иҡтисад

иҡтисад (nominative singular)
иҡтисадтар (nominative plural)
иҡтисадтың (singular)
иҡтисадтарҙың (plural)
иҡтисадҡа (dative singular)
иҡтисадтарға (dative plural)
иҡтисадты (accusative singular)
иҡтисадтарҙы (accusative plural)
иҡтисадта (singular)
иҡтисадтарҙа (plural)
иҡтисадтан (singular)
иҡтисадтарҙан (plural)

От араб. اقتصاد (iqtiṣād) ‘экономика’.

Баҙар иҡтисады.

Рыночнаяэкономика.

Сеймал иҡтисады.

Сырьеваяэкономика.

Республиканың иҡтисад министры вазифаһын биләү.

Занимать пост республиканского министраэкономики.

Иҡтисад үҫешенең инновацион төрөнә күсеү — бөгөнгө көн талабы.

Переход к инновационному типу развитияэкономики — это требование нынешнего времени.


нигеҙ

нигеҙ (nominative singular)
нигеҙҙәр (nominative plural)
нигеҙҙең (singular)
нигеҙҙәрҙең (plural)
нигеҙгә (dative singular)
нигеҙҙәргә (dative plural)
нигеҙҙе (accusative singular)
нигеҙҙәрҙе (accusative plural)
нигеҙҙә (singular)
нигеҙҙәрҙә (plural)
нигеҙҙән (singular)
нигеҙҙәрҙән (plural)

нигеҙге

Ближайшее родство

прилагательные

Өйҙөң нигеҙенә барыбер таш кәрәк була.

Для фундамента дома в любом случае понадобится камень.

основа, основание, база, базис

Үҙ тамырыңдан айырылыу йәшәйештең тап нигеҙен ҡаҡшата.

Отрыв от своих корней сотрясает самые основы бытия.

Ғаилә бәхетенең нигеҙе тәүге йылда һалына.

Основы семейного счастья закладываются в первый год (брака).

Нью-Йорктағы автосалонда Kia компанияһы Rio моделе нигеҙендә эшләнгән яңы седанын күрһәткән.

Компания Kia представила на Нью-Йоркском автосалоне свой новый седан на базе модели Rio.

матем. основание

Өсмөйөштөң нигеҙе

основание треугольника.

хим. основание

Органик нигеҙҙәр

органические основания.

лингв. основа


һөлдә

һөлдә (nominative singular)
һөлдәләр (nominative plural)
һөлдәнең (singular)
һөлдәләрҙең (plural)
һөлдәгә (dative singular)
һөлдәләргә (dative plural)
һөлдәне (accusative singular)
һөлдәләрҙе (accusative plural)
һөлдәлә (singular)
һөлдәләрҙә (plural)
һөлдәнән (singular)
һөлдәләрҙән (plural)

анат. скелет; остов

скелет; остов

Таң алдынан акулалар, өҫтәлдәге ҡалдыҡҡа ташланған бирәндәр кеүек, балыҡ һөлдәһенә йәнә ташланды.

Перед рассветом акулы вновь накинулись на остов рыбы, словно обжоры, хватающие объедки со стола.

Э. Хемингуэй, «Старик и море.», 1952 г.

Эрнест Хемингуэй

Старик и море.

перен. несущая конструкция, каркас, остов

несущая конструкция, каркас, остов

Фажиғәне күреүселәр янғын һүндереүселәргә шылтырата, тик улар килеп етеүгә фуранан тимер һөлдә генә ҡалған була.

Очевидцы трагедии позвонили пожарным, но к их приезду от фуры остался только железный каркас.

перен. о человеке скелет, кожа да кости

скелет, кожа да кости


ҡая

ҡая (nominative singular)
ҡаялар (nominative plural)
ҡаяның (singular)
ҡаяларҙың (plural)
ҡаяға (dative singular)
ҡаяларға (dative plural)
ҡаяны (accusative singular)
ҡаяларҙы (accusative plural)
ҡаяла (singular)
ҡаяларҙа (plural)
ҡаянан (singular)
ҡаяларҙан (plural)

Происходит от др.-тюрк. *qaja «скала».

скала, утёс (Михаил Авдеев)

Ниһәйәт, текә яланғас бер ҡая юлымды ҡапланы, һәм туҡтарға мәжбүр булдым.

Наконец, мой путь преградила отвесная голая скала, и я был вынужден остановиться.


суйын

суйын (nominative singular)
суйындың (singular)
суйынға (dative singular)
суйынды (accusative singular)
суйында (singular)
суйындан (singular)

Общетюркское; др.-тюрк. *čoğun "чугун". Из тюркских происходит и русск. чугун.

металл. чугун

адъектив. чугунный


мосолман

мосолман (nominative singular)
мосолмандар (nominative plural)
мосолмандың (singular)
мосолмандарҙың (plural)
мосолманға (dative singular)
мосолмандарға (dative plural)
мосолманды (accusative singular)
мосолмандарҙы (accusative plural)
мосолманда (singular)
мосолмандарҙа (plural)
мосолмандан (singular)
мосолмандарҙан (plural)

Из перс. مسلمان (mosalmân) ‘мусульманин’, из араб. مسلم (muslim) ‘мусульманин’.

мусульманин; мусульманка

Ауылдан мосолмандарҙы намаҙға саҡырыусы аҙан тауышы ишетелә.

Из аула слышен звук азана, призывающиймусульман к намазу.

Хаҡ мосолман.

Благочестивыймусульманин.

адъектив. мусульманский

мусульманский

Өфө мосолман зыяраты.

Уфимскоемусульманское кладбище.

Суфыйсылыҡ мосолман донъяһының рухиәтенә, ғилеменә, фәлсәфәһенә үә әҙәбиәтенә киң йоғонто яһаған.

Суфизм оказал большое влияние на духовный мир, науку, философию и литературумусульманского мира.


ҡурсаҡ

ҡурсаҡ (nominative singular)
ҡурсаҡтар (nominative plural)
ҡурсаҡтың (singular)
ҡурсаҡтарҙың (plural)
ҡурсаҡҡа (dative singular)
ҡурсаҡтарға (dative plural)
ҡурсаҡты (accusative singular)
ҡурсаҡтарҙы (accusative plural)
ҡурсаҡта (singular)
ҡурсаҡтарҙа (plural)
ҡурсаҡтан (singular)
ҡурсаҡтарҙан (plural)

Общетюркское; Др.-тюрк. (др.-уйг.) *quδurčuq "кукла".

Сепрәк ҡурсаҡ.

тряпичная кукла.

адъектив. кукольный

Ҡурсаҡ театры

кукольный театр.


эшһеҙлек

ɪ̞ʃ.hɪ̞ð.ˈlɪ̞k̟

эшһеҙлек (nominative singular)
эшһеҙлектәр (nominative plural)
эшһеҙлектең (singular)
эшһеҙлектәрҙең (plural)
эшһеҙлеккә (dative singular)
эшһеҙлектәргә (dative plural)
эшһеҙлекте (accusative singular)
эшһеҙлектәрҙе (accusative plural)
эшһеҙлектә (singular)
эшһеҙлектәрҙә (plural)
эшһеҙлектән (singular)
эшһеҙлектәрҙән (plural)

Происходит от башк. эш «работа» в лишительном падеже + башк. -лек «словообразовательный аффикс со значением абстракции, множества, группы».

эш

Ближайшее родство

существительные

эшһеҙ

Ближайшее родство

прилагательные


үҙаң

үҙаң (nominative singular)
үҙаңдың (singular)
үҙаңға (dative singular)
үҙаңды (accusative singular)
үҙаңда (singular)
үҙаңдан (singular)

Сложение основ: башк. үҙ «сам, собственный» + башк. аң «сознание».

аң

Ближайшее родство

существительные

үҙ

Ближайшее родство

прилагательные

самосознание, самоидентичность, идентичность (Алексей Иванов)

Ата-бабалар иҫтәлеге — халыҡ үҙаңының айырып алғыһыҙ өлөшө.

Память о предках — неотъемлемая часть самосознания народа.

Салауат — башҡорт үҙаңының нормаһы.

Салават (Юлаев) — норма башкирской идентичности.


хөрәфәт

предрассудок


кеҫә

кеҫә (nominative singular)
кеҫәләр (nominative plural)
кеҫәнең (singular)
кеҫәләрҙең (plural)
кеҫәгә (dative singular)
кеҫәләргә (dative plural)
кеҫәне (accusative singular)
кеҫәләрҙе (accusative plural)
кеҫәлә (singular)
кеҫәләрҙә (plural)
кеҫәнән (singular)
кеҫәләрҙән (plural)

түш кеҫә

нагрудный карман

Иң ҡурҡынысы — үҫмер балаңдың кеҫәһендә шприц табыу.

Самое страшное — это найти шприц в кармане твоего сына-подростка.

перен. карманный

кеҫә телефоны

сотовый телефон


үҫмер

үҫмер (nominative singular)
үҫмерҙәр (nominative plural)
үҫмерҙең (singular)
үҫмерҙәрҙең (plural)
үҫмергә (dative singular)
үҫмерҙәргә (dative plural)
үҫмерҙе (accusative singular)
үҫмерҙәрҙе (accusative plural)
үҫмерҙә (singular)
үҫмерҙәрҙә (plural)
үҫмерҙән (singular)
үҫмерҙәрҙән (plural)

От башк. үҫеү «расти».

үҫмерлек

Ближайшее родство

существительные

Үҫмерҙәр өсөн гәзит.

Газета для подростков.

адъектив. подростковый

подростковый


кәйеф

кәйеф (nominative singular)
кәйефтәр (nominative plural)
кәйефтең (singular)
кәйефтәрҙең (plural)
кәйефкә (dative singular)
кәйефтәргә (dative plural)
кәйефте (accusative singular)
кәйефтәрҙе (accusative plural)
кәйефтә (singular)
кәйефтәрҙә (plural)
кәйефтән (singular)
кәйефтәрҙән (plural)

Происходит от арабск. كيف "праздность, отдых", откуда и русское кайф.

Байрам кәйефе.

праздничное настроение.

Бал ашаған кешеләрҙең нервылар системаһының ҡуҙғыусанлығы кәмей, кәйефе, йоҡоһо яҡшыра.

У людей, кто ест мёд, снижается подвижность (лабильность) нервной системы, улучшается настроение и сон.


быуын

быуын (nominative singular)
быуындар (nominative plural)
быуындың (singular)
быуындарҙың (plural)
быуынға (dative singular)
быуындарға (dative plural)
быуынды (accusative singular)
быуындарҙы (accusative plural)
быуында (singular)
быуындарҙа (plural)
быуындан (singular)
быуындарҙан (plural)

От пратюркск. *bogun, восходит к пратюркск. *bog- «завязывать; душить».

Йәш быуын — ил киләсәге.

Молодое поколение — будущее страны.

Һәр нәҫел үҙенең шәжәрәһен ҡәҙерләп һаҡлаған, быуындан быуынға тапшырып килгән.

Каждый род бережно хранил своё шежере, передавал от поколения к поколению.

Ошоноң барыһының һөҙөмтәһе булып килә инде милләтебеҙҙең тотош бер быуынының маңҡортҡа әйләнеүе.

Следствием всего этого и является то, что целое поколение нашей нации превращается в манкуртов.

Бер ғаилә миҫалында яҙыусы һуғыштан һуң тыуған теүәл бер быуындың яҙмышын күрһәткән.

На примере одной семьи писатель показал судьбу целого поколения, родившегося после войны.

анат. сустав (суставной)

сустав (суставной)

ботан., техн. колено; узел

колено; узел


тәнҡит

тәнҡит (nominative singular)
тәнҡиттәр (nominative plural)
тәнҡиттең (singular)
тәнҡиттәрҙең (plural)
тәнҡиткә (dative singular)
тәнҡиттәргә (dative plural)
тәнҡитте (accusative singular)
тәнҡиттәрҙе (accusative plural)
тәнҡиттә (singular)
тәнҡиттәрҙә (plural)
тәнҡиттән (singular)
тәнҡиттәрҙән (plural)

Из араб. تنقيد (tanqīd).

тәнҡитсе

Ближайшее родство

существительные

тәнҡитләү

Ближайшее родство

Һәр ижадсы мотлаҡ тәңҡиткә юлыға.

Каждый занимающийся творчеством неизбежно подвергаетсякритике.


хәҡиҡәт

χæ.qɨ̯͜i.ˈqæt̟

хәҡиҡәт (nominative singular)
хәҡиҡәттәр (nominative plural)
хәҡиҡәттең (singular)
хәҡиҡәттәрҙең (plural)
хәҡиҡәткә (dative singular)
хәҡиҡәттәргә (dative plural)
хәҡиҡәтте (accusative singular)
хәҡиҡәттәрҙе (accusative plural)
хәҡиҡәттә (singular)
хәҡиҡәттәрҙә (plural)
хәҡиҡәттән (singular)
хәҡиҡәттәрҙән (plural)

От араб. حقيقة (ḥaqīqa) ‘истина, правда’.

хаҡ

Ближайшее родство

истина, правда

Тик бәхәстә генә хәҡиҡәт тыуа.

Лишь в споре рождаетсяистина.


көрсөк

көрсөк (nominative singular)
көрсөктәр (nominative plural)
көрсөктөң (singular)
көрсөктәрҙең (plural)
көрсөккә (dative singular)
көрсөктәргә (dative plural)
көрсөктө (accusative singular)
көрсөктәрҙе (accusative plural)
көрсөктә (singular)
көрсөктәрҙә (plural)
көрсөктән (singular)
көрсөктәрҙән (plural)

көслө

Ближайшее родство

прилагательные

көсләү

Ближайшее родство

көскә

Ближайшее родство

неол. кризис

Нисек кенә сәйер яңғырамаһын, быға донъя финанс көрсөгө этәргес көс булды.

Как бы странно не прозвучало, имульсом (букв. движущей силой) к этому стал мировой финансовый кризис.


ҡошсоҡ

ҡошсоҡ (nominative singular)
ҡошсоҡтар (nominative plural)
ҡошсоҡтоң (singular)
ҡошсоҡтарҙың (plural)
ҡошсоҡҡа (dative singular)
ҡошсоҡтарға (dative plural)
ҡошсоҡто (accusative singular)
ҡошсоҡтарҙы (accusative plural)
ҡошсоҡта (singular)
ҡошсоҡтарҙа (plural)
ҡошсоҡтан (singular)
ҡошсоҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. ҡош «птица» + ум.ласк. суффикс башк. -соҡ.

ҡош

Ближайшее родство

существительные

уменьш. к ҡош; птичка, пташка, пичужка

Аҡ өкөнөң себештәре көнөнә берешәр моронлай, шуға күрә бер оялағы ҡошсоҡтар төрлө буйлы була, кеселәре йыш ҡына үлеп ҡала.

Птенцы белой совы вылупляются по одному в день, поэтому птенцы в одном гнезде разновозрастны (букв. разного роста) и младшие часто погибают.


себеш

себеш (nominative singular)
себештәр (nominative plural)
себештең (singular)
себештәрҙең (plural)
себешкә (dative singular)
себештәргә (dative plural)
себеште (accusative singular)
себештәрҙе (accusative plural)
себештә (singular)
себештәрҙә (plural)
себештән (singular)
себештәрҙән (plural)

Себештәр сип-сип килешеп, ерҙән, үләндән ниҙер сүпләй.

Цыплята, пища, клюют что-то с земли и из травы.


эскесе

ɪ̞s.kɪ̞.ˈsɪ̞

эскесе (nominative singular)
эскеселәр (nominative plural)
эскесенең (singular)
эскеселәрҙең (plural)
эскесегә (dative singular)
эскеселәргә (dative plural)
эскесене (accusative singular)
эскеселәрҙе (accusative plural)
эскеселә (singular)
эскеселәрҙә (plural)
эскесенән (singular)
эскеселәрҙән (plural)

Сложение основ: башк. эске «алкоголизм, пьянство» + башк. -се «аффикс совершающего действие».

эске

прилагательные

существительные

алкоголик; пьяница, пропойца, алкаш

Баҙар янындағы туҡталыш күптән инде берәҙәктәр, эскеселәр ояһына әүерелгән.

Остановка рядом с рынком давно превратилась в прибежище бомжей ипьяниц.


берәҙәк

берәҙәк (nominative singular)
берәҙәктәр (nominative plural)
берәҙәктең (singular)
берәҙәктәрҙең (plural)
берәҙәккә (dative singular)
берәҙәктәргә (dative plural)
берәҙәкте (accusative singular)
берәҙәктәрҙе (accusative plural)
берәҙәктә (singular)
берәҙәктәрҙә (plural)
берәҙәктән (singular)
берәҙәктәрҙән (plural)

эске

прилагательные

существительные

бродяга; бомж

Остановка рядом с рынком давно превратилась в прибежище бомжей и пьяниц.

