сравните: тур. gündəlik, туркм. gündelik, каз. күнделік, узб. kundalik, татар. көндәлек, кирг. күндөлүк.

дневник, ежедневник

Ысынлап та, классик булып танылған яҙыусыларҙың көндәлектәре генә киң уҡыусы өсөн баҫылып сыға.

Действительно, для широкого читателя публикуются дневники только тех писателей, кто был признан классиком.

школьн. дневник

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: “Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ”, тип әйтергә яратабыҙ.

Мы, учителя, часто любим говорить ученикам: "Дневник — это ваше лицо."

адъектив. ежедневный

Көндәлек гәзит

ежедневная газета.

Музыка ҡоралында уйнарға өйрәнеү еңелдән түгел: көндәлек күнекмәләр, ныҡышмалылыҡ талап итә.

Обучение игре на музыкальном инструменте — (занятие) не из легких: (оно) требует ежедневных упражнений и упорства.

адъектив. повседневный

повседневный

көндәлек тауарҙар

товары повседневного спроса

көндәлек икмәк

хлеб насущный


мунса

мунса (nominative singular)
мунсалар (nominative plural)
мунсаның (singular)
мунсаларҙың (plural)
мунсаға (dative singular)
мунсаларға (dative plural)
мунсаны (accusative singular)
мунсаларҙы (accusative plural)
мунсала (singular)
мунсаларҙа (plural)
мунсанан (singular)
мунсаларҙан (plural)

Мунса яғыу

топить баню.

Мунса инеү/төшөү

мыться в бане.

Беҙҙең яҡтарҙа мунсаны ҡайындан, имәндән һалалар.

В наших краях бани строят из берёзы или дуба.

Мунсаға бер барғанда сабыныу бүлмәһенә кәмендә өс тапҡыр инеп сығам.

При одном посещении бани я захожу в парилку минимум трижды.

адъектив. банный

Мунса таҫтамалы

банное полотенце


асҡыс

асҡыс (nominative singular)
асҡыстар (nominative plural)
асҡыстың (singular)
асҡыстарҙың (plural)
асҡысҡа (dative singular)
асҡыстарға (dative plural)
асҡысты (accusative singular)
асҡыстарҙы (accusative plural)
асҡыста (singular)
асҡыстарҙа (plural)
асҡыстан (singular)
асҡыстарҙан (plural)

Отглагольное существительное: башк. ас- «открывать» + башк. -ҡыс «словообразовательный аффикс со значением инструмента, исполнителя действия».

ключ (от замка)

Ғәрәп телендә Мифтахетдин исеме "асҡыс һаҡлаусы" тигәнде аңлата.

Имя Мифтахетдин по-арабски означает "хранитель ключей".

ключ (инструмент)

Бала күңеленә асҡыс табыу мөһим.

Важно найти ключ к детской душе.


әҫәр

әҫәр (nominative singular)
әҫәрҙәр (nominative plural)
әҫәрҙең (singular)
әҫәрҙәрҙең (plural)
әҫәргә (dative singular)
әҫәрҙәргә (dative plural)
әҫәрҙе (accusative singular)
әҫәрҙәрҙе (accusative plural)
әҫәрҙә (singular)
әҫәрҙәрҙә (plural)
әҫәрҙән (singular)
әҫәрҙәрҙән (plural)

Из араб. أثر (ʾaṯar) ‘произведение, работа, творение’.

филол., муз. произведение, сочинение, творение, труд

произведение, сочинение, творение, труд

Мостай Кәримдең әҫәрҙәре бер нисә тиҫтә телдәргә тәржемә ителгән.

Произведения Мустая Карима переведены на несколько десятков языков.

Һирәк хәл: булған өлгөгә оҡшатып яҙылған әҫәр тәүсығанағына ҡарағанда киңерәк, көслөрәк булып сыҡты.

Редкий случай:произведение, написанное как подражание (уже) существующему образцу, оказалось шире и сильнее первоисточника.


һөлөк

һөлөк (nominative singular)
һөлөктәр (nominative plural)
һөлөктөң (singular)
һөлөктәрҙең (plural)
һөлөккә (dative singular)
һөлөктәргә (dative plural)
һөлөктө (accusative singular)
һөлөктәрҙе (accusative plural)
һөлөктә (singular)
һөлөктәрҙә (plural)
һөлөктән (singular)
һөлөктәрҙән (plural)

зоол. пиявка (лат. Hirudinea)

Һөлөк аяҡҡа ҡаҙалды.

Пиявка присосалась к ноге.


терпе

терпе (nominative singular)
терпеләр (nominative plural)
терпенең (singular)
терпеләрҙең (plural)
терпегә (dative singular)
терпеләргә (dative plural)
терпене (accusative singular)
терпеләрҙе (accusative plural)
терпелә (singular)
терпеләрҙә (plural)
терпенән (singular)
терпеләрҙән (plural)

Общетюркское; др-тюрк. *kirpi «ёж».
Объяснение первого согласного в башкирском терпе проблематично.
В других тюркских языках повсеместно представлены рефлексы праформы *kirpi.
В СИГТЯ предлагается восстанавливать двоякую пратюркскую форму *kirpi/tirpi.

Терпенең туны ни өсөн энәле?

Почему у ёжика ключая шубка? (Название сказки)


байрам

байрам (nominative singular)
байрамдар (nominative plural)
байрамдың (singular)
байрамдарҙың (plural)
байрамға (dative singular)
байрамдарға (dative plural)
байрамды (accusative singular)
байрамдарҙы (accusative plural)
байрамда (singular)
байрамдарҙа (plural)
байрамдан (singular)
байрамдарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *bayram «праздник». Вероятно, на древнетюркском уровне этимологически связано (гипотетический общий глагольный корень) с байраҡ и бәйге.

Милли байрам.

Национальныйпраздник.

Байрам булды ниһә, ауылда ҡатын-ҡыҙҙар сәйгә йөрөшөр ине.

Попраздникам женщины в ауле ходили друг к другу на чай.

торжество, празднество

вечеринка, приём гостей


центнер

центнер (аналогично русскому слову)


халыҡ

халыҡ (nominative singular)
халыҡтар (nominative plural)
халыҡтың (singular)
халыҡтарҙың (plural)
халыҡҡа (dative singular)
халыҡтарға (dative plural)
халыҡты (accusative singular)
халыҡтарҙы (accusative plural)
халыҡта (singular)
халыҡтарҙа (plural)
халыҡтан (singular)
халыҡтарҙан (plural)

От арабск. خلق «народ».

Атаңдың ғына улы булма, халҡыңдың да улы бул.

Не будь сыном лишь своего отца, но будь и сыном своего народа.

Память о предках — неотъемлемая часть самосознания народа.

народ, народность

Төрки халыҡтар

тюркские народы.

Төньяҡтың аҙсылыҡ халыҡтары

малые народности Севера.

население; жители

Ауыл халҡы

сельское население.

Халыҡ һанын алыу

перепись населения.

Әле төрлө баһалар буйынса Рәсәй халҡының 20-30 проценты урта синыфҡа ҡарай.

По разным оценкам, 20-30 процентов населения России в настоящее время относятся к среднему классу.

люди, люд, толпа

адъектив. народный

Халыҡ йолаһы

народный обычай

халыҡ ижады

народное творчество.


ҡарасҡы

ҡарасҡы (nominative singular)
ҡарасҡылар (nominative plural)
ҡарасҡының (singular)
ҡарасҡыларҙың (plural)
ҡарасҡыға (dative singular)
ҡарасҡыларға (dative plural)
ҡарасҡыны (accusative singular)
ҡарасҡыларҙы (accusative plural)
ҡарасҡыла (singular)
ҡарасҡыларҙа (plural)
ҡарасҡынан (singular)
ҡарасҡыларҙан (plural)

пугало, чучело

Байрам һуңында һаламдан, сепрәк-сапраҡтан эшләнгән ҡарасҡыны яндырып, ҡышты оҙаттылар.

В конце праздника подожгли чучело, сделанное из соломы и тряпья (и таким образом) проводили зиму.

Юртып килгән ат, юл ситендәге баҡса кәртәһенә һөйәлгән ҙур ҡарасҡынан өркөп, ҡапыл ситкә туланы.

Лошадь, бежавшая рысью, внезапно дёрнулась в сторону, испугавшись большого пугала, прислонённого к забору огорода у дороги.


йәшәйеш

йәшәйеш (nominative singular)
йәшәйештәр (nominative plural)
йәшәйештең (singular)
йәшәйештәрҙең (plural)
йәшәйешкә (dative singular)
йәшәйештәргә (dative plural)
йәшәйеште (accusative singular)
йәшәйештәрҙе (accusative plural)
йәшәйештә (singular)
йәшәйештәрҙә (plural)
йәшәйештән (singular)
йәшәйештәрҙән (plural)

Заимствование из турецкого языка: тур. yaşayış «быт, жизненный уклад; существование».
Прозрачна этимологическая связь с глагольной основой тур. yaşa- «жить» ~ башк. йәшә- «жить»

филос. бытие

Аңды йәшәйеш билдәләй.

Бытие определяет сознание.

Үҙ тамырыңдан айырылыу йәшәйештең тап нигеҙен ҡаҡшата.

Отрыв от своих корней сотрясает самые основы бытия.


аҡыл

аҡыл (nominative singular)
аҡылдар (nominative plural)
аҡылдың (singular)
аҡылдарҙың (plural)
аҡылға (dative singular)
аҡылдарға (dative plural)
аҡылды (accusative singular)
аҡылдарҙы (accusative plural)
аҡылда (singular)
аҡылдарҙа (plural)
аҡылдан (singular)
аҡылдарҙан (plural)

От арабск. عقل "разум, рассудок".

аҡыллы

Ближайшее родство

прилагательные

ум, разум, рассудок, интеллект

Аҡылы бар әҙәмдәр телен тыйыр.

Разумные люди придержат язык за зубами.

совет, наставление; мораль (Акмулла)

Үҙендә камил аҡыл булһа ла, ир... һәр кемдән аҡыл һорар.

Мужчина... будет у каждого спрашивать совета, пусть даже если его собственный рассудок совершенен.

Тәбиғәт миҙгеле кеүек, һәр ғүмер миҙгеленең дә үҙ һабағы, үҙ аҡылы, үҙ ҡыҙығы була.

Как и у времён года, у каждого периода жизни бывает свой урок, своя мораль, свой интерес.


һалам

һалам (nominative singular)
һаламдар (nominative plural)
һаламдың (singular)
һаламдарҙың (plural)
һаламға (dative singular)
һаламдарға (dative plural)
һаламды (accusative singular)
һаламдарҙы (accusative plural)
һаламда (singular)
һаламдарҙа (plural)
һаламдан (singular)
һаламдарҙан (plural)

От русск. солома.

Арыш һаламы

ржаная солома.

адъектив. соломенный


баҡса

баҡса (nominative singular)
баҡсалар (nominative plural)
баҡсаның (singular)
баҡсаларҙың (plural)
баҡсаға (dative singular)
баҡсаларға (dative plural)
баҡсаны (accusative singular)
баҡсаларҙы (accusative plural)
баҡсала (singular)
баҡсаларҙа (plural)
баҡсанан (singular)
баҡсаларҙан (plural)

сад; огород; бахча

Мәктәп баҡсаһында алмағастар сәскә ата.

В школьном саду цветут яблони.

адъектив. садовый, огородный

садовый, огородный

баҡса үҫемлеге

садовое растение.

баҡса ере

садовый участок.


ятаҡ

ятаҡ (nominative singular)
ятаҡтар (nominative plural)
ятаҡтың (singular)
ятаҡтарҙың (plural)
ятаҡҡа (dative singular)
ятаҡтарға (dative plural)
ятаҡты (accusative singular)
ятаҡтарҙы (accusative plural)
ятаҡта (singular)
ятаҡтарҙа (plural)
ятаҡтан (singular)
ятаҡтарҙан (plural)

От башк. ятыу «в значении "временно проживать"»; ср. однокоренные тат. ятак, казахск. жатақ үй; жатақхана в том же значении.

общежитие, общага (Нугуман Мусин)

Студенттарҙың күбеһе сит райондарҙан килеп уҡый, шуға ла уларҙың күбеһе ятаҡта йәшәй.

Большинство студентов приезжают учиться из дальних районов, поэтому они большей частью живут в общежитии.

Был егет былтыр эске өсөн ятаҡтан ҡыуылғайны инде.

Этого парня в прошлом году уже выгоняли из общаги за пьянку.

Ирназар бер ҙә иҫенән сыҡмай; ятаҡҡа ҡайтып керҙеме, юҡһыныу тойғоһо көсәйә, ятып саҡ ҡына ойономо, төшөндә күрә башлай.

