һөйләм

һөйләм (nominative singular)
һөйләмдәр (nominative plural)
һөйләмдең (singular)
һөйләмдәрҙең (plural)
һөйләмгә (dative singular)
һөйләмдәргә (dative plural)
һөйләмде (accusative singular)
һөйләмдәрҙе (accusative plural)
һөйләмдә (singular)
һөйләмдәрҙә (plural)
һөйләмдән (singular)
һөйләмдәрҙән (plural)

Образовано от глагольной основы һөйлә- «говорить».

лингв. предложение

Ҡушма һөйләм

Сложноепредложение.

Һөйләмдә һүҙ тәртибе.

Порядок слов впредложении.

Һөйләмдә тыныш билдәләре ҡуйылышын аңлатығыҙ.

Объясните постановку знаков препинания впредложении.

Мин шунда уҡ бер һөйләмдән генә торған ғариза яҙҙым да уға һондом.

Я тут же написал заявление, состоящее всего лишь из одногопредложения, и протянул ему.

«Хәтер һандығынан...», 18-11-2009 гг. // «Йәшлек»

Хәтер һандығынан...

Хәбәр һөйләмдең аҙағында нөктә ҡуйыла.

В конце повествовательногопредложения ставится точка.


өтөр

өтөр (nominative singular)
өтөрҙәр (nominative plural)
өтөрҙөң (singular)
өтөрҙәрҙең (plural)
өтөргә (dative singular)
өтөрҙәргә (dative plural)
өтөрҙө (accusative singular)
өтөрҙәрҙе (accusative plural)
өтөрҙә (singular)
өтөрҙәрҙә (plural)
өтөрҙән (singular)
өтөрҙәрҙән (plural)

лингв. запятая

Һөйләмдә өтөр ҡуйылышын аңлатығыҙ

Объясните постановку запятых в предложении.

Бына һеҙгә һөйләмдә өтөрҙөң ниндәй көскә эйә булыуына тағы бер миҫал.

Вот вам еще один пример того, какую силу имеет запятая в предложении.


тамаҡ

тамаҡ (nominative singular)
тамаҡтар (nominative plural)
тамаҡтың (singular)
тамаҡтарҙың (plural)
тамаҡҡа (dative singular)
тамаҡтарға (dative plural)
тамаҡты (accusative singular)
тамаҡтарҙы (accusative plural)
тамаҡта (singular)
тамаҡтарҙа (plural)
тамаҡтан (singular)
тамаҡтарҙан (plural)

Др.тюрк. *tamğaq «горло, глотка».

анат. горло, глотка, гортань

горло, глотка, гортань

Тамағым шеште.

(У меня)горло опухло.

пища, еда; продовольствие, пропитание

Тамаҡҡа бешереү

приготовить поесть

Ҡустым менән беҙ ҙә тамаҡ ялғап алырға керҙек.

И мы с младшим братом зашли поесть.

Элекке кеүек тамаҡ хаҡына әсе тир түгеүсе алйоттар хәҙер юҡ.

Сейчас нет, как раньше, глупцов, (готовых) тяжело работать запропитание.

«Тәрбиәүи алым», 03-2011 гг. // «Һәнәк»

Тәрбиәүи алым

перен. едок, рот

Ғаиләбеҙҙә йәнә бер тамаҡ артты.

В нашей семье ещё одинедок прибавился.

геогр. устье

адъектив. горловой, гортанный

горловой, гортанный


билдә

билдә (nominative singular)
билдәләр (nominative plural)
билдәнең (singular)
билдәләрҙең (plural)
билдәгә (dative singular)
билдәләргә (dative plural)
билдәне (accusative singular)
билдәләрҙе (accusative plural)
билдәлә (singular)
билдәләрҙә (plural)
билдәнән (singular)
билдәләрҙән (plural)

метка, пометка

признак, примета

оценка, отметка (в школе)


яҙмыш

яҙмыш (nominative singular)
яҙмыштар (nominative plural)
яҙмыштың (singular)
яҙмыштарҙың (plural)
яҙмышҡа (dative singular)
яҙмыштарға (dative plural)
яҙмышты (accusative singular)
яҙмыштарҙы (accusative plural)
яҙмышта (singular)
яҙмыштарҙа (plural)
яҙмыштан (singular)
яҙмыштарҙан (plural)

Общетюркское.

судьба, участь, удел, доля; рок

Яҙмыштан уҙмыш юҡ

от судьбы не уйдёшь

Яҙмыш уны йәшләй ҡаҡҡыланы-һуҡҡыланы, әммә ул, үҙен фәнгә арнап, лайыҡлы ғүмер юлы үтте

Судьба его потрепала в молодости, но он прошел достойный жизненный путь, посвятив себя науке.