адъектив. бродячий

Тап шундай берәҙәк эттәр ваҡ мал һәм ҡош-ҡорт өсөн генә түгел, кеше өсөн дә хәүефле.

Как раз такие бродячие собаки опасны не только для мелкого скота и домашней птицы, но и для людей.

«Юлдарҙа —“тере баръерҙар”», 17-11-2011 гг. // «Таң»

Юлдарҙа —“тере баръерҙар”


ҡанат

ҡанат (nominative singular)
ҡанаттар (nominative plural)
ҡанаттың (singular)
ҡанаттарҙың (plural)
ҡанатҡа (dative singular)
ҡанаттарға (dative plural)
ҡанатты (accusative singular)
ҡанаттарҙы (accusative plural)
ҡанатта (singular)
ҡанаттарҙа (plural)
ҡанаттан (singular)
ҡанаттарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *qanat "крыло".

Ҡанаттар осҡанда нығый.

Крылья крепнут в полёте.


хәйер

хәйер (nominative singular)
хәйерҙәр (nominative plural)
хәйерҙең (singular)
хәйерҙәрҙең (plural)
хәйергә (dative singular)
хәйерҙәргә (dative plural)
хәйерҙе (accusative singular)
хәйерҙәрҙе (accusative plural)
хәйерҙә (singular)
хәйерҙәрҙә (plural)
хәйерҙән (singular)
хәйерҙәрҙән (plural)

От арабск. خير «подаяние, милостыня».

хәйерсе

Ближайшее родство

существительные

хәйерселәү

Ближайшее родство

подаяние, милостыня

Халыҡ күп йөрөгән урындарҙа хәйер һорап тороусылар берәүҙе лә ғәжәпләндермәй бөгөн.

В наши дни никого не удивляют люди, просящие подаяние в местах, где много народа.

Биш-алты ғына йәшлек малай-ҡыҙҙар, машиналар араһында йөрөп, хәйер һорай.

Мальчики и девочки, которым всего лишь пять-шесть лет, ходят среди машин и просят милостыню.

Бирергәме, бирмәҫкәме?, «26-01-2008» // «Йәшлек»

Бирергәме, бирмәҫкәме?

26-01-2008


мәғлүмәт

мәғлүмәт (nominative singular)
мәғлүмәттәр (nominative plural)
мәғлүмәттең (singular)
мәғлүмәттәрҙең (plural)
мәғлүмәткә (dative singular)
мәғлүмәттәргә (dative plural)
мәғлүмәтте (accusative singular)
мәғлүмәттәрҙе (accusative plural)
мәғлүмәттә (singular)
мәғлүмәттәрҙә (plural)
мәғлүмәттән (singular)
мәғлүмәттәрҙән (plural)

Из араб. معلومات (mä’lümä:ț) ‘информация’.

 Статья нуждается в доработке.
Это незаконченная статья. Вы можете помочь проекту, исправив и дополнив её.
В частности, следует уточнить сведения о:
*семантике
(См. Общепринятые правила).

информация, данные, сведения

Мәғлүмәт базаһы

Киң мәғлүмәт саралары

средства массовой информации.

Психология ҡануны буйынса, кире мәғлүмәт ыңғайына ҡарағанда хәтерҙә тәрәнерәк эҙ ҡалдыра һәм оҙағыраҡ һаҡлана.

Согласно закону психологии, негативнаяинформация оставляет более глубокий след в памяти и сохраняется дольше, чем позитивная.

«Ни өсөн уҡыусы...», 25-03-2011 гг. // «Киске Өфө»

Ни өсөн уҡыусы...


билдәләмә

билдәләмә (nominative singular)
билдәләмәләр (nominative plural)
билдәләмәнең (singular)
билдәләмәләрҙең (plural)
билдәләмәгә (dative singular)
билдәләмәләргә (dative plural)
билдәләмәне (accusative singular)
билдәләмәләрҙе (accusative plural)
билдәләмәлә (singular)
билдәләмәләрҙә (plural)
билдәләмәнән (singular)
билдәләмәләрҙән (plural)

От башк. билдәләү «определять».

научн. определение, дефиниция

определение, дефиниция

"Терелек" атамаһы төрлө өлкәләрҙә төрлөсә билдәләнә, ҡайһы осраҡтарҙа аныҡ билдәләмә биреүһеҙ ҡулланыла.

Понятие «жизнь» по-разному определяется в разных областях (науки), (а) в некоторых случаях используется без определения, данного в явном виде.


яҫтыҡ

яҫтыҡ (nominative singular)
яҫтыҡтар (nominative plural)
яҫтыҡтың (singular)
яҫтыҡтарҙың (plural)
яҫтыҡҡа (dative singular)
яҫтыҡтарға (dative plural)
яҫтыҡты (accusative singular)
яҫтыҡтарҙы (accusative plural)
яҫтыҡта (singular)
яҫтыҡтарҙа (plural)
яҫтыҡтан (singular)
яҫтыҡтарҙан (plural)


һал

һал (nominative singular)
һалдар (nominative plural)
һалдың (singular)
һалдарҙың (plural)
һалға (dative singular)
һалдарға (dative plural)
һалды (accusative singular)
һалдарҙы (accusative plural)
һалда (singular)
һалдарҙа (plural)
һалдан (singular)
һалдарҙан (plural)

Общетюркское; восходит к пратюркск. *sāl «плот».

плот (плотовый)


сәбәп

сәбәп (nominative singular)
сәбәптәр (nominative plural)
сәбәптең (singular)
сәбәптәрҙең (plural)
сәбәпкә (dative singular)
сәбәптәргә (dative plural)
сәбәпте (accusative singular)
сәбәптәрҙе (accusative plural)
сәбәптә (singular)
сәбәптәрҙә (plural)
сәбәптән (singular)
сәбәптәрҙән (plural)

Происходит от араб. سَبَبٌ ‘причина’

Кем белә, бәлки, башҡа сәбәбе лә барҙыр.

Кто знает, возможно, есть и другая причина.


хужабикә

χu.ˌʐɑ.bʲi.ˈkæ

хужабикә (nominative singular)
хужабикәлар (nominative plural)
хужабикәның (singular)
хужабикәларҙың (plural)
хужабикәға (dative singular)
хужабикәларға (dative plural)
хужабикәны (accusative singular)
хужабикәларҙы (accusative plural)
хужабикәла (singular)
хужабикәларҙа (plural)
хужабикәнан (singular)
хужабикәларҙан (plural)

перс. خواجه «хозяин, владелец» + ?

хужа

Ближайшее родство

существительные

һаран хужабикә

скаредная хозяйка.

Фатирҙың хужабикәһе был айҙан хаҡтарҙы арттырҙы.

Хозяйка квартиры с этого месяца повысила квартплату.


таҡырбаш

tɑ.qɯ̞r.ˈbɑʂ

таҡырбаш (nominative singular)
таҡырбаштар (nominative plural)
таҡырбаштың (singular)
таҡырбаштарҙың (plural)
таҡырбашҡа (dative singular)
таҡырбаштарға (dative plural)
таҡырбашты (accusative singular)
таҡырбаштарҙы (accusative plural)
таҡырбашта (singular)
таҡырбаштарҙа (plural)
таҡырбаштан (singular)
таҡырбаштарҙан (plural)

Сложение основ: башк. таҡыр «бритый, без растительности» + башк. баш «голова».

неол. скинхед, бритоголовый

скинхед, бритоголовый

Агрессив ҡылыҡ ҡалыптары — таҡырбаштарға хас төп һыҙаттарҙың береһе.

Агрессивные поведенческие стереотипы — это одна из отличительных черт, присущих скинхедам.


үҙенсәлек

ʏ.ðɪ̞n.sæ.ˈlɪ̞k̟

үҙенсәлек (nominative singular)
үҙенсәлектәр (nominative plural)
үҙенсәлектең (singular)
үҙенсәлектәрҙең (plural)
үҙенсәлеккә (dative singular)
үҙенсәлектәргә (dative plural)
үҙенсәлекте (accusative singular)
үҙенсәлектәрҙе (accusative plural)
үҙенсәлектә (singular)
үҙенсәлектәрҙә (plural)
үҙенсәлектән (singular)
үҙенсәлектәрҙән (plural)

От башк. үҙенсә «по-своему» + аффикс -лек.

үҙ

Ближайшее родство

прилагательные

үҙенсәлекле

Ближайшее родство

прилагательные

үҙенсә

Ближайшее родство

особенность, отличительная черта

Холоҡ үҙенсәлеге.

Особенность характера.

Йылҡысылыҡ менән умартасылыҡ Башҡортостандың ауыл хужалығына үҙенсәлек бирә.

Особенностью сельского хозяйства Башкортостана являются коневодство и пчеловодство.

своеобразие; самобытность; изюминка


өҙөмтә

өҙөмтә (nominative singular)
өҙөмтәләр (nominative plural)
өҙөмтәнең (singular)
өҙөмтәләрҙең (plural)
өҙөмтәгә (dative singular)
өҙөмтәләргә (dative plural)
өҙөмтәне (accusative singular)
өҙөмтәләрҙе (accusative plural)
өҙөмтәлә (singular)
өҙөмтәләрҙә (plural)
өҙөмтәнән (singular)
өҙөмтәләрҙән (plural)

От башк. өҙөү «обрывать, рвать».

өҙөк

Ближайшее родство

существительные

өҙөү

Ближайшее родство

Гәзиттә баҫылған мәҡәләләрҙән өҙөмтә килтергәндә авторын күрһәтеп сайтҡа һылтанма яһау мотлаҡ.

При приведении цитат из статей, опубликованных в газете, обязательно сделать ссылку на сайт, указав автора.

извлечение, выдержка, выписка


инеш һүҙ

i.ˌnɪ̞ʃ.ˈhʏð

инеш һүҙ (nominative singular)
инеш һүҙҙәр (nominative plural)
инеш һүҙҙең (singular)
инеш һүҙҙәрҙең (plural)
инеш һүҙгә (dative singular)
инеш һүҙҙәргә (dative plural)
инеш һүҙҙе (accusative singular)
инеш һүҙҙәрҙе (accusative plural)
инеш һүҙҙә (singular)
инеш һүҙҙәрҙә (plural)
инеш һүҙҙән (singular)
инеш һүҙҙәрҙән (plural)

башк. инеш «вводный» + башк. һүҙ «слово».

введение, предисловие

Китапҡа инеш һүҙҙе минән, остаздың тәүге шәкерттәренең береһенән, яҙҙыртырға булдылар.

Предисловие к книге решили попросить написать меня, одного из первых учеников мастера.

лингв. вводное слово

вводное слово

Шарт һөйкәлешендә торған ҡайһы бер ҡылым формалары, шарт төшөнсәһен юғалтып, һөйләмдә инеш һүҙ, ярҙамлыҡ һүҙҙәр функцияларын үтәп йөрөйҙәр.

Некоторые глагольные формы, стоящие в условном наклонении, теряют условную семантику и выполняют в предложении функцию вводных (или) вспомогательных слов.


рашҡы

рашҡы (nominative singular)
рашҡылар (nominative plural)
рашҡының (singular)
рашҡыларҙың (plural)
рашҡыға (dative singular)
рашҡыларға (dative plural)
рашҡыны (accusative singular)
рашҡыларҙы (accusative plural)
рашҡыла (singular)
рашҡыларҙа (plural)
рашҡынан (singular)
рашҡыларҙан (plural)

метеорол. мокрый снег с дождём, снежно-ледяная изморось

Тѳбәктә рашҡы яуа, елдең тиҙлеге сәғәтенә 20 саҡрымға етә.

В регионе идёт мокрый снег с дождём, скорость ветра достигает 20 километров в час.


резистор

техн. резистор, сопротивление

резистор, сопротивление


ситса

ситса (nominative singular)
ситсалар (nominative plural)
ситсаның (singular)
ситсаларҙың (plural)
ситсаға (dative singular)
ситсаларға (dative plural)
ситсаны (accusative singular)
ситсаларҙы (accusative plural)
ситсала (singular)
ситсаларҙа (plural)
ситсанан (singular)
ситсаларҙан (plural)

От русск. ситец.

адъектив. ситцевый

Ситса күлдәк

ситцевое платье


ҡулъяҙма

ҡулъяҙма (nominative singular)
ҡулъяҙмалар (nominative plural)
ҡулъяҙманың (singular)
ҡулъяҙмаларҙың (plural)
ҡулъяҙмаға (dative singular)
ҡулъяҙмаларға (dative plural)
ҡулъяҙманы (accusative singular)
ҡулъяҙмаларҙы (accusative plural)
ҡулъяҙмала (singular)
ҡулъяҙмаларҙа (plural)
ҡулъяҙманан (singular)
ҡулъяҙмаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. ҡул «рука» + башк. яҙма «письменность; написанное».

Ғәрәп һәм яңалиф яҙыуында сыҡҡан баҫмалар һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлына.

Издания, отпечатанные арабицей и яналифом (башкирской латиницей), хранятся в отделе редких книг и рукописей.

Ул ваҡытта Искәндәриә үҙенең 700 меңдән ашыу ҡулъяҙма йыйылған китапханаһы менән дан тота.

В то время Александрия была известна своей библиотекой, в которой было собрано более 700 тысяч рукописей.

адъектив. рукописный


китапхана

китапхана (nominative singular)
китапханалар (nominative plural)
китапхананың (singular)
китапханаларҙың (plural)
китапханаға (dative singular)
китапханаларға (dative plural)
китапхананы (accusative singular)
китапханаларҙы (accusative plural)
китапханала (singular)
китапханаларҙа (plural)
китапхананан (singular)
китапханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. китап «книга» + формант башк. -хана «дом, здание».

китап

Ближайшее родство

существительные

китапханасы

Ближайшее родство

существительные

Ул ваҡытта Александрия үҙенең 700 меңдән ашыу ҡулъяҙма йыйылған китапханаһы менән дан тота.

В то время Александрия была известна своейбиблиотекой, в которой было собрано более 700 тысяч рукописей.

Китапхана районда сыҡҡан гәзиттәрҙең барыһын да берешәр дана алдыра.

Библиотека выписывает все районные газеты по одному экземпяру.

адъектив. библиотечный

библиотечный


һыуығай

hɯ̞.wɯ̞.ˈɢ̞ɑj

һыуығай (nominative singular)
һыуығайҙың (singular)
һыуығайға (dative singular)
һыуығайҙы (accusative singular)
һыуығайҙа (singular)
һыуығайҙан (singular)

Сложение основ: башк. һыуыҡ «холодный» + башк. ай «месяц».


шаҡай

шаҡай (nominative singular)
шаҡайҙың (singular)
шаҡайға (dative singular)
шаҡайҙы (accusative singular)
шаҡайҙа (singular)
шаҡайҙан (singular)


буранай

буранай (nominative singular)
буранайҙың (singular)
буранайға (dative singular)
буранайҙы (accusative singular)
буранайҙа (singular)
буранайҙан (singular)

Сложение основ: башк. буран «метель, буран» + башк. ай «месяц».


алағарай

ɑ.ɫɑ.ɢ̞ɑ.ˈrɑj

алағарай (nominative singular)
алағарайҙың (singular)
алағарайға (dative singular)
алағарайҙы (accusative singular)
алағарайҙа (singular)
алағарайҙан (singular)


һабанай

һабанай (nominative singular)
һабанайҙың (singular)
һабанайға (dative singular)
һабанайҙы (accusative singular)
һабанайҙа (singular)
һабанайҙан (singular)

Сложение основ: башк. һабан «плуг» + башк. ай «месяц».


һөтай

һөтай (nominative singular)
һөтайҙың (singular)
һөтайға (dative singular)
һөтайҙы (accusative singular)
һөтайҙа (singular)
һөтайҙан (singular)


майай

майай (nominative singular)
майайҙың (singular)
майайға (dative singular)
майайҙы (accusative singular)
майайҙа (singular)
майайҙан (singular)


урағай

урағай (nominative singular)
урағайҙың (singular)
урағайға (dative singular)
урағайҙы (accusative singular)
урағайҙа (singular)
урағайҙан (singular)

Сложение основ: башк. ураҡ «серп; жатва» + башк. ай «месяц».