Ирназар никак не выходил (у неё) из головы; как только (она) входила в общежитие, чувство тоски усиливалось; стоило (ей) лечь и чуть задремать, (она) начинала видеть (его) во сне.


һәүәҫкәр

һәүәҫкәр (nominative singular)
һәүәҫкәрҙәр (nominative plural)
һәүәҫкәрҙең (singular)
һәүәҫкәрҙәрҙең (plural)
һәүәҫкәргә (dative singular)
һәүәҫкәрҙәргә (dative plural)
һәүәҫкәрҙе (accusative singular)
һәүәҫкәрҙәрҙе (accusative plural)
һәүәҫкәрҙә (singular)
һәүәҫкәрҙәрҙә (plural)
һәүәҫкәрҙән (singular)
һәүәҫкәрҙәрҙән (plural)

Из перс. هوسکار (havas-kâr) ‘любитель; энтузиаст’.

любитель, непрофессионал; дилетант

Ойоштороусылар фекеренсә, заман бейеүҙәрен өйрәнергә теләгән һәр кем, һәүәҫкәр булһынмы, йә оҫтамы, бында үҙенә ярашлы әҙерлек аласаҡ.

По мнению организаторов, здесь сможет получить подготовку любой желающий научиться современным танцам, будь то любитель или профессионал.

«Бейергә килегеҙ!», 10-08-2011 гг. // «Башҡортостан»

Бейергә килегеҙ!

Башҡортостан

адъектив. любительский; непрофессиональный, дилетантский

һәүәҫкәр йырсы

певец-любитель


сәркәтип

сәркәтип (nominative singular)
сәркәтиптәр (nominative plural)
сәркәтиптең (singular)
сәркәтиптәрҙең (plural)
сәркәтипкә (dative singular)
сәркәтиптәргә (dative plural)
сәркәтипте (accusative singular)
сәркәтиптәрҙе (accusative plural)
сәркәтиптә (singular)
сәркәтиптәрҙә (plural)
сәркәтиптән (singular)
сәркәтиптәрҙән (plural)

От перс. سرکاتب "секретарь".

Яуаплы сәркәтип

ответственный секретарь.


сағыштырмалыҡ

книжн. относительность

относительность


туҡталыш

tuq.tɑ.ˈɫɯ̞ʂ

туҡталыш (nominative singular)
туҡталыштар (nominative plural)
туҡталыштың (singular)
туҡталыштарҙың (plural)
туҡталышҡа (dative singular)
туҡталыштарға (dative plural)
туҡталышты (accusative singular)
туҡталыштарҙы (accusative plural)
туҡталышта (singular)
туҡталыштарҙа (plural)
туҡталыштан (singular)
туҡталыштарҙан (plural)

От башк. туҡталыу - однократное от башк. туҡтау «останавливаться».

остановка (общественного транспорта)

Автобус көтөп, туҡталышта баҫып торам.

Стою на остановке, жду автобус.

Беҙ ингәндә автобус буш ине, өс-дүрт туҡталыштан уға халыҡ тулып китте.

Когда мы вошли, автобус был пустой, (но) через три-четыре остановки наполнился людьми.

остановка, задержка

Эшебеҙҙә көтөлмәгән туҡталыш булды.

В работе произошла непредвиденная задержка.


һөргөн

һөргөн (nominative singular)
һөргөндәр (nominative plural)
һөргөндөң (singular)
һөргөндәрҙең (plural)
һөргөнгә (dative singular)
һөргөндәргә (dative plural)
һөргөндө (accusative singular)
һөргөндәрҙе (accusative plural)
һөргөндә (singular)
һөргөндәрҙә (plural)
һөргөндән (singular)
һөргөндәрҙән (plural)

Отглагольное образование от башк. һөрөү «ссылать, изгонять».

ссылка; изгнание

Ғүмерлек һөргөн

пожизненная ссылка.

Һөргөндәге Тибет хөкүмәте

Правительство Тибета в изгнании.


нисбәтлек

нисбәтлек (nominative singular)
нисбәтлектәр (nominative plural)
нисбәтлектең (singular)
нисбәтлектәрҙең (plural)
нисбәтлеккә (dative singular)
нисбәтлектәргә (dative plural)
нисбәтлекте (accusative singular)
нисбәтлектәрҙе (accusative plural)
нисбәтлектә (singular)
нисбәтлектәрҙә (plural)
нисбәтлектән (singular)
нисбәтлектәрҙән (plural)

относительность

Нисбәтлек теорияһы

теория относительности.


торлаҡ

торлаҡ (nominative singular)
торлаҡтар (nominative plural)
торлаҡтың (singular)
торлаҡтарҙың (plural)
торлаҡҡа (dative singular)
торлаҡтарға (dative plural)
торлаҡты (accusative singular)
торлаҡтарҙы (accusative plural)
торлаҡта (singular)
торлаҡтарҙа (plural)
торлаҡтан (singular)
торлаҡтарҙан (plural)

От башк. тороу «в значении «жить, проживать»»; ср. однокоренное казахск. тұрақ в том же значении.

жилище, жильё

Мамонт һөйәгенән эшләнгән боронғо торлаҡ Киевтан йыраҡ түгел Межирич ҡалаһы янында табылған.

Древнеежилище, построенное из костей мамонта, было обнаружено под городом Межирич, что недалко от Киева.

экон. жильё, жилая недвижимость

жильё, жилая недвижимость

Өфөнөң торлаҡ баҙарында хаҡтар тик көрсөклө 2008-09 йылда ғына кәмене.

На уфимском рынкежилой недвижимости цены падали только в кризисном 2008-09 году.

адъектив. жилой

Торлаҡ йорт.

адъектив. жилищный

Торлаҡ шарттары.

Жилищные условия.

Торлаҡ мәсьәләһе яңы ғына ғаилә ҡороп бергә йәшәй башлаған күп йәштәрҙе борсой.

Жилищный вопрос беспокоит многих молодых, кто только что создал семью и начал жить вместе.


баҫма

баҫма (nominative singular)
баҫмалар (nominative plural)
баҫманың (singular)
баҫмаларҙың (plural)
баҫмаға (dative singular)
баҫмаларға (dative plural)
баҫманы (accusative singular)
баҫмаларҙы (accusative plural)
баҫмала (singular)
баҫмаларҙа (plural)
баҫманан (singular)
баҫмаларҙан (plural)

Происходит от башк. баҫыу в значении «печатать», «издавать».

баҫыу

Ближайшее родство

печатное издание

Тираж, билдәле булыуынса, баҫма абруйының төп күрһәткесе.

Тираж, как известно, является основным показателем авторитетапечатного издания.

Әсәйем ауылда иң күп матбуғат баҫмаһын алдырған кешеләрҙең береһе.

Моя мама — одна из тех в деревне, кто выписывает больше всегопечатных изданий.

«Ир абруйы алдан йөрөй…», 10-07-2011 гг. // «Киске Өфө»

Ир абруйы алдан йөрөй…

Ғәрәп һәм яңалиф яҙыуында сыҡҡан баҫмалар һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлына.

Издания, отпечатанные арабицей и яналифом (башкирской латиницей), хранятся в отделе редких книг и рукописей.

издание, переиздание

китаптың тәүге баҫмаһы

первоеиздание книги

адъектив. печатный

Исем-фамилияғыҙҙы дәфтәрҙең тышына баҫма хәрефтәр менән яҙып ҡуйығыҙ.

Напишите (своё) имя и фамилиюпечатными буквами на обложке тетради.


баҫма

Происходит от башк. баҫыу в значении «наступать», «ступать».

ступень, ступенька (лестницы, крыльца и т. п.)

мостик, мостки (через реку, ручей, овраг и т. п.)

мостки; помост

строит. строительные леса

строительные леса


хаҡ

хаҡ (nominative singular)
хаҡтар (nominative plural)
хаҡтың (singular)
хаҡтарҙың (plural)
хаҡҡа (dative singular)
хаҡтарға (dative plural)
хаҡты (accusative singular)
хаҡтарҙы (accusative plural)
хаҡта (singular)
хаҡтарҙа (plural)
хаҡтан (singular)
хаҡтарҙан (plural)

От арабск. حقّ «цена, стоимость».

цена, стоимость

Хакимдар ант итеүгә һәм сауҙа хеҙмәткәрҙәренә янауға ҡарамаҫтан, кибет кәштәләрендә хаҡтар көндән-көн күтәрелә.

Несмотря на обещания правителей и угрозы в адрес коммерсантов, ценники (букв. цены) на полках магазинов растут изо дня в день.

На уфимском рынке недвижимости цены падали только в кризисном 2008-09 году.

плата, вознаграждение


хаҡ

От арабск. حقّ «справедливая доля».

причитающаяся кому-либо доля, часть; интерес

Халыҡ һүҙен ташлама, кеше хаҡын ашама.

Не пренебрегай словом народа, не зарься на чужую долю (букв. не ешь чужую долю.)


хаҡ

От арабск. حقّ «право».


хаҡ

От арабск. حقّ «справедливый, истинный; праведный».

правильный, истинный, правдивый

справедливый

благочестивый; праведный

эпитет Аллаха справедливый, праведный

справедливый, праведный

Хаҡ Тәғәлә

Боже праведный.


әүҙемлек

æw.ðɪ̞m.lɪ̞k̟

әүҙемлек (nominative singular)
әүҙемлектәр (nominative plural)
әүҙемлектең (singular)
әүҙемлектәрҙең (plural)
әүҙемлеккә (dative singular)
әүҙемлектәргә (dative plural)
әүҙемлекте (accusative singular)
әүҙемлектәрҙе (accusative plural)
әүҙемлектә (singular)
әүҙемлектәрҙә (plural)
әүҙемлектән (singular)
әүҙемлектәрҙән (plural)

Отыменное образование: башк. әүҙем «активный, деятельный; работящий» + башк. -лек «аффикс абстракции, обладания качеством.»

әүҙем

Ближайшее родство

существительные

активность; деятельность

Төбәктә эшҡыуарҙар әүҙемлеге күрһәткесе.

Показательактивности предпринимателей в регионе.

Архипелагтар йыш ҡына вулкан әүҙемлегенән барлыҡҡа килә.

Архипелаги часто возникают в результате вулканическойдеятельности.


йәйә

йәйә (nominative singular)
йәйәләр (nominative plural)
йәйәнең (singular)
йәйәләрҙең (plural)
йәйәгә (dative singular)
йәйәләргә (dative plural)
йәйәне (accusative singular)
йәйәләрҙе (accusative plural)
йәйәлә (singular)
йәйәләрҙә (plural)
йәйәнән (singular)
йәйәләрҙән (plural)

лингв., матем. скобка (знак препинания)

скобка (знак препинания)

түңәрәк йәйә

круглые скобки.

Уртаҡ үҙгәреүсәнде йәйә тышына сығарып күсереп яҙайыҡ.

Перепишем (выражение), выведя общую переменную за скобки.


өндәү билдәһе

Регулярная изафетная конструкция из башк. өндәү «призыв; восклицание» + башк. билдә «знак».

лингв. восклицательный знак

восклицательный знак

Испан телендә өндәү билдәһе ике тапҡыр — һөйләм башында (баш түбән) һәм аҙағында ҡуйыла.

В испанском языкевосклицательный знак ставится дважды - в начале (перевернутый) и конце предложения.


һыҙыҡса

һыҙыҡса (nominative singular)
һыҙыҡсалар (nominative plural)
һыҙыҡсаның (singular)
һыҙыҡсаларҙың (plural)
һыҙыҡсаға (dative singular)
һыҙыҡсаларға (dative plural)
һыҙыҡсаны (accusative singular)
һыҙыҡсаларҙы (accusative plural)
һыҙыҡсала (singular)
һыҙыҡсаларҙа (plural)
һыҙыҡсанан (singular)
һыҙыҡсаларҙан (plural)

От башк. һыҙыҡ «черта» + башк. -са «уменьшительный аффикс».

лингв. дефис


күҙәнәк

күҙәнәк (nominative singular)
күҙәнәктәр (nominative plural)
күҙәнәктең (singular)
күҙәнәктәрҙең (plural)
күҙәнәккә (dative singular)
күҙәнәктәргә (dative plural)
күҙәнәкте (accusative singular)
күҙәнәктәрҙе (accusative plural)
күҙәнәктә (singular)
күҙәнәктәрҙә (plural)
күҙәнәктән (singular)
күҙәнәктәрҙән (plural)

биол. клетка

Аҡ ҡан күҙәнәктәре

белые кровяные клетки, лейкоциты.

Күҙәнәктәрҙең төҙөлөшөн һәм йәшәүен цитология тигән фән өйрәнә.

Строение и жизнедеятельность клеток изучается наукой под названием цитология.

адъектив. клеточный

күҙәнәк биологияһы

клеточная биология.


