амфибия

зоол. амфибия; земноводное

амфибия; земноводное


һүҙлек

һүҙлек (nominative singular)
һүҙлектәр (nominative plural)
һүҙлектең (singular)
һүҙлектәрҙең (plural)
һүҙлеккә (dative singular)
һүҙлектәргә (dative plural)
һүҙлекте (accusative singular)
һүҙлектәрҙе (accusative plural)
һүҙлектә (singular)
һүҙлектәрҙә (plural)
һүҙлектән (singular)
һүҙлектәрҙән (plural)

От башк. һүҙ + -лек "аффикс абстракции, обладания качеством".

һүҙ

Ближайшее родство

существительные


айыу

айыу (nominative singular)
айыуҙар (nominative plural)
айыуҙың (singular)
айыуҙарҙың (plural)
айыуға (dative singular)
айыуҙарға (dative plural)
айыуҙы (accusative singular)
айыуҙарҙы (accusative plural)
айыуҙа (singular)
айыуҙарҙа (plural)
айыуҙан (singular)
айыуҙарҙан (plural)

зоол. медведь


ауыҙ

ауыҙ (nominative singular)
ауыҙҙар (nominative plural)
ауыҙҙың (singular)
ауыҙҙарҙың (plural)
ауыҙға (dative singular)
ауыҙҙарға (dative plural)
ауыҙҙы (accusative singular)
ауыҙҙарҙы (accusative plural)
ауыҙҙа (singular)
ауыҙҙарҙа (plural)
ауыҙҙан (singular)
ауыҙҙарҙан (plural)

Происходит от пратюркск. *āgıŕ «рот», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. aγïz, баш. ауыҙ, хакаск., шорск., тувинск. аас, южн.-алтайск. оос, киргизск. ооз, казахск. ауыз, карач.-балкарск. аууз, кумыкск. авуз, ногайск., тат. авыз, узбекск. ogʻiz, азерб., крымск.-тат., турецк. ağız, гагауз. aaz, туркменск. agyz и др.

анат. рот; уста

Һомай ҡош тунын кейеп шундуҡ осоп килгән ти // Үле ятҡан Уралдың ауыҙынан үпкән, ти.

Птица Умай тут же надела свою шубку и прилетела, поцеловала лежащего мёртвым Урал-батыра в уста.

перен. устный источник

устный источник

Бар мәғлүмәт тере шаһиттар ауыҙынан яҙып алған.

Все данные записаны от (из уст) живых свидетелей.

перен. входное отверстие; лаз

входное отверстие; лаз

Мәмерйә ауыҙы

вход в пещеру.

тоҡ ауыҙы

горловина мешка.

горлышко (сосуда)


бәлә

бәлә (nominative singular)
бәләләр (nominative plural)
бәләнең (singular)
бәләләрҙең (plural)
бәләгә (dative singular)
бәләләргә (dative plural)
бәләне (accusative singular)
бәләләрҙе (accusative plural)
бәләлә (singular)
бәләләрҙә (plural)
бәләнән (singular)
бәләләрҙән (plural)

От араб. بَلَاء ‘беда’.

беда (Акмулла)

Дуҫ бәләлә һынала.

друг познаётся (букв. испытывается) в беде.

Бәләнән имен булыр телен баҡҡан.

Осмотрительность при разговоре спасет от беды.


көҙ

көҙ (nominative singular)
көҙҙәр (nominative plural)
көҙҙөң (singular)
көҙҙәрҙең (plural)
көҙгә (dative singular)
көҙҙәргә (dative plural)
көҙҙө (accusative singular)
көҙҙәрҙе (accusative plural)
көҙҙә (singular)
көҙҙәрҙә (plural)
көҙҙән (singular)
көҙҙәрҙән (plural)

От пратюркск. *gǖŕ «осень», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. küz «осень», башк. көҙ, казахск., кирг. күз, карач.-балк. кюз «ранняя осень», кр.-тат. küz, кумыкск. гюз, ногайск. куьз, тат. көз (köz), тур. güz, уйгурск. كۈز (küz), узб. kuz и др.

осень (осенний)

Иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем.

С ранней весны до позднейосени.

Яҙ йәме сәскә менән, көҙ йәме көлтә менән.

Весна красна цветами, аосень — снопами.


шишәмбе

шишәмбе (nominative singular)
шишәмбеләр (nominative plural)
шишәмбенең (singular)
шишәмбеләрҙең (plural)
шишәмбегә (dative singular)
шишәмбеләргә (dative plural)
шишәмбене (accusative singular)
шишәмбеләрҙе (accusative plural)
шишәмбелә (singular)
шишәмбеләрҙә (plural)
шишәмбенән (singular)
шишәмбеләрҙән (plural)

Из перс. سهشنبه (se-šanbe) ‘вторник’.


кешелек

kɪ̞.ʃɪ̞.ˈlɪ̞k

кешелек (nominative singular)
кешелектәр (nominative plural)
кешелектең (singular)
кешелектәрҙең (plural)
кешелеккә (dative singular)
кешелектәргә (dative plural)
кешелекте (accusative singular)
кешелектәрҙе (accusative plural)
кешелектә (singular)
кешелектәрҙә (plural)
кешелектән (singular)
кешелектәрҙән (plural)

От башк. кеше «человек» + башк. -лек «аффикс абстракции, множества, группы объектов; обладания свойством».

кеше

Ближайшее родство

существительные

кешелекле

Ближайшее родство

прилагательные

кешелекһеҙ

Ближайшее родство

прилагательные

человечество, человеческое общество (человеческий)

человечность

то, что свойственно, присуще человеку (человеческий)


Сицилия

Из лат. Sicilia «Сицилия», далее из др.-греч. Σικελία «Сикелия», от этнонима Σίκελος «сицилы (варианты: сиканы, сикулы)», далее из неустановленной формы.


шәмбе

шәмбе (nominative singular)
шәмбеләр (nominative plural)
шәмбенең (singular)
шәмбеләрҙең (plural)
шәмбегә (dative singular)
шәмбеләргә (dative plural)
шәмбене (accusative singular)
шәмбеләрҙе (accusative plural)
шәмбелә (singular)
шәмбеләрҙә (plural)
шәмбенән (singular)
шәмбеләрҙән (plural)

Из перс. شنبه (šanbe) ‘суббота’, далее из арабского.


йәкшәмбе

jæk.ˈʃæm.bɪ̞

йәкшәмбе (nominative singular)
йәкшәмбеләр (nominative plural)
йәкшәмбенең (singular)
йәкшәмбеләрҙең (plural)
йәкшәмбегә (dative singular)
йәкшәмбеләргә (dative plural)
йәкшәмбене (accusative singular)
йәкшәмбеләрҙе (accusative plural)
йәкшәмбелә (singular)
йәкшәмбеләрҙә (plural)
йәкшәмбенән (singular)
йәкшәмбеләрҙән (plural)

Из перс. یکشنبه (yek-šanbe) ‘воскресенье’.


шаршамбы

ʂɑr.ˈʂɑm.bɯ̞

шаршамбы (nominative singular)
шаршамбылар (nominative plural)
шаршамбының (singular)
шаршамбыларҙың (plural)
шаршамбыға (dative singular)
шаршамбыларға (dative plural)
шаршамбыны (accusative singular)
шаршамбыларҙы (accusative plural)
шаршамбыла (singular)
шаршамбыларҙа (plural)
шаршамбынан (singular)
шаршамбыларҙан (plural)

Из перс. چهارشنبه (čahâr-šanbe) ‘среда (день недели)’.

среда (день недели)


алмаш

алмаш (nominative singular)
алмаштар (nominative plural)
алмаштың (singular)
алмаштарҙың (plural)
алмашҡа (dative singular)
алмаштарға (dative plural)
алмашты (accusative singular)
алмаштарҙы (accusative plural)
алмашта (singular)
алмаштарҙа (plural)
алмаштан (singular)
алмаштарҙан (plural)

Происходит от ??

замена, подмена; альтернатива

Донъяны көнбайышлаштырыуға алмаш бармы, әллә беҙгә манҡорт булырға яҙғанмы?

Есть ли альтернатива вестернизации мира, или нам суждено стать манкуртами?

лингв. местоимение


килеш

килеш (nominative singular)
килештәр (nominative plural)
килештең (singular)
килештәрҙең (plural)
килешкә (dative singular)
килештәргә (dative plural)
килеште (accusative singular)
килештәрҙе (accusative plural)
килештә (singular)
килештәрҙә (plural)
килештән (singular)
килештәрҙән (plural)

От глагола килеү в знач. "выражаться, обозначаться, сочетаться".

лингв. падеж

Килеш менән үҙгәреү

склонение (букв. изменение по падежам)

адъектив. падежный

Килеш ялғауы

падежное окончание


кис

кис (nominative singular)
кистәр (nominative plural)
кистең (singular)
кистәрҙең (plural)
кискә (dative singular)
кистәргә (dative plural)
кисте (accusative singular)
кистәрҙе (accusative plural)
кистә (singular)
кистәрҙә (plural)
кистән (singular)
кистәрҙән (plural)

Происходит от ??

киске

Ближайшее родство

прилагательные

кисәге

Ближайшее родство


сана

сана (nominative singular)
саналар (nominative plural)
сананың (singular)
саналарҙың (plural)
санаға (dative singular)
саналарға (dative plural)
сананы (accusative singular)
саналарҙы (accusative plural)
санала (singular)
саналарҙа (plural)
сананан (singular)
саналарҙан (plural)

Общетюрк. *čana "сани".
По М.Фасмеру, совпадение с русск. сани случайно.

Утын санаһы

Иртәнгеһен атайым санаға ат егеп утынға китте

Наутро отец запряг в сани лошадь и поехал за дровами

санки, салазки

Балалар тауҙан сана шыуа

дети катаются с горы на санках

адъектив. санный

Сана юлы


Себер

Себер (nominative singular)
Себерҙең (singular)
Себергә (dative singular)
Себерҙе (accusative singular)
Себерҙә (singular)
Себерҙән (singular)

Из русск. Сибирь

геогр. Сибирь

Көнбайыш Себер

ЗападнаяСибирь

разг. севера; нефтедобывающие регионы в Западной Сибири

Ринат Себерҙә вахта ысулы менән эшләй.

Ринат работает насевере вахтовым методом.

адъектив. сибирский


сөй

сөй (nominative singular)
сөйҙәр (nominative plural)
сөйҙөң (singular)
сөйҙәрҙең (plural)
сөйгә (dative singular)
сөйҙәргә (dative plural)
сөйҙө (accusative singular)
сөйҙәрҙе (accusative plural)
сөйҙә (singular)
сөйҙәрҙә (plural)
сөйҙән (singular)
сөйҙәрҙән (plural)

Происходит от пратюркск. *čib «гвоздь». Когнаты: тур. çivi

гвоздь; шпилька

разг. вешалка

чека; чекушка телеги


тап

тап (nominative singular)
таптар (nominative plural)
таптың (singular)
таптарҙың (plural)
тапҡа (dative singular)
таптарға (dative plural)
тапты (accusative singular)
таптарҙы (accusative plural)
тапта (singular)
таптарҙа (plural)
таптан (singular)
таптарҙан (plural)

Происходит от ??

щепка; стружка (деревянная)


тап

Происходит от ??

перен. пятно


таныш

таныш (nominative singular)
таныштар (nominative plural)
таныштың (singular)
таныштарҙың (plural)
танышҡа (dative singular)
таныштарға (dative plural)
танышты (accusative singular)
таныштарҙы (accusative plural)
танышта (singular)
таныштарҙа (plural)
таныштан (singular)
таныштарҙан (plural)

Происходит от ??

адъектив. знакомый, известный

знакомый, известный

Был йыр миңә таныш.

Эта песня мнезнакома.

Ҡала шарттарында таныш булмаған кеше менән һаулыҡ һорашыу ғәҙәте юҡ, шуға ла үзбәктәрҙең был ҡылығы минең өсөн бик сәйер тойолдо.

В городских условиях не принято (букв. нет обычая) здороваться с незнакомыми людьми, поэтому это обыкновение среди узбеков мне показалось очень странным.

знакомец; знакомый


төр

төр (nominative singular)
төрҙәр (nominative plural)
төрҙөң (singular)
төрҙәрҙең (plural)
төргә (dative singular)
төрҙәргә (dative plural)
төрҙө (accusative singular)
төрҙәрҙе (accusative plural)
төрҙә (singular)
төрҙәрҙә (plural)
төрҙән (singular)
төрҙәрҙән (plural)

Восходит к пратюркск. *tür «вид, разновидность».

вид, разновидность

биол. вид (видовой)

вид (видовой)

Үрмәксенең был төрө Урта Азияла һәм Рәсәйҙең көньяғында таралған.

Этотвид пауков распространён в Средней Азии и на юге России.


туң

Происходит от ??

мерзлота, мерзлость

мёрзлая, подмороженная поверхность; наст


үт

үт (nominative singular)
үттең (singular)
үткә (dative singular)
үтте (accusative singular)
үттә (singular)
үттән (singular)

Общетюркское; восходит к пратюркск. *ȫt «желчь».

физиол. жёлчь, желчь (жёлчный, желчный)

жёлчь, желчь (жёлчный, желчный)


йома

йома (nominative singular)
йомалар (nominative plural)
йоманың (singular)
йомаларҙың (plural)
йомаға (dative singular)
йомаларға (dative plural)
йоманы (accusative singular)
йомаларҙы (accusative plural)
йомала (singular)
йомаларҙа (plural)
йоманан (singular)
йомаларҙан (plural)

Из араб. الجمعة (jumʿa) ‘пятница’.


төп

төп (nominative singular)
төптәр (nominative plural)
төптең (singular)
төптәрҙең (plural)
төпкә (dative singular)
төптәргә (dative plural)
төпте (accusative singular)
төптәрҙе (accusative plural)
төптә (singular)
төптәрҙә (plural)
төптән (singular)
төптәрҙән (plural)

Происходит от ??

дно (водоёма), почва, грунт

дно, донышко

глубь, глубина; место, расположенное внутри чего-либо

Йөҙ төп бәрәңге.

Стокустов картофеля.

перен. остаток чего-либо

остаток чего-либо


ҡәһүә

ҡәһүә (nominative singular)
ҡәһүәләр (nominative plural)
ҡәһүәнең (singular)
ҡәһүәләрҙең (plural)
ҡәһүәгә (dative singular)
ҡәһүәләргә (dative plural)
ҡәһүәне (accusative singular)
ҡәһүәләрҙе (accusative plural)
ҡәһүәлә (singular)
ҡәһүәләрҙә (plural)
ҡәһүәнән (singular)
ҡәһүәләрҙән (plural)

Происходит от арабск. قهوة (qahwa, первоначально означало вид вина). В ряде европейских языков слово заимств. через тур. kahve. Дальнейшее происхождение неизвестно; возможно, что qahwah произошло от имени эфиопского региона Каффы, родины кофейного дерева (в самом Каффе кофе называется «buno» или «bunna»).

кофе (напиток)

Көҙ көндәрен йылы юрғанға уранып, эҫе ҡәһүә ғына эсеп ултырырһың.

Осенними днями, укутавшись в тёплое одеяло, вы просто распиваете горячийкофе.

кофе (зёрна)

ботан. кофе (растение) (Coffea)

кофе (растение) (Coffea)


хайуан

хайуан (nominative singular)
хайуандар (nominative plural)
хайуандың (singular)
хайуандарҙың (plural)
хайуанға (dative singular)
хайуандарға (dative plural)
хайуанды (accusative singular)
хайуандарҙы (accusative plural)
хайуанда (singular)
хайуандарҙа (plural)
хайуандан (singular)
хайуандарҙан (plural)

Из араб. حيوان (ḥayawān) ‘зверь, животное’.

Йорт хайуандары

домашниеживотные

Төрлө йәшәү шарттарына һәм мөхиттәргә еңел яраҡлышыусан, төрлө аҙыҡтан туҡлана алған хайуан.

Животное, легко приспосабливающееся к различным условиям существования и окружающим средам, могущее питаться различной пищей.


йәнлек

йәнлек (nominative singular)
йәнлектәр (nominative plural)
йәнлектең (singular)
йәнлектәрҙең (plural)
йәнлеккә (dative singular)
йәнлектәргә (dative plural)
йәнлекте (accusative singular)
йәнлектәрҙе (accusative plural)
йәнлектә (singular)
йәнлектәрҙә (plural)
йәнлектән (singular)
йәнлектәрҙән (plural)

От башк. йән «душа» + -лек "аффикс абстракции, обладания качеством".

Ай, көн һайын Уралға төрлө йәнлек тулған, ти.

С каждым днём и месяцем на Урал прибывали разные звери.