«Халҡыбыҙға аҡтамыр ғүмере юраны», 19-02-2011 гг. // «Йәшлек»

Халҡыбыҙға аҡтамыр ғүмере юраны


тәҡдир

тәҡдир (nominative singular)
тәҡдирҙең (singular)
тәҡдиргә (dative singular)
тәҡдирҙе (accusative singular)
тәҡдирҙә (singular)
тәҡдирҙән (singular)

Происходит от араб. تقدير (судьба) ‘taqdīr’

судьба, удел; рок, предопределение

Был донъяға һәр кем үҙ яҙмышы, үҙ тәҡдире менән тыуа

Каждый рождается на этот свет со своей судьбой и своим предназначением.

«Кәкүк, кәкүк, әйтсе миңә…», 2010 г. // «Шоңҡар»

Кәкүк, кәкүк, әйтсе миңә…


йәйғор

йәйғор (nominative singular)
йәйғорҙар (nominative plural)
йәйғорҙоң (singular)
йәйғорҙарҙың (plural)
йәйғорға (dative singular)
йәйғорҙарға (dative plural)
йәйғорҙо (accusative singular)
йәйғорҙарҙы (accusative plural)
йәйғорҙа (singular)
йәйғорҙарҙа (plural)
йәйғорҙан (singular)
йәйғорҙарҙан (plural)

Ямғыр үтер, ҡояш өтөр, йәйғор дуғаһын тағыр.

Дождь пройдёт, солнце опалит,радуга вывесит свою дугу.

Рами Гарипов

Рами Гарипов


ауыл

ауыл (nominative singular)
ауылдар (nominative plural)
ауылдың (singular)
ауылдарҙың (plural)
ауылға (dative singular)
ауылдарға (dative plural)
ауылды (accusative singular)
ауылдарҙы (accusative plural)
ауылда (singular)
ауылдарҙа (plural)
ауылдан (singular)
ауылдарҙан (plural)

От пратюркск. *aγyl «селение, деревня», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. ağïl «селение, деревня», башкир., казахск. ауыл, тофаларск., хакасск., шорск. аал, киргизск., южн.-алтайск. айыл, карач.-балкарск. ауул, каракалпак. аўыл, тат. авыл и др.

ауылдаш

Ближайшее родство

существительные

ауылсы

Ближайшее родство

существительные

ауылса

Ближайшее родство

деревня, село; аул

Ауылға яҡын, үҫкән ул тауҙа, яңғыҙы ғына йөҙйәшәр имән.

Недалеко отдеревни вырос он на горе, одинокий столетний дуб.

Урал православтары араһында киң танылған Табын тәреһе үҙ исемен хәҙерге Ғафури районындағы Табын ауылынан алған.

Широко почитаемая среди уральских православных Табынская икона (Божьей Матери) получила своё название поселу Табынское, что в современном Гафурийском районе (Башкортостана).

Ауылдан ауылға, йәйләүҙән йәйләүгә йөрөп, Мөхәмәтша ағай бихисап башҡорт йырҙарын, ҡобайырҙарын, риүәтәттәрен, таҡмаҡтарын яҙып алған.

Ездя изаула в аул, с кочевья на кочевья, Мухаметша-агай (Бурангулов) записал бесчисленное количество башкирских песен, кубаиров, легенд и частушек.

адъектив. сельский, деревенский

сельский, деревенский

ауыл хужалығы

сельское хозяйство

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

Старик долго смотрел надеревенскую улицу, держась за забор.

Алға киткән илдәрҙең барыһы ла тиерлек үҙҙәрендәге ауыл етештереүселәренә теге йәки был дәрәжәлә ярҙам күрһәтә, субсидиялай.

Практически все развитые страны в той или иной степени помогают своимсельским производителям, предоставляют (им) субсидии.


энәлек

От башк. энә «иголка, колючка» + -лек "аффикс абстракции, обладания качеством".

ботан. боярышник (лат. Crataegus)

боярышник (лат. Crataegus)


бесәй

бесәй (nominative singular)
бесәйҙәр (nominative plural)
бесәйҙең (singular)
бесәйҙәрҙең (plural)
бесәйгә (dative singular)
бесәйҙәргә (dative plural)
бесәйҙе (accusative singular)
бесәйҙәрҙе (accusative plural)
бесәйҙә (singular)
бесәйҙәрҙә (plural)
бесәйҙән (singular)
бесәйҙәрҙән (plural)

зоол. кот, кошка

Бесәй йылы.