күрһәткес

күрһәткес (nominative singular)
күрһәткестәр (nominative plural)
күрһәткестең (singular)
күрһәткестәрҙең (plural)
күрһәткескә (dative singular)
күрһәткестәргә (dative plural)
күрһәткесте (accusative singular)
күрһәткестәрҙе (accusative plural)
күрһәткестә (singular)
күрһәткестәрҙә (plural)
күрһәткестән (singular)
күрһәткестәрҙән (plural)

показатель, индикатор

Уртаса күрһәткес

средний показатель.

Төбәктә эшҡыуарҙар әүҙемлеге күрһәткесе

показатель активности предпринимателей в регионе.

Республикала тыуым, былтырғы ошо ваҡыттағы күрһәткестәр менән сағыштырғанда, 15 процентҡа артып киткән!

Рождаемость в республике, если сравнивать с прошлогодними показателями этого времени, выросла на 15 процентов!

«Малайҙар күберәк тыуа», 10-07-2008 гг. // «Йәшлек»

Малайҙар күберәк тыуа


күрһәткес

От башк. күрһәтеү «показывать».

школьн. указка


эшҡыуар

ɪ̞ʃ.qɯ̞.'wɑr

эшҡыуар (nominative singular)
эшҡыуарҙар (nominative plural)
эшҡыуарҙың (singular)
эшҡыуарҙарҙың (plural)
эшҡыуарға (dative singular)
эшҡыуарҙарға (dative plural)
эшҡыуарҙы (accusative singular)
эшҡыуарҙарҙы (accusative plural)
эшҡыуарҙа (singular)
эшҡыуарҙарҙа (plural)
эшҡыуарҙан (singular)
эшҡыуарҙарҙан (plural)

Сложение основ: башк. эш «работа» + башк. ҡыуыу «гнать, гонять».

эшҡыуарлыҡ

Ближайшее родство

существительные

предприниматель; коммерсант, бизнесмен, делец

Төбәктә эшҡыуарҙар әүҙемлеге күрһәткесе

Показатель активностипредпринимателей в регионе.

Шәхси эшҡыуарҙар, әлбиттә, үҙ мәнфәғәттәрен алға һөрә.

Частныепредприниматели, естественно, преследуют свои собственные интересы.

адъектив. предпринимательский

предпринимательский


тыныш билдәһе

tɯ̞ˈnɯ̞ʂ.bʲil.dæ.ˌhɪ̞

Регулярная изафетная конструкция от башк. тыныш «пауза; пунктуация» + башк. билдә «знак». Ср. аналогичные конструкции в других тюркских языках: тат. тыныш билгесе, казахск. тыныс белгісі, кирг. тыныш белгиси, узб. tinish belgisi.

лингв. знак препинания

знак препинания

Һаналып килеүсе һүҙҙәр араһында ниндәй тыныш билдәһе ҡуйыла?

Какойзнак препинания ставится между перечисляемыми словами?

Һөйләмдә тыныш билдәләре ҡуйылышын аңлатығыҙ.

Объясните постановкузнаков препинания в предложении.


иҡтисад

иҡтисад (nominative singular)
иҡтисадтар (nominative plural)
иҡтисадтың (singular)
иҡтисадтарҙың (plural)
иҡтисадҡа (dative singular)
иҡтисадтарға (dative plural)
иҡтисадты (accusative singular)
иҡтисадтарҙы (accusative plural)
иҡтисадта (singular)
иҡтисадтарҙа (plural)
иҡтисадтан (singular)
иҡтисадтарҙан (plural)

От араб. اقتصاد (iqtiṣād) ‘экономика’.

Баҙар иҡтисады.

Рыночнаяэкономика.

Сеймал иҡтисады.

Сырьеваяэкономика.

Республиканың иҡтисад министры вазифаһын биләү.

Занимать пост республиканского министраэкономики.

Иҡтисад үҫешенең инновацион төрөнә күсеү — бөгөнгө көн талабы.

Переход к инновационному типу развитияэкономики — это требование нынешнего времени.


нигеҙ

нигеҙ (nominative singular)
нигеҙҙәр (nominative plural)
нигеҙҙең (singular)
нигеҙҙәрҙең (plural)
нигеҙгә (dative singular)
нигеҙҙәргә (dative plural)
нигеҙҙе (accusative singular)
нигеҙҙәрҙе (accusative plural)
нигеҙҙә (singular)
нигеҙҙәрҙә (plural)
нигеҙҙән (singular)
нигеҙҙәрҙән (plural)

нигеҙге

Ближайшее родство

прилагательные

Өйҙөң нигеҙенә барыбер таш кәрәк була.

Для фундамента дома в любом случае понадобится камень.

основа, основание, база, базис

Үҙ тамырыңдан айырылыу йәшәйештең тап нигеҙен ҡаҡшата.

Отрыв от своих корней сотрясает самые основы бытия.

Ғаилә бәхетенең нигеҙе тәүге йылда һалына.

Основы семейного счастья закладываются в первый год (брака).

Нью-Йорктағы автосалонда Kia компанияһы Rio моделе нигеҙендә эшләнгән яңы седанын күрһәткән.

Компания Kia представила на Нью-Йоркском автосалоне свой новый седан на базе модели Rio.

матем. основание

Өсмөйөштөң нигеҙе

основание треугольника.

хим. основание

Органик нигеҙҙәр

органические основания.

лингв. основа


сеймал

сеймал (nominative singular)
сеймалдар (nominative plural)
сеймалдың (singular)
сеймалдарҙың (plural)
сеймалға (dative singular)
сеймалдарға (dative plural)
сеймалды (accusative singular)
сеймалдарҙы (accusative plural)
сеймалда (singular)
сеймалдарҙа (plural)
сеймалдан (singular)
сеймалдарҙан (plural)

Сложение основ: башк. сей + башк. мал.

мал

Ближайшее родство

существительные

сей

Ближайшее родство

прилагательные

Сеймал һатыуҙан килгән килем

Прибыль от продажи сырья.

Сеймал ѳсѳн алыҫ йѳрѳйһѳ түгел — ҡарағай урманы ауыл янында уҡ шаулап тора.

За сырьём далеко ездить не надо — сосновый лес шумит сразу за деревней.

Ҡағыҙ үҫемлектәрҙән, икенсел сеймалдан, иҫке сепрәктәрҙән, макулатуранан эшләнә.

Бумага производится из растений, вторичного сырья, старого тряпья, макулатуры.

адъектив. сырьевой

Сеймал иҡтисады ни өсөн яман?

Чем (букв. почему) плоха сырьевая экономика?


һөлдә

һөлдә (nominative singular)
һөлдәләр (nominative plural)
һөлдәнең (singular)
һөлдәләрҙең (plural)
һөлдәгә (dative singular)
һөлдәләргә (dative plural)
һөлдәне (accusative singular)
һөлдәләрҙе (accusative plural)
һөлдәлә (singular)
һөлдәләрҙә (plural)
һөлдәнән (singular)
һөлдәләрҙән (plural)

анат. скелет; остов

скелет; остов

Таң алдынан акулалар, өҫтәлдәге ҡалдыҡҡа ташланған бирәндәр кеүек, балыҡ һөлдәһенә йәнә ташланды.

Перед рассветом акулы вновь накинулись на остов рыбы, словно обжоры, хватающие объедки со стола.

Э. Хемингуэй, «Старик и море.», 1952 г.

Эрнест Хемингуэй

Старик и море.

перен. несущая конструкция, каркас, остов

несущая конструкция, каркас, остов

Фажиғәне күреүселәр янғын һүндереүселәргә шылтырата, тик улар килеп етеүгә фуранан тимер һөлдә генә ҡалған була.

Очевидцы трагедии позвонили пожарным, но к их приезду от фуры остался только железный каркас.

перен. о человеке скелет, кожа да кости

скелет, кожа да кости


тюльпан

Происходит от франц. tulipe (стар. tulipan), далее из перс. دلبند (dolband) «тюрбан», буквально «ткань из крапивы».

ботан. тюльпан [1], цветок или растение

тюльпан [1], цветок или растение


помидор

помидор (nominative singular)
помидорҙар (nominative plural)
помидорҙың (singular)
помидорҙарҙың (plural)
помидорға (dative singular)
помидорҙарға (dative plural)
помидорҙы (accusative singular)
помидорҙарҙы (accusative plural)
помидорҙа (singular)
помидорҙарҙа (plural)
помидорҙан (singular)
помидорҙарҙан (plural)

От русск. помидор, далее из итал. pomodoro, из pomo «яблоко» + oro «золото».

ботан. помидор (аналогично русскому слову) (помидорный), томат (томатный) (растение, Solanum lycopersicum)

бешкән помидор

спелыйпомидор

помидор тоҙлау

солитьпомидоры

Помидор һуты.

Томатный сок.


ниһәйәт

От арабск. نهاية «в конце концов».

вводн. сл. наконец, в конце концов (Михаил Авдеев)

наконец, в конце концов (Михаил Авдеев)

Бына, ниһәйәт, дөрөҫөн әйттең.

Ну вот, наконец, ты сказал правду.

Ниһәйәт, текә яланғас бер ҡая юлымды ҡапланы, һәм туҡтарға мәжбүр булдым.

Наконец, мой путь преградила отвесная голая скала, и я был вынужден остановиться.


ҡая

ҡая (nominative singular)
ҡаялар (nominative plural)
ҡаяның (singular)
ҡаяларҙың (plural)
ҡаяға (dative singular)
ҡаяларға (dative plural)
ҡаяны (accusative singular)
ҡаяларҙы (accusative plural)
ҡаяла (singular)
ҡаяларҙа (plural)
ҡаянан (singular)
ҡаяларҙан (plural)

Происходит от др.-тюрк. *qaja «скала».

скала, утёс (Михаил Авдеев)


суйын

суйын (nominative singular)
суйындың (singular)
суйынға (dative singular)
суйынды (accusative singular)
суйында (singular)
суйындан (singular)

Общетюркское; др.-тюрк. *čoğun "чугун". Из тюркских происходит и русск. чугун.

металл. чугун

адъектив. чугунный


мосолман

мосолман (nominative singular)
мосолмандар (nominative plural)
мосолмандың (singular)
мосолмандарҙың (plural)
мосолманға (dative singular)
мосолмандарға (dative plural)
мосолманды (accusative singular)
мосолмандарҙы (accusative plural)
мосолманда (singular)
мосолмандарҙа (plural)
мосолмандан (singular)
мосолмандарҙан (plural)

Из перс. مسلمان (mosalmân) ‘мусульманин’, из араб. مسلم (muslim) ‘мусульманин’.

мусульманин; мусульманка

Ауылдан мосолмандарҙы намаҙға саҡырыусы аҙан тауышы ишетелә.

Из аула слышен звук азана, призывающиймусульман к намазу.

Хаҡ мосолман.

Благочестивыймусульманин.

адъектив. мусульманский

мусульманский

Өфө мосолман зыяраты.

Уфимскоемусульманское кладбище.

Суфыйсылыҡ мосолман донъяһының рухиәтенә, ғилеменә, фәлсәфәһенә үә әҙәбиәтенә киң йоғонто яһаған.

Суфизм оказал большое влияние на духовный мир, науку, философию и литературумусульманского мира.


ҡурсаҡ

ҡурсаҡ (nominative singular)
ҡурсаҡтар (nominative plural)
ҡурсаҡтың (singular)
ҡурсаҡтарҙың (plural)
ҡурсаҡҡа (dative singular)
ҡурсаҡтарға (dative plural)
ҡурсаҡты (accusative singular)
ҡурсаҡтарҙы (accusative plural)
ҡурсаҡта (singular)
ҡурсаҡтарҙа (plural)
ҡурсаҡтан (singular)
ҡурсаҡтарҙан (plural)

Общетюркское; Др.-тюрк. (др.-уйг.) *quδurčuq "кукла".

Сепрәк ҡурсаҡ.

тряпичная кукла.

адъектив. кукольный

Ҡурсаҡ театры

кукольный театр.


үҙаң

үҙаң (nominative singular)
үҙаңдың (singular)
үҙаңға (dative singular)
үҙаңды (accusative singular)
үҙаңда (singular)
үҙаңдан (singular)

Сложение основ: башк. үҙ «сам, собственный» + башк. аң «сознание».

аң

Ближайшее родство

существительные

үҙ

Ближайшее родство

прилагательные

самосознание, самоидентичность, идентичность (Алексей Иванов)

Ата-бабалар иҫтәлеге — халыҡ үҙаңының айырып алғыһыҙ өлөшө.

Память о предках — неотъемлемая часть самосознания народа.

Салауат — башҡорт үҙаңының нормаһы.

Салават (Юлаев) — норма башкирской идентичности.