«Урал-батыр»

Урал-батыр


һаҡал

һаҡал (nominative singular)
һаҡалдар (nominative plural)
һаҡалдың (singular)
һаҡалдарҙың (plural)
һаҡалға (dative singular)
һаҡалдарға (dative plural)
һаҡалды (accusative singular)
һаҡалдарҙы (accusative plural)
һаҡалда (singular)
һаҡалдарҙа (plural)
һаҡалдан (singular)
һаҡалдарҙан (plural)


яҙ

яҙ (nominative singular)
яҙҙар (nominative plural)
яҙҙың (singular)
яҙҙарҙың (plural)
яҙға (dative singular)
яҙҙарға (dative plural)
яҙҙы (accusative singular)
яҙҙарҙы (accusative plural)
яҙҙа (singular)
яҙҙарҙа (plural)
яҙҙан (singular)
яҙҙарҙан (plural)

весна (весенний)


көҙгө

көҙгө (nominative singular)
көҙгөләр (nominative plural)
көҙгөнөң (singular)
көҙгөләрҙең (plural)
көҙгөгә (dative singular)
көҙгөләргә (dative plural)
көҙгөнө (accusative singular)
көҙгөләрҙе (accusative plural)
көҙгөлә (singular)
көҙгөләрҙә (plural)
көҙгөнән (singular)
көҙгөләрҙән (plural)


ғаилә

ғаилә (nominative singular)
ғаиләләр (nominative plural)
ғаиләнең (singular)
ғаиләләрҙең (plural)
ғаиләгә (dative singular)
ғаиләләргә (dative plural)
ғаиләне (accusative singular)
ғаиләләрҙе (accusative plural)
ғаиләлә (singular)
ғаиләләрҙә (plural)
ғаиләнән (singular)
ғаиләләрҙән (plural)

Из араб. عائلة (ʿāʾila) ‘семья, семейство’.

семья, семейство

Никахһыҙ ғаилә

безбрачная семья.

Ишле ғаилә

многодетная семья.

Ғаиләгә алыҫтаныраҡ ҡүнаҡ килһә, хужа кеше әҙерленеп, туған-тыумасаны, күрше-күленен, яҡын күргән дуҫ-иптәштәрен мәжлескә саҡыра

Если в семью приезжает гость издалека, хозяин готовится, приглашает на обед родственников, соседей, близких друзей

адъектив. семейный

Ғаилә усағы

семейный очаг

Ғаилә хәле

семейное положение

Ғаилә бәхетенең нигеҙе тәүге йылда һалына.

Основы семейного счастья закладываются в первый год (брака).

биол. семейство

Эт һымаҡтар ғаиләһе

Семейство псовых


танау

танау (nominative singular)
танауҙар (nominative plural)
танауҙың (singular)
танауҙарҙың (plural)
танауға (dative singular)
танауҙарға (dative plural)
танауҙы (accusative singular)
танауҙарҙы (accusative plural)
танауҙа (singular)
танауҙарҙа (plural)
танауҙан (singular)
танауҙарҙан (plural)

Заимствование из монгольских; протомонг. *tanaɣa "крылья носа, часть лица вокруг носа".

анат. нос (человека)

нос (человека)

Ниғмәтулла ашауҙан туҡтаны, төндә тымау төшкән танауын мыш-мыш тартты.

Нигматула перестал есть, (а) ночью хлюпал носом от насморка.

Яныбай Хамматов, «Бөртөкләп йыйыла алтын.»

Яныбай Хамматов

Бөртөкләп йыйыла алтын.

Дарыуханала дингеҙ һыуы нигеҙендә эшләнгән спрей һатып алығыҙ һәм көнөнә бер нисә тапҡыр танауҙы сайҡағыҙ.

Купите в аптеке спрей, изготовленный на основе морской воды, и промывайте нос несколько раз в день.


ҡыҙ

ҡыҙ (nominative singular)
ҡыҙҙар (nominative plural)
ҡыҙҙың (singular)
ҡыҙҙарҙың (plural)
ҡыҙға (dative singular)
ҡыҙҙарға (dative plural)
ҡыҙҙы (accusative singular)
ҡыҙҙарҙы (accusative plural)
ҡыҙҙа (singular)
ҡыҙҙарҙа (plural)
ҡыҙҙан (singular)
ҡыҙҙарҙан (plural)

От пратюркск. *kɨ̄ŕ «девушка; женщина», от которой в числе прочего произошли: др.- тюрк. qïz, азерб. qız (гыз; قیز), башк. ҡыҙ, гагаузск. kız, казахск. қыз, каракалп. qız, караимск. кыз, карач.-балк., кумыкск. къыз, кирг. кыз, кр.-тат. qız, ногайск. кыз, османск. قیز (qïz), тат. кыз, тофалар. ӄыс, тувинск. кыс, тур. kız, туркм. gyz, узб. qiz (қиз), уйгурск. قىز (qiz), урумск. хыз, хакас. хыс, шорск. қыс, чувашск. хӗр, южн.-алтайск. кыс, долганск., якутск. кыыс.

девушка; дева

Ҡарт ҡыҙ

старая дева.

Бәләкәс ҡыҙым ошоғаса ҡыҙылса менән дә, сәсәк менән дә ауырыманы.

Моя младшая дочь до сих пор не болела ни корью, ни оспой.

Зайнаб Биишева.

Зайнаб Биишева.


уҡ

уҡ (nominative singular)
уҡтар (nominative plural)
уҡтың (singular)
уҡтарҙың (plural)
уҡҡа (dative singular)
уҡтарға (dative plural)
уҡты (accusative singular)
уҡтарҙы (accusative plural)
уҡта (singular)
уҡтарҙа (plural)
уҡтан (singular)
уҡтарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *oq «стрела».

Уҡсы

Ближайшее родство

имена собственные

Һауаларға уҡ сойорғоттом, ҡарлуғасҡа тейҙе уҡҡынам.

Ввысь метнул [я] стрелу; в ласточку попала моястрела.

«Салават Юлаев»

Салават Юлаев

стрелка (символ — указатель направления)

техн. стрела

крандың уғы

стрела крана


ҡырмыҫҡа

qɯ̞r.mɯ̞θ.ˈqɑ

ҡырмыҫҡа (nominative singular)
ҡырмыҫҡалар (nominative plural)
ҡырмыҫҡаның (singular)
ҡырмыҫҡаларҙың (plural)
ҡырмыҫҡаға (dative singular)
ҡырмыҫҡаларға (dative plural)
ҡырмыҫҡаны (accusative singular)
ҡырмыҫҡаларҙы (accusative plural)
ҡырмыҫҡала (singular)
ҡырмыҫҡаларҙа (plural)
ҡырмыҫҡанан (singular)
ҡырмыҫҡаларҙан (plural)

Общетюркское; пратюрк. *qumyr-ska > др.-тюрк. (др.-уйг.) *qumursγa "муравей" > пракыпч. *qumursqa.
Метатеза в башкирском упрощает стечение согласных.

энтомол. муравей

Һары ҡырмыҫҡа.

Красный (букв. жёлтый)муравей.

Беҙ ҙә, ҡырмыҫҡалар кеүек, ниндәйҙер бер һөнәр өсөн тыумайбыҙ микән?

Не рождаемся ли мы и мы, какмуравьи, для какого-то конкретного ремесла?

адъектив. муравьиный

Ҡырмыҫҡа майы

муравьиное масло.


йомортҡа

йомортҡа (nominative singular)
йомортҡалар (nominative plural)
йомортҡаның (singular)
йомортҡаларҙың (plural)
йомортҡаға (dative singular)
йомортҡаларға (dative plural)
йомортҡаны (accusative singular)
йомортҡаларҙы (accusative plural)
йомортҡала (singular)
йомортҡаларҙа (plural)
йомортҡанан (singular)
йомортҡаларҙан (plural)

От пратюркск. *jumurtka «яйцо», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. jumurtɣa, jumurɣa, азерб. yumurta, тур. yumurta, осман. یومورطه ((yumurta)), туркм. ýumurtga, гагауз. yımırta, башк. йомортҡа, тат. йомырка, кр.-тат. yumurta, карач.-балк. джумуртха, кумык. йымырткъа, караим. йумурта, крымчак. йымырта, казах. жұмыртқа, ног. юмыртка, кирг. жумуртка, алт. јымыртка, якут. сымыыт, долг. һымыыт, тоф. нюмурһа, тув. чуурга, хакас. нымырха, шор. ныбыртқа, чув. ҫӑмарта и др.

Тауыҡ йомортҡаһы

Әсәйем йомортҡа бешереп, ҡағыҙға төрөп муҡсама һалып ебәрҙе.

Мама сварилаяиц, завернула их в бумагу и положила их мне в сумку (в дорогу).


дәүләт

дәүләт (nominative singular)
дәүләттәр (nominative plural)
дәүләттең (singular)
дәүләттәрҙең (plural)
дәүләткә (dative singular)
дәүләттәргә (dative plural)
дәүләтте (accusative singular)
дәүләттәрҙе (accusative plural)
дәүләттә (singular)
дәүләттәрҙә (plural)
дәүләттән (singular)
дәүләттәрҙән (plural)

Происходит от арабск. دولة (dawla(t)) «государство».

Тоталитар дәүләт

тоталитарное государство.

Ватансы булыу өсөн дәүләт кәрәк.

Чтобы быть патриотом, нужно (,чтобы было) государство.

адъектив. государственный

государственный

дәүләт теле

государственный язык.


үлем

үлем (nominative singular)
үлемдәр (nominative plural)
үлемдең (singular)
үлемдәрҙең (plural)
үлемгә (dative singular)
үлемдәргә (dative plural)
үлемде (accusative singular)
үлемдәрҙе (accusative plural)
үлемдә (singular)
үлемдәрҙә (plural)
үлемдән (singular)
үлемдәрҙән (plural)

смерть, кончина

адъектив. смертный


әжәл

әжәл (nominative singular)
әжәлдәр (nominative plural)
әжәлдең (singular)
әжәлдәрҙең (plural)
әжәлгә (dative singular)
әжәлдәргә (dative plural)
әжәлде (accusative singular)
әжәлдәрҙе (accusative plural)
әжәлдә (singular)
әжәлдәрҙә (plural)
әжәлдән (singular)
әжәлдәрҙән (plural)

От арабск. أجل (ʾajal) «конец, судьба, смерть».

смерть, кончина, смертный час


ҡатын-ҡыҙ

ҡатын-ҡыҙ (nominative singular)
ҡатын-ҡыҙҙар (nominative plural)
ҡатын-ҡыҙҙың (singular)
ҡатын-ҡыҙҙарҙың (plural)
ҡатын-ҡыҙға (dative singular)
ҡатын-ҡыҙҙарға (dative plural)
ҡатын-ҡыҙҙы (accusative singular)
ҡатын-ҡыҙҙарҙы (accusative plural)
ҡатын-ҡыҙҙа (singular)
ҡатын-ҡыҙҙарҙа (plural)
ҡатын-ҡыҙҙан (singular)
ҡатын-ҡыҙҙарҙан (plural)

Из ҡатын «женщина» + ҡыҙ «девочка, девушка».

ҡатын

Ближайшее родство

существительные

ҡыҙ

Ближайшее родство

существительные

собир. женщины

Байрам булды ниһә, ауылда ҡатын-ҡыҙҙар сәйгә йөрөшөр ине.

По праздникамженщины в ауле ходили друг к другу на чай.

Йәйге селләлә ҡатын-ҡыҙ өсөн иң уңайлы кейем — йоҡа туҡыманан тегелгән күлдәк

В летнюю жару самая удобная одежда дляженщин — это платье, сшитое из лёгкой ткани.

адъектив. женский

Ҡатын-ҡыҙҙар кейеме

женская одежда


йыр

йыр (nominative singular)
йырҙар (nominative plural)
йырҙың (singular)
йырҙарҙың (plural)
йырға (dative singular)
йырҙарға (dative plural)
йырҙы (accusative singular)
йырҙарҙы (accusative plural)
йырҙа (singular)
йырҙарҙа (plural)
йырҙан (singular)
йырҙарҙан (plural)

Происходит от пратюркск. *jɨr «песня», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. ır, yır, баш., кумыкск. йыр, тувинск., хакаск., кирг. ыр, якут. ырыа, крымск.-тат. yır, турецк. yır и др.

йырсы

Ближайшее родство

существительные

йыраусы

Ближайшее родство

существительные

йырлау

Ближайшее родство

Бишек йыры

колыбельная (букв. песня колыбели).

Ауылдан ауылға, йәйләүҙән йәйләүгә йөрөп, Мөхәмәтша ағай бихисап башҡорт йырҙарын, ҡобайырҙарын, риүәтәттәрен, таҡмаҡтарын яҙып алған.

Ездя из аула в аул, с кочевья на кочевья,Мухаметша-агай (Бурангулов) записал бесчисленное количество башкирских песен, кубаиров, легенд и частушек.

адъектив. песенный


һыу

һыу (nominative singular)
һыуҙар (nominative plural)
һыуҙың (singular)
һыуҙарҙың (plural)
һыуға (dative singular)
һыуҙарға (dative plural)
һыуҙы (accusative singular)
һыуҙарҙы (accusative plural)
һыуҙа (singular)
һыуҙарҙа (plural)
һыуҙан (singular)
һыуҙарҙан (plural)

От пратюркск. *sub «вода», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. sub, suv, suγ, кыпчакск. suw, sū, башк. һыу, южн.-алтайск., карач.-балкарск., кирг. суу, казахск., тат. су, караимск., крымск.-тат., кумыкск., ногайск., узб. сув (suv), азерб. su (су; سو), гагаузск., тур. su, туркм. suw, каракалпакск. суў, тофаларск., шорск., хакасск. суғ, османск. صو (su), уйгурск. سۇ (су), чувашск. шыв, якутск. уу и др.

һыуһау

Ближайшее родство

һыулау

Ближайшее родство

ҡар һыуы

Купите в аптеке спрей, изготовленный на основе морскойводы, и промывайте нос несколько раз в день.

Ысынлап та, Туфан һыуы тартылғас, Нух кәмәһен ҡайҙа килтереп терәй икән?

И в самом деле, куда Ной причалил свой ковчег после того, как сошливоды Потопа?

«Нухтың кәмәһе ҡайҙа?», 06-04-2010 гг. // «Йәшлек»

Нухтың кәмәһе ҡайҙа?

Һыу буйы

берег реки, озера

һыу инеү/төшөү

купаться в водоёме

һыуға батыу

перен. водопровод

Өйгә һыу индереү

провести водопровод в дом

адъектив. водный, водяной

водный, водяной

Һыу тирмәне

водяная мельница


ҡолаҡ

ҡолаҡ (nominative singular)
ҡолаҡтар (nominative plural)
ҡолаҡтың (singular)
ҡолаҡтарҙың (plural)
ҡолаҡҡа (dative singular)
ҡолаҡтарға (dative plural)
ҡолаҡты (accusative singular)
ҡолаҡтарҙы (accusative plural)
ҡолаҡта (singular)
ҡолаҡтарҙа (plural)
ҡолаҡтан (singular)
ҡолаҡтарҙан (plural)

От пратюркск. *kulkak / *Kul-kak «ухо», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. qulqaq «ухо», караханидск. قُلَقْ (qulaq), قُلْقاقْ (qulqaq), азерб. qulaq (гулаг; قولاق), башк. ҡолаҡ, казахск. құлақ, каракалп., кр.-тат. qulaq, карач.-балк., кумыкск. къулакъ, караим., кирг., ногайск., тувинск., южн.-алтайск. кулак, османск. قولاق (kulak), тат. колак (qolaq), тофалар. ӄулаӄ, тур., гагаузск. kulak, туркм. gulak (гулак), узб. quloq (қулоқ), уйгурск. قۇلاق (қулақ; qulaq), хакас., урум. хулах, чувашск. хӑлха, шорск. қулақ, якутск., долганск. кулгаах. Пратюрк. родственно прамонг. *kulkï «ушная сера; среднее ухо» (ср. монг. хулхи (ᠬᠤᠯᠢᠬᠢ) «ушная сера; внутреннее ухо»). Монг. форму трудно объяснить как тюрк. заимствование; ср. также пратунгусоманьчжур. *xūl- «звук». Восходит к праалтайск. *k`ū̀jlu ( ~ -o) «ухо; слышать».

анат. ухо; уши

перен. ушко, уши

бүректең ҡолағы

астрон. ореол, венец, гало

ореол, венец, гало


хоҙай

хоҙай (nominative singular)
хоҙайҙар (nominative plural)
хоҙайҙың (singular)
хоҙайҙарҙың (plural)
хоҙайға (dative singular)
хоҙайҙарға (dative plural)
хоҙайҙы (accusative singular)
хоҙайҙарҙы (accusative plural)
хоҙайҙа (singular)
хоҙайҙарҙа (plural)
хоҙайҙан (singular)
хоҙайҙарҙан (plural)

Происходит от перс. خدا «خدا, господин; господь», далее из авестийск. xvaδata- «самостоятельный».