һарысай

һарысай (nominative singular)
һарысайҙың (singular)
һарысайға (dative singular)
һарысайҙы (accusative singular)
һарысайҙа (singular)
һарысайҙан (singular)


ҡарасай

ҡарасай (nominative singular)
ҡарасайҙың (singular)
ҡарасайға (dative singular)
ҡарасайҙы (accusative singular)
ҡарасайҙа (singular)
ҡарасайҙан (singular)


ҡырпағай

qɯ̞r.pɑ.ˈɢ̞ɑj

ҡырпағай (nominative singular)
ҡырпағайҙың (singular)
ҡырпағайға (dative singular)
ҡырпағайҙы (accusative singular)
ҡырпағайҙа (singular)
ҡырпағайҙан (singular)

Сложение основ: башк. ҡырпаҡ «пороша, первый снег» + башк. ай «месяц».


аҡъюлай

аҡъюлай (nominative singular)
аҡъюлайҙың (singular)
аҡъюлайға (dative singular)
аҡъюлайҙы (accusative singular)
аҡъюлайҙа (singular)
аҡъюлайҙан (singular)


дәрәжә

дәрәжә (nominative singular)
дәрәжәләр (nominative plural)
дәрәжәнең (singular)
дәрәжәләрҙең (plural)
дәрәжәгә (dative singular)
дәрәжәләргә (dative plural)
дәрәжәне (accusative singular)
дәрәжәләрҙе (accusative plural)
дәрәжәлә (singular)
дәрәжәләрҙә (plural)
дәрәжәнән (singular)
дәрәжәләрҙән (plural)

От арабск. درجة "степень, уровень; статус".

звание, степень; разряд; чин, ранг

Ғилми дәрәжә

учёная степень.

Юғары дәрәжәгә үрләгәнгә тиклем ваҡ-төйәк эштә йүгерергә тура килә инде ул.

Прежде чем дослужишься до высокого чина, придётся уж побегать с мелкой работой.

Алға киткән илдәрҙең барыһы ла тиерлек үҙҙәрендәге ауыл етештереүселәренә теге йәки был дәрәжәлә ярҙам күрһәтә, субсидиялай.

Практически все развитые страны в той или иной степени помогают своим сельским производителям, предоставляют (им) субсидии.

матем. степень

Дәрәжәгә күтәреү ғәмәле

Операция возведения в степень.


һаранлыҡ

hɑ.rɑn.ˈɫɯ̞q

һаранлыҡ (nominative singular)
һаранлыҡтар (nominative plural)
һаранлыҡтың (singular)
һаранлыҡтарҙың (plural)
һаранлыҡҡа (dative singular)
һаранлыҡтарға (dative plural)
һаранлыҡты (accusative singular)
һаранлыҡтарҙы (accusative plural)
һаранлыҡта (singular)
һаранлыҡтарҙа (plural)
һаранлыҡтан (singular)
һаранлыҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. һаран «скупой, жадный» + словообразовательный аффикс башк. -лыҡ.

жадность, скупость, алчность

Һаранлыҡ сәсһәң — фәҡирлек йыяһың, ялҡаулыҡ сәсһәң — әлбиттә, келәтең буш буласаҡ.

Если посеешь жадность — пожнёшь бедность; если посеешь лень, то, конечно же, твой амбар будет пустым.

«16-05-2009» // «Киске Өфө»

16-05-2009


ялҡаулыҡ

jɑɫ.qɑw.ˈɫɯ̞q

ялҡаулыҡ (nominative singular)
ялҡаулыҡтар (nominative plural)
ялҡаулыҡтың (singular)
ялҡаулыҡтарҙың (plural)
ялҡаулыҡҡа (dative singular)
ялҡаулыҡтарға (dative plural)
ялҡаулыҡты (accusative singular)
ялҡаулыҡтарҙы (accusative plural)
ялҡаулыҡта (singular)
ялҡаулыҡтарҙа (plural)
ялҡаулыҡтан (singular)
ялҡаулыҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. ялҡау «ленивый» + словообразовательный аффикс башк. -лыҡ.

лень, леность

«16-05-2009» // «Киске Өфө»

16-05-2009


фәҡирлек

фәҡирлек (nominative singular)
фәҡирлектәр (nominative plural)
фәҡирлектең (singular)
фәҡирлектәрҙең (plural)
фәҡирлеккә (dative singular)
фәҡирлектәргә (dative plural)
фәҡирлекте (accusative singular)
фәҡирлектәрҙе (accusative plural)
фәҡирлектә (singular)
фәҡирлектәрҙә (plural)
фәҡирлектән (singular)
фәҡирлектәрҙән (plural)

Происходит от башк. фәҡир «бедный» + словообразовательный аффикс башк. -лек.

«16-05-2009» // «Киске Өфө»

16-05-2009


келәт

келәт (nominative singular)
келәттәр (nominative plural)
келәттең (singular)
келәттәрҙең (plural)
келәткә (dative singular)
келәттәргә (dative plural)
келәтте (accusative singular)
келәттәрҙе (accusative plural)
келәттә (singular)
келәттәрҙә (plural)
келәттән (singular)
келәттәрҙән (plural)

От русск. клеть.

амбар, клеть ("Младший сын". Башкирская народная сказка)

Баҫыуҙан килтерелгән ашлыҡ таҙартылып-киптерелгәс келәткә һалына.

Зерно, доставленное с поля, после очистки и сушки закладывается в амбар.

Посеешь алчность — пожнёшь бедность, посеешь лень — конечно же, твой амбар будет пустой.

«16-05-2009» // «Киске Өфө»

16-05-2009

Өсөнсө келәттә бер йәшел һандыҡ булыр, шуны ас та, эсендәге ҡошто ҡанын сығармай ғына һығып үлтер.

В третьей клети будет зелёный сундук; открой его и сверни птице, которая будет внутри, шею, не пуская крови.

Иглин районында Урман ауылы янындағы ғәскәри частың келәттәре яна.

В Иглинском районе рядом с селом Урман горят склады военной части.

«26-05-2011» // «Инф. агентство «Башинформ»»

26-05-2011

Инф. агентство «Башинформ»


тымау

тымау (nominative singular)
тымауҙың (singular)
тымауға (dative singular)
тымауҙы (accusative singular)
тымауҙа (singular)
тымауҙан (singular)

Общетюркское; др.-тюрк. (др.-уйг.) *tumaɣu "насморк".

Ниғмәтулла ашауҙан туҡтаны, төндә тымау төшкән танауын мыш-мыш тартты.

Нигматула перестал есть, (а) ночью хлюпал носом от насморка.

Яныбай Хамматов, «Бөртөкләп йыйыла алтын»

Яныбай Хамматов

Бөртөкләп йыйыла алтын


киҙеү

киҙеү (nominative singular)
киҙеүҙең (singular)
киҙеүгә (dative singular)
киҙеүҙе (accusative singular)
киҙеүҙә (singular)
киҙеүҙән (singular)

Сусҡа киҙеүе

свиной грипп

Ҡош киҙеүе

птичий грипп.


биҙгәк

биҙгәк (nominative singular)
биҙгәктең (singular)
биҙгәккә (dative singular)
биҙгәкте (accusative singular)
биҙгәктә (singular)
биҙгәктән (singular)

Общетюркское. Др.-тюрк. *bezgäk "лихорадка, малярия".

Геморрагик биҙгәк

Геморрагическая лихорадка.

перен. лихорадка

Ун туғыҙынсы быуатта Уралда йәнә алтын биҙгәге башланды.

В начале двадцатого века на Урале вновь началась золотая лихорадка.

адъектив. малярийный

биҙгәк серәкәйе

малярийный комар.


тубыҡ

тубыҡ (nominative singular)
тубыҡтар (nominative plural)
тубыҡтың (singular)
тубыҡтарҙың (plural)
тубыҡҡа (dative singular)
тубыҡтарға (dative plural)
тубыҡты (accusative singular)
тубыҡтарҙы (accusative plural)
тубыҡта (singular)
тубыҡтарҙа (plural)
тубыҡтан (singular)
тубыҡтарҙан (plural)

анат. колено (коленный)

колено (коленный)


өмөт

өмөт (nominative singular)
өмөттәр (nominative plural)
өмөттөң (singular)
өмөттәрҙең (plural)
өмөткә (dative singular)
өмөттәргә (dative plural)
өмөттө (accusative singular)
өмөттәрҙе (accusative plural)
өмөттә (singular)
өмөттәрҙә (plural)
өмөттән (singular)
өмөттәрҙән (plural)

От перс. امي «надежда».

надежда; чаяние, упование


сәүкә

сәүкә (nominative singular)
сәүкәләр (nominative plural)
сәүкәнең (singular)
сәүкәләрҙең (plural)
сәүкәгә (dative singular)
сәүкәләргә (dative plural)
сәүкәне (accusative singular)
сәүкәләрҙе (accusative plural)
сәүкәлә (singular)
сәүкәләрҙә (plural)
сәүкәнән (singular)
сәүкәләрҙән (plural)


ләүәш

кулин. лаваш


ғәмәл

ғәмәл (nominative singular)
ғәмәлдәр (nominative plural)
ғәмәлдең (singular)
ғәмәлдәрҙең (plural)
ғәмәлгә (dative singular)
ғәмәлдәргә (dative plural)
ғәмәлде (accusative singular)
ғәмәлдәрҙе (accusative plural)
ғәмәлдә (singular)
ғәмәлдәрҙә (plural)
ғәмәлдән (singular)
ғәмәлдәрҙән (plural)

От арабск. عمل "действие, поступок, операция".

реальность, действительность

Бала саҡтан мин гел ниндәйҙер ғәҙәттән тыш, бығаса ғәмәлдә булмаған нәмәләрҙе булдырырға ынтылдым.

Я с детства стремился осуществить какие-то необычные вещи, доселе не существующие в действительности.

Күктәге кеүек, ерҙә лә Һинең ихтыярың ғәмәлгә ашһын.

Да исполнится (=свершится в реальности) воля Твоя и на земле, как на небе.(Мф. 6,96:10)

действие, поступок, акт

Ниәт — ярты ғәмәл.

Намерение — половина действия.

Хажға барыу – изге ғәмәл.

Поездка в хадж – это священное деяние.

практика; употребление, применение

юр. юридическое действие, сила

юридическое действие, сила

Был осраҡта закон киләһе айҙың 1-се һанынан ғәмәлгә инә.

В этом случае закон вступает в силу с 1-го числа следующего месяца.

Элекке өлгөләге паспорттар үҙҙәренең ваҡыты сыҡҡансы ғәмәлдә ҡала.

Паспорты старого образца остаются действительными до истечения своего срока (действия).

матем., комп. операция, действие

операция, действие

Дәрәжәгә күтәреү ғәмәле

Операция возведения в степень.

Сафҡа индерелгән суперкомпьютерҙың иҫәпләү тиҙлеге 20 терафлопс (секундына иҫәпләү ғәмәлен) тәшкил итә.

Вычислительная мощность введённого в действие суперкомпьютера составляет 20 терафлопс (вычислительных операций в секунду).


икмәкхана

икмәкхана (nominative singular)
икмәкханалар (nominative plural)
икмәкхананың (singular)
икмәкханаларҙың (plural)
икмәкханаға (dative singular)
икмәкханаларға (dative plural)
икмәкхананы (accusative singular)
икмәкханаларҙы (accusative plural)
икмәкханала (singular)
икмәкханаларҙа (plural)
икмәкхананан (singular)
икмәкханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. икмәк «хлеб» + суффиксоид башк. -хана «заведение, строение, здание».


һары

һары (nominative singular)
һарылар (nominative plural)
һарының (singular)
һарыларҙың (plural)
һарыға (dative singular)
һарыларға (dative plural)
һарыны (accusative singular)
һарыларҙы (accusative plural)
һарыла (singular)
һарыларҙа (plural)
һарынан (singular)
һарыларҙан (plural)

От прил. һары «жёлтый».

мед. гепатит, желтуха

гепатит, желтуха

перен. грусть, тоска, глубокое переживание

грусть, тоска, глубокое переживание


сират

сират (nominative singular)
сираттар (nominative plural)
сираттың (singular)
сираттарҙың (plural)
сиратҡа (dative singular)
сираттарға (dative plural)
сиратты (accusative singular)
сираттарҙы (accusative plural)
сиратта (singular)
сираттарҙа (plural)
сираттан (singular)
сираттарҙан (plural)

От русск. черёд.

Электрон ғаризалар сираттан тыш ҡарала; был сиратта тороу ваҡытын һәм миграция хеҙмәтенә килеүселәр һанын ҡыҫҡарта.

Электронные обращения рассматриваются вне очереди — это сокращает время в очереди и число обращающихся в миграционную службу.

порядок, очерёдность

этап (строительства, проекта и т.д.), очередь

Өфөләге Салауат Юлаев проспектының икенсе сиратын төҙөү башлана.

В Уфе начинается строительство второй очереди проспекта Салавата Юлаева.


яңылыҡ

jɑ.ŋɯ̞.ˈɫɯ̞q

яңылыҡ (nominative singular)
яңылыҡтар (nominative plural)
яңылыҡтың (singular)
яңылыҡтарҙың (plural)
яңылыҡҡа (dative singular)
яңылыҡтарға (dative plural)
яңылыҡты (accusative singular)
яңылыҡтарҙы (accusative plural)
яңылыҡта (singular)
яңылыҡтарҙа (plural)
яңылыҡтан (singular)
яңылыҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. яңы «новый» + башк. -лыҡ «словообразовательный аффикс со значением абстракции, множества, группы». Ср. с каз. жаңалық.

яңылыҡсы

Ближайшее родство

существительные

яңы

Ближайшее родство

прилагательные

Киләһе яңылыҡтар сығарылышы ун сәғәт утыҙ минутта сыға.

Следующий выпускновостей выйдет (в эфир) в десять часов тридцать минут.


сығарылыш

sɯ̞.ɢ̞ɑ.rɯ̞.ˈɫɯ̞ʂ

сығарылыш (nominative singular)
сығарылыштар (nominative plural)
сығарылыштың (singular)
сығарылыштарҙың (plural)
сығарылышҡа (dative singular)
сығарылыштарға (dative plural)
сығарылышты (accusative singular)
сығарылыштарҙы (accusative plural)
сығарылышта (singular)
сығарылыштарҙа (plural)
сығарылыштан (singular)
сығарылыштарҙан (plural)

Происходит от башк. сығарылыу «выпускаться, выпуститься» + башк. -ыш «отглагольный аффикс, формирующий существительные».

сығыу

Ближайшее родство

Следующий выпуск новостей выйдет (в эфир) в десять часов тридцать минут.

Эште дөрөҫ ойошторғанда ғына, продукция сығарылышын байтаҡ арттырырға мөмкин.

Значительно увеличить выпуск продукции можно, лишь правильно организовав работу.

выпуск, номер (печатного издания).

Гәзитебеҙҙең тәүге сығарылышы 1919 йылда уҡ донъя күрҙе.

Первый номер нашей газеты увидел свет уже в 1919 году.

матем. вычитаемое

школьн. выпуск

Иҫке Собханғол урта мәктәбенең беренсе сығарылышы уҡыусыларынан әлеге көндә өсәүһе иҫән.

Из учеников первого выпуска (1941 года) Старосубхангуловской средней школы сегодня живы трое.

биол. секреция

адъектив. выпускной

Сығарылыш кисәһе

Выпускной вечер.


сәскә

сәскә (nominative singular)
сәскәләр (nominative plural)
сәскәнең (singular)
сәскәләрҙең (plural)
сәскәгә (dative singular)
сәскәләргә (dative plural)
сәскәне (accusative singular)
сәскәләрҙе (accusative plural)
сәскәлә (singular)
сәскәләрҙә (plural)
сәскәнән (singular)
сәскәләрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *čečäk "цветок" < пратюрк. *čeček "цветок; оспа".
Метатеза в башкирском произошла, вероятно, в силу необходимости разрешения омонимии "цветок"/"оспа". Также может быть связана с булгарским субстратом, ср. чувашск. ҫеҫке «цветок».
Про разрешение омонимии со значением "оспа" см. также сәсәк.

сәскәле

Ближайшее родство

прилагательные

ботан. цветок как орган размножения цветкового растения, его цветущая часть

Мин халҡымдың сәскә күңеленән бал ҡортондай ынйы йыямын.

Я, как пчела с цветка, собираю жемчужины с духовного мира моего народа.

Рами Гарипов.

Рами Гарипов.

цветок как растение, имеющее такой орган размножения; цветущее растение

Былар ябай сәскә түгел, дарыу үләндәре.

Это не простые цветы, а лекарственные травы.