эшһеҙлек

ɪ̞ʃ.hɪ̞ð.ˈlɪ̞k̟

эшһеҙлек (nominative singular)
эшһеҙлектәр (nominative plural)
эшһеҙлектең (singular)
эшһеҙлектәрҙең (plural)
эшһеҙлеккә (dative singular)
эшһеҙлектәргә (dative plural)
эшһеҙлекте (accusative singular)
эшһеҙлектәрҙе (accusative plural)
эшһеҙлектә (singular)
эшһеҙлектәрҙә (plural)
эшһеҙлектән (singular)
эшһеҙлектәрҙән (plural)

Происходит от башк. эш «работа» в лишительном падеже + башк. -лек «словообразовательный аффикс со значением абстракции, множества, группы».

эш

Ближайшее родство

существительные

эшһеҙ

Ближайшее родство

прилагательные


мәҫәлән

От арабск. مثلاً «например».

миҫал

Ближайшее родство

существительные

вводн. сл. например; как то

например; как то

Һәр Интернет ҡулланыусыһы Википедияға — мәҫәлән, яңы мәҡәлә яҙып йәки булғандарын төҙәтеп — үҙ өлөшөн индерә ала.

Каждый пользователь Интернета может участвовать в Википедии — например, написав новую статью или редактируя существующие.


тимәк

От башк. тиеү «говорить».

тиеү

Ближайшее родство

вводн. сл. значит, следовательно, стало быть; получается, выходит

Көнләшәме? Тимәк, ярата.

Ревнует? Значит, любит.


киреһенсә

От башк. кире «обратно».

кире

Ближайшее родство

вводн. сл. наоборот, напротив

наоборот, напротив

Рәсәйҙә медицинаның нигеҙҙә дәүләттеке булыуын беләбеҙ; Японияла, киреһенсә, шәхси клиникалар күп.

Как мы знаем, в России медицина в своей основе государственная; В Японии же, наоборот, много частных клиник.

Йыл башында Туниста башланған революция ялҡыны һүрелмәй, ә, киреһенсә, көндән-көн ҡыҙыуыраҡ төҫ алып, ғәрәп илдәрен ялмай.

Пламя революции, начавшейся в Тунисе в начале года, не утихает, а, наоборот, расходится изо дня в день и гложет арабские страны.

«Ливия лидеры “тере мәйет”ме?», 12-03-2011 гг. // «Йәшлек»

Ливия лидеры “тере мәйет”ме?


хөрәфәт

предрассудок


кеҫә

кеҫә (nominative singular)
кеҫәләр (nominative plural)
кеҫәнең (singular)
кеҫәләрҙең (plural)
кеҫәгә (dative singular)
кеҫәләргә (dative plural)
кеҫәне (accusative singular)
кеҫәләрҙе (accusative plural)
кеҫәлә (singular)
кеҫәләрҙә (plural)
кеҫәнән (singular)
кеҫәләрҙән (plural)

түш кеҫә

нагрудный карман

Иң ҡурҡынысы — үҫмер балаңдың кеҫәһендә шприц табыу.

Самое страшное — это найти шприц в кармане твоего сына-подростка.

перен. карманный

кеҫә телефоны

сотовый телефон


кәйеф

кәйеф (nominative singular)
кәйефтәр (nominative plural)
кәйефтең (singular)
кәйефтәрҙең (plural)
кәйефкә (dative singular)
кәйефтәргә (dative plural)
кәйефте (accusative singular)
кәйефтәрҙе (accusative plural)
кәйефтә (singular)
кәйефтәрҙә (plural)
кәйефтән (singular)
кәйефтәрҙән (plural)

Происходит от арабск. كيف "праздность, отдых", откуда и русское кайф.

Байрам кәйефе.

праздничное настроение.

Бал ашаған кешеләрҙең нервылар системаһының ҡуҙғыусанлығы кәмей, кәйефе, йоҡоһо яҡшыра.

У людей, кто ест мёд, снижается подвижность (лабильность) нервной системы, улучшается настроение и сон.


үҫмер

үҫмер (nominative singular)
үҫмерҙәр (nominative plural)
үҫмерҙең (singular)
үҫмерҙәрҙең (plural)
үҫмергә (dative singular)
үҫмерҙәргә (dative plural)
үҫмерҙе (accusative singular)
үҫмерҙәрҙе (accusative plural)
үҫмерҙә (singular)
үҫмерҙәрҙә (plural)
үҫмерҙән (singular)
үҫмерҙәрҙән (plural)

От башк. үҫеү «расти».

үҫмерлек

Ближайшее родство

существительные

Үҫмерҙәр өсөн гәзит.

Газета для подростков.

адъектив. подростковый

подростковый


мотлаҡ

Из араб. مطلق (muṭlaq).

обязательно, непременно

Һуттың һауытында был мәғлүмәт мотлаҡ күрһәтелергә тейеш.

Эта информация должнаобязательно быть указана на упаковке сока.

неизбежно, в любом случае, непременно

Һәр ижадсы мотлаҡ тәңҡиткә юлыға.

Любой занимающийся творчествомнеизбежно подвергается критике.


тәнҡит

тәнҡит (nominative singular)
тәнҡиттәр (nominative plural)
тәнҡиттең (singular)
тәнҡиттәрҙең (plural)
тәнҡиткә (dative singular)
тәнҡиттәргә (dative plural)
тәнҡитте (accusative singular)
тәнҡиттәрҙе (accusative plural)
тәнҡиттә (singular)
тәнҡиттәрҙә (plural)
тәнҡиттән (singular)
тәнҡиттәрҙән (plural)

Из араб. تنقيد (tanqīd).

тәнҡитсе

Ближайшее родство

существительные

тәнҡитләү

Ближайшее родство

Һәр ижадсы мотлаҡ тәңҡиткә юлыға.

Каждый занимающийся творчеством неизбежно подвергаетсякритике.


хәҡиҡәт

χæ.qɨ̯͜i.ˈqæt̟

хәҡиҡәт (nominative singular)
хәҡиҡәттәр (nominative plural)
хәҡиҡәттең (singular)
хәҡиҡәттәрҙең (plural)
хәҡиҡәткә (dative singular)
хәҡиҡәттәргә (dative plural)
хәҡиҡәтте (accusative singular)
хәҡиҡәттәрҙе (accusative plural)
хәҡиҡәттә (singular)
хәҡиҡәттәрҙә (plural)
хәҡиҡәттән (singular)
хәҡиҡәттәрҙән (plural)

От араб. حقيقة (ḥaqīqa) ‘истина, правда’.

хаҡ

Ближайшее родство

истина, правда

Тик бәхәстә генә хәҡиҡәт тыуа.

Лишь в споре рождаетсяистина.


быуын

быуын (nominative singular)
быуындар (nominative plural)
быуындың (singular)
быуындарҙың (plural)
быуынға (dative singular)
быуындарға (dative plural)
быуынды (accusative singular)
быуындарҙы (accusative plural)
быуында (singular)
быуындарҙа (plural)
быуындан (singular)
быуындарҙан (plural)

От пратюркск. *bogun, восходит к пратюркск. *bog- «завязывать; душить».

Йәш быуын — ил киләсәге.

Молодое поколение — будущее страны.

Һәр нәҫел үҙенең шәжәрәһен ҡәҙерләп һаҡлаған, быуындан быуынға тапшырып килгән.

Каждый род бережно хранил своё шежере, передавал от поколения к поколению.

Ошоноң барыһының һөҙөмтәһе булып килә инде милләтебеҙҙең тотош бер быуынының маңҡортҡа әйләнеүе.

Следствием всего этого и является то, что целое поколение нашей нации превращается в манкуртов.

Бер ғаилә миҫалында яҙыусы һуғыштан һуң тыуған теүәл бер быуындың яҙмышын күрһәткән.

На примере одной семьи писатель показал судьбу целого поколения, родившегося после войны.

анат. сустав (суставной)

сустав (суставной)

ботан., техн. колено; узел

колено; узел


көрсөк

көрсөк (nominative singular)
көрсөктәр (nominative plural)
көрсөктөң (singular)
көрсөктәрҙең (plural)
көрсөккә (dative singular)
көрсөктәргә (dative plural)
көрсөктө (accusative singular)
көрсөктәрҙе (accusative plural)
көрсөктә (singular)
көрсөктәрҙә (plural)
көрсөктән (singular)
көрсөктәрҙән (plural)

көслө

Ближайшее родство

прилагательные

көсләү

Ближайшее родство

көскә

Ближайшее родство

неол. кризис

Нисек кенә сәйер яңғырамаһын, быға донъя финанс көрсөгө этәргес көс булды.

Как бы странно не прозвучало, имульсом (букв. движущей силой) к этому стал мировой финансовый кризис.


күрәһең

Личная форма (2 лицо ед.ч. наст. вр.) глагола башк. күреү «видеть».

күреү

Ближайшее родство

вводн. сл. видимо, по-видимому; судя по всему, похоже

Тыуып үҫкән ауылыңдан йыраҡ китеп булмай, күрәһең — йылдан-йыл нығыраҡ кире үҙенә тарта.

Видимо, невозможно уехать далеко от аула, в котором ты родился и вырос — (он) с каждым годом всё сильнее тянет обратно к себе.


ахыры

Изолированная принадлежная форма от башк. ахыр «конец». Первично значение "в конце концов".

күреү

Ближайшее родство

вводн. сл. кажется, похоже, видимо

кажется, похоже, видимо

Күршеләр баҡсала нәмәлер яндыра, ахыры — төтөн еҫе өйгә керә башланы.

Кажется, соседи что-то жгут в огороде — потянуло запахом дыма (букв. в дом начал входить запах дыма).

«Төтөн еҫе», 2010 г. // «Һәнәк»

Төтөн еҫе

вводн. сл. в конце концов, в итоге

в конце концов, в итоге


себеш

себеш (nominative singular)
себештәр (nominative plural)
себештең (singular)
себештәрҙең (plural)
себешкә (dative singular)
себештәргә (dative plural)
себеште (accusative singular)
себештәрҙе (accusative plural)
себештә (singular)
себештәрҙә (plural)
себештән (singular)
себештәрҙән (plural)

Аҡ өкөнөң себештәре көнөнә берешәр моронлай, шуға күрә бер оялағы ҡошсоҡтар төрлө буйлы була, кеселәре йыш ҡына үлеп ҡала.

Птенцы белой совы вылупляются по одному в день, поэтому птенцы в одном гнезде разновозрастны (букв. разного роста) и младшие часто погибают.

Себештәр сип-сип килешеп, ерҙән, үләндән ниҙер сүпләй.

Цыплята, пища, клюют что-то с земли и из травы.


баҡһаң

Глагол башк. бағыу «смотреть» в условном форме 2 лица ед. ч.

вводн. сл. оказывается

Баҡһаң, бында бер нисә көн туҡтамай ямғыр яуған икән.

Оказывается, здесь несколько дней подряд шли дожди.


баҡтиһәң

Глагол башк. бағыу «смотреть» в императиве + башк. тиеү «сказать» в условном наклонении 2 л. ед.ч.

вводн. сл. оказывается

Баҡтиһәң, тотош ауыл туғандар булып сыға ла икән.

Оказывается, вся деревня приходится (друг другу) родственниками.


ҡанат

ҡанат (nominative singular)
ҡанаттар (nominative plural)
ҡанаттың (singular)
ҡанаттарҙың (plural)
ҡанатҡа (dative singular)
ҡанаттарға (dative plural)
ҡанатты (accusative singular)
ҡанаттарҙы (accusative plural)
ҡанатта (singular)
ҡанаттарҙа (plural)
ҡанаттан (singular)
ҡанаттарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *qanat "крыло".

Ҡанаттар осҡанда нығый.

Крылья крепнут в полёте.


ҡошсоҡ

ҡошсоҡ (nominative singular)
ҡошсоҡтар (nominative plural)
ҡошсоҡтоң (singular)
ҡошсоҡтарҙың (plural)
ҡошсоҡҡа (dative singular)
ҡошсоҡтарға (dative plural)
ҡошсоҡто (accusative singular)
ҡошсоҡтарҙы (accusative plural)
ҡошсоҡта (singular)
ҡошсоҡтарҙа (plural)
ҡошсоҡтан (singular)
ҡошсоҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. ҡош «птица» + ум.ласк. суффикс башк. -соҡ.

ҡош

Ближайшее родство

существительные

уменьш. к ҡош; птичка, пташка, пичужка


минеңсә

mʲi.ˈnɪ̞ŋ.sæ

башк. минең «мой» + адвербиальный аффикс башк. -сә.

мин

Ближайшее родство

минең

Ближайшее родство

вводн. сл. по-моему

Минеңсә, беҙ биргән бүләк уға оҡшай төштө.

По-моему, ему понравился наш подарок.