религ. Бог; Аллах, Всевышний

Бог; Аллах, Всевышний

Барыһы ла Хоҙайҙың иркендә.

На всё воля Всевышнего.


һауа

һауа (nominative singular)
һауаның (singular)
һауаға (dative singular)
һауаны (accusative singular)
һауала (singular)
һауанан (singular)

саф һауа

чистый воздух

һауа баҫымы

атмосферное давление

һауа торошо

прогноз погоды

һауа алмашына

погода меняется


тауыш

тауыш (nominative singular)
тауыштар (nominative plural)
тауыштың (singular)
тауыштарҙың (plural)
тауышҡа (dative singular)
тауыштарға (dative plural)
тауышты (accusative singular)
тауыштарҙы (accusative plural)
тауышта (singular)
тауыштарҙа (plural)
тауыштан (singular)
тауыштарҙан (plural)

Ауылдан мосолмандарҙы намаҙға саҡырыусы аҙан тауышы ишетелә.

Из аула слышен звук азана, призывающий мусульман к намазу.


Ҡояш

Ҡояш (nominative singular)
Ҡояштар (nominative plural)
Ҡояштың (singular)
Ҡояштарҙың (plural)
Ҡояшҡа (dative singular)
Ҡояштарға (dative plural)
Ҡояшты (accusative singular)
Ҡояштарҙы (accusative plural)
Ҡояшта (singular)
Ҡояштарҙа (plural)
Ҡояштан (singular)
Ҡояштарҙан (plural)

См. этимологию ҡояш.

ҡояш

Ближайшее родство

существительные

Солнце (из гороскопа).

Кесе йома төндә Ҡояш тотоласаҡ, уның тәьҫире бөтә аҙнаға һуҙыласаҡ

В четверг ночью будет солнечное затмение; его влияние будет продолжаться всю неделю


аҙна

аҙна (nominative singular)
аҙналар (nominative plural)
аҙнаның (singular)
аҙналарҙың (plural)
аҙнаға (dative singular)
аҙналарға (dative plural)
аҙнаны (accusative singular)
аҙналарҙы (accusative plural)
аҙнала (singular)
аҙналарҙа (plural)
аҙнанан (singular)
аҙналарҙан (plural)

От перс. آدينه (âdine) ‘пятница’.
В мусульманской традиции самым важным днём недели является пятница. Таким образом, это случай метонимии.

неделя (из гороскопа).

Майҙың тәүге аҙнаһы үтеп тә китте.

Вот и прошла перваянеделя мая.

Бер аҙналай интегеп, табипҡа барҙым.

Промучившись снеделю, я пошёл к врачу.

Кесе йома төндә Ҡояш тотоласаҡ, уның тәьҫире бөтә аҙнаға һуҙыласаҡ.

В четверг ночью будет солнечное затмение; его влияние будет продолжаться всюнеделю.


аҙналыҡ

аҙналыҡ (nominative singular)
аҙналыҡтар (nominative plural)
аҙналыҡтың (singular)
аҙналыҡтарҙың (plural)
аҙналыҡҡа (dative singular)
аҙналыҡтарға (dative plural)
аҙналыҡты (accusative singular)
аҙналыҡтарҙы (accusative plural)
аҙналыҡта (singular)
аҙналыҡтарҙа (plural)
аҙналыҡтан (singular)
аҙналыҡтарҙан (plural)

От башк. аҙна «неделя» + -лыҡ "аффикс группы предметов, абстракции, обладания качеством".

еженедельник

Тора-бара гәзит тулы төҫтә баҫылған дүрт битле аҙналыҡҡа әүерелде

Со временем газета стала четырёхстраничным еженедельником, печатающимся в полном цвете.

недельная кампания

Илдә тәмәке тартыуға ҡаршы аҙналыҡ башланды

В страте началась недельная кампания против табакокурения.

адъектив. недельный, еженедельный

недельный, еженедельный

Аҙналыҡ йондоҙнамә

гороскоп на неделю.

Спорт ваҡиғаларына аҙналыҡ күҙәтеү

Еженедельный обзор спортивных событий.


сәғәт

сәғәт (nominative singular)
сәғәттәр (nominative plural)
сәғәттең (singular)
сәғәттәрҙең (plural)
сәғәткә (dative singular)
сәғәттәргә (dative plural)
сәғәтте (accusative singular)
сәғәттәрҙе (accusative plural)
сәғәттә (singular)
сәғәттәрҙә (plural)
сәғәттән (singular)
сәғәттәрҙән (plural)

Кеҫә сәғәте

карманные часы

Бөгөнгө көндә ҡул сәғәте ваҡытты ғына түгел, кешенең абруйын да күрһәтеп тора.

В наши дни наручные часы показывают не только время, но и статус человека (=владельца).


сәғәт

От арабск. ساعة (sā3a(t)) «час; часы».

Һәр сәғәт башында эфирҙа яңылыҡтар сығарылышы яңғырай

В начале каждого часа в эфир выходит выпуск новостей


шарап

шарап (nominative singular)
шараптар (nominative plural)
шараптың (singular)
шараптарҙың (plural)
шарапҡа (dative singular)
шараптарға (dative plural)
шарапты (accusative singular)
шараптарҙы (accusative plural)
шарапта (singular)
шараптарҙа (plural)
шараптан (singular)
шараптарҙан (plural)

От арабск. شراب (šarāb) «напиток; вино».


тарма

тарма (nominative singular)
тарманың (singular)
тармаға (dative singular)
тарманы (accusative singular)
тармала (singular)
тарманан (singular)

Происходит от ??

ботан. конопля (конопляный)

конопля (конопляный)


ҡағыҙ

ҡағыҙ (nominative singular)
ҡағыҙҙар (nominative plural)
ҡағыҙҙың (singular)
ҡағыҙҙарҙың (plural)
ҡағыҙға (dative singular)
ҡағыҙҙарға (dative plural)
ҡағыҙҙы (accusative singular)
ҡағыҙҙарҙы (accusative plural)
ҡағыҙҙа (singular)
ҡағыҙҙарҙа (plural)
ҡағыҙҙан (singular)
ҡағыҙҙарҙан (plural)

Др.-тюрк. (караханид.) kaγïd ~ kaγaδ ~ qaγaz ~ qaγat "бумага", из перс. کاغذ (kâğaz) «бумага».

Әсәйем йомортҡа бешереп, ҡағыҙға төрөп муҡсама һалып ебәрҙе

Мама сварила яиц, завернула их в бумагу и положила их мне в сумку (в дорогу).

Ботаҡтар сей булһа, ҡағыҙға ут төртөп яндыр.

Если ветки сырые, подожги бумагу, чтобы развести огонь

Латин шрифтында нәшер ителгән гәзитте тарих туҙаны ныҡ баҫҡан, ҡағыҙы ҡатыланып, һары төҫкә ингән, әммә хәрефтәре юйылмаған.

На газету, изданную латинским шрифтом, обильно села пыль истории; бумага затвердела и приобрела жёлтый цвет, но буквы не стёрлись.

«Көҙгө артындағы “Ҡыҙыл Башҡортостан”», 26-04-2012 гг. // «Башҡортостан»

Көҙгө артындағы “Ҡыҙыл Башҡортостан”

Башҡортостан

разг. документ

адъектив. бумажный


тәҙрә

тәҙрә (nominative singular)
тәҙрәләр (nominative plural)
тәҙрәнең (singular)
тәҙрәләрҙең (plural)
тәҙрәгә (dative singular)
тәҙрәләргә (dative plural)
тәҙрәне (accusative singular)
тәҙрәләрҙе (accusative plural)
тәҙрәлә (singular)
тәҙрәләрҙә (plural)
тәҙрәнән (singular)
тәҙрәләрҙән (plural)

перс. > общекыпчакское *tereze "окно".
В башкирском - метатеза и закономерный переход -z- в межзубный между гласными и/или рядом с -r-.
В диалектах также представлен полноголосный вариант тәҙерә.

Тәҙрә йыуғыс шыйыҡса.

Жидкость для мытья окон.

Ике тәҙрәһе урамға ҡараған ҙур бүлмә.

Большая комната с двумя окнами, выходящими на улицу.

адъектив. оконный

Тәҙрә быялаһы

оконное стекло


аҡ

аҡ (nominative singular)
аҡтар (nominative plural)
аҡтың (singular)
аҡтарҙың (plural)
аҡҡа (dative singular)
аҡтарға (dative plural)
аҡты (accusative singular)
аҡтарҙы (accusative plural)
аҡта (singular)
аҡтарҙа (plural)
аҡтан (singular)
аҡтарҙан (plural)

От пратюркск. *āk «белый», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. āq, азерб. ağ (ағ; آع), башк. аҡ, казахск., шорск. ақ, караим., кирг., ног., тат., тув., алт. ак, карач.-балк., кумык. акъ, каракалп. aq, кр.-тат. aq (акъ), османск. آق (ak), тур. ak, туркм. ak, узб. oq (оқ), хакас. ах, тоф. аӄ, уйгурск. ئاق (aq) и др.

анат. бельмо

мн. ч. истор. белые

шахм. белые (фигуры в шахматах или пешки в шашках)

молочное, молочный продукт


сәй

сәй (nominative singular)
сәйҙәр (nominative plural)
сәйҙең (singular)
сәйҙәрҙең (plural)
сәйгә (dative singular)
сәйҙәргә (dative plural)
сәйҙе (accusative singular)
сәйҙәрҙе (accusative plural)
сәйҙә (singular)
сәйҙәрҙә (plural)
сәйҙән (singular)
сәйҙәрҙән (plural)

Культурное заимствование через тюркские языки Средней Азии, далее от перс. چای (čây) < кит. 茶 ( cha4) «чай».

сәйхана

Ближайшее родство

существительные

Күк сәй

ҡаты сәй

По праздникам женщины в ауле ходили друг к другу на чай.


һуғыш

һуғыш (nominative singular)
һуғыштар (nominative plural)
һуғыштың (singular)
һуғыштарҙың (plural)
һуғышҡа (dative singular)
һуғыштарға (dative plural)
һуғышты (accusative singular)
һуғыштарҙы (accusative plural)
һуғышта (singular)
һуғыштарҙа (plural)
һуғыштан (singular)
һуғыштарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *soquš "война" < глагол soq- "бить, ударять" (см. башк. һуғыу) + аффикс -ïš, формирующий отглагольные существительные.

Бөйөк Ватан һуғышы

Великая Отечественная война

Ҡайһы бер өйҙәрҙән һуғышҡа икешәр, хатта өсәр ир кеше киткән.

Из некоторых домов на фронт ушли по двое, даже по трое мужчин.

ҡул һуғышы

рукопашная борьба

адъектив. военный

Һуғыш ҡоралы

военное оружие.


һеркә

һеркә (nominative singular)
һеркәнең (singular)
һеркәгә (dative singular)
һеркәне (accusative singular)
һеркәлә (singular)
һеркәнән (singular)

уксус; уксусная эссенция


һеркә

һеркәлек

Ближайшее родство

существительные

һеркәләнеү

Ближайшее родство

һеркәләндереү

Ближайшее родство

ботан. пыльца


һеркә

һеркә (nominative singular)
һеркәләр (nominative plural)
һеркәнең (singular)
һеркәләрҙең (plural)
һеркәгә (dative singular)
һеркәләргә (dative plural)
һеркәне (accusative singular)
һеркәләрҙе (accusative plural)
һеркәлә (singular)
һеркәләрҙә (plural)
һеркәнән (singular)
һеркәләрҙән (plural)

энтомол. гнида, яйца вшей

гнида, яйца вшей


ҡул

ҡул (nominative singular)
ҡулдар (nominative plural)
ҡулдың (singular)
ҡулдарҙың (plural)
ҡулға (dative singular)
ҡулдарға (dative plural)
ҡулды (accusative singular)
ҡулдарҙы (accusative plural)
ҡулда (singular)
ҡулдарҙа (plural)
ҡулдан (singular)
ҡулдарҙан (plural)

От пратюркск. *kol «рука; кисть (руки)», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. qol «рука», башк. ҡул, тат. кул, казахск. қол, кирг., ног. кол, узб. qoʻl, османск. قول (kol), тур. kol, азерб. qol, тувинск., хакас., якутск. хол, чувашск. хул, кр.-тат. qol (къол), караим., карач.-балк., кумыкск. къол, уйгурск. قول (kol) и др. Восходит к праалтайск. *k`ŏjli «конечность».

Шаршау асылмаҫ элек сәхнәгә Актёр сыға, ҡулында телефон.

До того, как откроется занавес, на сцену выходит Актёр;в его руке телефон.

Наиль Гаитбаев

Наиль Гаитбаев

перен. почерк

Хаттың тышында адресын күреү менән атайымдың ҡулын таныным.

Увидев адрес на конверте, я тут же узналпочерк отца.

адъектив. ручной; наручный

ручной; наручный

Ҡул сәғәте.

Наручные часы.

Ҡул бысҡыһы.

Ручная пила.

адъектив. рукопашный

Ҡул һуғышы.

Рукопашная борьба.


аяҡ

аяҡ (nominative singular)
аяҡтар (nominative plural)
аяҡтың (singular)
аяҡтарҙың (plural)
аяҡҡа (dative singular)
аяҡтарға (dative plural)
аяҡты (accusative singular)
аяҡтарҙы (accusative plural)
аяҡта (singular)
аяҡтарҙа (plural)
аяҡтан (singular)
аяҡтарҙан (plural)

Общетюркское; пракыпчак. *ajaq < пратюрк. *adak.

Беҙҙең илебеҙҙә Интернет түгел, гәзит барып етмәгән, почтальон аяғы баҫмаған мөйөштәр бар һаман.

В нашей стране ещё есть места, где не то что Интернета нет — даже газеты не доходят, (где) ещё не ступала нога почтальона.

«Беҙ бер ҡандан...», 22-03-2011 гг. // «Йәшлек»

Беҙ бер ҡандан...

ножка (мебели)


ҡояш

ҡояш (nominative singular)
ҡояштар (nominative plural)
ҡояштың (singular)
ҡояштарҙың (plural)
ҡояшҡа (dative singular)
ҡояштарға (dative plural)
ҡояшты (accusative singular)
ҡояштарҙы (accusative plural)
ҡояшта (singular)
ҡояштарҙа (plural)
ҡояштан (singular)
ҡояштарҙан (plural)

Восходит к др.-тюрк. *qujaš < пратюрк. *guńaĺ "солнце, солнечное тепло".
Впервые представлено в древнеуйгурских и караханидских памятниках; в современных тюркских представлено в карлукских (узб. қуёш, уйгурск. қуяш), кыпчакских (тат. кояш, nog. кыяс, каракалп. қуяс, kdr. къуяш), сибирских (шорск. қуяш, atv. куяш «id.»; якутск. куйаас «жар»).

Ҡояш байый.

Cолнце заходит.

Ҡояштың тәүге нурҙары менән баҫыуға сығып китәбеҙ.

Мы отправляемся на поле с первыми лучамисолнца.

Ямғыр үтер, ҡояш өтөр, йәйғор дуғаһын тағыр.

Дождь пройдёт,солнце опалит, радуга вывесит свою дугу.

Рами Гарипов

Рами Гарипов

адъектив. солнечный

Сүллектәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радияцияһынан һаҡламай.

Воздух в пустынях не защищает отсолнечной радиации из-за очень низкой влажности.


сәхрә

сәхрә (nominative singular)
сәхрәләр (nominative plural)
сәхрәнең (singular)
сәхрәләрҙең (plural)
сәхрәгә (dative singular)
сәхрәләргә (dative plural)
сәхрәне (accusative singular)
сәхрәләрҙе (accusative plural)
сәхрәлә (singular)
сәхрәләрҙә (plural)
сәхрәнән (singular)
сәхрәләрҙән (plural)

красивая местность; природа

простор; поле, степь


тәбиғәт

тәбиғәт (nominative singular)
тәбиғәттәр (nominative plural)
тәбиғәттең (singular)
тәбиғәттәрҙең (plural)
тәбиғәткә (dative singular)
тәбиғәттәргә (dative plural)
тәбиғәтте (accusative singular)
тәбиғәттәрҙе (accusative plural)
тәбиғәттә (singular)
тәбиғәттәрҙә (plural)
тәбиғәттән (singular)
тәбиғәттәрҙән (plural)

От арабск. طبيعة "природа".