адъектив. цветочный

сәскә түтәле

сәскә балы

цветочный мёд


төйөн

төйөн (nominative singular)
төйөндәр (nominative plural)
төйөндөң (singular)
төйөндәрҙең (plural)
төйөнгә (dative singular)
төйөндәргә (dative plural)
төйөндө (accusative singular)
төйөндәрҙе (accusative plural)
төйөндә (singular)
төйөндәрҙә (plural)
төйөндән (singular)
төйөндәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *tügün "узел".

төйөнсөк

Ближайшее родство

уменьш.-ласк. формы

төйнәү

Ближайшее родство

Ҡатнашыусылар төйөн бәйләү, бәүелеүсе бүрәнә аша үтеү, азимут билдәләүҙә ярышты.

Участники состязались в вязании узлов, проходении через раскачивающееся бревно, определении азимута.

ботан. узел; нарост, шишка, сук

узел; нарост, шишка, сук

выпуклость; бугорок, комок

затвердение, утолщение

перен. комок в горле; тяжесть на душе, сердце; тяжёлое воспоминание

Бында килгән һәр кешенең дә күңелен өйкәп торған төйөн бар. Шуны сисә белгәндә генә һин уға ысынлап ярҙам итә алаһың.

У каждого человека, пришедшего сюда, есть в душе что-то, что мешает им жить (букв. узел, который натирает душу). По-настоящему помочь им ты сможешь, только если сможешь его (узел) развязать.


туғай

туғай (nominative singular)
туғайҙар (nominative plural)
туғайҙың (singular)
туғайҙарҙың (plural)
туғайға (dative singular)
туғайҙарға (dative plural)
туғайҙы (accusative singular)
туғайҙарҙы (accusative plural)
туғайҙа (singular)
туғайҙарҙа (plural)
туғайҙан (singular)
туғайҙарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *toqoj "лес; заросли".

кустарник и деревья, растущие в поймах рек

Ауылға саҡрым ярым самаһы ер ҡалғас, Ташморон аҫтындағы туғайға атайым атын туҡтатты.

Когда до аула оставалось около полутора километров, мой отец остановил лошадь на лугу у реки Ташмурун.

(Нугуман Мусин).

(Нугуман Мусин).

Минең йәнем тыуған Уралымда ҡалды: муйыл сәскә атҡан туғайҙарҙы төшөмдә күреп йыш ҡына уянам.

Душа моя осталась на родном Урале: частенько я просыпаюсь (ночью) от того, что вижу во сне, как черемуха цветёт в поймах рек.

пойменный, заливной луг

Былтыр беҙ бесәнде туғайҙа саптыҡ.

В прошлом году мы косили сено на заливном лугу.

адъектив. пойменный, тугайный

пойменный, тугайный


имтихан

имтихан (nominative singular)
имтихандар (nominative plural)
имтихандың (singular)
имтихандарҙың (plural)
имтиханға (dative singular)
имтихандарға (dative plural)
имтиханды (accusative singular)
имтихандарҙы (accusative plural)
имтиханда (singular)
имтихандарҙа (plural)
имтихандан (singular)
имтихандарҙан (plural)

От арабск. امتحان "экзамен".

Берҙәм дәүләт имтиханы

Единый государственный экзамен

Күпме генә әҙерләнһәң дә, имтихандан ҡурҡыта, әлбиттә.

Конечно, сколько ни готовься, страшновато (идти на) экзамен.

перен. испытание, проверка

испытание, проверка

адъектив. экзаменационный

экзаменационный


ир-егет

ˈir.jɪ̞.ˌgɪ̞t̟

ир-егет (nominative singular)
ир-егетҙар (nominative plural)
ир-егетҙың (singular)
ир-егетҙарҙың (plural)
ир-егетға (dative singular)
ир-егетҙарға (dative plural)
ир-егетҙы (accusative singular)
ир-егетҙарҙы (accusative plural)
ир-егетҙа (singular)
ир-егетҙарҙа (plural)
ир-егетҙан (singular)
ир-егетҙарҙан (plural)

Из ир «мужчина» + егет «парень».

ир

Ближайшее родство

существительные

егет

Ближайшее родство

существительные

собир. мужчины

Сабан ат, яман ҡатын, ҡыйыш мылтыҡ — шул өсәү ир-егетте ҡартайталыр.

Ленивая лошадь, сварливая жена, кривое ружьё — вот три (вещи), которые старятмужчину.

Әрме — ул ысын ир-егет өсөн беренсе hәм ныҡлы тормош мәктәбе.

Армия для настоящегомужчины — это первая и основательная школа жизни.

адъектив. мужской


мылтыҡ

мылтыҡ (nominative singular)
мылтыҡтар (nominative plural)
мылтыҡтың (singular)
мылтыҡтарҙың (plural)
мылтыҡҡа (dative singular)
мылтыҡтарға (dative plural)
мылтыҡты (accusative singular)
мылтыҡтарҙы (accusative plural)
мылтыҡта (singular)
мылтыҡтарҙа (plural)
мылтыҡтан (singular)
мылтыҡтарҙан (plural)

ружьё; винтовка

Һунар мылтығы.

Охотничьеружьё.

Ленивая лошадь, сварливая жена, кривоеружьё — эти три (вещи) старят мужчину.

Кавказда ир бала тыуыуҙы мылтыҡтан атып хәбәр итәләр.

На Кавказе о рождении мальчика сообщают выстрелом изружья.


баҫым

баҫым (nominative singular)
баҫымдар (nominative plural)
баҫымдың (singular)
баҫымдарҙың (plural)
баҫымға (dative singular)
баҫымдарға (dative plural)
баҫымды (accusative singular)
баҫымдарҙы (accusative plural)
баҫымда (singular)
баҫымдарҙа (plural)
баҫымдан (singular)
баҫымдарҙан (plural)

От башк. баҫыу «давить».

баҫыу

Ближайшее родство

физ., мед. давление

ҡан баҫымы

кровяное давление

Газ бүлмәләге температурағаса һыуынғас, уның һауыт төбөнә баҫымы нисек үҙгәрәсәк?

Как изменится давление газа на дно сосуда, когда он (газ) остынет до комнатной температуры?

перен. давление, нажим, прессинг

давление, нажим, прессинг

60-сы йылдарҙың аҙағында йәш башҡорт яҙыусыларына ҡарата идеологик баҫым ысынлап та көсәйә төштө.

Действительно, в конце 60-х годов идеологический нажим на молодых башкирских писателей усилился.

перен. акцент, подчёркивание, выделение, особое значение, упор

Был осорҙа АҠШ Япония менән мөнәсәбәтен нығытыуға баҫым яһай ине.

В этот период США придавали особое значение укреплению отношений с Японией.

лингв. ударение

Башҡорт телендә баҫым күпселек осраҡтарҙа аҙаҡҡы ижеккә төшә.

В башкирском языке ударение в большинстве случаев падает на последний слог.


миҫал

миҫал (nominative singular)
миҫалдар (nominative plural)
миҫалдың (singular)
миҫалдарҙың (plural)
миҫалға (dative singular)
миҫалдарға (dative plural)
миҫалды (accusative singular)
миҫалдарҙы (accusative plural)
миҫалда (singular)
миҫалдарҙа (plural)
миҫалдан (singular)
миҫалдарҙан (plural)

От арабск. مثال «пример».

мәҫәл

Ближайшее родство

существительные

мәҫәлән

Ближайшее родство

пример, иллюстрация

Миҫал эҙләп алыҫ йөрөйһө лә түгел.

За примерами далеко ходить не надо.

Бер ғаилә миҫалында яҙыусы һуғыштан һуң тыуған теүәл бер быуындың яҙмышын күрһәткән.

На примере одной семьи писатель показал судьбу целого поколения, родившегося после войны.

пример, образец, экземпляр

школьн. пример, упражнение

пример, упражнение


аҙаш

аҙаш (nominative singular)
аҙаштар (nominative plural)
аҙаштың (singular)
аҙаштарҙың (plural)
аҙашҡа (dative singular)
аҙаштарға (dative plural)
аҙашты (accusative singular)
аҙаштарҙы (accusative plural)
аҙашта (singular)
аҙаштарҙа (plural)
аҙаштан (singular)
аҙаштарҙан (plural)

Впервые засвидетельствовано в чаг. adaš "тёзка", C.Cum. ataš "id." Выглядит как раннее афиксальное образование *at+taš "делящие одно имя", однако в древнетюркских памятниках фигурирует (adaš, aðaš) в значении "друг, приятель". Возможна контаминация двух независимых основ.

Ҡоҙа менән аҙаш булып сыҡтыҡ.

Мы со сватом оказались тёзками.

Күрше ағай менән беҙ аҙашбыҙ, шуға мине урамда бәләкәй Ғәли тип йөрөтәләр.

Мы со старшим соседом тёзки, поэтому меня на улице зовут "маленький Гали".

адъектив. одноимённый, с таким же названием

одноимённый, с таким же названием

аҙаш һүҙҙәр

Ҡаҙағстанда ла аҙаш ауыл бар икән.

Оказывается, в Казахстане есть аул с таким же названием.


тамсы

тамсы (nominative singular)
тамсылар (nominative plural)
тамсының (singular)
тамсыларҙың (plural)
тамсыға (dative singular)
тамсыларға (dative plural)
тамсыны (accusative singular)
тамсыларҙы (accusative plural)
тамсыла (singular)
тамсыларҙа (plural)
тамсынан (singular)
тамсыларҙан (plural)

тамыу

Ближайшее родство

прилагательные

Тамсы таш тишә.

Капля камень точит (букв. дырявит.)

Бер стакан һыуға 2—3 тамсы йод эретмәһе тамыҙайыҡ.

Капнем 2-3 капли раствора йода в стакан с водой.

перен. капля, немного, чуточку

капля, немного, чуточку

Эстән янып-көйөүгә ҡарамаҫтан, кисерештәренең тамсыһын да иренә күрһәтергә ашыҡманы.

Несмотря на жар (чувств) внутри, (она) не спешила показать мужу никапли своих чувств.


өҫтәл

өҫтәл (nominative singular)
өҫтәлдәр (nominative plural)
өҫтәлдең (singular)
өҫтәлдәрҙең (plural)
өҫтәлгә (dative singular)
өҫтәлдәргә (dative plural)
өҫтәлде (accusative singular)
өҫтәлдәрҙе (accusative plural)
өҫтәлдә (singular)
өҫтәлдәрҙә (plural)
өҫтәлдән (singular)
өҫтәлдәрҙән (plural)

Из русск. стол, с протетической гласной в анлауте.

Бөгөнгө көндә яҙыу өҫтәлен көмпьютерһыҙ күҙ алдына килтереү ауыр.

В наши дни сложно представить письменныйстол без компьютера.

Таң алдынан акулалар, өҫтәлдәге ҡалдыҡҡа ташланған бирәндәр кеүек, балыҡ һөлдәһенә йәнә ташланды.

Перед рассветом акулы вновь накинулись на остов рыбы, словно обжоры, хватающие объедки состола.

Э. Хемингуэй, «Старик и море.»

Эрнест Хемингуэй

Старик и море.

перен. питание, еда, пища; рацион

питание, еда, пища; рацион

адъектив. настольный

өҫтәл уйыны

настольная игра


сығанаҡ

sɯ̞.ɢ̞ɑ.ˈnɑq

сығанаҡ (nominative singular)
сығанаҡтар (nominative plural)
сығанаҡтың (singular)
сығанаҡтарҙың (plural)
сығанаҡҡа (dative singular)
сығанаҡтарға (dative plural)
сығанаҡты (accusative singular)
сығанаҡтарҙы (accusative plural)
сығанаҡта (singular)
сығанаҡтарҙа (plural)
сығанаҡтан (singular)
сығанаҡтарҙан (plural)

тәүсығанаҡ

Ближайшее родство

существительные

сығыу

Ближайшее родство

Урта быуат яҙма сығанаҡтарына таянып, ғалим урындағы суфыйсылыҡ традицияһын өйрәнә.

Ученый, опираясь на средневековые письменныеисточники, изучает местную традицию суфизма.

Ысынбарлыҡҡа тап килгән, булып торған хәлдәрҙе оператив сағылдырған Интернет-сығанаҡтарға ихтыяж көндән-көн артасаҡ

С каждым днём будет расти потребность в Интернет-источниках, соответствующих реальности и оперативно отражающих происходящие события.

геогр. исток

месторождение


сығанаҡ

sɯ̞.ɢ̞ɑ.ˈnɑq

От пратюрк. *čɨkan(ak) «предплечье; локоть». Ср. кирг. чыканак, хакас. чығанах.

диал. вост.-башк., анат. локоть


ваҡ-төйәк

ваҡ-төйәк (nominative singular)
ваҡ-төйәктәр (nominative plural)
ваҡ-төйәктең (singular)
ваҡ-төйәктәрҙең (plural)
ваҡ-төйәккә (dative singular)
ваҡ-төйәктәргә (dative plural)
ваҡ-төйәкте (accusative singular)
ваҡ-төйәктәрҙе (accusative plural)
ваҡ-төйәктә (singular)
ваҡ-төйәктәрҙә (plural)
ваҡ-төйәктән (singular)
ваҡ-төйәктәрҙән (plural)

Парное слово к башк. ваҡ «мелкий».
Общетюркское; ср. казахск. уақ-түйек, кирг. убак-түйөк, тур. ufak-tefek в том же значении.

собир. мелочь, мелкие предметы; всякая всячина

мелочь, мелкие предметы; всякая всячина

перен. незначительные детали, обстоятельства; мелочи

Һәр нәмә лә ваҡ-төйәгенә тиклем ентекләп уйланылған.

Всё до мелочей продумано.

Ошондай ваҡ-төйәктән тормошобоҙ тора ла инде.

Из таких мелочей и состоит наша жизнь.

адъектив. мелкий, незначительный; мелочный

мелкий, незначительный; мелочный

ваҡ-төйәк көндәлек мәшәҡәт.

каждодневные мелкие хлопоты.


бишек

бишек (nominative singular)
бишектәр (nominative plural)
бишектең (singular)
бишектәрҙең (plural)
бишеккә (dative singular)
бишектәргә (dative plural)
бишекте (accusative singular)
бишектәрҙе (accusative plural)
бишектә (singular)
бишектәрҙә (plural)
бишектән (singular)
бишектәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *bešik «колыбель».

колыбель (колыбельный)

перен. родина


тиҫбе

тиҫбе (nominative singular)
тиҫбеләр (nominative plural)
тиҫбенең (singular)
тиҫбеләрҙең (plural)
тиҫбегә (dative singular)
тиҫбеләргә (dative plural)
тиҫбене (accusative singular)
тиҫбеләрҙе (accusative plural)
тиҫбелә (singular)
тиҫбеләрҙә (plural)
тиҫбенән (singular)
тиҫбеләрҙән (plural)

Из араб. تسبيح (tasbīḥ) ‘хвалить’.

религ. чётки


тәсбих

тәсбих (nominative singular)
тәсбихтәр (nominative plural)
тәсбихтең (singular)
тәсбихтәрҙең (plural)
тәсбихкә (dative singular)
тәсбихтәргә (dative plural)
тәсбихте (accusative singular)
тәсбихтәрҙе (accusative plural)
тәсбихтә (singular)
тәсбихтәрҙә (plural)
тәсбихтән (singular)
тәсбихтәрҙән (plural)

От араб. تسبيح (tasbīḥ) ‘хваление Бога; чётки’.

религ. чётки


тәһәрәт

тәһәрәт (nominative singular)
тәһәрәттәр (nominative plural)
тәһәрәттең (singular)
тәһәрәттәрҙең (plural)
тәһәрәткә (dative singular)
тәһәрәттәргә (dative plural)
тәһәрәтте (accusative singular)
тәһәрәттәрҙе (accusative plural)
тәһәрәттә (singular)
тәһәрәттәрҙә (plural)
тәһәрәттән (singular)
тәһәрәттәрҙән (plural)

От арабск. طهارة (ṭahārat) «омовение». Когнаты: казахск. дәрет, кирг. даарат, ее. тәһарәт и др.

религ. ритуальное омовение перед молитвой (в Исламе)

Тәһәрәт алыу/ҡылыу

совершить омовение.

Тыш тәһәрәт алыу менән эш бөтмәйҙер, булмаһа сын тәһәрәт әүүәл эстән.

Внешним омовением дело не кончается, если прежде нет истинного омовения (т.е. очищения) изнутри.