ата бесәй

Һәр кемдең хәл ҡәҙәре аңы бар; бесәй ҙә, сысҡан күрһә, юрғалаған.

У каждого (есть) своя толика разума; икошка побежала, увидев мышь.

Кимереүселәргә һәм башҡа ваҡ хайуандарға яңғыҙ һунарсы булһа ла, бесәй — социаль хайуан.

Хотя (она) и охотится на грызунов и других мелких животных в одиночку,кошка - социальное животное.

адъектив. кошачий

Бесәй һымаҡтар ғаиләһе.

Семействокошачьих.


бысаҡ

бысаҡ (nominative singular)
бысаҡтар (nominative plural)
бысаҡтың (singular)
бысаҡтарҙың (plural)
бысаҡҡа (dative singular)
бысаҡтарға (dative plural)
бысаҡты (accusative singular)
бысаҡтарҙы (accusative plural)
бысаҡта (singular)
бысаҡтарҙа (plural)
бысаҡтан (singular)
бысаҡтарҙан (plural)

Общетюркское; др.тюрк. *bɨčaq "нож".

Үткер бысаҡ.

Бысаҡ осонда ваҡ тоҙ һалып болғағыҙ.

Добавьте мелкой соли на кончикеножа и перемешайте.


ҡайсы

ҡайсы (nominative singular)
ҡайсылар (nominative plural)
ҡайсының (singular)
ҡайсыларҙың (plural)
ҡайсыға (dative singular)
ҡайсыларға (dative plural)
ҡайсыны (accusative singular)
ҡайсыларҙы (accusative plural)
ҡайсыла (singular)
ҡайсыларҙа (plural)
ҡайсынан (singular)
ҡайсыларҙан (plural)

Общетюркское.

Ағас ҡайсыһы

садовые ножницы, секатор


көнкүреш

ˈkʷʏ̞nkʷyˌrɪ̞ʃ̟

көнкүреш (nominative singular)
көнкүрештең (singular)
көнкүрешкә (dative singular)
көнкүреште (accusative singular)
көнкүрештә (singular)
көнкүрештән (singular)

Происходит от башк. көн «в знач.жизнь, житьё» + башк. күреү «в знач.испытывать, переживать».

Хәҙер думбыра халыҡ көнкүрешендә һирәк осрай - уны мандолина алмаштырған.

Сейчас домбра в народном быту встречается редко — её заменила мандолина.

адъектив. бытовой

Көнкүреш тауарҙары

бытовые (хозяйственные) товары

көнкүреш шарттары

бытовые условия


йоҙаҡ

йоҙаҡ (nominative singular)
йоҙаҡтар (nominative plural)
йоҙаҡтың (singular)
йоҙаҡтарҙың (plural)
йоҙаҡҡа (dative singular)
йоҙаҡтарға (dative plural)
йоҙаҡты (accusative singular)
йоҙаҡтарҙы (accusative plural)
йоҙаҡта (singular)
йоҙаҡтарҙа (plural)
йоҙаҡтан (singular)
йоҙаҡтарҙан (plural)

Ишек йоҙағы

дверной замок

Тыуымды тиҙләтеү өсөн ҡатындың сәс толомон һүткәндәр, төймәләрен ысҡындырғандар, бөтә йоҙаҡтарҙы асҡандар

Чтобы ускорить роды, у женщины расплетали косы, расстёгивали пуговицы, отпирали все замки.

адъектив. замочный, замковый

замочный, замковый

Йоҙаҡ тишеге

замочная скважина


кәмә

кәмә (nominative singular)
кәмәләр (nominative plural)
кәмәнең (singular)
кәмәләрҙең (plural)
кәмәгә (dative singular)
кәмәләргә (dative plural)
кәмәне (accusative singular)
кәмәләрҙе (accusative plural)
кәмәлә (singular)
кәмәләрҙә (plural)
кәмәнән (singular)
кәмәләрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *kemi "лодка; судно".

лодка; шлюпка

Ишкәкле кәмә

вёсельнаялодка

елкәнле кәмә

паруснаялодка

Кәмә ҡамышҡа терәлеп туҡтаны.

Лодка попала в камыш и остановилась.

Малайҙар кәмәне яңынан һыуға этәреп төшөрҙөләр.

Мальчики опять столкнулилодку в воду.

Мустай Карим

Мустай Карим

редк. пароход; любое плавательное средство

пароход; любое плавательное средство

Ысынлап та, Туфан һыуы тартылғас, Нух кәмәһен ҡайҙа килтереп терәй икән?

Действительно, куда Ной причалил свой ковчег после того, как сошли воды Потопа?