һөт

һөт (nominative singular)
һөттөң (singular)
һөткә (dative singular)
һөттө (accusative singular)
һөттә (singular)
һөттән (singular)

От пратюркск. *sǖt «молоко», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. süt «молоко», азерб. süd (сүд; سود), башк. һөт, гагаузск., тур. süt, казахск., кирг., тофалар., тувинск. сүт, карач.-балк., кумыкск. сют, ногайск. суьт, кр.-тат. süt (сют), süt, османск. سود (süd), османск. سوت (süt), тат. сөт (söt), туркм. süýt, узб. sut (сут), уйгурск. سۈت (süt), чувашск. сӗт, хакас., шорск., южн.-алтайск. сӱт, якутск. үүт и др.

молоко (молочный)

Күрше ҡатындан кәзә һөтө һатып алам.

Я покупаю козьемолоко у соседки.

ботан. молоко, млечный сок (растений)

молоко, млечный сок (растений)

кокос һөтө

кокосовоемолоко


диуар

диуар (nominative singular)
диуарҙар (nominative plural)
диуарҙың (singular)
диуарҙарҙың (plural)
диуарға (dative singular)
диуарҙарға (dative plural)
диуарҙы (accusative singular)
диуарҙарҙы (accusative plural)
диуарҙа (singular)
диуарҙарҙа (plural)
диуарҙан (singular)
диуарҙарҙан (plural)

Происходит от перс. دیوار (divâr) «стена».

архит. стена

Бөйөк Ҡытай диуары

Великая Китайская стена


бөрө

бөрө (nominative singular)
бөрөләр (nominative plural)
бөрөнөң (singular)
бөрөләрҙең (plural)
бөрөгә (dative singular)
бөрөләргә (dative plural)
бөрөнө (accusative singular)
бөрөләрҙе (accusative plural)
бөрөлә (singular)
бөрөләрҙә (plural)
бөрөнән (singular)
бөрөләрҙән (plural)

Происходит от др.-тюркск. bür (почка растения), восходит к пратюркск. *bürü или *bür «почка; лист».

ботан. почка (растения)

почка (растения)


ҡалаҡ

ҡалаҡ (nominative singular)
ҡалаҡтар (nominative plural)
ҡалаҡтың (singular)
ҡалаҡтарҙың (plural)
ҡалаҡҡа (dative singular)
ҡалаҡтарға (dative plural)
ҡалаҡты (accusative singular)
ҡалаҡтарҙы (accusative plural)
ҡалаҡта (singular)
ҡалаҡтарҙа (plural)
ҡалаҡтан (singular)
ҡалаҡтарҙан (plural)


резерфордий

хим. резерфордий (аналогично русскому слову)

резерфордий (аналогично русскому слову)


лоуренсий

хим. лоуренсий


көмөш

көмөш (nominative singular)
көмөштөң (singular)
көмөшкә (dative singular)
көмөштө (accusative singular)
көмөштә (singular)
көмөштән (singular)

От пратюркск. *gümüĺ «серебро», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. kümüš, башк. көмөш, карач.-балкар. кюмюш, кумыкск. гюмюш, каракалпакск. gu'mis, ногайск. куьмис, казахск. күмiс, южн.-алтайск. кӱмӱш, кирг. күмүш, хакасск. кӱмӱс, крымск.-тат. kümüş, азерб. gümüş «ҝүмүш; گوموش», гагаузск., тур. gümüş, узб. кумуш, якутск. көмүс и др.

хим. серебро

адъектив. серебряный

көмөш тәңкә

серебряная монета


йәй

йәй (nominative singular)
йәйҙәр (nominative plural)
йәйҙең (singular)
йәйҙәрҙең (plural)
йәйгә (dative singular)
йәйҙәргә (dative plural)
йәйҙе (accusative singular)
йәйҙәрҙе (accusative plural)
йәйҙә (singular)
йәйҙәрҙә (plural)
йәйҙән (singular)
йәйҙәрҙән (plural)

Общетюркское.

йәйге

Ближайшее родство

прилагательные

йәйен

Ближайшее родство

адъектив. летний


ҡорос

ҡорос (nominative singular)
ҡоростоң (singular)
ҡоросҡа (dative singular)
ҡоросто (accusative singular)
ҡороста (singular)
ҡоростан (singular)

От пратюркск. *kurč «острый, твердый (о стали)», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. qurč «острый, твердый», башк. ҡорос, кирг. курч, казахск. құрыш, карач.-балкар., кумыкск. къурч, тат. корыч, южн.-алтайск. курч «острый» и др.

сталь (Название романа Николая Островского) (Мустай Карим)

"Ҡорос нисек сыныҡты"

"Как закалялась сталь"

Бәлки, үсем кәмер дошманға, тәнемдәге ҡорос иреһә

Возможно, уймётся мое чувство мести к врагу, если расплавится сталь (т.е. пуля) в моём теле.

адъектив. стальной

ҡорос бысаҡ

стальной нож


болот

болот (nominative singular)
болоттар (nominative plural)
болоттоң (singular)
болоттарҙың (plural)
болотҡа (dative singular)
болоттарға (dative plural)
болотто (accusative singular)
болоттарҙы (accusative plural)
болотта (singular)
болоттарҙа (plural)
болоттан (singular)
болоттарҙан (plural)

Происходит от пратюркск. *bulut «облако», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. 𐰉𐰆𐰞𐰃𐱃 (bulït), чагат. بولوت (bulut), азерб. bulud (булуд; بولود), башк. болот, казахск. бұлт, каракалп. bult, караимск., карач.-балк., кирг., кумыкс., тофалар., тувинск., урумск., южн.-алтайск. булут, гагаузск., кр.-тат., тур., туркм. bulut, османск. بولوت (بولوط; بلوط), ногайск. булыт, тат. болыт, узб. bulut (булут), уйгурск. بۇلۇت (bulut), чувашск. пӗлӗт, хакас., шорск. пулут, долганск., якутск. былыт и др.

болотлолоҡ

Ближайшее родство

существительные

болотһоҙлоҡ

Ближайшее родство

существительные

болотло

Ближайшее родство

прилагательные

болотһоҙ

Ближайшее родство

прилагательные

болотлау

Ближайшее родство

облако; туча

Ямғыр болото.

Дождевоеоблако.


болот

Происходит от ??


ҡом

ҡом (nominative singular)
ҡомдар (nominative plural)
ҡомдоң (singular)
ҡомдарҙың (plural)
ҡомға (dative singular)
ҡомдарға (dative plural)
ҡомдо (accusative singular)
ҡомдарҙы (accusative plural)
ҡомда (singular)
ҡомдарҙа (plural)
ҡомдан (singular)
ҡомдарҙан (plural)

От пратюркск. *Kum «песок», от которой в числе прочего произошли: азерб. qum (гум; قۇم), башк. ҡом, гагаузск. kum (кум), казахск. құм, карач.-балк. къум, кумыкск., хакас. хум, караим., кирг., ногайск., тувинск. кум, каракалп., кр.-тат. qum, узб. qum (қум), уйгурск. قۇم (qum; қум), тат. ком (qom), тур. kum, тофалар. һум, туркм. gum, шорск. қум, қумақ, южн.-алтайск., долганск. кумак, якутск. кумах и др.

ҡомлоҡ

Ближайшее родство

существительные

адъектив. песочный, песчаный

песочный, песчаный

ҡом сәғәте

песочные часы

ҡом бураны

песчаная буря.

Ауыл башында оло йылға, уртаһында ҡом утрауы яһап, икегә айырыла.

В начале деревни большая река делится надвое, образуя посерединепесчаный остров.

«Аҙашҡан миҙал», 11-05-2011 гг. // «Йәншишмә»

Аҙашҡан миҙал

геол. россыпь (минералов)

россыпь (минералов)


доға

доға (nominative singular)
доғалар (nominative plural)
доғаның (singular)
доғаларҙың (plural)
доғаға (dative singular)
доғаларға (dative plural)
доғаны (accusative singular)
доғаларҙы (accusative plural)
доғала (singular)
доғаларҙа (plural)
доғанан (singular)
доғаларҙан (plural)

Из араб. دعاء (duʿāʾ) ‘молитва’.

религ. молитва (вообще); дуа (обращение к Аллаху)

Ҡара доға

языческаямолитва

Изге ҡәбергә килеп, тубыҡлынып доға ҡылдым.

Придя к святой могиле, я встал на колени и сотворилмолитву.


гонококк

микробиол. гонококк


бата

бата (nominative singular)
баталар (nominative plural)
батаның (singular)
баталарҙың (plural)
батаға (dative singular)
баталарға (dative plural)
батаны (accusative singular)
баталарҙы (accusative plural)
батала (singular)
баталарҙа (plural)
батанан (singular)
баталарҙан (plural)

Адаптация араб. فاتحة (см. также фатиха).

благословение

этногр. молитва-напутствие, благословение родителей просватанной девушке


хаттар

форма именительного падежа множественного числа существительного хат


һорау

һорау (nominative singular)
һорауҙар (nominative plural)
һорауҙың (singular)
һорауҙарҙың (plural)
һорауға (dative singular)
һорауҙарға (dative plural)
һорауҙы (accusative singular)
һорауҙарҙы (accusative plural)
һорауҙа (singular)
һорауҙарҙа (plural)
һорауҙан (singular)
һорауҙарҙан (plural)

Др.-тюрк. *sura- «спрашивать»

һорау биреү кемгә

задать вопрос кому-л.

Йәйге ҡоролоҡтан оло зыян күргән ауыл хужалығына нисек ярҙам итергә, тигән һорау алдыбыҙға аяғүрә килеп баҫты

Перед нами вплотную встал вопрос, как помочь сельскому хозяйству, потерпевшему значительный урон из-за летней засухи

Башҡорт балына һорау йылдан-йыл арта бара

Спрос на башкирский мёд возрастает с каждым годом

адъектив. вопросительный

вопросительный

һорау билдәһе

знак вопроса

һорау һөйләм

вопросительное предложение


ҡар

ҡар (nominative singular)
ҡарҙар (nominative plural)
ҡарҙың (singular)
ҡарҙарҙың (plural)
ҡарға (dative singular)
ҡарҙарға (dative plural)
ҡарҙы (accusative singular)
ҡарҙарҙы (accusative plural)
ҡарҙа (singular)
ҡарҙарҙа (plural)
ҡарҙан (singular)
ҡарҙарҙан (plural)

От пратюркск. *kār, *Kiār «снег», от которой в числе прочего произошли: др.- тюрк. qar, азерб. qar (гар; قار), башк. ҡар, гагаузск. kaar, казахск., шорск. қар, каракалп. qar (қар), караимск., кирг., ногайск., южн.-алтайск. кар, карач.-балк., крымчакск., кумыкск. къар, кр.-тат. qar (къар), османск. قار (kar), тат. кар (qar), тофалар. ӄар, тувинск., хакас., урумск. хар, тур. kar, туркм. gar, узб. qor (қор), уйгурск. قار (qar), якутск. хаар и др.

метеорол. снег

Епшек ҡар.

Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа.

Третий день подряд идётснег.

Мустай Карим

Мустай Карим

адъектив. снежный

Ҡар бураны.

Снежная буря.

Ҡар һыуы.


тоҙ

тоҙ (nominative singular)
тоҙҙар (nominative plural)
тоҙҙоң (singular)
тоҙҙарҙың (plural)
тоҙға (dative singular)
тоҙҙарға (dative plural)
тоҙҙо (accusative singular)
тоҙҙарҙы (accusative plural)
тоҙҙа (singular)
тоҙҙарҙа (plural)
тоҙҙан (singular)
тоҙҙарҙан (plural)

От др.-тюрк. *tuz "соль", восходит к пратюркск. *dūŕ «соль».

тоҙлоҡ

Ближайшее родство

существительные

тоҙло

Ближайшее родство

прилагательные

тоҙһоҙ

Ближайшее родство

прилагательные

тоҙлау

Ближайшее родство

тоҙһорау

Ближайшее родство

Таш тоҙ

каменная соль

Аштың тоҙо сыҡмаған

суп недосолен

Бысаҡ осонда ваҡ тоҙ һалып болғағыҙ.

Добавьте мелкой соли на кончике ножа и перемешайте.

адъектив. соляной, солевой

соляной, солевой

тоҙ ятҡылығы

соляные копи


баҡа

баҡа (nominative singular)
баҡалар (nominative plural)
баҡаның (singular)
баҡаларҙың (plural)
баҡаға (dative singular)
баҡаларға (dative plural)
баҡаны (accusative singular)
баҡаларҙы (accusative plural)
баҡала (singular)
баҡаларҙа (plural)
баҡанан (singular)
баҡаларҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *baqa "лягушка".

зоол. лягушка

адъектив. лягушачий

Баҡа ыуылдырығы

лягушачья икра.


тәлмәрйен

тәлмәрйен (nominative singular)
тәлмәрйендәр (nominative plural)
тәлмәрйендең (singular)
тәлмәрйендәрҙең (plural)
тәлмәрйенгә (dative singular)
тәлмәрйендәргә (dative plural)
тәлмәрйенде (accusative singular)
тәлмәрйендәрҙе (accusative plural)
тәлмәрйендә (singular)
тәлмәрйендәрҙә (plural)
тәлмәрйендән (singular)
тәлмәрйендәрҙән (plural)

зоол. лягушка


әҙәм

әҙәм (nominative singular)
әҙәмдәр (nominative plural)
әҙәмдең (singular)
әҙәмдәрҙең (plural)
әҙәмгә (dative singular)
әҙәмдәргә (dative plural)
әҙәмде (accusative singular)
әҙәмдәрҙе (accusative plural)
әҙәмдә (singular)
әҙәмдәрҙә (plural)
әҙәмдән (singular)
әҙәмдәрҙән (plural)

Из перс. آدم (âdam), из араб. آدم (ʾādam) ‘человек’, далее из ивр. אָדָם, букв. «человек»; однокоренное со словами ивр. אדמה «земля» и אדום «красный».

әҙәмсел

Ближайшее родство

прилагательные

человек (человеческий)

Әҙәм балаһы

сынчеловеческий

Күрәсәген күрмәй әҙәм гүргә инмәй.

Не пройдя через предначертанное,человек в могилу не спустится.

Бал себенде, яҡшы hүҙ әҙәмде берләштерә.

Мёд сводит вместе мух, доброе слово объединяетлюдей.

Башкирская пословица

Башкирская пословица


инсан

инсан (nominative singular)
инсандар (nominative plural)
инсандың (singular)
инсандарҙың (plural)
инсанға (dative singular)
инсандарға (dative plural)
инсанды (accusative singular)
инсандарҙы (accusative plural)
инсанда (singular)
инсандарҙа (plural)
инсандан (singular)
инсандарҙан (plural)

Из араб. إنسان (ʾinsān) ‘человек’.

устар., книжн. человек (особенно в философском или религиозном контексте)


ағас

ағас (nominative singular)
ағастар (nominative plural)
ағастың (singular)
ағастарҙың (plural)
ағасҡа (dative singular)
ағастарға (dative plural)
ағасты (accusative singular)
ағастарҙы (accusative plural)
ағаста (singular)
ағастарҙа (plural)
ағастан (singular)
ағастарҙан (plural)

От пратюркск. *ïγač «дерево; лес», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. ïγač «дерево», азерб. ağac, башкир., хакасск. ағас, карач.-балкарск., кумыкск. агъач, казахск., шорск. ағаш, южн.-алтайск. агаш, турецк., крымск.-тат. ağaç, туркменск. agaç, тат. агач, тув. ыяш, узб. yog'och, чув. йывӑҫ и др.

Тамыры ныҡ ағас бирешмәҫ.

Дерево с крепкими корнями выстоит.

Утын күп кәрәкмәй, өс-дүрт ағас йыҡһаң етеп торор.

Дров нужно немного, будет достаточно, если повалишь три-четыредерева.

Ағас әҙерләү.

Заготовкадревесины

адъектив. деревянный

Ағас ҡашыҡ.

Деревянная ложка.


сик

сик (nominative singular)
сиктәр (nominative plural)
сиктең (singular)
сиктәрҙең (plural)
сиккә (dative singular)
сиктәргә (dative plural)
сикте (accusative singular)
сиктәрҙе (accusative plural)
сиктә (singular)
сиктәрҙә (plural)
сиктән (singular)
сиктәрҙән (plural)

Происходит от ??

граница (пограничный)

грань, межа, край (межевой)

предел, граница (предельный)


йәш

йәш (nominative singular)
йәштәр (nominative plural)
йәштең (singular)
йәштәрҙең (plural)
йәшкә (dative singular)
йәштәргә (dative plural)
йәште (accusative singular)
йәштәрҙе (accusative plural)
йәштә (singular)
йәштәрҙә (plural)
йәштән (singular)
йәштәрҙән (plural)

Происходит от ??


йәш

Происходит от ??