һауыт-һаба

hɑ.ˈwɯ̞t.hɑˌβɑ

һауыт-һаба (nominative singular)
һауыт-һабалар (nominative plural)
һауыт-һабаның (singular)
һауыт-һабаларҙың (plural)
һауыт-һабаға (dative singular)
һауыт-һабаларға (dative plural)
һауыт-һабаны (accusative singular)
һауыт-һабаларҙы (accusative plural)
һауыт-һабала (singular)
һауыт-һабаларҙа (plural)
һауыт-һабанан (singular)
һауыт-һабаларҙан (plural)

Парное слово к башк. һауыт «посуда, сосуд, ёмкость».
Второй компонент - монголизм: прамонг. *saba "сосуд, вместилище".

һауыт

Ближайшее родство

имена собственные

собир. посуда


ҡашығаяҡ

qɑ.ʂɯ̞.ɢ̞ɑ.ˈjɑq

ҡашығаяҡ (nominative singular)
ҡашығаяҡтың (singular)
ҡашығаяҡҡа (dative singular)
ҡашығаяҡты (accusative singular)
ҡашығаяҡта (singular)
ҡашығаяҡтан (singular)

Парное слово, исторически состоит из двух основ: др.-тюрк. *qašuq "ложка" (откуда и башк. ҡашыҡ) + *ajaq "чашка".

ҡашыҡ

Ближайшее родство

имена собственные

сынаяҡ

Ближайшее родство

имена собственные

собир. посуда


синыф

синыф (nominative singular)
синыфтар (nominative plural)
синыфтың (singular)
синыфтарҙың (plural)
синыфҡа (dative singular)
синыфтарға (dative plural)
синыфты (accusative singular)
синыфтарҙы (accusative plural)
синыфта (singular)
синыфтарҙа (plural)
синыфтан (singular)
синыфтарҙан (plural)

От арабск. صنف (ṣinf) «класс».

синыфташ

Ближайшее родство

существительные

синфи

Ближайшее родство

прилагательные

социол., полит. класс

Хаким синыф.

господствующий класс.

Әле төрлө баһалар буйынса Рәсәй халҡының 20-30 проценты урта синыфҡа ҡарай.

По разным оценкам, 20-30 процентов населения в настоящее время относятся к среднему классу.

школьн. класс

Башланғыс синыфтар уҡытыусыһы.

Учитель(ница) начальных классов.


һөтимәр

һөтимәр (nominative singular)
һөтимәрҙәр (nominative plural)
һөтимәрҙең (singular)
һөтимәрҙәрҙең (plural)
һөтимәргә (dative singular)
һөтимәрҙәргә (dative plural)
һөтимәрҙе (accusative singular)
һөтимәрҙәрҙе (accusative plural)
һөтимәрҙә (singular)
һөтимәрҙәрҙә (plural)
һөтимәрҙән (singular)
һөтимәрҙәрҙән (plural)

Сложение основ: башк. һөт «молоко» + башк. имеү «сосать».

биол. млекопитающее

млекопитающее

Билдәле булыуынса, ташкүмер дәүерендә Ерҙә һөтимәрҙәр ҙә, ҡоштар ҙа булмаған; һаҙамыҡтарҙа ҡаҙаяҡ һәм ҡырҡбыуын ағастары үҫкән.

Как известно, в Каменноугольном периоде на Земле не было ни млекопитающих, ни птиц; в болотистых местах росли папортники и хвощи.


дәүер

дәүер (nominative singular)
дәүерҙәр (nominative plural)
дәүерҙең (singular)
дәүерҙәрҙең (plural)
дәүергә (dative singular)
дәүерҙәргә (dative plural)
дәүерҙе (accusative singular)
дәүерҙәрҙе (accusative plural)
дәүерҙә (singular)
дәүерҙәрҙә (plural)
дәүерҙән (singular)
дәүерҙәрҙән (plural)

От перс. دور (dour) «период, эра».

Совет дәүерендә матбуғат партияның иң үткер ҡоралдарының береһе булды.

В советскую эпоху печать была одним из самых мощных (букв. острых) инструментов партии.

геол. период

Боҙлоҡ дәүере

ледниковый период.

Как известно, в Каменноугольном периоде на Земле не было ни млекопитающих, ни птиц; в болотистых местах росли гигантские папортники и хвощи.


хикәйә

хикәйә (nominative singular)
хикәйәләр (nominative plural)
хикәйәнең (singular)
хикәйәләрҙең (plural)
хикәйәгә (dative singular)
хикәйәләргә (dative plural)
хикәйәне (accusative singular)
хикәйәләрҙе (accusative plural)
хикәйәлә (singular)
хикәйәләрҙә (plural)
хикәйәнән (singular)
хикәйәләрҙән (plural)

От арабск. حكاية (hikaaya) «история».

филол. рассказ


сепрәк

сепрәк (nominative singular)
сепрәктәр (nominative plural)
сепрәктең (singular)
сепрәктәрҙең (plural)
сепрәккә (dative singular)
сепрәктәргә (dative plural)
сепрәкте (accusative singular)
сепрәктәрҙе (accusative plural)
сепрәктә (singular)
сепрәктәрҙә (plural)
сепрәктән (singular)
сепрәктәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *čepürek "тряпка".

Тау эйәһенә, артылыш эйәһенә ағасҡа сепрәк бәйләйҙәр.

Для духа горы, духа перевала привязывают к дереву тряпку.

перен., пренебр. одежда; тряпки

одежда; тряпки

Ағас күрке — япраҡ, кеше күрке — сепрәк.

Украшение дерева — листья, украшение человека — одежда.

Ә беҙҙең Өфөнөң Үҙәк баҙарында француз хушбуйы, ҡытай сепрәге һаталар.

А на Центральном рынке нашей Уфы торгуют французской парфюмерией и китайскими тряпками.

«Ауылда ҡалырғамы...», 06-04-2012 гг. // «Киске Өфө»

Ауылда ҡалырғамы...

перен. тряпичный, тряпочный

тряпичный, тряпочный

сепрәк ҡурсаҡ

тряпичная кукла


сепрәк-сапраҡ

сепрәк-сапраҡ (nominative singular)
сепрәк-сапраҡтар (nominative plural)
сепрәк-сапраҡтың (singular)
сепрәк-сапраҡтарҙың (plural)
сепрәк-сапраҡҡа (dative singular)
сепрәк-сапраҡтарға (dative plural)
сепрәк-сапраҡты (accusative singular)
сепрәк-сапраҡтарҙы (accusative plural)
сепрәк-сапраҡта (singular)
сепрәк-сапраҡтарҙа (plural)
сепрәк-сапраҡтан (singular)
сепрәк-сапраҡтарҙан (plural)

Парное слово к сепрәк.

собир. тряпьё; ветошь

тряпьё; ветошь

Байрам һуңында һаламдан, сепрәк-сапраҡтан эшләнгән ҡарасҡыны яндырып, ҡышты оҙаттылар.

В конце праздника подожгли чучело, сделанное из соломы и тряпья (и таким образом) проводили зиму.


Эльбрус

геогр. Эльбрус


тоҡсай

тоҡсай (nominative singular)
тоҡсайҙар (nominative plural)
тоҡсайҙың (singular)
тоҡсайҙарҙың (plural)
тоҡсайға (dative singular)
тоҡсайҙарға (dative plural)
тоҡсайҙы (accusative singular)
тоҡсайҙарҙы (accusative plural)
тоҡсайҙа (singular)
тоҡсайҙарҙа (plural)
тоҡсайҙан (singular)
тоҡсайҙарҙан (plural)

Диминутив от башк. тоҡ «мешок».

тоҡ

Ближайшее родство

существительные

Бер аҙ уйлап торғас, [Ҡотләхмәт] юл тоҡсайынан бер әсмүхә сәй алып, унайһыҙланып ҡына Гөлғәйшәгә һуҙҙы.

Подумав некоторое время, [Кутлахмет] достал из своего дорожного мешка осьмушку чая и, смущаясь, протянул его Гульгайше.

Зайнаб Биишева.

Зайнаб Биишева.

сәй тоҡсайы

пакетик чая.

перен. в изафетных конструкциях, о человеке:

в изафетных конструкциях, о человеке:

Һүҙ тоҡсайы

Аҡыл тоҡсайы

Ғәйбәт тоҡсайы

Мин, икеле тоҡсайы, бер миллионлыҡ машинала елдерәм, һин, отличник, урам һеперәһең.

Я, двоечник, гоняю на машине стоимостью в миллион, а ты, отличник, метёшь улицу.


тоҡсай

Расширение значения от башк. тоҡсай «мешочек».

анат. мошонка


ғәйбәт

ғәйбәт (nominative singular)
ғәйбәттәр (nominative plural)
ғәйбәттең (singular)
ғәйбәттәрҙең (plural)
ғәйбәткә (dative singular)
ғәйбәттәргә (dative plural)
ғәйбәтте (accusative singular)
ғәйбәттәрҙе (accusative plural)
ғәйбәттә (singular)
ғәйбәттәрҙә (plural)
ғәйбәттән (singular)
ғәйбәттәрҙән (plural)

От арабск. عيبة «сплетни».

сплетня; пересуды, кривотолки

Исламда ғәйбәт таратыу — хәрәм ғәмәл.

В исламе распространение сплетен — это запретное действо.


шыршы

шыршы (nominative singular)
шыршылар (nominative plural)
шыршының (singular)
шыршыларҙың (plural)
шыршыға (dative singular)
шыршыларға (dative plural)
шыршыны (accusative singular)
шыршыларҙы (accusative plural)
шыршыла (singular)
шыршыларҙа (plural)
шыршынан (singular)
шыршыларҙан (plural)

Шыршы орлоҡтары урман ҡоштарына һәм тейенгә, сысҡанға ем булып тора.

Семена ели являются кормом для лесных птиц, белок и мышей.

Шыршы башына ҡатырғанан ҡырҡылған ҡыҙыл йондоҙ ҡуйҙыҡ.

На вершину ёлки мы прикрепили вырезанную из картона красную звезду.

адъектив. еловый


ҡарағай

Ba-ҡарағай.ogg

ҡарағай (nominative singular)
ҡарағайҙар (nominative plural)
ҡарағайҙың (singular)
ҡарағайҙарҙың (plural)
ҡарағайға (dative singular)
ҡарағайҙарға (dative plural)
ҡарағайҙы (accusative singular)
ҡарағайҙарҙы (accusative plural)
ҡарағайҙа (singular)
ҡарағайҙарҙа (plural)
ҡарағайҙан (singular)
ҡарағайҙарҙан (plural)

ботан. сосна

Беҙҙең өйөбөҙ ҡарағайҙан буралған.

Наша изба срублена из сосны.

адъектив. сосновый

Сеймал ѳсѳн алыҫ йѳрѳйһѳ түгел — ҡарағай урманы ауыл янында уҡ шаулап тора.

За сырьём далеко ездить не надо — сосновый лес шумит сразу за деревней.


ҡарағас

ҡарағас (nominative singular)
ҡарағастар (nominative plural)
ҡарағастың (singular)
ҡарағастарҙың (plural)
ҡарағасҡа (dative singular)
ҡарағастарға (dative plural)
ҡарағасты (accusative singular)
ҡарағастарҙы (accusative plural)
ҡарағаста (singular)
ҡарағастарҙа (plural)
ҡарағастан (singular)
ҡарағастарҙан (plural)

ботан. лиственница

адъектив. лиственничный

лиственничный

Бүрәнәләрҙән ҡарағас һағыҙы еҫе аңҡып тора.

От брёвен пахнет лиственничной смолой.


уҫаҡ

уҫаҡ (nominative singular)
уҫаҡтар (nominative plural)
уҫаҡтың (singular)
уҫаҡтарҙың (plural)
уҫаҡҡа (dative singular)
уҫаҡтарға (dative plural)
уҫаҡты (accusative singular)
уҫаҡтарҙы (accusative plural)
уҫаҡта (singular)
уҫаҡтарҙа (plural)
уҫаҡтан (singular)
уҫаҡтарҙан (plural)

Происходит от ??

ботан. осина

адъектив. осиновый


йүкә

йүкә (nominative singular)
йүкәләр (nominative plural)
йүкәнең (singular)
йүкәләрҙең (plural)
йүкәгә (dative singular)
йүкәләргә (dative plural)
йүкәне (accusative singular)
йүкәләрҙе (accusative plural)
йүкәлә (singular)
йүкәләрҙә (plural)
йүкәнән (singular)
йүкәләрҙән (plural)

адъектив. липовый

Йүкә балы тәмле, хуш еҫле, ҙур дауалау көсөнә эйә.

Липовый мёд вкусен, ароматен и обладает великой лечебной силой.


йүкә

Значения вторичны по отношению к башк. йүкә «липа». Мочалки у башкир изготавливались из липового лыка.

липовое лыко


ҡарама

ҡарама (nominative singular)
ҡарамалар (nominative plural)
ҡараманың (singular)
ҡарамаларҙың (plural)
ҡарамаға (dative singular)
ҡарамаларға (dative plural)
ҡараманы (accusative singular)
ҡарамаларҙы (accusative plural)
ҡарамала (singular)
ҡарамаларҙа (plural)
ҡараманан (singular)
ҡарамаларҙан (plural)

адъектив. вязовый


мышар

мышар (nominative singular)
мышарҙар (nominative plural)
мышарҙың (singular)
мышарҙарҙың (plural)
мышарға (dative singular)
мышарҙарға (dative plural)
мышарҙы (accusative singular)
мышарҙарҙы (accusative plural)
мышарҙа (singular)
мышарҙарҙа (plural)
мышарҙан (singular)
мышарҙарҙан (plural)

ботан. рябина

адъектив. рябиновый


муйыл

муйыл (nominative singular)
муйылдар (nominative plural)
муйылдың (singular)
муйылдарҙың (plural)
муйылға (dative singular)
муйылдарға (dative plural)
муйылды (accusative singular)
муйылдарҙы (accusative plural)
муйылда (singular)
муйылдарҙа (plural)
муйылдан (singular)
муйылдарҙан (plural)

От монг. *mojil. Когнаты: казахск. мойыл, кирг. моюл.

ботан. черёмуха

Минең йәнем тыуған Уралымда ҡалды: муйыл сәскә атҡан туғайҙарҙы төшөмдә күреп йыш ҡына уянам.

Душа моя осталась на родном Урале: частенько я просыпаюсь (ночью) от того, что вижу во сне, как черемуха цветёт в поймах рек.

адъектив. черёмуховый


ерек

ерек (nominative singular)
еректәр (nominative plural)
еректең (singular)
еректәрҙең (plural)
ереккә (dative singular)
еректәргә (dative plural)
еректе (accusative singular)
еректәрҙе (accusative plural)
еректә (singular)
еректәрҙә (plural)
еректән (singular)
еректәрҙән (plural)

адъектив. ольховый

Ерек төтөнөнә ыҫталған ҡорот.

курут (высушенный творог), копчёный на ольховом дыму.


алмағас

алмағас (nominative singular)
алмағастар (nominative plural)
алмағастың (singular)
алмағастарҙың (plural)
алмағасҡа (dative singular)
алмағастарға (dative plural)
алмағасты (accusative singular)
алмағастарҙы (accusative plural)
алмағаста (singular)
алмағастарҙа (plural)
алмағастан (singular)
алмағастарҙан (plural)

Сложение основ: башк. алма «яблоко» + башк. ағас «дерево».

Мәктәп баҡсаһында алмағастар сәскә ата.

В школьном саду цветутяблони.

адъектив. яблоневый


саған

саған (nominative singular)
сағандар (nominative plural)
сағандың (singular)
сағандарҙың (plural)
сағанға (dative singular)
сағандарға (dative plural)
сағанды (accusative singular)
сағандарҙы (accusative plural)
сағанда (singular)
сағандарҙа (plural)
сағандан (singular)
сағандарҙан (plural)

адъектив. кленовый


пәйғәмбәр

пәйғәмбәр (nominative singular)
пәйғәмбәрҙәр (nominative plural)
пәйғәмбәрҙең (singular)
пәйғәмбәрҙәрҙең (plural)
пәйғәмбәргә (dative singular)
пәйғәмбәрҙәргә (dative plural)
пәйғәмбәрҙе (accusative singular)
пәйғәмбәрҙәрҙе (accusative plural)
пәйғәмбәрҙә (singular)
пәйғәмбәрҙәрҙә (plural)
пәйғәмбәрҙән (singular)
пәйғәмбәрҙәрҙән (plural)

От перс. پیامبر (peyğambar) «пророк».

религ. пророк

Ибраһим пәйғәмбәр

Пророк Ибрагим (Авраам).

Нәҡ ошо төндә Ҡөръән Кәримдең тәүге аяттары Ябраил фәрештә аша Мөхәммәт пәйғәмбәргә с.ғ.с. тапшырыла башлай.