берәҙәк

берәҙәк (nominative singular)
берәҙәктәр (nominative plural)
берәҙәктең (singular)
берәҙәктәрҙең (plural)
берәҙәккә (dative singular)
берәҙәктәргә (dative plural)
берәҙәкте (accusative singular)
берәҙәктәрҙе (accusative plural)
берәҙәктә (singular)
берәҙәктәрҙә (plural)
берәҙәктән (singular)
берәҙәктәрҙән (plural)

эске

прилагательные

существительные

бродяга; бомж

Баҙар янындағы туҡталыш күптән инде берәҙәктәр, эскеселәр ояһына әүерелгән.

Остановка рядом с рынком давно превратилась в прибежище бомжей и пьяниц.

адъектив. бродячий

Тап шундай берәҙәк эттәр ваҡ мал һәм ҡош-ҡорт өсөн генә түгел, кеше өсөн дә хәүефле.

Как раз такие бродячие собаки опасны не только для мелкого скота и домашней птицы, но и для людей.

«Юлдарҙа —“тере баръерҙар”», 17-11-2011 гг. // «Таң»

Юлдарҙа —“тере баръерҙар”


эскесе

ɪ̞s.kɪ̞.ˈsɪ̞

эскесе (nominative singular)
эскеселәр (nominative plural)
эскесенең (singular)
эскеселәрҙең (plural)
эскесегә (dative singular)
эскеселәргә (dative plural)
эскесене (accusative singular)
эскеселәрҙе (accusative plural)
эскеселә (singular)
эскеселәрҙә (plural)
эскесенән (singular)
эскеселәрҙән (plural)

Сложение основ: башк. эске «алкоголизм, пьянство» + башк. -се «аффикс совершающего действие».

эске

прилагательные

существительные

алкоголик; пьяница, пропойца, алкаш

Остановка рядом с рынком давно превратилась в прибежище бомжей ипьяниц.


ҡыҫҡаһы

qɯ̞θ.qɑ.ˈhɯ̞

От башк. ҡыҫҡа «короткий».

вводн. сл. короче, короче говоря; в общем, словом

короче, короче говоря; в общем, словом

Ҡыҫҡаһы, эш былайыраҡ тора.

В общем, дело обстоит примерно таким образом.

Миңә бер һауыт йогурт урынына бер ҡап йогурт «һуҡҡандар», ҡыҫҡаһы, 150 һум тирәһе аҡсамды алып ҡалғандар.

Мне пробили вместо одной упаковки йогурта целую коробку; короче, обсчитали меня рублей на 150.


мәғлүмәт

мәғлүмәт (nominative singular)
мәғлүмәттәр (nominative plural)
мәғлүмәттең (singular)
мәғлүмәттәрҙең (plural)
мәғлүмәткә (dative singular)
мәғлүмәттәргә (dative plural)
мәғлүмәтте (accusative singular)
мәғлүмәттәрҙе (accusative plural)
мәғлүмәттә (singular)
мәғлүмәттәрҙә (plural)
мәғлүмәттән (singular)
мәғлүмәттәрҙән (plural)

Из араб. معلومات (mä’lümä:ț) ‘информация’.

 Статья нуждается в доработке.
Это незаконченная статья. Вы можете помочь проекту, исправив и дополнив её.
В частности, следует уточнить сведения о:
*семантике
(См. Общепринятые правила).

информация, данные, сведения

Мәғлүмәт базаһы

Киң мәғлүмәт саралары

средства массовой информации.

Психология ҡануны буйынса, кире мәғлүмәт ыңғайына ҡарағанда хәтерҙә тәрәнерәк эҙ ҡалдыра һәм оҙағыраҡ һаҡлана.

Согласно закону психологии, негативнаяинформация оставляет более глубокий след в памяти и сохраняется дольше, чем позитивная.

«Ни өсөн уҡыусы...», 25-03-2011 гг. // «Киске Өфө»

Ни өсөн уҡыусы...


билдәләмә

билдәләмә (nominative singular)
билдәләмәләр (nominative plural)
билдәләмәнең (singular)
билдәләмәләрҙең (plural)
билдәләмәгә (dative singular)
билдәләмәләргә (dative plural)
билдәләмәне (accusative singular)
билдәләмәләрҙе (accusative plural)
билдәләмәлә (singular)
билдәләмәләрҙә (plural)
билдәләмәнән (singular)
билдәләмәләрҙән (plural)

От башк. билдәләү «определять».

научн. определение, дефиниция

определение, дефиниция

"Терелек" атамаһы төрлө өлкәләрҙә төрлөсә билдәләнә, ҡайһы осраҡтарҙа аныҡ билдәләмә биреүһеҙ ҡулланыла.

Понятие «жизнь» по-разному определяется в разных областях (науки), (а) в некоторых случаях используется без определения, данного в явном виде.


яҫтыҡ

яҫтыҡ (nominative singular)
яҫтыҡтар (nominative plural)
яҫтыҡтың (singular)
яҫтыҡтарҙың (plural)
яҫтыҡҡа (dative singular)
яҫтыҡтарға (dative plural)
яҫтыҡты (accusative singular)
яҫтыҡтарҙы (accusative plural)
яҫтыҡта (singular)
яҫтыҡтарҙа (plural)
яҫтыҡтан (singular)
яҫтыҡтарҙан (plural)


хәйер

От арабск. خير «впрочем».

вводн. сл. впрочем; однако, тем не менее

впрочем; однако, тем не менее

Хәйер, Уралда мартты ла тулыһынса ҡыш айы тип әйтергә мөмкин әле.

Впрочем, на Урале и март вполне можно назвать зимним месяцем.


хәйер

хәйер (nominative singular)
хәйерҙәр (nominative plural)
хәйерҙең (singular)
хәйерҙәрҙең (plural)
хәйергә (dative singular)
хәйерҙәргә (dative plural)
хәйерҙе (accusative singular)
хәйерҙәрҙе (accusative plural)
хәйерҙә (singular)
хәйерҙәрҙә (plural)
хәйерҙән (singular)
хәйерҙәрҙән (plural)

От арабск. خير «подаяние, милостыня».

хәйерсе

Ближайшее родство

существительные

хәйерселәү

Ближайшее родство

подаяние, милостыня

Халыҡ күп йөрөгән урындарҙа хәйер һорап тороусылар берәүҙе лә ғәжәпләндермәй бөгөн.

В наши дни никого не удивляют люди, просящие подаяние в местах, где много народа.

Биш-алты ғына йәшлек малай-ҡыҙҙар, машиналар араһында йөрөп, хәйер һорай.

Мальчики и девочки, которым всего лишь пять-шесть лет, ходят среди машин и просят милостыню.

Бирергәме, бирмәҫкәме?, «26-01-2008» // «Йәшлек»

Бирергәме, бирмәҫкәме?

26-01-2008


хужабикә

χu.ˌʐɑ.bʲi.ˈkæ

хужабикә (nominative singular)
хужабикәлар (nominative plural)
хужабикәның (singular)
хужабикәларҙың (plural)
хужабикәға (dative singular)
хужабикәларға (dative plural)
хужабикәны (accusative singular)
хужабикәларҙы (accusative plural)
хужабикәла (singular)
хужабикәларҙа (plural)
хужабикәнан (singular)
хужабикәларҙан (plural)

перс. خواجه «хозяин, владелец» + ?

хужа

Ближайшее родство

существительные

һаран хужабикә

скаредная хозяйка.

Фатирҙың хужабикәһе был айҙан хаҡтарҙы арттырҙы.

Хозяйка квартиры с этого месяца повысила квартплату.


һал

һал (nominative singular)
һалдар (nominative plural)
һалдың (singular)
һалдарҙың (plural)
һалға (dative singular)
һалдарға (dative plural)
һалды (accusative singular)
һалдарҙы (accusative plural)
һалда (singular)
һалдарҙа (plural)
һалдан (singular)
һалдарҙан (plural)

Общетюркское; восходит к пратюркск. *sāl «плот».

плот (плотовый)


үҙенсәлек

ʏ.ðɪ̞n.sæ.ˈlɪ̞k̟

үҙенсәлек (nominative singular)
үҙенсәлектәр (nominative plural)
үҙенсәлектең (singular)
үҙенсәлектәрҙең (plural)
үҙенсәлеккә (dative singular)
үҙенсәлектәргә (dative plural)
үҙенсәлекте (accusative singular)
үҙенсәлектәрҙе (accusative plural)
үҙенсәлектә (singular)
үҙенсәлектәрҙә (plural)
үҙенсәлектән (singular)
үҙенсәлектәрҙән (plural)

От башк. үҙенсә «по-своему» + аффикс -лек.

үҙ

Ближайшее родство

прилагательные

үҙенсәлекле

Ближайшее родство

прилагательные

үҙенсә

Ближайшее родство

особенность, отличительная черта

Холоҡ үҙенсәлеге.

Особенность характера.

Йылҡысылыҡ менән умартасылыҡ Башҡортостандың ауыл хужалығына үҙенсәлек бирә.

Особенностью сельского хозяйства Башкортостана являются коневодство и пчеловодство.

своеобразие; самобытность; изюминка


таҡырбаш

tɑ.qɯ̞r.ˈbɑʂ

таҡырбаш (nominative singular)
таҡырбаштар (nominative plural)
таҡырбаштың (singular)
таҡырбаштарҙың (plural)
таҡырбашҡа (dative singular)
таҡырбаштарға (dative plural)
таҡырбашты (accusative singular)
таҡырбаштарҙы (accusative plural)
таҡырбашта (singular)
таҡырбаштарҙа (plural)
таҡырбаштан (singular)
таҡырбаштарҙан (plural)

Сложение основ: башк. таҡыр «бритый, без растительности» + башк. баш «голова».

неол. скинхед, бритоголовый

скинхед, бритоголовый

Агрессив ҡылыҡ ҡалыптары — таҡырбаштарға хас төп һыҙаттарҙың береһе.

Агрессивные поведенческие стереотипы — это одна из отличительных черт, присущих скинхедам.


өҙөмтә

өҙөмтә (nominative singular)
өҙөмтәләр (nominative plural)
өҙөмтәнең (singular)
өҙөмтәләрҙең (plural)
өҙөмтәгә (dative singular)
өҙөмтәләргә (dative plural)
өҙөмтәне (accusative singular)
өҙөмтәләрҙе (accusative plural)
өҙөмтәлә (singular)
өҙөмтәләрҙә (plural)
өҙөмтәнән (singular)
өҙөмтәләрҙән (plural)

От башк. өҙөү «обрывать, рвать».

өҙөк

Ближайшее родство

существительные

өҙөү

Ближайшее родство

Гәзиттә баҫылған мәҡәләләрҙән өҙөмтә килтергәндә авторын күрһәтеп сайтҡа һылтанма яһау мотлаҡ.

При приведении цитат из статей, опубликованных в газете, обязательно сделать ссылку на сайт, указав автора.

извлечение, выдержка, выписка


әйтәгүр

әйтеү

Ближайшее родство

короче, короче говоря; в общем, словом

Әйтәгүр, алдан һөйләп тормайым — фильм тамамланһа, үҙегеҙ күрерһегеҙ.

В общем, не буду рассказывать заранее — сами увидите, когда фильм будет закончен.

Улыбыҙҙы ғәҙәттәге ҡала мәктәбенә бирҙек, әйтәгүр.

Короче, отдали мы сына в обычную городскую школу.


сәбәп

сәбәп (nominative singular)
сәбәптәр (nominative plural)
сәбәптең (singular)
сәбәптәрҙең (plural)
сәбәпкә (dative singular)
сәбәптәргә (dative plural)
сәбәпте (accusative singular)
сәбәптәрҙе (accusative plural)
сәбәптә (singular)
сәбәптәрҙә (plural)
сәбәптән (singular)
сәбәптәрҙән (plural)

Происходит от араб. سَبَبٌ ‘причина’

Кем белә, бәлки, башҡа сәбәбе лә барҙыр.

Кто знает, возможно, есть и другая причина.


әлбиттә

От перс. البته «конечно, разумеется».

вводн. сл. конечно, разумеется, естественно

конечно, разумеется, естественно

Шәхси эшҡыуарҙар, әлбиттә, үҙ мәнфәғәттәрен алға һөрә.

частные предприниматели, естественно, преследуют свои собственные интересы.

Һаранлыҡ сәсһәң — фәҡирлек йыяһың, ялҡаулыҡ сәсһәң — әлбиттә, келәтең буш буласаҡ.

Посеешь алчность — пожнёшь бедность, посеешь лень — конечно же, твой амбар будет пустой.