«Нухтың кәмәһе ҡайҙа.», 06-04-2010 // «Йәшлек»

Нухтың кәмәһе ҡайҙа.


биҫтә

биҫтә (nominative singular)
биҫтәләр (nominative plural)
биҫтәнең (singular)
биҫтәләрҙең (plural)
биҫтәгә (dative singular)
биҫтәләргә (dative plural)
биҫтәне (accusative singular)
биҫтәләрҙе (accusative plural)
биҫтәлә (singular)
биҫтәләрҙә (plural)
биҫтәнән (singular)
биҫтәләрҙән (plural)

Өфөнөң Һупайлы биҫтәһендә яңы мәсет һалына.

В уфимском микрорайоне Сипайлово строится новая мечеть.

Төхфәт Йәнәби хөрмәтенә шулай уҡ Инорс биҫтәһендәге бер урам аталған.

В честь Тухвата Янаби также названа улица в микрорайоне Инорс.

Шул уҡ көндө Берлиндың биҫтәләренә барып та индек.

В тот же день мы вошли в пригороды Берлина.

слобода; предместье


бөжәк

бөжәк (nominative singular)
бөжәктәр (nominative plural)
бөжәктең (singular)
бөжәктәрҙең (plural)
бөжәккә (dative singular)
бөжәктәргә (dative plural)
бөжәкте (accusative singular)
бөжәктәрҙе (accusative plural)
бөжәктә (singular)
бөжәктәрҙә (plural)
бөжәктән (singular)
бөжәктәрҙән (plural)

Общетюркское; др. тюрк. böjček (где -ček — диминутивный суффикс) < bögen «паук, скорпион, кусачее насекомое».

Бал ҡорто – ғәжәп аҡыллы, бик егәрле бөжәк.

Пчела — это удивительно умное и очень трудолюбивоенасекомое.

Гәрәбә эсендә һаҡланып ҡалған бороңғо бөжәктәрҙе өйрәнеү.

Изучение древнихнасекомых, сохранившихся в янтаре.


йәнһүрәт

йәнһүрәт (nominative singular)
йәнһүрәттәр (nominative plural)
йәнһүрәттең (singular)
йәнһүрәттәрҙең (plural)
йәнһүрәткә (dative singular)
йәнһүрәттәргә (dative plural)
йәнһүрәтте (accusative singular)
йәнһүрәттәрҙе (accusative plural)
йәнһүрәттә (singular)
йәнһүрәттәрҙә (plural)
йәнһүрәттән (singular)
йәнһүрәттәрҙән (plural)

Сложение основ: башк. йән «душа» + башк. һүрәт «изображение, картинка»; типологически ср. англ. animated cartoon «мультфильм».

Йәнһүрәт төшөрөү

снимать мультфильм.

Ә был йортта малай йәнһүрәт ҡарай

А в этом доме мальчик смотрит мультфильм.

Бала зиһененә йәнһүрәттең тәьҫире ныҡ көслө

Влияние мультфильмов на детское сознание велико.

адъектив. мультипликационный

мультипликационный

"Аҫыл таш тауы" исемле йәнһүрәт циклына ике башҡорт әкиәте лә ингән.

В мультипликационный цикл "Гора самоцветов" вошли и две башкирские сказки.


йән

йән (nominative singular)
йәндәр (nominative plural)
йәндең (singular)
йәндәрҙең (plural)
йәнгә (dative singular)
йәндәргә (dative plural)
йәнде (accusative singular)
йәндәрҙе (accusative plural)
йәндә (singular)
йәндәрҙә (plural)
йәндән (singular)
йәндәрҙән (plural)

От перс. جان "душа".

йәнлек

Ближайшее родство

существительные

Йән һәм тән

душа и тело.

Үлгәнгә йән бирәйек; кешеләрҙе донъяла үлмәҫ йәндәр ҡылайыҡ

Умершему дадим душу, сделаем людей в мире бессмертными душами.

«Урал-батыр»

Урал-батыр

перен. человек, душа (Акмулла)

Ғаиләбеҙҙә алты йән

Нас в семье шестеро.

Йән бармы ошо һүҙгә ҡолаҡ һалыр?

Есть ли человек, который прислушается к этим словам?

в прит. форме: обращение (мой) дорогой, (моя) дорогая (Лариса Абдуллина)

Беҙ, моғайын, йәнем, һинең менән // Бер үк йәндең ике яртыһы.

Дорогой, мы с тобой, наверное, две половинки одной души.