Как раз в эту ночь первые аяты Святого Корана начинают передаваться пророку Мухаммаду (да благословит его Аллах и приветствует) через ангела Джабраила.


мәсет

мәсет (nominative singular)
мәсеттәр (nominative plural)
мәсеттең (singular)
мәсеттәрҙең (plural)
мәсеткә (dative singular)
мәсеттәргә (dative plural)
мәсетте (accusative singular)
мәсеттәрҙе (accusative plural)
мәсеттә (singular)
мәсеттәрҙә (plural)
мәсеттән (singular)
мәсеттәрҙән (plural)

От араб. مسجد (masjid) ‘мечеть’

религ. мечеть

Өфөнөң Һупайлы биҫтәһендә яңы мәсет һалына.

В уфимском микрорайоне Сипайлово строится новаямечеть.

Был көндө ир-аттар иртә таңдан тороп мәсеткә йүнәлә.

В этот день мужчины встают рано утром и направляются вмечеть.


сиркәү

сиркәү (nominative singular)
сиркәүҙәр (nominative plural)
сиркәүҙең (singular)
сиркәүҙәрҙең (plural)
сиркәүгә (dative singular)
сиркәүҙәргә (dative plural)
сиркәүҙе (accusative singular)
сиркәүҙәрҙе (accusative plural)
сиркәүҙә (singular)
сиркәүҙәрҙә (plural)
сиркәүҙән (singular)
сиркәүҙәрҙән (plural)

От русск. церковь.

религ. церковь

Католик сиркәүе.

Католическаяцерковь.

Йылъяҙма һөйләүенсә, 1124 йылда Киев ике көн яна, 600 сиркәү юҡҡа сыға.

Как сообщает летопись, Киев в 1124 году горел два дня, сгорело 600церквей.

адъектив. церковный

Әлеге көндә копт теле тик сиркәү теле булараҡ ҡына һаҡланған.

В наши дни коптский язык сохраняется лишь в качествецерковного языка.


йылъяҙма

jɯ̞ɫ.jɑð.ˈmɑ

йылъяҙма (nominative singular)
йылъяҙмалар (nominative plural)
йылъяҙманың (singular)
йылъяҙмаларҙың (plural)
йылъяҙмаға (dative singular)
йылъяҙмаларға (dative plural)
йылъяҙманы (accusative singular)
йылъяҙмаларҙы (accusative plural)
йылъяҙмала (singular)
йылъяҙмаларҙа (plural)
йылъяҙманан (singular)
йылъяҙмаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. йыл «год» + башк. яҙма «письменность; написанное».

летопись; хроника

Как сообщаетлетопись, Киев в 1124 году горел два дня, сгорело 600 церквей.

адъектив. летописный


ашхана

ашхана (nominative singular)
ашханалар (nominative plural)
ашхананың (singular)
ашханаларҙың (plural)
ашханаға (dative singular)
ашханаларға (dative plural)
ашхананы (accusative singular)
ашханаларҙы (accusative plural)
ашханала (singular)
ашханаларҙа (plural)
ашхананан (singular)
ашханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. аш «еда, пища» + башк. -хана «заведение, здание».

 Статья нуждается в доработке.
Это незаконченная статья. Вы можете помочь проекту, исправив и дополнив её.
(См. Общепринятые правила).

Мәктәп ашханаһы.

школьная столовая.

Хәйриә ашханаһы.

Благотворительная столовая.

Элегерәк ашханалары булмаған урындарҙа хужалыҡ етәкселәре, ашау ваҡыты етһә, юғарынан килгән етәкселәрҙе өйөнә алып ҡайтып ашата торғайны.

Раньше в местах (населённых пунктах), где не было столовых, руководители хозяйств приглашали высокопоставленных (букв. приехавших сверху) руководителей на обед к себе домой.

«Умартасылыҡ — Башҡортостан биҙәге», 09-2011 гг. // «Ағиҙел»

Умартасылыҡ — Башҡортостан биҙәге

адъектив. столовый; кухонный

столовый; кухонный

Ашхана өҫтәле.

кухонный стол.


сәйхана

сәйхана (nominative singular)
сәйханалар (nominative plural)
сәйхананың (singular)
сәйханаларҙың (plural)
сәйханаға (dative singular)
сәйханаларға (dative plural)
сәйхананы (accusative singular)
сәйханаларҙы (accusative plural)
сәйханала (singular)
сәйханаларҙа (plural)
сәйхананан (singular)
сәйханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. сәй «чай» + башк. -хана «заведение, здание».

чайхана, чайная


ҡунаҡ

ҡунаҡ (nominative singular)
ҡунаҡтар (nominative plural)
ҡунаҡтың (singular)
ҡунаҡтарҙың (plural)
ҡунаҡҡа (dative singular)
ҡунаҡтарға (dative plural)
ҡунаҡты (accusative singular)
ҡунаҡтарҙы (accusative plural)
ҡунаҡта (singular)
ҡунаҡтарҙа (plural)
ҡунаҡтан (singular)
ҡунаҡтарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. (др.-уйг.) qonuq "гость".

ҡунаҡхана

Ближайшее родство

существительные

Йола буйынса, тәү һүҙҙе иң хөрмәтле ҡунаҡ тотто.

По обычаю, первое слово предоставляли самому уважаемому гостю.


ҡунаҡхана

ҡунаҡхана (nominative singular)
ҡунаҡханалар (nominative plural)
ҡунаҡхананың (singular)
ҡунаҡханаларҙың (plural)
ҡунаҡханаға (dative singular)
ҡунаҡханаларға (dative plural)
ҡунаҡхананы (accusative singular)
ҡунаҡханаларҙы (accusative plural)
ҡунаҡханала (singular)
ҡунаҡханаларҙа (plural)
ҡунаҡхананан (singular)
ҡунаҡханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. ҡунаҡ «гость» + башк. -хана «заведение».

 Статья нуждается в доработке.
Это незаконченная статья. Вы можете помочь проекту, исправив и дополнив её.
В частности, следует уточнить сведения о:
*семантике
(См. Общепринятые правила).

гостиница, отель

Ә бына шәхси ҡунаҡхана асыу — уныһы инде беҙҙең өсөн бөтөнләй ят күренеш.

А вот открыть частнуюгостиницу — это явление для нас уже абсолютно чуждое.

Республикабыҙҙа туризмды үҫтерер өсөн хозур тәбиғәт менән халҡыбыҙҙың ҡунаҡсылыҡ йолалары ғына аҙ — юлдар төҙөү, ҡунаҡханалар һалыу кәрәк.

Чтобы развивать туризм в нашей республике, красивой природы и традиций гостеприимства нашего народа недостаточно — нужно строить дороги, закладывать гостиницы.

адъектив. гостиничный


кәштә

кәштә (nominative singular)
кәштәләр (nominative plural)
кәштәнең (singular)
кәштәләрҙең (plural)
кәштәгә (dative singular)
кәштәләргә (dative plural)
кәштәне (accusative singular)
кәштәләрҙе (accusative plural)
кәштәлә (singular)
кәштәләрҙә (plural)
кәштәнән (singular)
кәштәләрҙән (plural)

Этимология неисследована.
Соответствие с тат. киштә «полка» тривиально.
Связь с казахск. текше, кирг. текче «полка» — под вопросом.

Китап кәштәһе

книжная полка.

Башҡортостан дарыуханалары кәштәләрендә бөгөн аспирин күрмәҫһең.

На полках аптек Башкортостана сегодня не увидишь аспирина.


тирмән

тирмән (nominative singular)
тирмәндәр (nominative plural)
тирмәндең (singular)
тирмәндәрҙең (plural)
тирмәнгә (dative singular)
тирмәндәргә (dative plural)
тирмәнде (accusative singular)
тирмәндәрҙе (accusative plural)
тирмәндә (singular)
тирмәндәрҙә (plural)
тирмәндән (singular)
тирмәндәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *tegirmän "мельница".

тирмәнсе

Ближайшее родство

существительные

Ел тирмәне

Ветряная мельница.

Һыу тирмәне

Водяная мельница.

Ҡул тирмәне

Ручная мельница.


тәгәрмәс

тәгәрмәс (nominative singular)
тәгәрмәстәр (nominative plural)
тәгәрмәстең (singular)
тәгәрмәстәрҙең (plural)
тәгәрмәскә (dative singular)
тәгәрмәстәргә (dative plural)
тәгәрмәсте (accusative singular)
тәгәрмәстәрҙе (accusative plural)
тәгәрмәстә (singular)
тәгәрмәстәрҙә (plural)
тәгәрмәстән (singular)
тәгәрмәстәрҙән (plural)

Общетюркское.

Машинаның тәгәрмәсен алыштырыр кәрәк.

Нужно поменятьколёса у машины.

перен. колесо

Тормош тәгәрмәсе, бер ни булмағандай, һаман үҙ яйы менән алға тәгәрәй.

Колесо жизни всё катится вперёд на свой лад, как будто ничего и не случилось.

Фекерҙәребеҙҙе хөкүмәткә лә яҙып белдерҙек, тик тәгәрмәс урынынан ҡуҙғалманы әле.

Мы уже сообщили своё мнение письменно правительству, но дело (букв. колесо) так и не сдвинулось с места.


дарыу

дарыу (nominative singular)
дарыуҙар (nominative plural)
дарыуҙың (singular)
дарыуҙарҙың (plural)
дарыуға (dative singular)
дарыуҙарға (dative plural)
дарыуҙы (accusative singular)
дарыуҙарҙы (accusative plural)
дарыуҙа (singular)
дарыуҙарҙа (plural)
дарыуҙан (singular)
дарыуҙарҙан (plural)

От перс. دارو (dâru) "лекарство".

дарыухана

Ближайшее родство

существительные

Тымау дарыуы.

Лекарство от насморка.

Күптәр, төрлө дарыу йотҡансы халыҡ медицинаһы буйынса үләндәр менән дауаланыу файҙалыраҡ, ти.

Многие считают, что лечиться травами в соответствии с народной медициной полезнее, чем глотать разные таблетки.

«Организмығыҙға тейешле иғтибар бирегеҙ!», 07-07-2009 гг. // «Йәшлек»

Организмығыҙға тейешле иғтибар бирегеҙ!

адъектив. лекарственный

лекарственный

Былар ябай сәскә түгел, дарыу үләндәре.

Это не простые цветы, а лекарственные травы.


дарыухана

dɑ.ˌrɯ̞w.χɑ.ˈnɑ

дарыухана (nominative singular)
дарыуханалар (nominative plural)
дарыухананың (singular)
дарыуханаларҙың (plural)
дарыуханаға (dative singular)
дарыуханаларға (dative plural)
дарыухананы (accusative singular)
дарыуханаларҙы (accusative plural)
дарыуханала (singular)
дарыуханаларҙа (plural)
дарыухананан (singular)
дарыуханаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. дарыу «лекарство» + башк. -хана «заведение».

дарыу

Ближайшее родство

существительные

Дарыуханала дингеҙ һыуы нигеҙендә эшләнгән спрей һатып алығыҙ һәм көнөнә бер нисә тапҡыр танауҙы сайҡағыҙ.

Купите в аптеке спрей, изготовленный на основе морской воды, и промывайте нос несколько раз в день.

адъектив. аптечный


дингеҙ

дингеҙ (nominative singular)
дингеҙҙәр (nominative plural)
дингеҙҙең (singular)
дингеҙҙәрҙең (plural)
дингеҙгә (dative singular)
дингеҙҙәргә (dative plural)
дингеҙҙе (accusative singular)
дингеҙҙәрҙе (accusative plural)
дингеҙҙә (singular)
дингеҙҙәрҙә (plural)
дингеҙҙән (singular)
дингеҙҙәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. teŋiz "море".

Урта дингеҙ.

Средиземное море.

Архипелагтар дингеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала.

Архипелаги могут располагаться в море отдельно или рядом с большими массивами суши.

адъектив. морской

Купите в аптеке спрей, иготовленный на основе морской воды, и промывайте нос несколько раз в день.


тәүтормош

ˈtæw.tʊ̞r.ˌmʊ̞ʂ

тәүтормош (nominative singular)
тәүтормоштоң (singular)
тәүтормошҡа (dative singular)
тәүтормошто (accusative singular)
тәүтормошта (singular)
тәүтормоштан (singular)

Сложение основ: башк. тәү- «первоначальный, первичный» + башк. тормош «жизнь».

истор. доисторическое время; первобытное общество; первобытнообщинный строй

Шүлгәнташ мәмерйәһе үҙенең тәүтормоштан һаҡланып ҡалған ташта уйылған һүрәттәре өсөн киң танылған.

Пещера «Шульганташ» знаменита своими наскольными рисунками, сохранившимися с первобытных времён.

Күреүебеҙсә, тәүтормошто өйрәнгән ғалимдар тулы булмаған өҙөк-өҙөк мәғлүмәткә таянып эш итергә мәжбүр; бындай мәғлүмәттән һығымта яһап интерпретация биреү бик ауырға төшә.

Как видим, учёные, изучающие доисторическую эпоху, вынужены работать, опираясь на фрагментарные данные; делать из таких данных выводы и интерпретировать их бывает очень тяжело.

адъектив. доисторический; первобытный, первобытнообщинный

Таштан яһалған тәүтормош хеҙмәт ҡоралдары.

Первобытные орудия труда, изготовленные из камня.

перен. примитивный; допотопный

примитивный; допотопный


шарт

шарт (nominative singular)
шарттар (nominative plural)
шарттың (singular)
шарттарҙың (plural)
шартҡа (dative singular)
шарттарға (dative plural)
шартты (accusative singular)
шарттарҙы (accusative plural)
шартта (singular)
шарттарҙа (plural)
шарттан (singular)
шарттарҙан (plural)

От арабск. شرط (šarṭ) "условие".

Торлаҡ шарттары

Жилищныеусловия.

лингв. условный

Шарт һөйкәлешендә торған ҡайһы бер ҡылым формалары, шарт төшөнсәһен юғалтып, һөйләмдә инеш һүҙ, ярҙамлыҡ һүҙҙәр функцияларын үтәп йөрөйҙәр.

Некоторые глагольные формы, стоящие в условном наклонении, теряютусловную семантику и выполняют в предложении функцию вводных (или) вспомогательных слов.


йүтәл

йүтәл (nominative singular)
йүтәлдәр (nominative plural)
йүтәлдең (singular)
йүтәлдәрҙең (plural)
йүтәлгә (dative singular)
йүтәлдәргә (dative plural)
йүтәлде (accusative singular)
йүтәлдәрҙе (accusative plural)
йүтәлдә (singular)
йүтәлдәрҙә (plural)
йүтәлдән (singular)
йүтәлдәрҙән (plural)

физиол. кашель


йүткерек

физиол. кашель


тәүсығанаҡ

ˈtæw.sɯ̞.ɢ̞ɑ.ˌnɑq

тәүсығанаҡ (nominative singular)
тәүсығанаҡтар (nominative plural)
тәүсығанаҡтың (singular)
тәүсығанаҡтарҙың (plural)
тәүсығанаҡҡа (dative singular)
тәүсығанаҡтарға (dative plural)
тәүсығанаҡты (accusative singular)
тәүсығанаҡтарҙы (accusative plural)
тәүсығанаҡта (singular)
тәүсығанаҡтарҙа (plural)
тәүсығанаҡтан (singular)
тәүсығанаҡтарҙан (plural)

Сложение основ: башк. тәү- «первоначальный, первичный» + башк. сығанаҡ «источник».

сығанаҡ

Ближайшее родство

существительные

сығыу

Ближайшее родство

первоисточник; оригинал; информация из первых рук

Мәғлүмәттең тәүсығанағы

первоисточник данных.

Һирәк хәл: булған өлгөгә оҡшатып яҙылған әҫәр тәүсығанағына ҡарағанда киңерәк, көслөрәк булып сыҡты.

Редкий случай: произведение, написанное как подражание (уже) существующему образцу, оказалось шире и сильнее первоисточника.

Авторға, әгәр ҙә ул тарих фәндәре докторы йәки кандидаты кеүек ғалимдар тапҡан тәүсығанаҡтарға шикләнеп ҡарай икән, башҡа мәғлүмәттәр килтерелгән дүрт тәүсығанаҡ тап та үҙеңдекен иҫбатла, тип әйтке килә.

Автору же, коли он с сомнением смотрит на первоисточники, обнаруженные такими учёными, как доктора или кандидаты исторических наук, хочется заявить: найди четыре первоисточника, в которых приводятся другие данные, и докажи свою (точку зрения).