«16-05-2009» // «Киске Өфө»

16-05-2009


инеш һүҙ

i.ˌnɪ̞ʃ.ˈhʏð

инеш һүҙ (nominative singular)
инеш һүҙҙәр (nominative plural)
инеш һүҙҙең (singular)
инеш һүҙҙәрҙең (plural)
инеш һүҙгә (dative singular)
инеш һүҙҙәргә (dative plural)
инеш һүҙҙе (accusative singular)
инеш һүҙҙәрҙе (accusative plural)
инеш һүҙҙә (singular)
инеш һүҙҙәрҙә (plural)
инеш һүҙҙән (singular)
инеш һүҙҙәрҙән (plural)

башк. инеш «вводный» + башк. һүҙ «слово».

введение, предисловие

Китапҡа инеш һүҙҙе минән, остаздың тәүге шәкерттәренең береһенән, яҙҙыртырға булдылар.

Предисловие к книге решили попросить написать меня, одного из первых учеников мастера.

лингв. вводное слово

вводное слово

Шарт һөйкәлешендә торған ҡайһы бер ҡылым формалары, шарт төшөнсәһен юғалтып, һөйләмдә инеш һүҙ, ярҙамлыҡ һүҙҙәр функцияларын үтәп йөрөйҙәр.

Некоторые глагольные формы, стоящие в условном наклонении, теряют условную семантику и выполняют в предложении функцию вводных (или) вспомогательных слов.


рашҡы

рашҡы (nominative singular)
рашҡылар (nominative plural)
рашҡының (singular)
рашҡыларҙың (plural)
рашҡыға (dative singular)
рашҡыларға (dative plural)
рашҡыны (accusative singular)
рашҡыларҙы (accusative plural)
рашҡыла (singular)
рашҡыларҙа (plural)
рашҡынан (singular)
рашҡыларҙан (plural)

метеорол. мокрый снег с дождём, снежно-ледяная изморось

Тѳбәктә рашҡы яуа, елдең тиҙлеге сәғәтенә 20 саҡрымға етә.

В регионе идёт мокрый снег с дождём, скорость ветра достигает 20 километров в час.


ситса

ситса (nominative singular)
ситсалар (nominative plural)
ситсаның (singular)
ситсаларҙың (plural)
ситсаға (dative singular)
ситсаларға (dative plural)
ситсаны (accusative singular)
ситсаларҙы (accusative plural)
ситсала (singular)
ситсаларҙа (plural)
ситсанан (singular)
ситсаларҙан (plural)

От русск. ситец.

адъектив. ситцевый

Ситса күлдәк

ситцевое платье


аҡъюлай

аҡъюлай (nominative singular)
аҡъюлайҙың (singular)
аҡъюлайға (dative singular)
аҡъюлайҙы (accusative singular)
аҡъюлайҙа (singular)
аҡъюлайҙан (singular)


шаҡай

шаҡай (nominative singular)
шаҡайҙың (singular)
шаҡайға (dative singular)
шаҡайҙы (accusative singular)
шаҡайҙа (singular)
шаҡайҙан (singular)


майай

майай (nominative singular)
майайҙың (singular)
майайға (dative singular)
майайҙы (accusative singular)
майайҙа (singular)
майайҙан (singular)


ҡарасай

ҡарасай (nominative singular)
ҡарасайҙың (singular)
ҡарасайға (dative singular)
ҡарасайҙы (accusative singular)
ҡарасайҙа (singular)
ҡарасайҙан (singular)


һарысай

һарысай (nominative singular)
һарысайҙың (singular)
һарысайға (dative singular)
һарысайҙы (accusative singular)
һарысайҙа (singular)
һарысайҙан (singular)


алағарай

ɑ.ɫɑ.ɢ̞ɑ.ˈrɑj

алағарай (nominative singular)
алағарайҙың (singular)
алағарайға (dative singular)
алағарайҙы (accusative singular)
алағарайҙа (singular)
алағарайҙан (singular)


һөтай

һөтай (nominative singular)
һөтайҙың (singular)
һөтайға (dative singular)
һөтайҙы (accusative singular)
һөтайҙа (singular)
һөтайҙан (singular)


һыуығай

hɯ̞.wɯ̞.ˈɢ̞ɑj

һыуығай (nominative singular)
һыуығайҙың (singular)
һыуығайға (dative singular)
һыуығайҙы (accusative singular)
һыуығайҙа (singular)
һыуығайҙан (singular)

Сложение основ: башк. һыуыҡ «холодный» + башк. ай «месяц».


буранай

буранай (nominative singular)
буранайҙың (singular)
буранайға (dative singular)
буранайҙы (accusative singular)
буранайҙа (singular)
буранайҙан (singular)

Сложение основ: башк. буран «метель, буран» + башк. ай «месяц».


урағай

урағай (nominative singular)
урағайҙың (singular)
урағайға (dative singular)
урағайҙы (accusative singular)
урағайҙа (singular)
урағайҙан (singular)

Сложение основ: башк. ураҡ «серп; жатва» + башк. ай «месяц».


ҡырпағай

qɯ̞r.pɑ.ˈɢ̞ɑj

ҡырпағай (nominative singular)
ҡырпағайҙың (singular)
ҡырпағайға (dative singular)
ҡырпағайҙы (accusative singular)
ҡырпағайҙа (singular)
ҡырпағайҙан (singular)

Сложение основ: башк. ҡырпаҡ «пороша, первый снег» + башк. ай «месяц».


һабанай

һабанай (nominative singular)
һабанайҙың (singular)
һабанайға (dative singular)
һабанайҙы (accusative singular)
һабанайҙа (singular)
һабанайҙан (singular)

Сложение основ: башк. һабан «плуг» + башк. ай «месяц».


китапхана

китапхана (nominative singular)
китапханалар (nominative plural)
китапхананың (singular)
китапханаларҙың (plural)
китапханаға (dative singular)
китапханаларға (dative plural)
китапхананы (accusative singular)
китапханаларҙы (accusative plural)
китапханала (singular)
китапханаларҙа (plural)
китапхананан (singular)
китапханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. китап «книга» + формант башк. -хана «дом, здание».

китап

Ближайшее родство

существительные

китапханасы

Ближайшее родство

существительные

Ул ваҡытта Александрия үҙенең 700 меңдән ашыу ҡулъяҙма йыйылған китапханаһы менән дан тота.

В то время Александрия была известна своейбиблиотекой, в которой было собрано более 700 тысяч рукописей.

Китапхана районда сыҡҡан гәзиттәрҙең барыһын да берешәр дана алдыра.

Библиотека выписывает все районные газеты по одному экземпяру.

адъектив. библиотечный

библиотечный


ҡулъяҙма

ҡулъяҙма (nominative singular)
ҡулъяҙмалар (nominative plural)
ҡулъяҙманың (singular)
ҡулъяҙмаларҙың (plural)
ҡулъяҙмаға (dative singular)
ҡулъяҙмаларға (dative plural)
ҡулъяҙманы (accusative singular)
ҡулъяҙмаларҙы (accusative plural)
ҡулъяҙмала (singular)
ҡулъяҙмаларҙа (plural)
ҡулъяҙманан (singular)
ҡулъяҙмаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. ҡул «рука» + башк. яҙма «письменность; написанное».

Ғәрәп һәм яңалиф яҙыуында сыҡҡан баҫмалар һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлына.

Издания, отпечатанные арабицей и яналифом (башкирской латиницей), хранятся в отделе редких книг и рукописей.

Ул ваҡытта Искәндәриә үҙенең 700 меңдән ашыу ҡулъяҙма йыйылған китапханаһы менән дан тота.

В то время Александрия была известна своей библиотекой, в которой было собрано более 700 тысяч рукописей.

адъектив. рукописный


ялҡаулыҡ

jɑɫ.qɑw.ˈɫɯ̞q

ялҡаулыҡ (nominative singular)
ялҡаулыҡтар (nominative plural)
ялҡаулыҡтың (singular)
ялҡаулыҡтарҙың (plural)
ялҡаулыҡҡа (dative singular)
ялҡаулыҡтарға (dative plural)
ялҡаулыҡты (accusative singular)
ялҡаулыҡтарҙы (accusative plural)
ялҡаулыҡта (singular)
ялҡаулыҡтарҙа (plural)
ялҡаулыҡтан (singular)
ялҡаулыҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. ялҡау «ленивый» + словообразовательный аффикс башк. -лыҡ.

лень, леность

Если посеешь жадность — пожнёшь бедность; если посеешь лень, то, конечно же, твой амбар будет пустым.

«16-05-2009» // «Киске Өфө»

16-05-2009


тубыҡ

тубыҡ (nominative singular)
тубыҡтар (nominative plural)
тубыҡтың (singular)
тубыҡтарҙың (plural)
тубыҡҡа (dative singular)
тубыҡтарға (dative plural)
тубыҡты (accusative singular)
тубыҡтарҙы (accusative plural)
тубыҡта (singular)
тубыҡтарҙа (plural)
тубыҡтан (singular)
тубыҡтарҙан (plural)

анат. колено (коленный)

колено (коленный)


киҙеү

киҙеү (nominative singular)
киҙеүҙең (singular)
киҙеүгә (dative singular)
киҙеүҙе (accusative singular)
киҙеүҙә (singular)
киҙеүҙән (singular)

Сусҡа киҙеүе

свиной грипп

Ҡош киҙеүе

птичий грипп.


фәҡирлек

фәҡирлек (nominative singular)
фәҡирлектәр (nominative plural)
фәҡирлектең (singular)
фәҡирлектәрҙең (plural)
фәҡирлеккә (dative singular)
фәҡирлектәргә (dative plural)
фәҡирлекте (accusative singular)
фәҡирлектәрҙе (accusative plural)
фәҡирлектә (singular)
фәҡирлектәрҙә (plural)
фәҡирлектән (singular)
фәҡирлектәрҙән (plural)

Происходит от башк. фәҡир «бедный» + словообразовательный аффикс башк. -лек.

«16-05-2009» // «Киске Өфө»

16-05-2009


дәрәжә

дәрәжә (nominative singular)
дәрәжәләр (nominative plural)
дәрәжәнең (singular)
дәрәжәләрҙең (plural)
дәрәжәгә (dative singular)
дәрәжәләргә (dative plural)
дәрәжәне (accusative singular)
дәрәжәләрҙе (accusative plural)
дәрәжәлә (singular)
дәрәжәләрҙә (plural)
дәрәжәнән (singular)
дәрәжәләрҙән (plural)

От арабск. درجة "степень, уровень; статус".

звание, степень; разряд; чин, ранг

Ғилми дәрәжә

учёная степень.

Юғары дәрәжәгә үрләгәнгә тиклем ваҡ-төйәк эштә йүгерергә тура килә инде ул.

Прежде чем дослужишься до высокого чина, придётся уж побегать с мелкой работой.

Алға киткән илдәрҙең барыһы ла тиерлек үҙҙәрендәге ауыл етештереүселәренә теге йәки был дәрәжәлә ярҙам күрһәтә, субсидиялай.

Практически все развитые страны в той или иной степени помогают своим сельским производителям, предоставляют (им) субсидии.

матем. степень

Дәрәжәгә күтәреү ғәмәле

Операция возведения в степень.


биҙгәк

биҙгәк (nominative singular)
биҙгәктең (singular)
биҙгәккә (dative singular)
биҙгәкте (accusative singular)
биҙгәктә (singular)
биҙгәктән (singular)

Общетюркское. Др.-тюрк. *bezgäk "лихорадка, малярия".

Геморрагик биҙгәк

Геморрагическая лихорадка.

перен. лихорадка

Ун туғыҙынсы быуатта Уралда йәнә алтын биҙгәге башланды.

В начале двадцатого века на Урале вновь началась золотая лихорадка.

адъектив. малярийный

биҙгәк серәкәйе

малярийный комар.


һаранлыҡ

hɑ.rɑn.ˈɫɯ̞q

һаранлыҡ (nominative singular)
һаранлыҡтар (nominative plural)
һаранлыҡтың (singular)
һаранлыҡтарҙың (plural)
һаранлыҡҡа (dative singular)
һаранлыҡтарға (dative plural)
һаранлыҡты (accusative singular)
һаранлыҡтарҙы (accusative plural)
һаранлыҡта (singular)
һаранлыҡтарҙа (plural)
һаранлыҡтан (singular)
һаранлыҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. һаран «скупой, жадный» + словообразовательный аффикс башк. -лыҡ.

жадность, скупость, алчность

«16-05-2009» // «Киске Өфө»

16-05-2009


келәт

келәт (nominative singular)
келәттәр (nominative plural)
келәттең (singular)
келәттәрҙең (plural)
келәткә (dative singular)
келәттәргә (dative plural)
келәтте (accusative singular)
келәттәрҙе (accusative plural)
келәттә (singular)
келәттәрҙә (plural)
келәттән (singular)
келәттәрҙән (plural)

От русск. клеть.

амбар, клеть ("Младший сын". Башкирская народная сказка)

Баҫыуҙан килтерелгән ашлыҡ таҙартылып-киптерелгәс келәткә һалына.

Зерно, доставленное с поля, после очистки и сушки закладывается в амбар.