шәкәр

шәкәр (nominative singular)
шәкәрҙәр (nominative plural)
шәкәрҙең (singular)
шәкәрҙәрҙең (plural)
шәкәргә (dative singular)
шәкәрҙәргә (dative plural)
шәкәрҙе (accusative singular)
шәкәрҙәрҙе (accusative plural)
шәкәрҙә (singular)
шәкәрҙәрҙә (plural)
шәкәрҙән (singular)
шәкәрҙәрҙән (plural)

Происходит от пали sakkharā, из санскр. शर्करा (śárkarā) «гравий, галька, песок, сахарный песок». В ряде европейских языков слово заимств. через лат. succarum из арабск. سكر (súkkar) из перс. شکر (šekar).

Сөгөлдөр шәкәре ҡамыштыҡынан эрерәк тә, һарыраҡ та

По сравнению с тростниковым, свекольный сахар крупнее и желтее

адъектив. сахарный, относящийся к сахару

сахарный, относящийся к сахару

шәкәр сөгөлдөрө

сахарная свекла

шәкәр һауыты


дуҫ

дуҫ (nominative singular)
дуҫтар (nominative plural)
дуҫтың (singular)
дуҫтарҙың (plural)
дуҫҡа (dative singular)
дуҫтарға (dative plural)
дуҫты (accusative singular)
дуҫтарҙы (accusative plural)
дуҫта (singular)
дуҫтарҙа (plural)
дуҫтан (singular)
дуҫтарҙан (plural)

Из перс. دوست (dost) ‘друг’.

Тоғро дуҫ.

Дуҫ бәләлә һынала.

Друг познаётся (букв. испытывается) в беде.

Алйот дуҫтан аҡыллы дошман артыҡ.

Умный враг лучше глупогодруга.

адъектив. дружественный

дружественный

в знач. нареч. дружно

дуҫ йәшәү


ҡала

ҡала (nominative singular)
ҡалалар (nominative plural)
ҡаланың (singular)
ҡалаларҙың (plural)
ҡалаға (dative singular)
ҡалаларға (dative plural)
ҡаланы (accusative singular)
ҡалаларҙы (accusative plural)
ҡалала (singular)
ҡалаларҙа (plural)
ҡаланан (singular)
ҡалаларҙан (plural)

Из араб. قلعة (qalʿa) ‘крепость; город’.

башҡала

Ближайшее родство

существительные

ҡаласыҡ

Ближайшее родство

существительные

ҡәлғә

Ближайшее родство

существительные

Тау башында балҡый бер ҡала, был ҡала Өфө тип атала.

На горе сияетгород; этот город называется Уфа.

Ҡыҙыбыҙ ҡаланан айына бер ҡайтып тора.

Наша дочь приезжает изгорода раз в месяц.

адъектив. городской

ҡала халҡы

городской народ


бөркөт

бөркөт (nominative singular)
бөркөттәр (nominative plural)
бөркөттөң (singular)
бөркөттәрҙең (plural)
бөркөткә (dative singular)
бөркөттәргә (dative plural)
бөркөттө (accusative singular)
бөркөттәрҙе (accusative plural)
бөркөттә (singular)
бөркөттәрҙә (plural)
бөркөттән (singular)
бөркөттәрҙән (plural)

орнитол. орёл (Aquila)


ағыу

ағыу (nominative singular)
ағыуҙар (nominative plural)
ағыуҙың (singular)
ағыуҙарҙың (plural)
ағыуға (dative singular)
ағыуҙарға (dative plural)
ағыуҙы (accusative singular)
ағыуҙарҙы (accusative plural)
ағыуҙа (singular)
ағыуҙарҙа (plural)
ағыуҙан (singular)
ағыуҙарҙан (plural)

Йылан ағыуы

Умарталарҙан бал менән бергә инә һөтө, бал ҡорто ағыуы һәм елеме алына.

Наряду с мёдом, из ульев также вынимают маточное молочко, пчелиный яд и прополис.

«Умартасылыҡ — Башҡортостан биҙәге», 08-11-2008 гг. // «Йәшлек»

Умартасылыҡ — Башҡортостан биҙәге


түбә

түбә (nominative singular)
түбәләр (nominative plural)
түбәнең (singular)
түбәләрҙең (plural)
түбәгә (dative singular)
түбәләргә (dative plural)
түбәне (accusative singular)
түбәләрҙе (accusative plural)
түбәлә (singular)
түбәләрҙә (plural)
түбәнән (singular)
түбәләрҙән (plural)

крыша, кровля

темя, макушка


икмәк

икмәк (nominative singular)
икмәктәр (nominative plural)
икмәктең (singular)
икмәктәрҙең (plural)
икмәккә (dative singular)
икмәктәргә (dative plural)
икмәкте (accusative singular)
икмәктәрҙе (accusative plural)
икмәктә (singular)
икмәктәрҙә (plural)
икмәктән (singular)
икмәктәрҙән (plural)

Общетюркское, из др.-тюрк. *etmek ~ *ötmek "хлеб".

икмәкле

Ближайшее родство

прилагательные

Йылы икмәк

сөсө икмәк

Әсегән ҡамырҙан бешерелгән икмәк Боронғо Мысырҙа барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә.

Считается, чтохлеб из сброженного теста начали печь (букв. возник) в Древнем Египте.

адъектив. хлеб

Икмәк магазины

хлебный магазин

икмәк ҡалайы

противень для выпечки хлеба


Гондурас

Из исп. Honduras «Гондурас», далее из honduras «глубины», мн. ч. от hondura «глубина», от hondo «глубокий», далее от лат. fundus «дно; основание, земля, поместье», далее из праиндоевр. *bhudh- «дно».


сысҡан

сысҡан (nominative singular)
сысҡандар (nominative plural)
сысҡандың (singular)
сысҡандарҙың (plural)
сысҡанға (dative singular)
сысҡандарға (dative plural)
сысҡанды (accusative singular)
сысҡандарҙы (accusative plural)
сысҡанда (singular)
сысҡандарҙа (plural)
сысҡандан (singular)
сысҡандарҙан (plural)

зоол. мышь (mus)

Шыршы орлоҡтары урман ҡоштарына һәм тейенгә, сысҡанға ем булып тора

Семена сосны являются кормом для лесных птиц, белок и мышей.

Хәҙерге ваҡытта тоташтырыуһыҙ сысҡандарҙың ғына бер нисә төрө бар, шул иҫәптән инфраҡыҙыл порт, Bluetooth аша эшләгән һ.б.)

В настоящее время существует несколько видов только беспроводных мышек, в том числе работающих через инфракрасный порт, Bluetooth и т.д.

Бүлектәрҙе сысҡандың уң төймәһе менән башлыҡтарына баҫып төҙәт

Редактируй разделы, нажимая правой кнопкой мыши на их заголовки

адъектив. мышиный

сысҡан биҙгәге

мышиная лихорадка


үрмәксе

үрмәксе (nominative singular)
үрмәкселәр (nominative plural)
үрмәксенең (singular)
үрмәкселәрҙең (plural)
үрмәксегә (dative singular)
үрмәкселәргә (dative plural)
үрмәксене (accusative singular)
үрмәкселәрҙе (accusative plural)
үрмәкселә (singular)
үрмәкселәрҙә (plural)
үрмәксенән (singular)
үрмәкселәрҙән (plural)

От др.-тюрк. *ȫrmekči «паук», восходит к пратюркск. *ȫr- «вить, плести».

зоол. паук (паучий)

паук (паучий)

Үрмәксенең был төрө Урта Азияла һәм Рәсәйҙең көньяғында таралған.

Этот видпауков распространён в Средней Азии и на юге России.


һыра

һыра (nominative singular)
һыраның (singular)
һыраға (dative singular)
һыраны (accusative singular)
һырала (singular)
һыранан (singular)

Шаулап торған ҡала уртаһында ултырып бер шешә һыра тәмләне ул

Сев посреди шумящего города, он выпил (букв. попробовал) бутылку пива

Депутаттар төнгө ваҡытта һыра һатыуҙы тыйырға тәҡдим итә

Депутаты предлагают запретить продажу пива в ночное время

Урамдарҙан үткән саҡта һыраны рекламалаған баннерҙарға йыш тап булам

Проходя по улице, я часто встречаю баннеры, рекламирующие пиво.

адъектив. пивной; пивоваренный

пивной; пивоваренный


ҡарға

ҡарға (nominative singular)
ҡарғалар (nominative plural)
ҡарғаның (singular)
ҡарғаларҙың (plural)
ҡарғаға (dative singular)
ҡарғаларға (dative plural)
ҡарғаны (accusative singular)
ҡарғаларҙы (accusative plural)
ҡарғала (singular)
ҡарғаларҙа (plural)
ҡарғанан (singular)
ҡарғаларҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *qarğa "ворон; ворона".

ҡарғау

Ближайшее родство

зоол. ворона (Corvus)

Ҡарға балаһын «аппағым» тип ярата.

Ворона ласкает своего птенца, говоря «беленький ты мой».


кеҫәртке

kɪ̞.θært.ˈkɪ̞

кеҫәртке (nominative singular)
кеҫәрткеләр (nominative plural)
кеҫәрткенең (singular)
кеҫәрткеләрҙең (plural)
кеҫәрткегә (dative singular)
кеҫәрткеләргә (dative plural)
кеҫәрткене (accusative singular)
кеҫәрткеләрҙе (accusative plural)
кеҫәрткелә (singular)
кеҫәрткеләрҙә (plural)
кеҫәрткенән (singular)
кеҫәрткеләрҙән (plural)

зоол. ящерица


йөҙ

йөҙ (nominative singular)
йөҙҙәр (nominative plural)
йөҙҙөң (singular)
йөҙҙәрҙең (plural)
йөҙгә (dative singular)
йөҙҙәргә (dative plural)
йөҙҙө (accusative singular)
йөҙҙәрҙе (accusative plural)
йөҙҙә (singular)
йөҙҙәрҙә (plural)
йөҙҙән (singular)
йөҙҙәрҙән (plural)

йөҙтүбән

Ближайшее родство

анат. лицо; лик (передняя часть головы)

лицо; лик (передняя часть головы)

Гөлбаныу намаҙлығын йәйеп, өмөт менән ҡиблаға йөҙөн борҙо.

Гульбану расстелиланамазлык (молитвенный коврик), и с надеждой повернулась лицом к кибле.

лицо, поверхность, верх чего-либо; лицевая сторона

лезвие, остриё

перен. внешний вид

природа, характер, натура


ебәк

ебәк (nominative singular)
ебәктәр (nominative plural)
ебәктең (singular)
ебәктәрҙең (plural)
ебәккә (dative singular)
ебәктәргә (dative plural)
ебәкте (accusative singular)
ебәктәрҙе (accusative plural)
ебәктә (singular)
ебәктәрҙә (plural)
ебәктән (singular)
ебәктәрҙән (plural)

ебәксе

Ближайшее родство

существительные

ебәкселек

Ближайшее родство

существительные

адъектив. шёлковый, шелковичный

шёлковый, шелковичный

Ебәк күлдәк

шёлковое платье

Ебәк Юлы

великий Шёлковый Путь


арыҫлан

арыҫлан (nominative singular)
арыҫландар (nominative plural)
арыҫландың (singular)
арыҫландарҙың (plural)
арыҫланға (dative singular)
арыҫландарға (dative plural)
арыҫланды (accusative singular)
арыҫландарҙы (accusative plural)
арыҫланда (singular)
арыҫландарҙа (plural)
арыҫландан (singular)
арыҫландарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *arslan "лев".

Ғәйепле тип танылған кешеләрҙе ас арыҫландарға теткеләргә ташлағандар.

Людей, признанных виновными, бросали на растерзание львам.


ләлә

ләлә (nominative singular)
ләләләр (nominative plural)
ләләнең (singular)
ләләләрҙең (plural)
ләләгә (dative singular)
ләләләргә (dative plural)
ләләне (accusative singular)
ләләләрҙе (accusative plural)
ләләлә (singular)
ләләләрҙә (plural)
ләләнән (singular)
ләләләрҙән (plural)

ботан. лилия


ҡан

ҡан (nominative singular)
ҡандар (nominative plural)
ҡандың (singular)
ҡандарҙың (plural)
ҡанға (dative singular)
ҡандарға (dative plural)
ҡанды (accusative singular)
ҡандарҙы (accusative plural)
ҡанда (singular)
ҡандарҙа (plural)
ҡандан (singular)
ҡандарҙан (plural)

Происходит от пратюркск. *kiān «кровь», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. qan «кровь», азерб. qan (ган; قان), башк. ҡан, долганск. каан, казахск., шорск. қан, алтайск., караим., кирг., ногайск., тат. кан, каракалп., кр.-тат. qan, карач.-балк., кумыкск. къан, османск. قان (kan), тофалар. ӄан, тувинск., хакас. хан, тур., гагаузск. kan, туркм. gan, узб. qon (қон), уйгурск. قان (қан; qan), якутск. хаан и др.

Ҡан биреүселәр оҙаҡ йәшәй.

Донорыкрови живут долго.

перен. кровопролитие

кровопролитие

перен. кровное родство

кровное родство

Йән тартмаһа ла, ҡан тарта.

Кровное родство крепче духовного (букв. даже если не притягиваются души, притягивается кровь).

адъектив. кровяной, кровеносный; кровный

кровяной, кровеносный; кровный

Ҡан баҫымы.

Кровяное давление.


төлкө

төлкө (nominative singular)
төлкөләр (nominative plural)
төлкөнөң (singular)
төлкөләрҙең (plural)
төлкөгә (dative singular)
төлкөләргә (dative plural)
төлкөнө (accusative singular)
төлкөләрҙе (accusative plural)
төлкөлә (singular)
төлкөләрҙә (plural)
төлкөнән (singular)
төлкөләрҙән (plural)

От пратюркск. *tülki / tilkü «лиса», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. tilkü, азерб. tülkü (түлкү; تۆلکۆ), башк. төлкө, казахск. түлкі, кр.-тат., карач.-балк., кумыкск. тюлкю, кирг. түлкү, ног. туьлки, гагаузск., кр.-тат., тур., туркм. tilki, тат. төлке (tölke), тувинск. дилги, алт. тӱлкӱ, тоф. ділги, узб. tulki (тулки), уйгурск. تۈلكە (tülke), хакас., шорск. тӱлгӱ и др.; восходит к праалтайск. *t`ule «лиса; волк».

зоол. лиса, лисица (Vulpes)

лиса, лисица (Vulpes)

Төлкөләр йылына бер генә көсөкләй.

Лисицы щенятся только раз в году.

Төлкө ҡомғанын алған да башы һуҡҡан яҡҡа олаҡҡан, ти.

Лиса взяла свой кумган и пошла куда глаза глядят.

«(„Лиса-сирота“. Башкирская народная сказка).»

(«Лиса-сирота». Башкирская народная сказка).

адъектив. лисий

Төлкө яҡаһы

лисий воротник.

Төлкө өңө


сифат

сифат (nominative singular)
сифаттар (nominative plural)
сифаттың (singular)
сифаттарҙың (plural)
сифатҡа (dative singular)
сифаттарға (dative plural)
сифатты (accusative singular)
сифаттарҙы (accusative plural)
сифатта (singular)
сифаттарҙа (plural)
сифаттан (singular)
сифаттарҙан (plural)

От арабск. صِفَة (ṣífa) «качество, свойство»(мн.ч. صِفَات (ṣifāt)).

черта характера, качество человека

Ысын лидерға ниндәй сифаттар хас булырға тейеш?

Какие качества должны быть присущи настоящему лидеру?

Балағыҙҙа күрергә теләгән сифаттар үҙегеҙҙә лә булһын!

Пусть те черты характера, которые вы хотите видеть в своих детях, будут присущи и вам самим.

свойство, качество; атрибут

грам. имя прилагательное

имя прилагательное

Һөйләмдә сифаттар һәр саҡ тиерлек аныҡлаусы һәм хәбәр функцияһын башҡара.

В предложении прилагательные практически всегда выполняют функции определения и сказуемого.


һан

һан (nominative singular)
һандар (nominative plural)
һандың (singular)
һандарҙың (plural)
һанға (dative singular)
һандарға (dative plural)
һанды (accusative singular)
һандарҙы (accusative plural)
һанда (singular)
һандарҙа (plural)
һандан (singular)
һандарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *san «число».

һанһыҙ

Ближайшее родство

прилагательные

һанлы

Ближайшее родство

прилагательные

һанау

Ближайшее родство

матем. число

Ыңғай һан

положительное число.

Тиҫкәре һан төшөнсәһе тәүтапҡыр бишенсе синыфта индерелә.

Понятие отрицательного числа впервые вводится в пятом классе.

число, количество, численность

Халыҡ һаны

численность населения.

Башҡорт Википедияһындағы мәҡәләләр һаны меңгә тулды

Число статей в башкирской Википедии достигло тысячи.