«Тарихҡа яңы "аңлатма"мы был?», 2012 г. // «Ағиҙел»

Тарихҡа яңы "аңлатма"мы был?


өлгө

өлгө (nominative singular)
өлгөләр (nominative plural)
өлгөнөң (singular)
өлгөләрҙең (plural)
өлгөгә (dative singular)
өлгөләргә (dative plural)
өлгөнө (accusative singular)
өлгөләрҙе (accusative plural)
өлгөлә (singular)
өлгөләрҙә (plural)
өлгөнән (singular)
өлгөләрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *ülgü "величина, мера, размер".

образец, образчик; эталон

модель; пример

Балалар ата-әсәләренән өлгө ала.

Дети берут пример с родителей.

прецедент; аналогичный случай


күҙ

күҙ (nominative singular)
күҙҙәр (nominative plural)
күҙҙең (singular)
күҙҙәрҙең (plural)
күҙгә (dative singular)
күҙҙәргә (dative plural)
күҙҙе (accusative singular)
күҙҙәрҙе (accusative plural)
күҙҙә (singular)
күҙҙәрҙә (plural)
күҙҙән (singular)
күҙҙәрҙән (plural)

Происходит от пратюркск. *göŕ / *köŕ «глаз; зрение», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. köz «глаз», башк. күҙ, кр.-тат. köz, карач.-балк. кёз, каракалп. koʻz, кумыкск. гёз, ногайск. коьз, казахск., кирг. көз, южн.-алтайск., шорск. кӧс, османск. گوز (göz), тур., азерб., гагаузск., туркм. göz, узб. koʻz (кўз), уйгурск. كۆز (köz), тат. күз (küz), чувашск. куҫ и др.

күҙлек

Ближайшее родство

существительные

анат. глаз; глаза

ҡыҫыҡ күҙ

перен. зрение; острота зрения

зрение; острота зрения

перен. глазок; окуляр; отверстие для загладывания

перен. отверстие, ушко

отверстие, ушко

энә күҙе

мәрйен күҙе

отверстие в бусинке

сглаз, дурной глаз

Бәләкәс баланы яман күҙҙән һаҡлып өс йәшкәсә кешегә күрһәтмәгәндәр.

Маленького ребёнка до трёх лет не показывали чужим людям, чтобы защитить его отдурного глаза.

адъектив. глазной

Өфө күҙ ауырыуҙары институты

Уфимский институтглазных болезней


дөгө

дөгө (nominative singular)
дөгөнөң (singular)
дөгөгә (dative singular)
дөгөнө (accusative singular)
дөгөлә (singular)
дөгөнән (singular)

Мысырҙа башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр

В Египте большей частью выращивают рис, хлопок, пшеницу, овощи и фрукты.

адъектив. рисовый

дөгө бутҡаһы

рисовая каша


Мысыр

Мысыр (nominative singular)
Мысырҙың (singular)
Мысырға (dative singular)
Мысырҙы (accusative singular)
Мысырҙа (singular)
Мысырҙан (singular)

Происходит от арабск. مصر (miṣr) «Египет».

геогр. Египет

Боронғо Мысыр

Древний Египет.

Мысырҙа башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр.

адъектив. египетский

Мысыр ғәрәп теленең үҙенсәлектәре.

Особенности египетского арабского языка.


Сүриә

Сүриә (nominative singular)
Сүриәнең (singular)
Сүриәгә (dative singular)
Сүриәне (accusative singular)
Сүриәлә (singular)
Сүриәнән (singular)

Из араб. سوريا (sūriyā) ‘Сирия’.

геогр., полит. Сирия

АҠШ етәкселеге граждандарын Сүриәгә барыуҙан тыйылып торорға саҡырҙы.

Администрация США призвала граждан (США) воздержаться от поездок вСирию.

«Ғәлиә»лә башлыса Мысырҙа, Сүриәлә, Төркиәлә белем алған билдәле ғалимдар һәм дин белгестәре уҡыта.

В (медресе) «Галия» преподают известные учёные и знатоки религии (ислама), получившие образование преимущественно в Египте,Сирии и Турции.

адъектив. сирийский


Ҡытай

Ҡытай (nominative singular)
Ҡытайҙың (singular)
Ҡытайға (dative singular)
Ҡытайҙы (accusative singular)
Ҡытайҙа (singular)
Ҡытайҙан (singular)

От др.-тюрк. Qïtaǰ.

геогр., полит. Китай

Ебәк Юлы Ҡытайҙың эре сауҙа үҙәктәрен Яҡын Көнсығыш һәм Көньяҡ Европа менән тоташтырған.

(Великий) Шёлковый путь связывал крупные торговые центрыКитая с Ближним Востоком и Южной Европой.


ағза

ағза (nominative singular)
ағзалар (nominative plural)
ағзаның (singular)
ағзаларҙың (plural)
ағзаға (dative singular)
ағзаларға (dative plural)
ағзаны (accusative singular)
ағзаларҙы (accusative plural)
ағзала (singular)
ағзаларҙа (plural)
ағзанан (singular)
ағзаларҙан (plural)

Из араб. اعضا (ʾaʿḍāʾ), мн. ч. от араб. عضو (ʿuḍw ~ ʿiḍw) ‘орган; член’.

ағзалыҡ

Ближайшее родство

существительные

анат., биол. орган, часть тела, член

орган, часть тела, член

член (общества, организации)


ойошма

ойошма (nominative singular)
ойошмалар (nominative plural)
ойошманың (singular)
ойошмаларҙың (plural)
ойошмаға (dative singular)
ойошмаларға (dative plural)
ойошманы (accusative singular)
ойошмаларҙы (accusative plural)
ойошмала (singular)
ойошмаларҙа (plural)
ойошманан (singular)
ойошмаларҙан (plural)

Отглагольное существительное: глагольная основа башк. ойош- «организовываться, формироваться» + суффикс -ма, образующий отглагольные существительные.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы

Организация Объединенных Наций.

Беҙҙең ойошма конкурент көрәшенән ҡурҡмай.

Наша организация не боится конкурентной борьбы.


әҙәбиәт

æ.ðæ.bʲi.ˈʲæt

әҙәбиәт (nominative singular)
әҙәбиәттәр (nominative plural)
әҙәбиәттең (singular)
әҙәбиәттәрҙең (plural)
әҙәбиәткә (dative singular)
әҙәбиәттәргә (dative plural)
әҙәбиәтте (accusative singular)
әҙәбиәттәрҙе (accusative plural)
әҙәбиәттә (singular)
әҙәбиәттәрҙә (plural)
әҙәбиәттән (singular)
әҙәбиәттәрҙән (plural)

арабск. ادبيّات (ʾádabiyât) «литература».

Нәфис әҙәбиәт

Художественная литература.

Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттар үтеп инә.

В Средние века в башкирскую литературу проникают многие сюжеты из арабской, персидской, индийской, позже из турецкой литературы.

школьн. литература

Урта мәктәптә әҙәбиәтте уҡытыу методикаһы.

Методика преподавания литературы в средней школе.

совокупность публикаций по определённой теме; литература, библиография


араҡы

араҡы (nominative singular)
араҡылар (nominative plural)
араҡының (singular)
араҡыларҙың (plural)
араҡыға (dative singular)
араҡыларға (dative plural)
араҡыны (accusative singular)
араҡыларҙы (accusative plural)
араҡыла (singular)
араҡыларҙа (plural)
араҡынан (singular)
араҡыларҙан (plural)

Из араб. عرق (ʿaraq) ‘алкогольный напиток’.

адъектив. водочный


мәҫәл

мәҫәл (nominative singular)
мәҫәлдәр (nominative plural)
мәҫәлдең (singular)
мәҫәлдәрҙең (plural)
мәҫәлгә (dative singular)
мәҫәлдәргә (dative plural)
мәҫәлде (accusative singular)
мәҫәлдәрҙе (accusative plural)
мәҫәлдә (singular)
мәҫәлдәрҙә (plural)
мәҫәлдән (singular)
мәҫәлдәрҙән (plural)

От араб. مثل (maṯal) ‘метафора; притча, иносказание’.

миҫал

Ближайшее родство

существительные

мәҫәлән

Ближайшее родство

филол. басня

Маймыл күп кенә мәҫәлдәрҙә наҙанлыҡты сағылдырыусы символ булып баҫа.

Во многихбаснях обезьяна предстаёт символом невежества.

Мәжит Ғафури «Януарҙарға килгән үләт» исемле мәҫәлендә Лафонтен заманынан билдәле сюжетҡа мөрәжәғәт итә.

Мажит Гафури в своей басне «Мор, пришедший к зверям» обращается к сюжету, известному со времён Лафонтена.

притча, иносказание


оран

оран (nominative singular)
орандар (nominative plural)
орандың (singular)
орандарҙың (plural)
оранға (dative singular)
орандарға (dative plural)
оранды (accusative singular)
орандарҙы (accusative plural)
оранда (singular)
орандарҙа (plural)
орандан (singular)
орандарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *uran "боевой клич; пароль".

этногр. боевой клич (специфичный для конкретного рода)

перен. крик, призыв, клич

крик, призыв, клич

Байрам булһынмы, өмәме, берәй йыйылышмы – «Комсомолецтар, алға!» – тип оран һалыу етә ине.

Случись праздник, субботник или какое-либо собрание — достаточно было кинуть клич: «Комсомольцы, вперёд!».

«„Алға!“ – тип оран ташлау етә ине...», 26-10-2010 гг. // «Йәшлек»

„Алға!“ – тип оран ташлау етә ине...


соҡор

соҡор (nominative singular)
соҡорҙар (nominative plural)
соҡорҙоң (singular)
соҡорҙарҙың (plural)
соҡорға (dative singular)
соҡорҙарға (dative plural)
соҡорҙо (accusative singular)
соҡорҙарҙы (accusative plural)
соҡорҙа (singular)
соҡорҙарҙа (plural)
соҡорҙан (singular)
соҡорҙарҙан (plural)

Общетюркское; ср. когнаты в других тюркских с тем же значением: тур. çukur, азерб. çuxur, туркм. çuxur, узб. chuqur, казахск. шұңқыр, кирг. чукур etc.
По Старостину, восходит к пратюрк. корню čok- "копать".

яма, ров, рытвина; углубление

Кешегә соҡор ҡаҙма — үҙең ауырһың.

Не копайяму для другого — сам упадёшь.

Ғашиҡтар тауға менә, аҙғандар соҡорға төшә.

Влюблённые поднимаются в гору, развращённые спускаются вяму.

Мустай Карим

Мустай Карим


ғашиҡ

ɢɑˈʃiq ~ ɢä.ˈʃi̠q ~ ʁä.ˈʃi̠q ~ ɢä.ˈɕi̠q ~ ʁä.ˈɕi̠q

ғашиҡ (nominative singular)
ғашиҡтар (nominative plural)
ғашиҡтың (singular)
ғашиҡтарҙың (plural)
ғашиҡҡа (dative singular)
ғашиҡтарға (dative plural)
ғашиҡты (accusative singular)
ғашиҡтарҙы (accusative plural)
ғашиҡта (singular)
ғашиҡтарҙа (plural)
ғашиҡтан (singular)
ғашиҡтарҙан (plural)

Из араб. عاشق (ʿāšiq) ‘влюблённый’.
Отсюда же (через огузское посредство) русск. ашуг.

ғашиҡлыҡ

Ближайшее родство

существительные

ғишыҡ

Ближайшее родство

существительные

ғашиҡланыу

Ближайшее родство

Влюблённые поднимаются в гору, развращённые спускаются в яму.

Мустай Карим.

Мустай Карим.

Ғашиҡтар көнө.

Деньвлюблённых (День святого Валентина).

адъектив. влюблённый, любящий

влюблённый, любящий

Ғашиҡ егет.

Влюблённый юноша.


һүрәт

һүрәт (nominative singular)
һүрәттәр (nominative plural)
һүрәттең (singular)
һүрәттәрҙең (plural)
һүрәткә (dative singular)
һүрәттәргә (dative plural)
һүрәтте (accusative singular)
һүрәттәрҙе (accusative plural)
һүрәттә (singular)
һүрәттәрҙә (plural)
һүрәттән (singular)
һүрәттәрҙән (plural)

Происходит от арабск. صورة (Suura(t)) «рисунок, фотография».

рисунок; картина

Ҡәләм менән төшөрөлгән һүрәт

рисунок, нарисованный карандашом.


сәсән

сәсән (nominative singular)
сәсәндәр (nominative plural)
сәсәндең (singular)
сәсәндәрҙең (plural)
сәсәнгә (dative singular)
сәсәндәргә (dative plural)
сәсәнде (accusative singular)
сәсәндәрҙе (accusative plural)
сәсәндә (singular)
сәсәндәрҙә (plural)
сәсәндән (singular)
сәсәндәрҙән (plural)

Регулярно соответствует казахск. шешен «оратор», кирг. чечен, alt. чечен «id.»
По Старостину, в кыпчакских языках является монголизмом, восходя к др.-монг. **sečen "мудрый, умный".

этногр. сэсэн, народный сказитель у башкир, поэт-импровизатор

Әсәм теле миңә — сәсән теле.

Родной язык для меня — язык сэсэнов.

Рами Гарипов.

Рами Гарипов.

Сәсән һүҙе — бер алтын, күмәк кәңәш — мең алтын.

Слово сэсэна — одно сокровище (букв. золото), совет от народа — тысяча сокровищ.


суфыйсылыҡ

суфыйсылыҡ (nominative singular)
суфыйсылыҡтар (nominative plural)
суфыйсылыҡтың (singular)
суфыйсылыҡтарҙың (plural)
суфыйсылыҡҡа (dative singular)
суфыйсылыҡтарға (dative plural)
суфыйсылыҡты (accusative singular)
суфыйсылыҡтарҙы (accusative plural)
суфыйсылыҡта (singular)
суфыйсылыҡтарҙа (plural)
суфыйсылыҡтан (singular)
суфыйсылыҡтарҙан (plural)

От башк. суфый «суфий» + -сы «аффикс производителя действия» + -лыҡ «аффикс группы предметов, абстракции, обладания качеством».

религ. суфизм

Суфыйсылыҡ мосолман донъяһының рухиәтенә, ғилеменә, фәлсәфәһенә үә әҙәбиәтенә киң йоғонто яһаған.

Суфизм оказал большое влияние на духовный мир, науку, философию и литературу мусульманского мира.

Урта быуат яҙма сығанаҡтарына таянып, ғалим урындағы суфыйсылыҡ традицияһын өйрәнә.

Ученый, опираясь на средневековые письменные источники, изучает местную традицию суфизма.


саң

саң (nominative singular)
саңдар (nominative plural)
саңдың (singular)
саңдарҙың (plural)
саңға (dative singular)
саңдарға (dative plural)
саңды (accusative singular)
саңдарҙы (accusative plural)
саңда (singular)
саңдарҙа (plural)
саңдан (singular)
саңдарҙан (plural)

Лексема имеет ареальное распространение в тюркских языках: казахск. шаң, кирг. чаң «id.»

Турғай саңда ҡойонһа, ямғыр яуа.

Если воробей купается в пыли, то пойдёт дождь.

адъектив. пылевой, пыльный

пылевой, пыльный

Саң бураны

пыльная буря.


саң

Общетюркское; др.-тюрк. čaŋ "колокол; тарелки (муз. инструмент)" < кит. 鉦 (zhēng) «гонг».

звон (железа, колокола)

Ҡаланан даң-доң саң ҡаҡҡан тауыш ишетелде.

Из города послышался звон колокола.

перен. набат; сигнал тревоги

набат; сигнал тревоги

Һуңғы арала, ниһәйәт, властең төрлө кимәлдерендә саң ҡаға башланылар: конференциялар йыялар, докладтар уҡыйҙар, һәр министрлыҡ тиерлек үҙ проектын тәҡдим итә.

В последнее время на разных уровнях власти наконец начали бить тревогу: созывают конференции, читают доклады, чуть ли не каждое министерство предлагает свой проект.

«“Мин арыным”, имеш…», 27-02-2010 гг. // «Ваҡыт!»

“Мин арыным”, имеш…


туҙан

туҙан (nominative singular)
туҙандар (nominative plural)
туҙандың (singular)
туҙандарҙың (plural)
туҙанға (dative singular)
туҙандарға (dative plural)
туҙанды (accusative singular)
туҙандарҙы (accusative plural)
туҙанда (singular)
туҙандарҙа (plural)
туҙандан (singular)
туҙандарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. toz "пыль, прах".