адъектив. душевный; духовный

душевный; духовный

Йән аҙығы

духовная пища


намыҫ

намыҫ (nominative singular)
намыҫтар (nominative plural)
намыҫтың (singular)
намыҫтарҙың (plural)
намыҫҡа (dative singular)
намыҫтарға (dative plural)
намыҫты (accusative singular)
намыҫтарҙы (accusative plural)
намыҫта (singular)
намыҫтарҙа (plural)
намыҫтан (singular)
намыҫтарҙан (plural)

От араб. ناموس (nāmūs) ‘честь; гордость; совесть’ через персидское посредство.

намыҫлы

Ближайшее родство

прилагательные

честь, совесть

Күлде ҡамыш матурлай, ирҙе намыҫ матурлай.

Озеро украшает камыш, мужчину украшаетчесть.

репутация, доброе имя


башҡорт

башҡорт (nominative singular)
башҡорттар (nominative plural)
башҡорттоң (singular)
башҡорттарҙың (plural)
башҡортҡа (dative singular)
башҡорттарға (dative plural)
башҡортто (accusative singular)
башҡорттарҙы (accusative plural)
башҡортта (singular)
башҡорттарҙа (plural)
башҡорттан (singular)
башҡорттарҙан (plural)

Происходит от ??

башҡортса

Ближайшее родство

башкир, башкирка

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай.

С Х века в средубашкир начинает проникать ислам.

Борон Урал арты башҡорттары илендә бик көслө батыр йәшәгән.

Давным-давно в краю зауральскихбашкир жил да был очень сильный батыр.

(«Курлыкающий журавль». Башкирская народная сказка)

адъектив. башкирский

Башҡорт халҡы.

Башкирский народ.

Салауат — башҡорт үҙаңының нормаһы.

Салават (Юлаев) — нормабашкирской идентичности.

Алексей Иванов

Алексей Иванов


тәмәке

тәмәке (nominative singular)
тәмәкеләр (nominative plural)
тәмәкенең (singular)
тәмәкеләрҙең (plural)
тәмәкегә (dative singular)
тәмәкеләргә (dative plural)
тәмәкене (accusative singular)
тәмәкеләрҙе (accusative plural)
тәмәкелә (singular)
тәмәкеләрҙә (plural)
тәмәкенән (singular)
тәмәкеләрҙән (plural)

От арабск. طباق «вид лекарственного растения», или от русск. табак.

тәмәкесе

Ближайшее родство

существительные

табак; курево; сигарета

тәмәке тартыу

Тәмәкене тоҡандырып, бер-ике һурып өлгөрмәнем, кеҫә телефоны шылтыраны

Я зажёг сигарету; не успел пару раз затянуться, как зазвонил сотовый телефон

адъектив. табачный, курительный

табачный, курительный

тәмәке төтөнө

табачный дым


шырпы

шырпы (nominative singular)
шырпылар (nominative plural)
шырпының (singular)
шырпыларҙың (plural)
шырпыға (dative singular)
шырпыларға (dative plural)
шырпыны (accusative singular)
шырпыларҙы (accusative plural)
шырпыла (singular)
шырпыларҙа (plural)
шырпынан (singular)
шырпыларҙан (plural)

Шырпы һыҙыу/сыйыу

зажечь спичку

Малай кеҫәһенән шырпы алып, туҙҙы тоҡандырып ебәрҙе

Мальчик вынул из кармана спички и поджёг бересту.

адъектив. спичечный

Шырпы ҡабы

спичечный коробок


үҫемлек

үҫемлек (nominative singular)
үҫемлектәр (nominative plural)
үҫемлектең (singular)
үҫемлектәрҙең (plural)
үҫемлеккә (dative singular)
үҫемлектәргә (dative plural)
үҫемлекте (accusative singular)
үҫемлектәрҙе (accusative plural)
үҫемлектә (singular)
үҫемлектәрҙә (plural)
үҫемлектән (singular)
үҫемлектәрҙән (plural)

Сложное слово; от башк. үҫеү «расти» + -лек "аффикс абстракции, обладания качеством".
Известно во многих тюркских языках; возможно восстановить др.-тюрк. *ösümlük "растение".

ботан. растение

Баҡса үҫемлеге.

Садовоерастение.

Тапалыу һөҙөмтәһендә урман үҫемлектәре һәләк була, улар урынына сыҙамлы болон һәм сүп үләндәре сыға, тупраҡты бысрата.

В результате вытаптывания лесныерастения погибают, на их месте вырастают (более) выносливые луговые и сорные травы, засоряя почву.

Янғын осраҡтарын иҫкәртеү өсөн район хакимиәте кипкән үлән, тирәк мамығы, үҫемлек ҡалдыҡтарын яндырыуҙы быйыл алдан уҡ тыйып ҡуйған.

Чтобы предупредить пожары, районное руководство в этом году заранее запретило поджигать сухую траву, тополиный пух и остаткирастений.