«16-05-2009» // «Киске Өфө»

16-05-2009

Өсөнсө келәттә бер йәшел һандыҡ булыр, шуны ас та, эсендәге ҡошто ҡанын сығармай ғына һығып үлтер.

В третьей клети будет зелёный сундук; открой его и сверни птице, которая будет внутри, шею, не пуская крови.

Иглин районында Урман ауылы янындағы ғәскәри частың келәттәре яна.

В Иглинском районе рядом с селом Урман горят склады военной части.

«26-05-2011» // «Инф. агентство «Башинформ»»

26-05-2011

Инф. агентство «Башинформ»


тымау

тымау (nominative singular)
тымауҙың (singular)
тымауға (dative singular)
тымауҙы (accusative singular)
тымауҙа (singular)
тымауҙан (singular)

Общетюркское; др.-тюрк. (др.-уйг.) *tumaɣu "насморк".

Ниғмәтулла ашауҙан туҡтаны, төндә тымау төшкән танауын мыш-мыш тартты.

Нигматула перестал есть, (а) ночью хлюпал носом от насморка.

Яныбай Хамматов, «Бөртөкләп йыйыла алтын»

Яныбай Хамматов

Бөртөкләп йыйыла алтын


ләүәш

кулин. лаваш


өмөт

өмөт (nominative singular)
өмөттәр (nominative plural)
өмөттөң (singular)
өмөттәрҙең (plural)
өмөткә (dative singular)
өмөттәргә (dative plural)
өмөттө (accusative singular)
өмөттәрҙе (accusative plural)
өмөттә (singular)
өмөттәрҙә (plural)
өмөттән (singular)
өмөттәрҙән (plural)

От перс. امي «надежда».

надежда; чаяние, упование


сәүкә

сәүкә (nominative singular)
сәүкәләр (nominative plural)
сәүкәнең (singular)
сәүкәләрҙең (plural)
сәүкәгә (dative singular)
сәүкәләргә (dative plural)
сәүкәне (accusative singular)
сәүкәләрҙе (accusative plural)
сәүкәлә (singular)
сәүкәләрҙә (plural)
сәүкәнән (singular)
сәүкәләрҙән (plural)


икмәкхана

икмәкхана (nominative singular)
икмәкханалар (nominative plural)
икмәкхананың (singular)
икмәкханаларҙың (plural)
икмәкханаға (dative singular)
икмәкханаларға (dative plural)
икмәкхананы (accusative singular)
икмәкханаларҙы (accusative plural)
икмәкханала (singular)
икмәкханаларҙа (plural)
икмәкхананан (singular)
икмәкханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. икмәк «хлеб» + суффиксоид башк. -хана «заведение, строение, здание».


ғәмәл

ғәмәл (nominative singular)
ғәмәлдәр (nominative plural)
ғәмәлдең (singular)
ғәмәлдәрҙең (plural)
ғәмәлгә (dative singular)
ғәмәлдәргә (dative plural)
ғәмәлде (accusative singular)
ғәмәлдәрҙе (accusative plural)
ғәмәлдә (singular)
ғәмәлдәрҙә (plural)
ғәмәлдән (singular)
ғәмәлдәрҙән (plural)

От арабск. عمل "действие, поступок, операция".

реальность, действительность

Бала саҡтан мин гел ниндәйҙер ғәҙәттән тыш, бығаса ғәмәлдә булмаған нәмәләрҙе булдырырға ынтылдым.

Я с детства стремился осуществить какие-то необычные вещи, доселе не существующие в действительности.

Күктәге кеүек, ерҙә лә Һинең ихтыярың ғәмәлгә ашһын.

Да исполнится (=свершится в реальности) воля Твоя и на земле, как на небе.(Мф. 6,96:10)

действие, поступок, акт

Ниәт — ярты ғәмәл.

Намерение — половина действия.

Хажға барыу – изге ғәмәл.

Поездка в хадж – это священное деяние.

практика; употребление, применение

юр. юридическое действие, сила

юридическое действие, сила

Был осраҡта закон киләһе айҙың 1-се һанынан ғәмәлгә инә.

В этом случае закон вступает в силу с 1-го числа следующего месяца.

Элекке өлгөләге паспорттар үҙҙәренең ваҡыты сыҡҡансы ғәмәлдә ҡала.

Паспорты старого образца остаются действительными до истечения своего срока (действия).

матем., комп. операция, действие

операция, действие

Дәрәжәгә күтәреү ғәмәле

Операция возведения в степень.

Сафҡа индерелгән суперкомпьютерҙың иҫәпләү тиҙлеге 20 терафлопс (секундына иҫәпләү ғәмәлен) тәшкил итә.

Вычислительная мощность введённого в действие суперкомпьютера составляет 20 терафлопс (вычислительных операций в секунду).


киләһе

килеү

Ближайшее родство

следующий, будущий

Киләһе яңылыҡтар сығарылышы ун сәғәт утыҙ минутта сыға.

Следующий выпуск новостей выйдет (в эфир) в десять часов тридцать минут.


яңылыҡ

jɑ.ŋɯ̞.ˈɫɯ̞q

яңылыҡ (nominative singular)
яңылыҡтар (nominative plural)
яңылыҡтың (singular)
яңылыҡтарҙың (plural)
яңылыҡҡа (dative singular)
яңылыҡтарға (dative plural)
яңылыҡты (accusative singular)
яңылыҡтарҙы (accusative plural)
яңылыҡта (singular)
яңылыҡтарҙа (plural)
яңылыҡтан (singular)
яңылыҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. яңы «новый» + башк. -лыҡ «словообразовательный аффикс со значением абстракции, множества, группы». Ср. с каз. жаңалық.

яңылыҡсы

Ближайшее родство

существительные

яңы

Ближайшее родство

прилагательные

Следующий выпускновостей выйдет (в эфир) в десять часов тридцать минут.


сират

сират (nominative singular)
сираттар (nominative plural)
сираттың (singular)
сираттарҙың (plural)
сиратҡа (dative singular)
сираттарға (dative plural)
сиратты (accusative singular)
сираттарҙы (accusative plural)
сиратта (singular)
сираттарҙа (plural)
сираттан (singular)
сираттарҙан (plural)

От русск. черёд.

Электрон ғаризалар сираттан тыш ҡарала; был сиратта тороу ваҡытын һәм миграция хеҙмәтенә килеүселәр һанын ҡыҫҡарта.

Электронные обращения рассматриваются вне очереди — это сокращает время в очереди и число обращающихся в миграционную службу.

порядок, очерёдность

этап (строительства, проекта и т.д.), очередь

Өфөләге Салауат Юлаев проспектының икенсе сиратын төҙөү башлана.

В Уфе начинается строительство второй очереди проспекта Салавата Юлаева.


сығарылыш

sɯ̞.ɢ̞ɑ.rɯ̞.ˈɫɯ̞ʂ

сығарылыш (nominative singular)
сығарылыштар (nominative plural)
сығарылыштың (singular)
сығарылыштарҙың (plural)
сығарылышҡа (dative singular)
сығарылыштарға (dative plural)
сығарылышты (accusative singular)
сығарылыштарҙы (accusative plural)
сығарылышта (singular)
сығарылыштарҙа (plural)
сығарылыштан (singular)
сығарылыштарҙан (plural)

Происходит от башк. сығарылыу «выпускаться, выпуститься» + башк. -ыш «отглагольный аффикс, формирующий существительные».

сығыу

Ближайшее родство

Эште дөрөҫ ойошторғанда ғына, продукция сығарылышын байтаҡ арттырырға мөмкин.

Значительно увеличить выпуск продукции можно, лишь правильно организовав работу.

выпуск, номер (печатного издания).

Гәзитебеҙҙең тәүге сығарылышы 1919 йылда уҡ донъя күрҙе.

Первый номер нашей газеты увидел свет уже в 1919 году.

матем. вычитаемое

школьн. выпуск

Иҫке Собханғол урта мәктәбенең беренсе сығарылышы уҡыусыларынан әлеге көндә өсәүһе иҫән.

Из учеников первого выпуска (1941 года) Старосубхангуловской средней школы сегодня живы трое.

биол. секреция

адъектив. выпускной

Сығарылыш кисәһе

Выпускной вечер.


сәскә

сәскә (nominative singular)
сәскәләр (nominative plural)
сәскәнең (singular)
сәскәләрҙең (plural)
сәскәгә (dative singular)
сәскәләргә (dative plural)
сәскәне (accusative singular)
сәскәләрҙе (accusative plural)
сәскәлә (singular)
сәскәләрҙә (plural)
сәскәнән (singular)
сәскәләрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *čečäk "цветок" < пратюрк. *čeček "цветок; оспа".
Метатеза в башкирском произошла, вероятно, в силу необходимости разрешения омонимии "цветок"/"оспа". Также может быть связана с булгарским субстратом, ср. чувашск. ҫеҫке «цветок».
Про разрешение омонимии со значением "оспа" см. также сәсәк.

сәскәле

Ближайшее родство

прилагательные

ботан. цветок как орган размножения цветкового растения, его цветущая часть

Мин халҡымдың сәскә күңеленән бал ҡортондай ынйы йыямын.

Я, как пчела с цветка, собираю жемчужины с духовного мира моего народа.

Рами Гарипов.

Рами Гарипов.

цветок как растение, имеющее такой орган размножения; цветущее растение

Былар ябай сәскә түгел, дарыу үләндәре.

Это не простые цветы, а лекарственные травы.

адъектив. цветочный

сәскә түтәле

сәскә балы

цветочный мёд


төйөн

төйөн (nominative singular)
төйөндәр (nominative plural)
төйөндөң (singular)
төйөндәрҙең (plural)
төйөнгә (dative singular)
төйөндәргә (dative plural)
төйөндө (accusative singular)
төйөндәрҙе (accusative plural)
төйөндә (singular)
төйөндәрҙә (plural)
төйөндән (singular)
төйөндәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *tügün "узел".

төйөнсөк

Ближайшее родство

уменьш.-ласк. формы

төйнәү

Ближайшее родство

Ҡатнашыусылар төйөн бәйләү, бәүелеүсе бүрәнә аша үтеү, азимут билдәләүҙә ярышты.

Участники состязались в вязании узлов, проходении через раскачивающееся бревно, определении азимута.

ботан. узел; нарост, шишка, сук

узел; нарост, шишка, сук

выпуклость; бугорок, комок

затвердение, утолщение

перен. комок в горле; тяжесть на душе, сердце; тяжёлое воспоминание

Бында килгән һәр кешенең дә күңелен өйкәп торған төйөн бар. Шуны сисә белгәндә генә һин уға ысынлап ярҙам итә алаһың.

У каждого человека, пришедшего сюда, есть в душе что-то, что мешает им жить (букв. узел, который натирает душу). По-настоящему помочь им ты сможешь, только если сможешь его (узел) развязать.


һары

От пратюркск. *siarɨg «жёлтый; белый», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. śarɨɣ, др.-уйгурск. sarɨɣ, османск. صاری (sarı), азерб. sarı (сары; ساری), гагаузск., каракалп., тур. sarı, туркм. sāry, башк. һары, тат. сары (sarı), кр.-тат. sarı (сары), кумык. сари, карач.-балк., казахск., кирг., ног., алт. сары, узб. sariq (сариқ), уйгурск. سېرىق (sëriq, сeриқ), хакас., тоф. сарығ, шорск., тувинск. сарыг, чувашск. шурӑ «белый», якутск. араҕас, арыы и др. Связано с прамонг. *sira «жёлтый» (ср. монг. шар), праяп. *sìruà- «белый» (ср. яп. 白い «белый»); восходит к праалтайск. *si̯ā̀jri «белый; желтый».

белёсый, светлый (о коже); белокурый, пшеничный, сивый (о волосах)


һары

һары (nominative singular)
һарылар (nominative plural)
һарының (singular)
һарыларҙың (plural)
һарыға (dative singular)
һарыларға (dative plural)
һарыны (accusative singular)
һарыларҙы (accusative plural)
һарыла (singular)
һарыларҙа (plural)
һарынан (singular)
һарыларҙан (plural)

От прил. һары «жёлтый».

мед. гепатит, желтуха

гепатит, желтуха

перен. грусть, тоска, глубокое переживание

грусть, тоска, глубокое переживание


туғай

туғай (nominative singular)
туғайҙар (nominative plural)
туғайҙың (singular)
туғайҙарҙың (plural)
туғайға (dative singular)
туғайҙарға (dative plural)
туғайҙы (accusative singular)
туғайҙарҙы (accusative plural)
туғайҙа (singular)
туғайҙарҙа (plural)
туғайҙан (singular)
туғайҙарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *toqoj "лес; заросли".