Латин шрифтында нәшер ителгән гәзитте тарих туҙаны ныҡ баҫҡан, ҡағыҙы ҡатыланып, һары төҫкә ингән, әммә хәрефтәре юйылмаған.

На газету, изданную латинским шрифтом, обильно села пыль истории; бумага затвердела и приобрела жёлтый цвет, но буквы не стёрлись.

«Көҙгө артындағы “Ҡыҙыл Башҡортостан”», 26-04-2012 гг. // «Башҡортостан»

Көҙгө артындағы “Ҡыҙыл Башҡортостан”

Башҡортостан

адъектив. пылевой, пыльный

пылевой, пыльный


ҡуй

ҡуй (nominative singular)
ҡуйҙар (nominative plural)
ҡуйҙың (singular)
ҡуйҙарҙың (plural)
ҡуйға (dative singular)
ҡуйҙарға (dative plural)
ҡуйҙы (accusative singular)
ҡуйҙарҙы (accusative plural)
ҡуйҙа (singular)
ҡуйҙарҙа (plural)
ҡуйҙан (singular)
ҡуйҙарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *qoj "овца."

зоол. курдючная овца

курдючная овца

Ҡоро йылды ҡуй һимерә.

В засушливый год овца отъедается.

перен. курдючный

Ҡуй майы.

Курдючный жир.


һарыҡ

һарыҡ (nominative singular)
һарыҡтар (nominative plural)
һарыҡтың (singular)
һарыҡтарҙың (plural)
һарыҡҡа (dative singular)
һарыҡтарға (dative plural)
һарыҡты (accusative singular)
һарыҡтарҙы (accusative plural)
һарыҡта (singular)
һарыҡтарҙа (plural)
һарыҡтан (singular)
һарыҡтарҙан (plural)

В СИГТЯ приведены татарская (тат. сарык) и чувашская (чувашск. сурӑх) формы; таким образом, демонстрируется поволжский ареал распространения лексемы (в отличие от общетюрк. qoj, см. башк. ҡуй).
Тот же источник при этом проводит параллель с казахск. сарық «название породы овец».
Старостин приводит более обширные тюркские параллели (включая таковые в сибирских тюркских) и восстанавливает пратюркский архетип *sarɨk.

Һарыҡ көтөүе.

адъектив. овечий

Һарыҡ йөнө.

Овечья шерсть.


ҡайғы

ҡайғы (nominative singular)
ҡайғылар (nominative plural)
ҡайғының (singular)
ҡайғыларҙың (plural)
ҡайғыға (dative singular)
ҡайғыларға (dative plural)
ҡайғыны (accusative singular)
ҡайғыларҙы (accusative plural)
ҡайғыла (singular)
ҡайғыларҙа (plural)
ҡайғынан (singular)
ҡайғыларҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. qadğu / qaδğu / qajğu "печаль, горе, скорбь".

ҡайғырыу

Ближайшее родство

горе, печаль, скорбь

забота, беспокойство, хлопоты


мейес

мейес (nominative singular)
мейестәр (nominative plural)
мейестең (singular)
мейестәрҙең (plural)
мейескә (dative singular)
мейестәргә (dative plural)
мейесте (accusative singular)
мейестәрҙе (accusative plural)
мейестә (singular)
мейестәрҙә (plural)
мейестән (singular)
мейестәрҙән (plural)

Культурное заимствование из русского: русск. печь. Судя по степени фонетической адаптации, заимствование раннее.

печь, печка (печной)

Микротулҡынлы мейес

микроволноваяпечь


уйын

уйын (nominative singular)
уйындар (nominative plural)
уйындың (singular)
уйындарҙың (plural)
уйынға (dative singular)
уйындарға (dative plural)
уйынды (accusative singular)
уйындарҙы (accusative plural)
уйында (singular)
уйындарҙа (plural)
уйындан (singular)
уйындарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. ojun "игра".

уйынсыҡ

Ближайшее родство

существительные

уйнаш

Ближайшее родство

существительные

уйнау

Ближайшее родство

өҫтәл уйыны

настольная игра.

отош уйыны

азартная игра.

Бүрәнәлә тоҡ менән һуғышыу — һабантуй уйыны.

Борьба мешками на бревне — народная забава на сабантуе.

перен. развлечение, потеха; шутка

развлечение, потеха; шутка

представление, зрелище

Егет буй еткәс, кистәрен киске уйынға сығып юғалыр булды, таң атыуға саҡ ҡайтып инә ине.

Когда парень подрос, стал по вечерам пропадать на дискотеках, едва возвращался домой к рассвету.

воен. учения

орнитол. ток, токование

ток, токование

адъектив. игровой


уйын

адъектив. козырный


ахырызаман

ɑ.χɯ̞.ˌrɯ̞.zɑ.ˈmɑn

ахырызаман (nominative singular)
ахырызамандың (singular)
ахырызаманға (dative singular)
ахырызаманды (accusative singular)
ахырызаманда (singular)
ахырызамандан (singular)

Сложение основ: арабск. آخر (’āxir) «последний» + арабск. زمان (zaman) «время; эпоха, период».

заман

Ближайшее родство

существительные

ахыр

Ближайшее родство

существительные

мифол., религ. конец света, светопреставление, апокалипсис

Ахырызамандан ҡасып ер аҫтына киткән Пенза сектанттарының бер өлөшө һаман да сыҡмаған.

Часть пензенских сектантов, скрывшихся под землёй отконца света, до сих пор не вышла (из укрытия).

Англияның климат үҙгәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ғалим-экологтары, ахырызаманға тиклем 40 йылдан да кәмерәк ваҡыт ҡалды, тип иҫбатлай.

Английские учёные-экологи, занимающиеся проблемами изменения климата, доказывают, что доконца света осталось менее 40 лет.

«Кешелек һәләкәте етеп килә», 07-09-2009 гг. // «Йәшлек»

Кешелек һәләкәте етеп килә


шәреҡ

шәреҡ (nominative singular)
шәреҡтең (singular)
шәреҡкә (dative singular)
шәреҡте (accusative singular)
шәреҡтә (singular)
шәреҡтән (singular)

От арабск. شرق (šarq) «восток».

адъектив. восточный

Шәреҡ бейеүе

восточный танец.

Ниңәлер беҙҙә шәреҡ ҡатын-ҡыҙҙарына йәлләү менән ҡарайҙар, йәнәhе, уларҙың азатлығы сикле, ситлектәге ҡош хәлендә көн күрәләр.

Почему-то у нас смотрят навосточных женщин с жалостью — дескать, их свобода ограничена, они живут как птица в клетке.

«03-2009» // «Ватандаш»

03-2009


тараф

тараф (nominative singular)
тарафтар (nominative plural)
тарафтың (singular)
тарафтарҙың (plural)
тарафҡа (dative singular)
тарафтарға (dative plural)
тарафты (accusative singular)
тарафтарҙы (accusative plural)
тарафта (singular)
тарафтарҙа (plural)
тарафтан (singular)
тарафтарҙан (plural)

От арабск. طرف (ṭaraf) «сторона».

битараф

Ближайшее родство

прилагательные

геогр. сторона света

сторона света

сторона, направление

перен. сторона (спора, конфликта и т. д.)

сторона (спора, конфликта и т. д.)

Зәки Вәлидиҙең Совет хөкүмәте тарафына сығыуын хуп күрмәй, Мөхәммәт Ҡорбанғәлиев башҡорттар исеменән Колчак хөкүмәтен яҡлау тураһында белдерә.

Не одобрив переход Валиди на сторону Советской власти, Мухаммет(-Габдулхай) Курбангалиев заявил от имени башкир о поддержке администрации Колчака.


хөкүмәт

хөкүмәт (nominative singular)
хөкүмәттәр (nominative plural)
хөкүмәттең (singular)
хөкүмәттәрҙең (plural)
хөкүмәткә (dative singular)
хөкүмәттәргә (dative plural)
хөкүмәтте (accusative singular)
хөкүмәттәрҙе (accusative plural)
хөкүмәттә (singular)
хөкүмәттәрҙә (plural)
хөкүмәттән (singular)
хөкүмәттәрҙән (plural)

От арабск. حكومة (ḥukūma) «правительство», мн.ч.арабск. حكومات (ḥukumāt).

хаким

Ближайшее родство

существительные

хөкөм

Ближайшее родство

существительные

правительство; администрация

Батша хөкүмәте

царское првительство.

Не одобрив переход Валиди на сторону Советского правительства, Мухаммет(-Габдулхай) Курбангалиев заявил от имени башкир о поддержке администрации Колчака.

государственные органы; государство


ынйы

ынйы (nominative singular)
ынйылар (nominative plural)
ынйының (singular)
ынйыларҙың (plural)
ынйыға (dative singular)
ынйыларға (dative plural)
ынйыны (accusative singular)
ынйыларҙы (accusative plural)
ынйыла (singular)
ынйыларҙа (plural)
ынйынан (singular)
ынйыларҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. jenčü ~ jünčü ~ ǯenčü ~ ünǯü "жемчуг" < кит. 珍珠 (zhēnzhū) «жемчуг».
Русское слово жемчуг - из тюркского источника.

жемчуг; жемчужина

Мин халҡымдың сәскә күңеленән бал ҡортондай ынйы йыямын.

Я, как пчела с цветка, собираю жемчужины с духовного мира моего народа.

Рами Гарипов.

Рами Гарипов.


батша

батша (nominative singular)
батшалар (nominative plural)
батшаның (singular)
батшаларҙың (plural)
батшаға (dative singular)
батшаларға (dative plural)
батшаны (accusative singular)
батшаларҙы (accusative plural)
батшала (singular)
батшаларҙа (plural)
батшанан (singular)
батшаларҙан (plural)

От перс. پادشاه (pâd(e)šâh) «царь, монарх, падишах».

государь, монарх

властелин, властитель

Аҡ батша

Белый (т.е. русский) царь.

Әбей батша

Екатерина II (букв. царь-старушка)

адъектив. царский

батша хөкүмәте

царское правительство


саҡматаш

минер. кремень


Архангельск

Архангельск (аналогично русскому слову)


ҡумта

ҡумта (nominative singular)
ҡумталар (nominative plural)
ҡумтаның (singular)
ҡумталарҙың (plural)
ҡумтаға (dative singular)
ҡумталарға (dative plural)
ҡумтаны (accusative singular)
ҡумталарҙы (accusative plural)
ҡумтала (singular)
ҡумталарҙа (plural)
ҡумтанан (singular)
ҡумталарҙан (plural)

Лексема известна в диалектах татарского (тобольские говоры) и сибирских тюркских: шорском, хакасском (хакас. хомды «гроб»), горноалтайском (комда) и тувинском (хомду).

коробка, коробочка

Кәнфит ҡумтаһы

Коробка конфет.

Халыҡтың хәтерендәлер: Чубайс ксерокс ҡағыҙҙары ҡумтаһы туп-тулы долларҙар менән һайлау штабында тотолғайны.

Народ, наверно, помнит: Чубайс был пойман (за руку) в выборном штабе с коробкой из-под бумаги для ксерокса, полной долларов.

Пандора ҡумтаһы

Ящик Пандоры.

Күҙлек ҡумтаһы

футляр для очков.

спец., спорт. коробка

Хоккей ҡумтаһы

Хоккейная коробка

Тиҙлек ҡумтаһы

Коробка скоростей.


уҡытыусы

уҡытыусы (nominative singular)
уҡытыусылар (nominative plural)
уҡытыусының (singular)
уҡытыусыларҙың (plural)
уҡытыусыға (dative singular)
уҡытыусыларға (dative plural)
уҡытыусыны (accusative singular)
уҡытыусыларҙы (accusative plural)
уҡытыусыла (singular)
уҡытыусыларҙа (plural)
уҡытыусынан (singular)
уҡытыусыларҙан (plural)

Основа башк. уҡытыу «учить, преподавать, обучать» + аффикс -сы со значением «производитель действия, профессия».

уҡытыу

Ближайшее родство

учитель, учительница (в школе)

Өҫтәүенә, уҡытыусы апай мине таҡтаға мәсьәлә сисергә сығарҙы.

К тому жеучительница вызвала меня к доске решать задачу.

Уҡытыусы баланың һәр фекерен ихтирам итеп, уны тыңларға, йүнәлеш бирергә һәм үҫтерергә тейеш.

Учитель должен слушать ребёнка, уважая его каждую мысль; давать ей направление и развивать её.

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: «Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ», тип әйтергә яратабыҙ.

Мы,учителя, часто любим говорить ученикам: «Дневник — это ваше лицо.»

Уҡытыусының ғүмере мәктәптә үтә.

Жизньучителя проходит в школе.


ҡатырға

qɑ.tɯ̞r.ˈɢ̞ɑ

ҡатырға (nominative singular)
ҡатырғалар (nominative plural)
ҡатырғаның (singular)
ҡатырғаларҙың (plural)
ҡатырғаға (dative singular)
ҡатырғаларға (dative plural)
ҡатырғаны (accusative singular)
ҡатырғаларҙы (accusative plural)
ҡатырғала (singular)
ҡатырғаларҙа (plural)
ҡатырғанан (singular)
ҡатырғаларҙан (plural)

Шыршы башына ҡатырғанан ҡырҡылған ҡыҙыл йондоҙ ҡуйҙыҡ.

На вершину ёлки мы прикрепили вырезанную из картона красную звезду.

адъектив. картонный

Һуңғы йылдарҙа балалар өсөн ҡатырға битле китаптар ҙа популяр булып китте.

В последние годы также популярными стали книги для детей с картонными страницами.


ғәҙәт

ғәҙәт (nominative singular)
ғәҙәттәр (nominative plural)
ғәҙәттең (singular)
ғәҙәттәрҙең (plural)
ғәҙәткә (dative singular)
ғәҙәттәргә (dative plural)
ғәҙәтте (accusative singular)
ғәҙәттәрҙе (accusative plural)
ғәҙәттә (singular)
ғәҙәттәрҙә (plural)
ғәҙәттән (singular)
ғәҙәттәрҙән (plural)

От арабск. عادة (ʿā́da) «привычка, обычай, практика», мн.ч. арабск. عادات (ʿā́dat).

привычка, обыкновение

Яманы ғына түгел, яҡшы ғәҙәт тә тиҙ йоғоусан.

Не только плохая, но и хорошая привычка приобретается (букв. пристаёт) быстро.

Мәмбәт, ҡаҙаҡтарға ҡайтҡас, насар ғәҙәт ҡыуа башлай: харам үлгән малды дөрөҫ тип таба.

Когда Мамбет вернулся к казахам, у него появилась дурное обыкновение: он стал считать нормальным (есть мясо) скота, павшего ненадлежащим образом (т.е. не убитого по канонам ислама).

("Мамбет". Башкирская народная сказка).

("Мамбет". Башкирская народная сказка).

обычай, традиция


ҡаҙаҡ

ҡаҙаҡ (nominative singular)
ҡаҙаҡтар (nominative plural)
ҡаҙаҡтың (singular)
ҡаҙаҡтарҙың (plural)
ҡаҙаҡҡа (dative singular)
ҡаҙаҡтарға (dative plural)
ҡаҙаҡты (accusative singular)
ҡаҙаҡтарҙы (accusative plural)
ҡаҙаҡта (singular)
ҡаҙаҡтарҙа (plural)
ҡаҙаҡтан (singular)
ҡаҙаҡтарҙан (plural)

Происходит от самоназвания казахов - казахск. қазақ.

Ҡаҙағстан

Ближайшее родство

существительные

казах, казашка

("Мамбет". Башкирская народная сказка).

("Мамбет". Башкирская народная сказка).

адъектив. казахский

Ҡаҙаҡ теле

казахский язык.

Башҡорт думбыраһынан айырмалы, ҡаҙаҡ думбыраһы ике ҡыллы була.

В отличие от башкирской домбыры, казахская домбыра бывает двухструнной.


ҡаҙаҡ

Происходит от ??

гвоздь (гвоздевой, гвоздяной; гвоздильный)


ҡаҙаҡ

Происходит от ??

ике ҡаҙаҡ май

двафунта масла


аҡсабан

орнитол. луток


көгөрләүек

орнитол. мородунка


ҡауҙы

ҡауҙы (nominative singular)
ҡауҙылар (nominative plural)
ҡауҙының (singular)
ҡауҙыларҙың (plural)
ҡауҙыға (dative singular)
ҡауҙыларға (dative plural)
ҡауҙыны (accusative singular)
ҡауҙыларҙы (accusative plural)
ҡауҙыла (singular)
ҡауҙыларҙа (plural)
ҡауҙынан (singular)
ҡауҙыларҙан (plural)

орнитол. аист