Электрон ғаризалар сираттан тыш ҡарала; был сиратта тороу ваҡытын һәм миграция хеҙмәтенә килеүселәр һанын ҡыҫҡарта.

Электронные обращения рассматриваются вне очереди — это сокращает время в очереди и число обращающихся в миграционную службу.

число месяца

Был осраҡта закон киләһе айҙың 1-се һанынан ғәмәлгә инә.

В этом случае закон вступает в силу с 1-го числа следующего месяца.

номер (журнала, газеты)

Бының турала беҙ гәзиттең киләһе һанының баш мәҡәләһендә яҙып сығасаҡбыҙ

Этому будет посвящена передовица следующего номера газеты.

лингв. имя числительное

имя числительное


рәүеш

рәүеш (nominative singular)
рәүештәр (nominative plural)
рәүештең (singular)
рәүештәрҙең (plural)
рәүешкә (dative singular)
рәүештәргә (dative plural)
рәүеште (accusative singular)
рәүештәрҙе (accusative plural)
рәүештә (singular)
рәүештәрҙә (plural)
рәүештән (singular)
рәүештәрҙән (plural)

Происходит от фарси روش — образ, внешний вид

вид, образ, облик

Төрлө рәүешкә инә белеү — актёрҙың төп һөнәре.

Умение входить в разные образы — это главный навык актёра.

способ, манера, образ действия

Беҙҙең йәшәү рәүешебеҙ ни яйлап ҡына, ауылса.

Так мы и живем — потихонечку, по-деревенски.

лингв. наречие

Урын рәүеше

наречие места


ҡылым

ҡылым (nominative singular)
ҡылымдар (nominative plural)
ҡылымдың (singular)
ҡылымдарҙың (plural)
ҡылымға (dative singular)
ҡылымдарға (dative plural)
ҡылымды (accusative singular)
ҡылымдарҙы (accusative plural)
ҡылымда (singular)
ҡылымдарҙа (plural)
ҡылымдан (singular)
ҡылымдарҙан (plural)

Происходит от башк. ҡылыу «делать» + суффикс башк. -ым, образующий отглагольное существительное.

ҡылыу

Ближайшее родство

лингв. глагол

уртаҡ ҡылым

Күсемле ҡылым

переходный глагол.

Ҡылымдарҙы киләсәк заманға ҡуйығыҙ

поставьте глаголы в будущее время.

Ошо ҡылымдың бойороғо нисек яңғырай?

Как звучит императив от этого глагола?

адъектив. глагольный

Ҡылым ялғауы

глагольное окончание.


бәйләүес

бәйләүес (nominative singular)
бәйләүестәр (nominative plural)
бәйләүестең (singular)
бәйләүестәрҙең (plural)
бәйләүескә (dative singular)
бәйләүестәргә (dative plural)
бәйләүесте (accusative singular)
бәйләүестәрҙе (accusative plural)
бәйләүестә (singular)
бәйләүестәрҙә (plural)
бәйләүестән (singular)
бәйләүестәрҙән (plural)

От бәйләү "связывать".

лингв. послелог

Эйәлек килеш бәйләүестәре

Послелоги, требующие родительного падежа

мед. повязка

Яраланған ергә ҡоро бәйләүес һалығыҙ

Наложите на рану сухую повязку


теркәүес

теркәүес (nominative singular)
теркәүестәр (nominative plural)
теркәүестең (singular)
теркәүестәрҙең (plural)
теркәүескә (dative singular)
теркәүестәргә (dative plural)
теркәүесте (accusative singular)
теркәүестәрҙе (accusative plural)
теркәүестә (singular)
теркәүестәрҙә (plural)
теркәүестән (singular)
теркәүестәрҙән (plural)

Происходит от башк. теркәү «прикреплять; приобщать».

бүлеү теркәүесе

противительный союз

һөҙөмтә теркәүесе

причинный союз


киҫәксә

киҫәксә (nominative singular)
киҫәксәләр (nominative plural)
киҫәксәнең (singular)
киҫәксәләрҙең (plural)
киҫәксәгә (dative singular)
киҫәксәләргә (dative plural)
киҫәксәне (accusative singular)
киҫәксәләрҙе (accusative plural)
киҫәксәлә (singular)
киҫәксәләрҙә (plural)
киҫәксәнән (singular)
киҫәксәләрҙән (plural)

Происходит от ??

лингв. частица


ымлыҡ

ымлыҡ (nominative singular)
ымлыҡтар (nominative plural)
ымлыҡтың (singular)
ымлыҡтарҙың (plural)
ымлыҡҡа (dative singular)
ымлыҡтарға (dative plural)
ымлыҡты (accusative singular)
ымлыҡтарҙы (accusative plural)
ымлыҡта (singular)
ымлыҡтарҙа (plural)
ымлыҡтан (singular)
ымлыҡтарҙан (plural)

Происходит от ??

лингв. междометие


инеү

инеү (nominative singular)
инеүҙәр (nominative plural)
инеүҙең (singular)
инеүҙәрҙең (plural)
инеүгә (dative singular)
инеүҙәргә (dative plural)
инеүҙе (accusative singular)
инеүҙәрҙе (accusative plural)
инеүҙә (singular)
инеүҙәрҙә (plural)
инеүҙән (singular)
инеүҙәрҙән (plural)

Ҡалаға инеү тыйыла

Въезд в город воспрещен.

Был бүлеккә инеү өсөн теркәлеү мотлаҡ

Для входа в этот раздел обязательна регистрация.

Тикшереү барышында предприятиеның, ысынлап та, Wi-Fi технологияһы буйынса сымһыҙ селтәргә инеү нөктәһен законһыҙ файҙаланыуы иҫбатланды

В ходе расследования было установлено, что предприятие действительно незаконно использовало точку доступа для входа в беспроводную сеть по технологии Wi-Fi.

вступление, поступление


Төркиә

Төркиә (nominative singular)
Төркиәнең (singular)
Төркиәгә (dative singular)
Төркиәне (accusative singular)
Төркиәлә (singular)
Төркиәнән (singular)

Происходит от тур. Türkiye «Турция».

геогр. Турция

«Ғәлиә»лә башлыса Мысырҙа, Сүриәлә, Төркиәлә белем алған билдәле ғалимдар һәм дин белгестәре уҡыта.

В (медресе) «Галия» преподают известные учёные и знатоки религии (ислама), получившие образование преимущественно в Египте, Сирии и Турции.

адъектив. турецкий, относящийся к Турции

турецкий, относящийся к Турции


һин

Происходит от ??


донъя

донъя (nominative singular)
донъялар (nominative plural)
донъяның (singular)
донъяларҙың (plural)
донъяға (dative singular)
донъяларға (dative plural)
донъяны (accusative singular)
донъяларҙы (accusative plural)
донъяла (singular)
донъяларҙа (plural)
донъянан (singular)
донъяларҙан (plural)

Из араб. دنيا (dunyā) ‘мир’.

мир (из астрологического прогноза.)

Донъяның яралыуы

Сотворениемира

Яңы Донъя

яҡты донъя

Ҡара һыҙат артта ҡалды; хәҙер бар донъя һеҙҙең тирәләй әйләнә.

Чёрная полоса осталась позади; теперь весьмир крутится вокруг вас.

имущество, пожитки, скарб

Көҙөн Сания бар донъяһын арбаға тейәп, күрше ауылға күсеп китте.

Осенью Сания погрузила всесвои вещи на телегу и переехала в соседний аул.

адъектив. мировой

Нисек кенә сәйер яңғырамаһын, быға донъя финанс көрсөгө этәргес көс булды.

Как бы странно не прозвучало, имульсом (букв. движущей силой) к этому стал мировой финансовый кризис.


ғәләм

ғәләм (nominative singular)
ғәләмдәр (nominative plural)
ғәләмдең (singular)
ғәләмдәрҙең (plural)
ғәләмгә (dative singular)
ғәләмдәргә (dative plural)
ғәләмде (accusative singular)
ғәләмдәрҙе (accusative plural)
ғәләмдә (singular)
ғәләмдәрҙә (plural)
ғәләмдән (singular)
ғәләмдәрҙән (plural)

От арабск. عالم «мир, вселенная».

Хәҙерге ғилми ҡараш буйынса, ғәләм Оло Шартлау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

Согласно современным научным воззрениям, Вселенная образовалась в результате Большого Взрыва.


йыһан

йыһан (nominative singular)
йыһандар (nominative plural)
йыһандың (singular)
йыһандарҙың (plural)
йыһанға (dative singular)
йыһандарға (dative plural)
йыһанды (accusative singular)
йыһандарҙы (accusative plural)
йыһанда (singular)
йыһандарҙа (plural)
йыһандан (singular)
йыһандарҙан (plural)

Из перс. جهان (jahân) ‘мир, вселенная’.

Синоптиктар көн торошон фаразлағанда тағы ла йыһандан төшөрөлгән фотоларҙы ла файҙалана.

При прогнозировании погоды синоптики также пользуются фотографиями, сделанными изкосмоса.

«Синоптиктар нимә вәғәҙәләй?», 22-03-2011 // «Йәшлек»

Синоптиктар нимә вәғәҙәләй?

адъектив. космический

НАТО йыһан туристарын һайлап алыу талаптарын раҫлаған.

НАСА утвердило требования для отборакосмических туристов.

«Йыһан сыҙамдарҙы ғына ҡабул итә.», 13-04-2010 // «Йәшлек»

Йыһан сыҙамдарҙы ғына ҡабул итә.


тоҡ

тоҡ (nominative singular)
тоҡтар (nominative plural)
тоҡтоң (singular)
тоҡтарҙың (plural)
тоҡҡа (dative singular)
тоҡтарға (dative plural)
тоҡто (accusative singular)
тоҡтарҙы (accusative plural)
тоҡта (singular)
тоҡтарҙа (plural)
тоҡтан (singular)
тоҡтарҙан (plural)

Этимология неясна. В других тюркских когнатов не отмечено.

тоҡсай

Ближайшее родство

уменьш.-ласк. формы

Бер тоҡ он.

Ҡайнатылған эркеттең күбеген һөҙөп алғас, уны таҙа тоҡҡа ҡойоп һарҡытырға элеп ҡуялар.

Вскипятив катык и сняв пену, его переливают в чистыймешок и подвешивают сушиться.

Бүрәнәлә тоҡ менән һуғышыу — һабантуй уйыны.

Борьбамешками на бревне — народная забава на сабантуе.


кесе аҙна

кесе аҙна (nominative singular)
кесе аҙналар (nominative plural)
кесе аҙнаның (singular)
кесе аҙналарҙың (plural)
кесе аҙнаға (dative singular)
кесе аҙналарға (dative plural)
кесе аҙнаны (accusative singular)
кесе аҙналарҙы (accusative plural)
кесе аҙнала (singular)
кесе аҙналарҙа (plural)
кесе аҙнанан (singular)
кесе аҙналарҙан (plural)

От кесе + аҙна


кесе йома

kɪ̞.ˈsɪ̞.jʊ.ˌmä ~ kɪ̞.ˈsɪ̞.jʊ.ˌmɑ

кесе йома (nominative singular)
кесе йомалар (nominative plural)
кесе йоманың (singular)
кесе йомаларҙың (plural)
кесе йомаға (dative singular)
кесе йомаларға (dative plural)
кесе йоманы (accusative singular)
кесе йомаларҙы (accusative plural)
кесе йомала (singular)
кесе йомаларҙа (plural)
кесе йоманан (singular)
кесе йомаларҙан (plural)

От кесе + йома

четверг (из гороскопа).

Кесе йома төндә Ҡояш тотоласаҡ, уның тәьҫире бөтә аҙнаға һуҙыласаҡ.

Вчетверг ночью будет солнечное затмение; его влияние будет продолжаться всю неделю.


атама

атама (nominative singular)
атамалар (nominative plural)
атаманың (singular)
атамаларҙың (plural)
атамаға (dative singular)
атамаларға (dative plural)
атаманы (accusative singular)
атамаларҙы (accusative plural)
атамала (singular)
атамаларҙа (plural)
атаманан (singular)
атамаларҙан (plural)

От башк. атау «называть».

үҙатама

Ближайшее родство

существительные

название, наименование

Йылғаның тарихи атамаһын тергеҙәйек.

Восстановим историческое название реки.

термин; понятие

"Терелек" атамаһы төрлө өлкәләрҙә төрлөсә билдәләнә, ҡайһы осраҡтарҙа аныҡ билдәләмә биреүһеҙ ҡулланыла.

Понятие «жизнь» по-разному определяется в разных областях (науки), (а) в некоторых случаях используется без определения, данного в явном виде.

в сочетаниях также переводится компонентом -ним

Ер-һыу атамаһы

Халыҡ атамаһы


шафталы

персик (плод)


ҡаҙ

ҡаҙ (nominative singular)
ҡаҙҙар (nominative plural)
ҡаҙҙың (singular)
ҡаҙҙарҙың (plural)
ҡаҙға (dative singular)
ҡаҙҙарға (dative plural)
ҡаҙҙы (accusative singular)
ҡаҙҙарҙы (accusative plural)
ҡаҙҙа (singular)
ҡаҙҙарҙа (plural)
ҡаҙҙан (singular)
ҡаҙҙарҙан (plural)

орнитол. гусь (Anser)

Ата ҡаҙ

Инә ҡаҙ

Һимеҙ башмаҡ ите эргәһенә ҡаҙанға ярты ҡаҙҙы төшөрөп ебәрәбеҙ.

В казан, вместе с мясом жирного бычка опускаем пол-гуся.

адъектив. гусиный

Көҙөн өләсәйем ҡаҙ йөнөн йолҡоп, мендәр-яҫтыҡ яһай торғайны.

Осенью бабушка ощипывала гусиный пух и изготавливала подушки.


аҡҡош

аҡҡош (nominative singular)
аҡҡоштар (nominative plural)
аҡҡоштоң (singular)
аҡҡоштарҙың (plural)
аҡҡошҡа (dative singular)
аҡҡоштарға (dative plural)
аҡҡошто (accusative singular)
аҡҡоштарҙы (accusative plural)
аҡҡошта (singular)
аҡҡоштарҙа (plural)
аҡҡоштан (singular)
аҡҡоштарҙан (plural)

Сложение основ: башк. аҡ «белый» + башк. ҡош «птица».
По СИГТЯ, башк. аҡҡош — вторичное наименование на основе общекыпч. aq quw "белый лебедь".

аҡ

Ближайшее родство

существительные

ҡош

Ближайшее родство

существительные

аҡ

Ближайшее родство

прилагательные

орнитол. лебедь (лат. Cygnus)

лебедь (лат. Cygnus)

Ҡашҡаҙан күлендә аҡҡоштар оялаған.

Лебеди гнездуются на озере Кашкадан.


тейен

тейен (nominative singular)
тейендәр (nominative plural)
тейендең (singular)
тейендәрҙең (plural)
тейенгә (dative singular)
тейендәргә (dative plural)
тейенде (accusative singular)
тейендәрҙе (accusative plural)
тейендә (singular)
тейендәрҙә (plural)
тейендән (singular)
тейендәрҙән (plural)

зоол. белка (лат. Sciurus)

Шыршы орлоҡтары урман ҡоштарына һәм тейенгә, сысҡанға ем булып тора.

Семена ели являются кормом для лесных птиц, белок и мышей.

адъектив. беличий

тейен бүрек

беличья шапка


ғинуар

ғинуар (nominative singular)
ғинуарҙар (nominative plural)
ғинуарҙың (singular)
ғинуарҙарҙың (plural)
ғинуарға (dative singular)
ғинуарҙарға (dative plural)
ғинуарҙы (accusative singular)
ғинуарҙарҙы (accusative plural)
ғинуарҙа (singular)
ғинуарҙарҙа (plural)
ғинуарҙан (singular)
ғинуарҙарҙан (plural)

Из русск. генварь ‘(ныне устар. название января)’, далее из лат. iānuārius от Jānus — имени древнего италийского бога обращения солнца.


ҡайын

ҡайын (nominative singular)
ҡайындар (nominative plural)
ҡайындың (singular)
ҡайындарҙың (plural)
ҡайынға (dative singular)
ҡайындарға (dative plural)
ҡайынды (accusative singular)
ҡайындарҙы (accusative plural)
ҡайында (singular)
ҡайындарҙа (plural)
ҡайындан (singular)
ҡайындарҙан (plural)

Др.-тюрк. *qadïñ "берёза".

ботан. берёза

адъектив. берёзовый


көс

көс (nominative singular)
көстәр (nominative plural)
көстөң (singular)
көстәрҙең (plural)
көскә (dative singular)
көстәргә (dative plural)
көстө (accusative singular)
көстәрҙе (accusative plural)
көстә (singular)
көстәрҙә (plural)
көстән (singular)
көстәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *gǖč "сила".