«Һүҙҙән бутҡа бешмәҫ», 19-03-2011 гг. // «Йәшлек»

Һүҙҙән бутҡа бешмәҫ

адъектив. растительный

растительный

Үҫемлек майы.

Растительное масло.


йәрминкә

йәрминкә (nominative singular)
йәрминкәләр (nominative plural)
йәрминкәнең (singular)
йәрминкәләрҙең (plural)
йәрминкәгә (dative singular)
йәрминкәләргә (dative plural)
йәрминкәне (accusative singular)
йәрминкәләрҙе (accusative plural)
йәрминкәлә (singular)
йәрминкәләрҙә (plural)
йәрминкәнән (singular)
йәрминкәләрҙән (plural)

От русск. ярмарка.

Мәктәп йәрминкәһе

школьная ярмарка

Эш йәрминкәһе

Ярмарка вакансий (букв. ярмарка работы)


өлөш

өлөш (nominative singular)
өлөштәр (nominative plural)
өлөштөң (singular)
өлөштәрҙең (plural)
өлөшкә (dative singular)
өлөштәргә (dative plural)
өлөштө (accusative singular)
өлөштәрҙе (accusative plural)
өлөштә (singular)
өлөштәрҙә (plural)
өлөштән (singular)
өлөштәрҙән (plural)

От др.-тюрк ülüg "часть"

өлөшсә

Ближайшее родство

существительные

өлөшләтә

Ближайшее родство

часть (целого); компонент

Мәҡәләһенең тәүге битенә һыймай ҡалған өлөшө

часть статьи, не поместившаяся на первой странице

Курил утрауҙары — Рәсәйҙең айырылғыһыҙ бер өлөшө

Курильские острова — неотъемлемая часть России.

доля, порция; вклад

тос өлөш индереү нимәгә

внести значительный вклад во что-л.


осҡон

осҡон (nominative singular)
осҡондар (nominative plural)
осҡондоң (singular)
осҡондарҙың (plural)
осҡонға (dative singular)
осҡондарға (dative plural)
осҡондо (accusative singular)
осҡондарҙы (accusative plural)
осҡонда (singular)
осҡондарҙа (plural)
осҡондан (singular)
осҡондарҙан (plural)

От др.-тюрк. *učqun "искра"; ср. башк. башк. осоу «лететь».

Кесе осҡондан да оло ялҡын тоҡана

И из малой искры зажигается большое пламя


төтөн

төтөн (nominative singular)
төтөндәр (nominative plural)
төтөндөң (singular)
төтөндәрҙең (plural)
төтөнгә (dative singular)
төтөндәргә (dative plural)
төтөндө (accusative singular)
төтөндәрҙе (accusative plural)
төтөндә (singular)
төтөндәрҙә (plural)
төтөндән (singular)
төтөндәрҙән (plural)

От пратюркск. *tütün «дым», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. tütün, башк. төтөн, гагаузск. tütün, казахск. түтін, карач.-балк., кумыкск. тютюн, кирг. түтүн, кр.-тат. tütün, хакас., шорск., южн.-алтайск. тӱдӱн, османск. توتون (tütün) «дым; табак», тат. төтен, тур. tütün, уйгурск. تۈتۈن (tütün), узб. tutun (тутун), чувашск. тӗтӗм и др.

төтәү

Ближайшее родство

Тәмәке төтөнө.

Табачныйдым.

Ерек төтөнөнә ыҫталған ҡорот

курут (высушенный творог), копчёный на ольховомдыму.

Шайтан ут менән төтөндән яралған.

Шайтан сотворён из огня идыма.

адъектив. дымовой


һөҙөмтә

һөҙөмтә (nominative singular)
һөҙөмтәләр (nominative plural)
һөҙөмтәнең (singular)
һөҙөмтәләрҙең (plural)
һөҙөмтәгә (dative singular)
һөҙөмтәләргә (dative plural)
һөҙөмтәне (accusative singular)
һөҙөмтәләрҙе (accusative plural)
һөҙөмтәлә (singular)
һөҙөмтәләрҙә (plural)
һөҙөмтәнән (singular)
һөҙөмтәләрҙән (plural)

Происходит от башк. һөҙөү «фильтровать, цедить»

һөҙгөс

Ближайшее родство

имена собственные

һөҙөү

Ближайшее родство

результат; итог, исход

Ыңғай һөҙөмтә

положительный результат

Японияла ер тетрәү һөҙөмтәһендә Ерҙең күсәре 17 сантиметрға күскән

В результате землетрясения в Японии земная ось сдвинулась на 17 сантиметров.