кустарник и деревья, растущие в поймах рек

Ауылға саҡрым ярым самаһы ер ҡалғас, Ташморон аҫтындағы туғайға атайым атын туҡтатты.

Когда до аула оставалось около полутора километров, мой отец остановил лошадь на лугу у реки Ташмурун.

(Нугуман Мусин).

(Нугуман Мусин).

Минең йәнем тыуған Уралымда ҡалды: муйыл сәскә атҡан туғайҙарҙы төшөмдә күреп йыш ҡына уянам.

Душа моя осталась на родном Урале: частенько я просыпаюсь (ночью) от того, что вижу во сне, как черемуха цветёт в поймах рек.

пойменный, заливной луг

Былтыр беҙ бесәнде туғайҙа саптыҡ.

В прошлом году мы косили сено на заливном лугу.

адъектив. пойменный, тугайный

пойменный, тугайный


резистор

техн. резистор, сопротивление

резистор, сопротивление


имтихан

имтихан (nominative singular)
имтихандар (nominative plural)
имтихандың (singular)
имтихандарҙың (plural)
имтиханға (dative singular)
имтихандарға (dative plural)
имтиханды (accusative singular)
имтихандарҙы (accusative plural)
имтиханда (singular)
имтихандарҙа (plural)
имтихандан (singular)
имтихандарҙан (plural)

От арабск. امتحان "экзамен".

Берҙәм дәүләт имтиханы

Единый государственный экзамен

Күпме генә әҙерләнһәң дә, имтихандан ҡурҡыта, әлбиттә.

Конечно, сколько ни готовься, страшновато (идти на) экзамен.

перен. испытание, проверка

испытание, проверка

адъектив. экзаменационный

экзаменационный


мылтыҡ

мылтыҡ (nominative singular)
мылтыҡтар (nominative plural)
мылтыҡтың (singular)
мылтыҡтарҙың (plural)
мылтыҡҡа (dative singular)
мылтыҡтарға (dative plural)
мылтыҡты (accusative singular)
мылтыҡтарҙы (accusative plural)
мылтыҡта (singular)
мылтыҡтарҙа (plural)
мылтыҡтан (singular)
мылтыҡтарҙан (plural)

ружьё; винтовка

Һунар мылтығы.

Охотничьеружьё.

Сабан ат, яман ҡатын, ҡыйыш мылтыҡ — шул өсәү ир-егетте ҡартайталыр.

Ленивая лошадь, сварливая жена, кривоеружьё — эти три (вещи) старят мужчину.

Кавказда ир бала тыуыуҙы мылтыҡтан атып хәбәр итәләр.

На Кавказе о рождении мальчика сообщают выстрелом изружья.


ысынлап та

ɯ̞.sɯ̞n.ˈlɑp.ˌtɑ

Наречие, образованное от прил. башк. ысын «настоящий, действительный» + усилит. частица та.

ысын

Ближайшее родство

прилагательные

вводн. сл. в самом деле, действительно

в самом деле, действительно

Ысынлап та, классик булып танылған яҙыусыларҙың көндәлектәре генә киң уҡыусы өсөн баҫылып сыға.

Действительно, для широкого читателя публикуются дневники только тех писателей, кто был признан классиком.

Ысынлап та, Туфан һыуы тартылғас, Нух кәмәһен ҡайҙа килтереп терәй икән?

И в самом деле, куда Ной причалил свой ковчег после того, как сошли воды Потопа?

«Нухтың кәмәһе ҡайҙа.», 06-04-2010 гг. // «Йәшлек»

Нухтың кәмәһе ҡайҙа.


ир-егет

ˈir.jɪ̞.ˌgɪ̞t̟

ир-егет (nominative singular)
ир-егетҙар (nominative plural)
ир-егетҙың (singular)
ир-егетҙарҙың (plural)
ир-егетға (dative singular)
ир-егетҙарға (dative plural)
ир-егетҙы (accusative singular)
ир-егетҙарҙы (accusative plural)
ир-егетҙа (singular)
ир-егетҙарҙа (plural)
ир-егетҙан (singular)
ир-егетҙарҙан (plural)

Из ир «мужчина» + егет «парень».

ир

Ближайшее родство

существительные

егет

Ближайшее родство

существительные

собир. мужчины

Ленивая лошадь, сварливая жена, кривое ружьё — вот три (вещи), которые старятмужчину.

Әрме — ул ысын ир-егет өсөн беренсе hәм ныҡлы тормош мәктәбе.

Армия для настоящегомужчины — это первая и основательная школа жизни.

адъектив. мужской


баҫым

баҫым (nominative singular)
баҫымдар (nominative plural)
баҫымдың (singular)
баҫымдарҙың (plural)
баҫымға (dative singular)
баҫымдарға (dative plural)
баҫымды (accusative singular)
баҫымдарҙы (accusative plural)
баҫымда (singular)
баҫымдарҙа (plural)
баҫымдан (singular)
баҫымдарҙан (plural)

От башк. баҫыу «давить».

баҫыу

Ближайшее родство

физ., мед. давление

ҡан баҫымы

кровяное давление

Газ бүлмәләге температурағаса һыуынғас, уның һауыт төбөнә баҫымы нисек үҙгәрәсәк?

Как изменится давление газа на дно сосуда, когда он (газ) остынет до комнатной температуры?

перен. давление, нажим, прессинг

давление, нажим, прессинг

60-сы йылдарҙың аҙағында йәш башҡорт яҙыусыларына ҡарата идеологик баҫым ысынлап та көсәйә төштө.

Действительно, в конце 60-х годов идеологический нажим на молодых башкирских писателей усилился.

перен. акцент, подчёркивание, выделение, особое значение, упор

Был осорҙа АҠШ Япония менән мөнәсәбәтен нығытыуға баҫым яһай ине.

В этот период США придавали особое значение укреплению отношений с Японией.

лингв. ударение

Башҡорт телендә баҫым күпселек осраҡтарҙа аҙаҡҡы ижеккә төшә.

В башкирском языке ударение в большинстве случаев падает на последний слог.


аҙаш

аҙаш (nominative singular)
аҙаштар (nominative plural)
аҙаштың (singular)
аҙаштарҙың (plural)
аҙашҡа (dative singular)
аҙаштарға (dative plural)
аҙашты (accusative singular)
аҙаштарҙы (accusative plural)
аҙашта (singular)
аҙаштарҙа (plural)
аҙаштан (singular)
аҙаштарҙан (plural)

Впервые засвидетельствовано в чаг. adaš "тёзка", C.Cum. ataš "id." Выглядит как раннее афиксальное образование *at+taš "делящие одно имя", однако в древнетюркских памятниках фигурирует (adaš, aðaš) в значении "друг, приятель". Возможна контаминация двух независимых основ.

Ҡоҙа менән аҙаш булып сыҡтыҡ.

Мы со сватом оказались тёзками.

Күрше ағай менән беҙ аҙашбыҙ, шуға мине урамда бәләкәй Ғәли тип йөрөтәләр.

Мы со старшим соседом тёзки, поэтому меня на улице зовут "маленький Гали".

адъектив. одноимённый, с таким же названием

одноимённый, с таким же названием

аҙаш һүҙҙәр

Ҡаҙағстанда ла аҙаш ауыл бар икән.

Оказывается, в Казахстане есть аул с таким же названием.


миҫал

миҫал (nominative singular)
миҫалдар (nominative plural)
миҫалдың (singular)
миҫалдарҙың (plural)
миҫалға (dative singular)
миҫалдарға (dative plural)
миҫалды (accusative singular)
миҫалдарҙы (accusative plural)
миҫалда (singular)
миҫалдарҙа (plural)
миҫалдан (singular)
миҫалдарҙан (plural)

От арабск. مثال «пример».

мәҫәл

Ближайшее родство

существительные

мәҫәлән

Ближайшее родство

пример, иллюстрация

Миҫал эҙләп алыҫ йөрөйһө лә түгел.

За примерами далеко ходить не надо.

Бер ғаилә миҫалында яҙыусы һуғыштан һуң тыуған теүәл бер быуындың яҙмышын күрһәткән.

На примере одной семьи писатель показал судьбу целого поколения, родившегося после войны.

пример, образец, экземпляр

школьн. пример, упражнение

пример, упражнение


тамсы

тамсы (nominative singular)
тамсылар (nominative plural)
тамсының (singular)
тамсыларҙың (plural)
тамсыға (dative singular)
тамсыларға (dative plural)
тамсыны (accusative singular)
тамсыларҙы (accusative plural)
тамсыла (singular)
тамсыларҙа (plural)
тамсынан (singular)
тамсыларҙан (plural)

тамыу

Ближайшее родство

прилагательные

Тамсы таш тишә.

Капля камень точит (букв. дырявит.)

Бер стакан һыуға 2—3 тамсы йод эретмәһе тамыҙайыҡ.

Капнем 2-3 капли раствора йода в стакан с водой.

перен. капля, немного, чуточку

капля, немного, чуточку

Эстән янып-көйөүгә ҡарамаҫтан, кисерештәренең тамсыһын да иренә күрһәтергә ашыҡманы.

Несмотря на жар (чувств) внутри, (она) не спешила показать мужу никапли своих чувств.


өҫтәл

өҫтәл (nominative singular)
өҫтәлдәр (nominative plural)
өҫтәлдең (singular)
өҫтәлдәрҙең (plural)
өҫтәлгә (dative singular)
өҫтәлдәргә (dative plural)
өҫтәлде (accusative singular)
өҫтәлдәрҙе (accusative plural)
өҫтәлдә (singular)
өҫтәлдәрҙә (plural)
өҫтәлдән (singular)
өҫтәлдәрҙән (plural)

Из русск. стол, с протетической гласной в анлауте.

Бөгөнгө көндә яҙыу өҫтәлен көмпьютерһыҙ күҙ алдына килтереү ауыр.

В наши дни сложно представить письменныйстол без компьютера.

Таң алдынан акулалар, өҫтәлдәге ҡалдыҡҡа ташланған бирәндәр кеүек, балыҡ һөлдәһенә йәнә ташланды.

Перед рассветом акулы вновь накинулись на остов рыбы, словно обжоры, хватающие объедки состола.

Э. Хемингуэй, «Старик и море.»

Эрнест Хемингуэй

Старик и море.

перен. питание, еда, пища; рацион

питание, еда, пища; рацион

адъектив. настольный

өҫтәл уйыны

настольная игра


иҫбат итеү

Ba-иҫбат итеү.oga

* Сложный глагол: башк. иҫбат от арабск. اثبات «доказательство» + вспомогательный глагол башк. итеү.

доказать, доказывать

Был урында элек ауыл булғанлығын ул ерҙә табылған ваҡ-төйәк хужалыҡ ҡалдыҡтары, муйынсаҡтар, бороңғо аҡсалар иҫбат итә.

Найденные на этом месте остатки хозяйственной мелочи, украшения, древние монеты доказывают, что здесь раньше была деревня.


сығанаҡ

sɯ̞.ɢ̞ɑ.ˈnɑq

сығанаҡ (nominative singular)
сығанаҡтар (nominative plural)
сығанаҡтың (singular)
сығанаҡтарҙың (plural)
сығанаҡҡа (dative singular)
сығанаҡтарға (dative plural)
сығанаҡты (accusative singular)
сығанаҡтарҙы (accusative plural)
сығанаҡта (singular)
сығанаҡтарҙа (plural)
сығанаҡтан (singular)
сығанаҡтарҙан (plural)

тәүсығанаҡ

Ближайшее родство

существительные

сығыу

Ближайшее родство

Урта быуат яҙма сығанаҡтарына таянып, ғалим урындағы суфыйсылыҡ традицияһын өйрәнә.

Ученый, опираясь на средневековые письменныеисточники, изучает местную традицию суфизма.

Ысынбарлыҡҡа тап килгән, булып торған хәлдәрҙе оператив сағылдырған Интернет-сығанаҡтарға ихтыяж көндән-көн артасаҡ

С каждым днём будет расти потребность в Интернет-источниках, соответствующих реальности и оперативно отражающих происходящие события.

геогр. исток

месторождение


сығанаҡ

sɯ̞.ɢ̞ɑ.ˈnɑq

От пратюрк. *čɨkan(ak) «предплечье; локоть». Ср. кирг. чыканак, хакас. чығанах.

диал. вост.-башк., анат. локоть


тиҫбе

тиҫбе (nominative singular)
тиҫбеләр (nominative plural)
тиҫбенең (singular)
тиҫбеләрҙең (plural)
тиҫбегә (dative singular)
тиҫбеләргә (dative plural)
тиҫбене (accusative singular)
тиҫбеләрҙе (accusative plural)
тиҫбелә (singular)
тиҫбеләрҙә (plural)
тиҫбенән (singular)
тиҫбеләрҙән (plural)

Из араб. تسبيح (tasbīḥ) ‘хвалить’.

религ. чётки