көслө

Ближайшее родство

прилагательные

көсләү

Ближайшее родство

көскә

Ближайшее родство

Халыҡ көсө — берлектә

Сила народа — в единстве.


ҡапҡа

ҡапҡа (nominative singular)
ҡапҡалар (nominative plural)
ҡапҡаның (singular)
ҡапҡаларҙың (plural)
ҡапҡаға (dative singular)
ҡапҡаларға (dative plural)
ҡапҡаны (accusative singular)
ҡапҡаларҙы (accusative plural)
ҡапҡала (singular)
ҡапҡаларҙа (plural)
ҡапҡанан (singular)
ҡапҡаларҙан (plural)

От др.-тюрк. *qapağu "закрыть".

ҡапҡасы

Ближайшее родство

существительные

Барһам - ҡапҡалары бикле, ишек алдында эт өрөп тора

[Когда] я дошёл [до них, обнаружил, что] ворота заперты, во дворе лает собака.

перен. ворота

Өфө аэропорты — республикабыҙҙың төп һауа ҡапҡаһы

Уфимский аэпорт — главные воздушные ворота [нашей] республики.

спорт. ворота

Өфөләр һынатманы — ҡунаҡтарҙың ҡапҡаһына туп тәүге тапҡыр туғыҙынсы минута уҡ эләкте

Уфимцы не уступили — мяч в первый раз попал в ворота гостей уже на девятой минуте.

адъектив. относящийся к воротам

относящийся к воротам

ҡапҡа бағаны

столб у ворот


бармаҡ

бармаҡ (nominative singular)
бармаҡтар (nominative plural)
бармаҡтың (singular)
бармаҡтарҙың (plural)
бармаҡҡа (dative singular)
бармаҡтарға (dative plural)
бармаҡты (accusative singular)
бармаҡтарҙы (accusative plural)
бармаҡта (singular)
бармаҡтарҙа (plural)
бармаҡтан (singular)
бармаҡтарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *barmaq "палец".

Баш бармаҡ

Большой палец.

Заманалар етте: яныбыҙҙағы яҡшы тимерселәрсе һыңар ҡул бармаҡтары менән иҫәпләрлек.

Настали времена: хороших кузнецов в округе можно пересчитать по пальцам одной руки.


баҡыр

баҡыр (nominative singular)
баҡырҙың (singular)
баҡырға (dative singular)
баҡырҙы (accusative singular)
баҡырҙа (singular)
баҡырҙан (singular)

Происходит от пратюркск. *bakɨr «медь», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. baqïr, баш. баҡыр, гагауз. bakır, карач.-балкарск., кумыкск. багъыр, киргизск., тат. бакыр, крымск.-тат. baqır, турецк. bakır, казахск. бақыр, южн.-алтайск. бакрас, якутск. баҕарах и др.

Имгәнеп, ҡоро бушҡа аҙапланма // Баҡыр сыҡмаҫ урындан алтын ҡаҙып.


ямғыр

ямғыр (nominative singular)
ямғырҙар (nominative plural)
ямғырҙың (singular)
ямғырҙарҙың (plural)
ямғырға (dative singular)
ямғырҙарға (dative plural)
ямғырҙы (accusative singular)
ямғырҙарҙы (accusative plural)
ямғырҙа (singular)
ямғырҙарҙа (plural)
ямғырҙан (singular)
ямғырҙарҙан (plural)

Др.-тюрк. *jağmur "дождь".

метеорол. дождь (Рами Гарипов)

дождь (Рами Гарипов)

Ҡойма ямғыр

Ямғыр күҙе төшә.

Дождь накрапывает.

Ямғыр үтер, ҡояш өтөр, йәйғор дуғаһын тағыр.

Дождь пройдёт, солнце опалит, радуга вывесит свою дугу.

адъектив. дождевой

Ямғыр болото.

Дождевое облако.


яуым-төшөм

jɑˈwɯmtʏ̞ˌʃʏ̞m̟

яуым-төшөм (nominative singular)
яуым-төшөмдөң (singular)
яуым-төшөмгә (dative singular)
яуым-төшөмдө (accusative singular)
яуым-төшөмдә (singular)
яуым-төшөмдән (singular)

От яуыу - "идти о дожде, снеге", төшөү "опускаться, падать"

собир. метеорол. атмосферные осадки

атмосферные осадки

Иртәгә, туғыҙынсы ғинуарҙа, республикала яуым-төшөм көтөлмәй.

Завтра, девятого января,осадков по республике не ожидается.


ысыҡ

ысыҡ (nominative singular)
ысыҡтар (nominative plural)
ысыҡтың (singular)
ысыҡтарҙың (plural)
ысыҡҡа (dative singular)
ысыҡтарға (dative plural)
ысыҡты (accusative singular)
ысыҡтарҙы (accusative plural)
ысыҡта (singular)
ысыҡтарҙа (plural)
ысыҡтан (singular)
ысыҡтарҙан (plural)

Общетюркское; ср. каз.шық "роса", хакас. сых "влага". В башкирском первая гласная — протетическая.

метеорол. роса

Иртүк ысыҡ төшһә, көн аяҙая.

Если с утра выпадетроса, то погода прояснится.

Ысыҡ төшкән көйөнсә бесән сабыу еңел.

Если выпала (пока не высохла)роса, легко косить сено.

Сәскәләргә ҡунған ысыҡ ай яҡтыһына ялтырай.

Роса, выпавшая на цветки, блестит в свете луны.


ҡырау

ҡырау (nominative singular)
ҡырауҙар (nominative plural)
ҡырауҙың (singular)
ҡырауҙарҙың (plural)
ҡырауға (dative singular)
ҡырауҙарға (dative plural)
ҡырауҙы (accusative singular)
ҡырауҙарҙы (accusative plural)
ҡырауҙа (singular)
ҡырауҙарҙа (plural)
ҡырауҙан (singular)
ҡырауҙарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *qïrağu "иней, изморозь".

метеорол. заморозки, изморозь, иней

заморозки, изморозь, иней

Төнө ҡырау төшөргә тора, ҡыяр түтәлен ябайыҡ.

Ночью может выпастьиней, закроем грядку с огурцами.

Ҡырау һуҡҡан үләндәй, йөзө-төҫө һарғайған.

Его облик пожелтел, как у травы, тронутойзаморозками.

«Урал-батыр»

Урал-батыр


өсмөйөш

ʏ̞s.m̟ʏ̞.ˈjʏ̞ʃ̟

өсмөйөш (nominative singular)
өсмөйөштәр (nominative plural)
өсмөйөштөң (singular)
өсмөйөштәрҙең (plural)
өсмөйөшкә (dative singular)
өсмөйөштәргә (dative plural)
өсмөйөштө (accusative singular)
өсмөйөштәрҙе (accusative plural)
өсмөйөштә (singular)
өсмөйөштәрҙә (plural)
өсмөйөштән (singular)
өсмөйөштәрҙән (plural)

Сложение основ: башк. өс «три» + башк. мөйөш «угол».

матем. треугольник

Өсмөйөштөң нигеҙе

основание треугольника.

адъектив. треугольный

Иҫтәлеккә тик өсмөйөш һалдат хаттары ғына ҡалды.

На память остались только треугольные солдатские письма.


Киев

Киев (nominative singular)
Киевтың (singular)
Киевҡа (dative singular)
Киевты (accusative singular)
Киевта (singular)
Киевтан (singular)

Из русск. Киев, далее из др.-русск. Кыѥвъ (Пов. врем. лет), ср.: укр. Ки́ïв; арабск. كُويَابَة (Томсен), ср.-греч. Κίαβον, Κιοάβα (Конст. Багр.), ср.-лат. Cuiewa (Титмар). Ср. близкие местн. н.: польск. Kijewo, чешск. Kуjоv (8 раз), сербохорв. Киjево (5 раз). Производное от собств. Кый (см. кий). Др.-русск. названием жителей было кыꙗне мн. Отсюда заимств. др.-сканд. ᚴᛇᚾᚢᚷᚨᚱᛞᚱ «Киев». Использованы данные словаря М. Фасмера. См. Список литературы.

Киев (аналогично русскому слову)

Йылъяҙма һөйләүенсә, 1124-се йылда Киев ике көн яна, 600 сиркәү юҡҡа сыға.

Как сообщает летопись,Киев в 1124 году горел два дня, сгорело 600 церквей.


тиҫтә

тиҫтә (nominative singular)
тиҫтәләр (nominative plural)
тиҫтәнең (singular)
тиҫтәләрҙең (plural)
тиҫтәгә (dative singular)
тиҫтәләргә (dative plural)
тиҫтәне (accusative singular)
тиҫтәләрҙе (accusative plural)
тиҫтәлә (singular)
тиҫтәләрҙә (plural)
тиҫтәнән (singular)
тиҫтәләрҙән (plural)

От перс. دسته "десяток".

тиҫтәләү

Ближайшее родство

тиҫтәп

Ближайшее родство

тиҫтәләгән

Ближайшее родство

тиҫтәләрсә

Ближайшее родство

Бер тиҫтә йомортҡа

Мостай Кәримдең әҫәрҙәре бер нисә тиҫтә телдәргә тәржемә ителгән.

Произведения Мустая Карима переведены на несколько десятков языков.


дана

дана (nominative singular)
даналар (nominative plural)
дананың (singular)
даналарҙың (plural)
данаға (dative singular)
даналарға (dative plural)
дананы (accusative singular)
даналарҙы (accusative plural)
данала (singular)
даналарҙа (plural)
дананан (singular)
даналарҙан (plural)

От перс. دانه (dâne) ‘зёрнышко; штука’.

даналы

Ближайшее родство

прилагательные

даналау

Ближайшее родство

даналап

Ближайшее родство

Китапхана районда сыҡҡан гәзиттәрҙең барыһын да берешәр дана алдыра.

Библиотека выписывает все районные газеты по одномуэкземпляру.

Табаҡҡа биш дана йомортҡа һытығыҙ, ондо ҡушып болғағыҙ.

Разбейте в миску пятьштук яиц, добавьте муку и размешайте.


мәнфәғәт

мәнфәғәт (nominative singular)
мәнфәғәттәр (nominative plural)
мәнфәғәттең (singular)
мәнфәғәттәрҙең (plural)
мәнфәғәткә (dative singular)
мәнфәғәттәргә (dative plural)
мәнфәғәтте (accusative singular)
мәнфәғәттәрҙе (accusative plural)
мәнфәғәттә (singular)
мәнфәғәттәрҙә (plural)
мәнфәғәттән (singular)
мәнфәғәттәрҙән (plural)

От арабск. منفعة "польза; потребность".

Шәхси эшҡыуарҙар, әлбиттә, үҙ мәнфәғәттәрен алға һөрә

частные предприниматели, естественно, преследуют свои собственные интересы

польза, благо


мөхит

мөхит (nominative singular)
мөхиттәр (nominative plural)
мөхиттең (singular)
мөхиттәрҙең (plural)
мөхиткә (dative singular)
мөхиттәргә (dative plural)
мөхитте (accusative singular)
мөхиттәрҙе (accusative plural)
мөхиттә (singular)
мөхиттәрҙә (plural)
мөхиттән (singular)
мөхиттәрҙән (plural)

Из араб. محيط (muḥīṭ) ‘природные условия; окружение, среда’.

среда, окружение, окружающая среда

Тирә-яҡ мөхитте яҡлау.

Защитаокружающей среды.

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай.

С Х века всреду башкир начинает проникать ислам.

Кешене атай-әсәй генә түгел, мөхит тә тәрбиәләй.

Человека воспитывают не только родители, ноокружение.


һүҙ

һүҙ (nominative singular)
һүҙҙәр (nominative plural)
һүҙҙең (singular)
һүҙҙәрҙең (plural)
һүҙгә (dative singular)
һүҙҙәргә (dative plural)
һүҙҙе (accusative singular)
һүҙҙәрҙе (accusative plural)
һүҙҙә (singular)
һүҙҙәрҙә (plural)
һүҙҙән (singular)
һүҙҙәрҙән (plural)

От пратюркск. *söŕ «слово, речь», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. sӧz, чагат. سوز (söz), азерб. söz (сөз; سؤز), гагаузск., кр.-тат., тур., туркм. söz, башк. һүҙ, карач.-балк., кумыкск. сёз, казахск., кирг. сөз, каракалп. soʻz, ногайск. соьз, османск. سوز (söz), тат. сүз, тувинск. сөс, узб. soʻz (сўз), уйгурск. سۆز (söz), хакас., шорск., южн.-алтайск. сӧс, долганск., якутск. өс.

һүҙлек

Ближайшее родство

существительные

һүҙсән

Ближайшее родство

прилагательные

үҙһүҙле

Ближайшее родство

прилагательные

һүҙмә-һүҙ

Ближайшее родство

Тапҡыр һүҙ

меткое, остроумное слово

Башҡорт телендә был һүҙ ике мәғәнәлә йөрөй

В башкирском языке у этого слова есть два значения.

Бал себенде, яҡшы hүҙ әҙәмде берләштерә.

Мёд сводит вместе мух, доброе слово объединяет людей.

Башкирская пословица

Башкирская пословица

Һүҙ тыңламаҫ улыңдан һыйҙаш булһа, сит артыҡ.

Чужой, если он делит с тобой угощение, лучше сына, который не слушает твоего слова.

речь, разговор

Ултыр әле, һиңә әйтер һүҙем бар

Садись, у меня есть к тебе разговор

Малайың оялыусан икән, һүҙ ҡушырға ла шөрләп тора

Оказывается, твой сын стеснительный - даже заговорить боится

перен. право на выступление, слово

право на выступление, слово

Йола буйынса, тәү һүҙҙе иң хөрмәтле ҡунаҡ тотто.

По обычаю, первое слово предоставили самому уважаемому гостю.


аҡса

аҡса (nominative singular)
аҡсалар (nominative plural)
аҡсаның (singular)
аҡсаларҙың (plural)
аҡсаға (dative singular)
аҡсаларға (dative plural)
аҡсаны (accusative singular)
аҡсаларҙы (accusative plural)
аҡсала (singular)
аҡсаларҙа (plural)
аҡсанан (singular)
аҡсаларҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *aqča «деньги».
Аҡса это аҡ+ са. Аҡ- белый, светлый, например белый светлый день, которого предоставляет наличие "аҡса". Са - это аффикс принадлежности

аҡсалата

Ближайшее родство

ҡағыҙ аҡса

бумажные деньги; купюра

средства, финансы; сумма

Фонд биржаһы был көндә йәмғеһе 14 миллиард доллар аҡсаһын юғалта

За этот день фондовая биржа в общей сложности теряет 14 миллиардов долларов

көмөш аҡса

серебряная монета

адъектив. денежный

Аҡса берәмеге

денежная единица


мал-тыуар

мал-тыуар (nominative singular)
мал-тыуарҙың (singular)
мал-тыуарға (dative singular)
мал-тыуарҙы (accusative singular)
мал-тыуарҙа (singular)
мал-тыуарҙан (singular)

От мал "скот", тыуыу "рождаться".

собир. домашний скот

домашний скот

Мал-тыуар аҫрау

держать скот

Мал-тыуар көтөүҙән теүәл ҡайтҡан микән?

Весь ли скот вернулся домой из стада?


ҡош-ҡорт

ҡош-ҡорт (nominative singular)
ҡош-ҡорттар (nominative plural)
ҡош-ҡорттоң (singular)
ҡош-ҡорттарҙың (plural)
ҡош-ҡортҡа (dative singular)
ҡош-ҡорттарға (dative plural)
ҡош-ҡортто (accusative singular)
ҡош-ҡорттарҙы (accusative plural)
ҡош-ҡортта (singular)
ҡош-ҡорттарҙа (plural)
ҡош-ҡорттан (singular)
ҡош-ҡорттарҙан (plural)

Парное слово к ҡош "птица".

собир. домашняя птица

домашняя птица

Ҡош-ҡорт үрсетеү

разводить птицу

Тап шундай берәҙәк эттәр ваҡ мал һәм ҡош-ҡорт өсөн генә түгел, кеше өсөн дә хәүефле.

Как раз такие бродячие собаки опасны не только для мелкого скота и домашней птицы, но и для людей.

«Юлдарҙа —“тере баръерҙар”», 17-11-2011 гг. // «Таң»

Юлдарҙа —“тере баръерҙар”

Ҡошо-ҡорто, йәнлеге // Йылан батша ерендә // Бары бергә йыйылған, // Уралға килеп ялбарған.

Все птицы и звери // на земле змеи-повелителя // собрались вместе, // Пришли к Уралу и взмолились.