Был аҙналағы ваҡиғаларҙың барышына ҡарағанда, ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһенә күберәк иғтибар бүлегеҙ

На этой неделе обращайте больше внимания на итоги действий, чем на ход событий

«Из астрологического прогноза», 08-04-2011 гг. // «Башҡортостан»

Из астрологического прогноза

Башҡортостан

резюме, краткое изложение

лингв. һөҙөмтә теркәүесе

причинный союз


матбуғат

матбуғат (nominative singular)
матбуғаттар (nominative plural)
матбуғаттың (singular)
матбуғаттарҙың (plural)
матбуғатҡа (dative singular)
матбуғаттарға (dative plural)
матбуғатты (accusative singular)
матбуғаттарҙы (accusative plural)
матбуғатта (singular)
матбуғаттарҙа (plural)
матбуғаттан (singular)
матбуғаттарҙан (plural)

От арабск. مطبوعات «печать; пресса».

пресса, печать, периодические издания

Матбуғат йорто

Матбуғат иреклеге

свобода печати.

Совет дәүерендә матбуғат партияның иң үткер ҡоралдарының береһе булды.

В советскую эпоху печать была одним из самых мощных (букв. острых) инструментов партии.

Матбуғатта сығыш яһар өсөн теманы һайлап ала белеү йәш журналист өсөн бигерәк тә мөһим.

Умение выбрать тему, с которой выступить в печати, для молодого журналиста особенно важно.

адъектив. печатный, в сложн. словах пресс-

печатный, пресс-

Матбуғат эше

печатное дело

матбуғат үҙәге

матбуғат хеҙмәте

пресс-служба.


төйәк

төйәк (nominative singular)
төйәктәр (nominative plural)
төйәктең (singular)
төйәктәрҙең (plural)
төйәккә (dative singular)
төйәктәргә (dative plural)
төйәкте (accusative singular)
төйәктәрҙе (accusative plural)
төйәктә (singular)
төйәктәрҙә (plural)
төйәктән (singular)
төйәктәрҙән (plural)

родная земля, родина

Борон, борон, борондан, Мин тыумаҫтан электән // Олатайға-әсәйгә төйәк булған Урал-тау

С незапамятных времен, задолго до моего рождения, Урал был родиной моих праотцов и праматерей

«Идукай и Мурадым»

Идукай и Мурадым

Аҡмулла көндәре, йолаға ярашлы, Ҡаҙағстанда башланып, мәғрифәтсенең тыуған төйәгендә тамамлана.

Дни Акмуллы по традиции начинаются в Казахстане и завершаются в родных местах просветителя.

пристанище, обитель; стоянка


гәзит

гәзит (nominative singular)
гәзиттәр (nominative plural)
гәзиттең (singular)
гәзиттәрҙең (plural)
гәзиткә (dative singular)
гәзиттәргә (dative plural)
гәзитте (accusative singular)
гәзиттәрҙе (accusative plural)
гәзиттә (singular)
гәзиттәрҙә (plural)
гәзиттән (singular)
гәзиттәрҙән (plural)

От русск. газета.

Гәзиткә яҙылыу

подписаться на газету

Почтальон гәзит тарата

почтальон разносит газеты

Быйыл өс гәзит алдырам

В этом году я выписываю три газеты

Был хәл тураһында район гәзитендә мәҡәлә яҙып сығарҙылар инде

Об этой ситуации уже напечатали статью в районной газете

Гәзит өсөн мәҡәлә яҙғанда мин ғәҙәттә хәл-ваҡиғаға уҡыусы күҙлегенән бағам.

Когда я пишу статью для газеты, обычно смотрю на события с точки зрения читателя.

адъектив. газетный

гәзит ҡағыҙы

газетная бумага


ҡурай

ҡурай (nominative singular)
ҡурайҙәр (nominative plural)
ҡурайҙең (singular)
ҡурайҙәрҙең (plural)
ҡурайгә (dative singular)
ҡурайҙәргә (dative plural)
ҡурайҙе (accusative singular)
ҡурайҙәрҙе (accusative plural)
ҡурайҙә (singular)
ҡурайҙәрҙә (plural)
ҡурайҙән (singular)
ҡурайҙәрҙән (plural)

ҡурайсы

Ближайшее родство

существительные


йоҡо

йоҡо (nominative singular)
йоҡолар (nominative plural)
йоҡоноң (singular)
йоҡоларҙың (plural)
йоҡоға (dative singular)
йоҡоларға (dative plural)
йоҡоно (accusative singular)
йоҡоларҙы (accusative plural)
йоҡола (singular)
йоҡоларҙа (plural)
йоҡонан (singular)
йоҡоларҙан (plural)

Происходит от ??