«Урал-батыр»

Урал-батыр


дуҫ-иш

дуҫ-иш (nominative singular)
дуҫ-иштәр (nominative plural)
дуҫ-иштең (singular)
дуҫ-иштәрҙең (plural)
дуҫ-ишкә (dative singular)
дуҫ-иштәргә (dative plural)
дуҫ-иште (accusative singular)
дуҫ-иштәрҙе (accusative plural)
дуҫ-иштә (singular)
дуҫ-иштәрҙә (plural)
дуҫ-иштән (singular)
дуҫ-иштәрҙән (plural)

От дуҫ "друг", иш "товарищ".

собир. друзья, товарищи, приятели

друзья, товарищи, приятели


туған-ырыу

туған-ырыу (nominative singular)
туған-ырыуҙар (nominative plural)
туған-ырыуҙың (singular)
туған-ырыуҙарҙың (plural)
туған-ырыуға (dative singular)
туған-ырыуҙарға (dative plural)
туған-ырыуҙы (accusative singular)
туған-ырыуҙарҙы (accusative plural)
туған-ырыуҙа (singular)
туған-ырыуҙарҙа (plural)
туған-ырыуҙан (singular)
туған-ырыуҙарҙан (plural)

От туған "родственник", ырыу "род".

собир. родственники, родня, родичи

родственники, родня, родичи


туған-тыумаса

tuˈʁɑntɯwmɑˌsɑ

туған-тыумаса (nominative singular)
туған-тыумасалар (nominative plural)
туған-тыумасаның (singular)
туған-тыумасаларҙың (plural)
туған-тыумасаға (dative singular)
туған-тыумасаларға (dative plural)
туған-тыумасаны (accusative singular)
туған-тыумасаларҙы (accusative plural)
туған-тыумасала (singular)
туған-тыумасаларҙа (plural)
туған-тыумасанан (singular)
туған-тыумасаларҙан (plural)

От туған, тыумаса "родственник", "родня".

собир. родственники, родня, родичи

родственники, родня, родичи


ағай-эне

ɑˈɢ̞ɑjɪ̞ˌnɪ̞

ағай-эне (nominative singular)
ағай-энеләр (nominative plural)
ағай-эненең (singular)
ағай-энеләрҙең (plural)
ағай-энегә (dative singular)
ағай-энеләргә (dative plural)
ағай-энене (accusative singular)
ағай-энеләрҙе (accusative plural)
ағай-энелә (singular)
ағай-энеләрҙә (plural)
ағай-эненән (singular)
ағай-энеләрҙән (plural)

От ағай "старший брат", эне "младший брат".

собир. родственники, родня (мужчины)

родственники, родня (мужчины)


апһын-әзе

апһын-әзе (nominative singular)
апһын-әзеләр (nominative plural)
апһын-әзенең (singular)
апһын-әзеләрҙең (plural)
апһын-әзегә (dative singular)
апһын-әзеләргә (dative plural)
апһын-әзене (accusative singular)
апһын-әзеләрҙе (accusative plural)
апһын-әзелә (singular)
апһын-әзеләрҙә (plural)
апһын-әзенән (singular)
апһын-әзеләрҙән (plural)

От апһын "жёны родных братьев по отношению друг к другу".
Ср. с казахск. абысын-ажын «невестки, жёны родственников по отношению друг к другу».

собир. родственницы, родня (женщины)

родственницы, родня (женщины)


Никарагуа

Происходит от ??


аҙыҡ-түлек

ɑˈðɯqtʏˌlɪ̞k̟

аҙыҡ-түлек (nominative singular)
аҙыҡ-түлектең (singular)
аҙыҡ-түлеккә (dative singular)
аҙыҡ-түлекте (accusative singular)
аҙыҡ-түлектә (singular)
аҙыҡ-түлектән (singular)

От аҙыҡ "еда".

собир. продукты, продовольствие, провиант

продукты, продовольствие, провиант

Республиканың егерме районы Өфөлә үтәсәк йәрминкәгә аҙыҡ-түлек ылауҙары оҙатты.

Двадцать районов республики отправили на ярмарку в Уфу колонны (грузовиков) спродовольствием.

адъектив. продуктовый, продовольственный

продуктовый, продовольственный

Арғы оста тағы бер аҙыҡ-түлек магазины бар.

В дальнем конце (деревни) есть ещё одинпродуктовый магазин.


аш-һыу

аш-һыу (nominative singular)
аш-һыуҙың (singular)
аш-һыуға (dative singular)
аш-һыуҙы (accusative singular)
аш-һыуҙа (singular)
аш-һыуҙан (singular)

От башк. аш «еда» + башк. һыу «вода».

собир. еда, пища (приготовленная)

еда, пища (приготовленная)

Милли аш-һыу

национальная кухня

Һабантуйҙа ғәҙәттә тирмә ҡороу, ҡунаҡтар ҡаршылау, аш-һыуға оҫталыҡ буйынса бәйге үткәрелә.

Обычно на сабантуе проводится конкурс по строительству юрты, приёму гостей, кулинарному мастерству.


йыр-моң

йыр-моң (nominative singular)
йыр-моңдоң (singular)
йыр-моңға (dative singular)
йыр-моңдо (accusative singular)
йыр-моңда (singular)
йыр-моңдан (singular)

От башк. йыр «песня» + башк. моң «мелодия».

собир. песни, мелодии; музыка (народная)

песни, мелодии; музыка (народная)


моң-һағыш

моң-һағыш (nominative singular)
моң-һағыштар (nominative plural)
моң-һағыштың (singular)
моң-һағыштарҙың (plural)
моң-һағышҡа (dative singular)
моң-һағыштарға (dative plural)
моң-һағышты (accusative singular)
моң-һағыштарҙы (accusative plural)
моң-һағышта (singular)
моң-һағыштарҙа (plural)
моң-һағыштан (singular)
моң-һағыштарҙан (plural)

От башк. моң «грусть» + башк. һағыш «тоска, печаль».

собир. печаль, тоска

печаль, тоска


ғөрөф-ғәҙәт

ɢʏ̞ˌrʏ̞fɢæˈðæt̟

ғөрөф-ғәҙәт (nominative singular)
ғөрөф-ғәҙәттәр (nominative plural)
ғөрөф-ғәҙәттең (singular)
ғөрөф-ғәҙәттәрҙең (plural)
ғөрөф-ғәҙәткә (dative singular)
ғөрөф-ғәҙәттәргә (dative plural)
ғөрөф-ғәҙәтте (accusative singular)
ғөрөф-ғәҙәттәрҙе (accusative plural)
ғөрөф-ғәҙәттә (singular)
ғөрөф-ғәҙәттәрҙә (plural)
ғөрөф-ғәҙәттән (singular)
ғөрөф-ғәҙәттәрҙән (plural)

От башк. ғөрөф «обычай» + башк. ғәҙәт «привычка».

собир. традиции, обычаи

традиции, обычаи


тай-тулаҡ

тай-тулаҡ (nominative singular)
тай-тулаҡтың (singular)
тай-тулаҡҡа (dative singular)
тай-тулаҡты (accusative singular)
тай-тулаҡта (singular)
тай-тулаҡтан (singular)

От слова башк. тай «жеребёнок-двухлетка»

собир. конский молодняк

конский молодняк


тирә-яҡ

тирә-яҡ (nominative singular)
тирә-яҡтар (nominative plural)
тирә-яҡтың (singular)
тирә-яҡтарҙың (plural)
тирә-яҡҡа (dative singular)
тирә-яҡтарға (dative plural)
тирә-яҡты (accusative singular)
тирә-яҡтарҙы (accusative plural)
тирә-яҡта (singular)
тирә-яҡтарҙа (plural)
тирә-яҡтан (singular)
тирә-яҡтарҙан (plural)

От башк. тирә «окрестность» + башк. яҡ «сторона»

собир. окрестность, округа

окрестность, округа

Ҡаланың тирә-яғында күлдәр юҡ

В окрестностях города нет озёр

адъектив. окрестный; окружающий

окрестный; окружающий

Тирә-яҡ ауылдарҙан халыҡ йыйылған

Собрался народ из окрестных деревень

Тирә-яҡ мөхит

окружающая среда


боҙ

боҙ (nominative singular)
боҙҙар (nominative plural)
боҙҙоң (singular)
боҙҙарҙың (plural)
боҙға (dative singular)
боҙҙарға (dative plural)
боҙҙо (accusative singular)
боҙҙарҙы (accusative plural)
боҙҙа (singular)
боҙҙарҙа (plural)
боҙҙан (singular)
боҙҙарҙан (plural)

От др.-тюрк. *buz «лёд»

боҙлауыҡ

Ближайшее родство

существительные

боҙбармаҡ

Ближайшее родство

существительные

Боҙ китеү

адъектив. ледовый, ледяной

ледовый, ледяной


боҙ

метеорол. град

Боҙ ҡатыш ямғыр яуа.

Идёт дождь сградом.

Бойҙайҙы боҙ һуҡҡан.

Пшеницу побилоградом.

Киске сәғәт 6-ларҙа Красноусол ауылы буйлап көслө ел-дауыл, ҡойон үтте, баш бармаҡ ҙурлыҡ боҙ яуҙы.

Около 18 часов вечера на селоКрасноусольское обрушился ураган с сильным ветром и выпал град размером с большой палец.


быу

быу (nominative singular)
быуҙар (nominative plural)
быуҙың (singular)
быуҙарҙың (plural)
быуға (dative singular)
быуҙарға (dative plural)
быуҙы (accusative singular)
быуҙарҙы (accusative plural)
быуҙа (singular)
быуҙарҙа (plural)
быуҙан (singular)
быуҙарҙан (plural)

быулыҡ

Ближайшее родство

существительные

быуланыу

Ближайшее родство


иғтибар

иғтибар (nominative singular)
иғтибарҙар (nominative plural)
иғтибарҙың (singular)
иғтибарҙарҙың (plural)
иғтибарға (dative singular)
иғтибарҙарға (dative plural)
иғтибарҙы (accusative singular)
иғтибарҙарҙы (accusative plural)
иғтибарҙа (singular)
иғтибарҙарҙа (plural)
иғтибарҙан (singular)
иғтибарҙарҙан (plural)

От арабск. اعتبار «движение, направление мысли; внимание»

иғтибарлыҡ

Ближайшее родство

существительные

иғтибарһыҙлыҡ

Ближайшее родство

существительные

иғтибарлы

Ближайшее родство

прилагательные

иғтибарһыҙ

Ближайшее родство

прилагательные

иғтибарлап

Ближайшее родство

иғтибар итеү/биреү нимәгә

обратить внимание на что-л.

иғтибарға алыу

принять во внимание

иғтибар бүлеү

уделить внимание

Район идаралығы алмашынғас ҡына, кесе эшҡыуарлыҡ проблемалары ниһайәт иғтибар үҙәгенә килеп баҫты

Лишь когда сменилось районное руководство, на проблемы малого предпринимательства наконец обратили внимание


яуап

яуап (nominative singular)
яуаптар (nominative plural)
яуаптың (singular)
яуаптарҙың (plural)
яуапҡа (dative singular)
яуаптарға (dative plural)
яуапты (accusative singular)
яуаптарҙы (accusative plural)
яуапта (singular)
яуаптарҙа (plural)
яуаптан (singular)
яуаптарҙан (plural)

От арабск. جواب «ответ».

яуаплылыҡ

Ближайшее родство

существительные

яуапһыҙлыҡ

Ближайшее родство

существительные

яуаплама

Ближайшее родство

существительные

яуапсы

Ближайшее родство

существительные

яуаплы

Ближайшее родство

прилагательные

яуапһыҙ

Ближайшее родство

прилагательные

яуап биреү

Ближайшее родство

яуаплау

Ближайшее родство

Тапҡыр яуап

Остроумный, меткий ответ.

Яңғыраған һорауҙар бик тә урынлы, тик уларға ябай ғына яуап биреп булмаҫ

Прозвучавшие вопросы весьма насущны, но простых ответов на них дать не получится

Был һорауға түрә тотҡарлыҡһыҙ яуап бирә алманы

на этот вопрос чиновник немедленного ответа дать не смог

ответственность, ответ

Күҙәтелгән хәл айырым ауыт енәйәт булып тора; уны ҡылғандар мотлаҡ яуапҡа тарттырыласаҡ

Наблюдаемый случай является особо тяжким преступлением; совершившие его будут обязательно привлечены к ответственности

ответ, решение (задачи); отгадка, разгадка (загадки)

Йомаҡтың яуабы

отгадка загадки

Мәсьәләләрҙең яуаптарын айырым биттә яҙып тапшырығыҙ

Решения задач сдайте, написав на отдельном листе

адъектив. ответный

Яуап телмәр тотоу

держать ответную речь


иҫке-моҫҡо

иҫке-моҫҡо (nominative singular)
иҫке-моҫҡоноң (singular)
иҫке-моҫҡоға (dative singular)
иҫке-моҫҡоно (accusative singular)
иҫке-моҫҡола (singular)
иҫке-моҫҡонан (singular)

От иҫке "старый".

собир. старьё, рухлядь, барахло; лохмотья, обноски

Әбей иҫке-моҫҡо әйберҙәре араһынан бер яулыҡ алып, яртыһын ҡыҙға йыртып биргән, яртыһын тағы һандығына һалып ҡуйған, ти.

Старуха вынула из груды старых вещей платок, порвала его и дала половину девушке, другую половину снова спрятала в сундук.

(«Сон плешивого». Башкирская народная сказка).

адъектив. старый

Кеше иҫке-боҫҡо әйберҙәренән бик айырылып бармай

люди неохотно расстаются со старыми вещами.

«Күҙ ҡурҡаҡ, ҡул батыр...», 15-02-2011 гг. // «Йәшлек»

Күҙ ҡурҡаҡ, ҡул батыр...


өн

өн (nominative singular)
өндәр (nominative plural)
өндөң (singular)
өндәрҙең (plural)
өнгә (dative singular)
өндәргә (dative plural)
өндө (accusative singular)
өндәрҙе (accusative plural)
өндә (singular)
өндәрҙә (plural)
өндән (singular)
өндәрҙән (plural)

Др.-тюрк. ün «звук».

өн-тын

Ближайшее родство

существительные

өндәмә

Ближайшее родство

существительные

өн-тынһыҙ

Ближайшее родство

прилагательные

өндәү

Ближайшее родство

өндәшеү

Ближайшее родство

Бындай хәлде күреп, әсәйем өнһөҙ ҡалды

Увидев такое, мама лишилась голоса

Шым ғына ултыр, өнөң дә сыҡмаһын!

Сиди тихо, чтобы и звука твоего не было!

Һуҙынҡы өн

гласный звук

тартынҡы өн

согласный звук

Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре

Специфичные звуки башкирского языка


өн

өндә

Ближайшее родство

явь; состояние бодрстования; реальность

Өнгә килеү

Өнөммө был, төшөммө?

Явь ли это или сон? (выражение изумления)

Собханалла, уй-теләктәребеҙ өнгә әүерелде

Слава Аллаху, наши помыслы стали реальностью


тормош

тормош (nominative singular)
тормоштоң (singular)
тормошҡа (dative singular)
тормошто (accusative singular)
тормошта (singular)
тормоштан (singular)

От тороу в значении "жить".

Әүәле Һарыбай өлкән ауыл булған, тормош бында ҡайнап торған

Раньше Сарыбаево было большим аулом, жизнь здесь кипела

Тормошта һәр кем үҙенең ишен осрата

Каждый встречает свою пару на жизненном пути

Беҙ аяныс сәбәптән йыйылыштыҡ — тормоштан оло ил ағабыҙ китте

Мы собрались по печальному поводу — ушёл из жизни уважаемый и почтенный человек

Тормош ҡуйған кәртәләрҙе үтә белеү

Умение преодолевать жизненные трудности (букв. препятствия, которые ставит жизнь)

замужество, супружество; брак

Оло ҡыҙым былтыр тормошҡа сыҡты

Моя старшая дочь в прошлом году вышла замуж

тормош иптәше, тормош юлдашы

супруг/супруга

адъектив. жизненный; бытовой

жизненный; бытовой

Тормош юлы

жизненный путь; биография

Тормош шарттары

бытовые условия


ижек

ижек (nominative singular)
ижектәр (nominative plural)
ижектең (singular)
ижектәрҙең (plural)
ижеккә (dative singular)
ижектәргә (dative plural)
ижекте (accusative singular)
ижектәрҙе (accusative plural)
ижектә (singular)
ижектәрҙә (plural)
ижектән (singular)
ижектәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. üžük ~ üžik ~ üžäk "слог; буква".

Ижек яһаусы өн.

Слогообразующий звук.

Башҡорт телендә баҫым күпселек осраҡтарҙа аҙаҡҡы ижеккә төшә.

В башкирском языке ударение в большинстве случаев падает на последнийслог.