йоҡосо

Ближайшее родство

существительные

йоҡоһоҙлоҡ

Ближайшее родство

существительные

йоҡоло

Ближайшее родство

прилагательные

йоҡоһоҙ

Ближайшее родство

прилагательные

йоҡлау

Ближайшее родство

физиол. сон (сонный)

сон (сонный)

Йоҡом килә

йоҡоно туйҙырыу

Бал ашаған кешеләрҙең нервылар системаһының ҡуҙғыусанлығы кәмей, кәйефе, йоҡоһо яҡшыра.

У людей, кто ест мёд, снижается подвижность (лабильность) нервной системы, улучшается настроение исон.


пластик

пластик, пластмасса


миҙгел

миҙгел (nominative singular)
миҙгелдәр (nominative plural)
миҙгелдең (singular)
миҙгелдәрҙең (plural)
миҙгелгә (dative singular)
миҙгелдәргә (dative plural)
миҙгелде (accusative singular)
миҙгелдәрҙе (accusative plural)
миҙгелдә (singular)
миҙгелдәрҙә (plural)
миҙгелдән (singular)
миҙгелдәрҙән (plural)

Происходит от ??

время года, сезон; пора

Ямғырҙар миҙгеле

сезон дождей.

Ураҡ миҙгеле

время жатвы.

Балаға һәр миҙгел бер-ике пар аяҡ кейеме алырға тура килә.

Ребёнку приходится каждыйсезон покупать одну-две пары обуви.

һәр эштең үҙ миҙгеле бар.

У каждой работы есть своёвремя.

Миҙгел менән миҙгел алмашыуҙан // йөрәккенәм тора биҙерәп.

Моё сердце пресытилось сменойвремён года.

спорт. сезон

Даими беренселектә миҙгел буйына лидер булып килеп, аҙағында ғына Силәбенең «Трактор»ына дилбегәне бирҙе.

(Команда) весьсезон шла лидером в общем первенстве и лишь в конце уступила инициативу (букв вожжи) челябинскому «Трактору».

СКА-ның хыялы болот кеүек таралды, «06-04-2012» // «Йәшлек»

СКА-ның хыялы болот кеүек таралды

06-04-2012


мөйөш

мөйөш (nominative singular)
мөйөштәр (nominative plural)
мөйөштөң (singular)
мөйөштәрҙең (plural)
мөйөшкә (dative singular)
мөйөштәргә (dative plural)
мөйөштө (accusative singular)
мөйөштәрҙе (accusative plural)
мөйөштә (singular)
мөйөштәрҙә (plural)
мөйөштән (singular)
мөйөштәрҙән (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *müŋüš "угол".

угол ("Падишах, джигит и дракон". Башкирская народная сказка)

Ҡыҙ тиҙ генә егетте иҫкереп, мөйөштәре төшөп бөткән мәсет итә, үҙе бер ҡарт ҡына бабай була ла ҡуя.

Девушка быстро превратила джигита в старую мечеть с обвалившимися углами, а сама превратилась в старика.

перен. удалённое место

удалённое место

Беҙҙең илебеҙҙә Интернет түгел, гәзит барып етмәгән, почтальон аяғы баҫмаған мөйөштәр бар һаман.

В нашей стране еще есть места, где не то что Интернета нет — даже газеты не доходят, (где) ещё не ступала нога почтальона.

«Беҙ бер ҡандан...», 22-03-2011 гг. // «Йәшлек»

Беҙ бер ҡандан...

тура мөйөш

ҡыҫыҡ мөйөш

адъектив. угловой


мамыҡ

мамыҡ (nominative singular)
мамыҡтар (nominative plural)
мамыҡтың (singular)
мамыҡтарҙың (plural)
мамыҡҡа (dative singular)
мамыҡтарға (dative plural)
мамыҡты (accusative singular)
мамыҡтарҙы (accusative plural)
мамыҡта (singular)
мамыҡтарҙа (plural)
мамыҡтан (singular)
мамыҡтарҙан (plural)

От тур. pamuk < перс. پنبه (pambe, pembe) «хлопок, вата».

Мысырҙа башлыса дөгө, мамыҡ, бойҙай һәм йәшелсә-емештәр үҫтерәләр.

В Египте большей частью выращивают рис,хлопок, пшеницу, овощи и фрукты.

Төрлө урындан мамыҡтары сығып һалбырап торған алама ғына көпөһөнөң салғыйын рәтләп, уның өҫтөнән сүс билбау менән билен быуҙы.

(Старатель) поправил полы драного ватника, из которого там и сям (в разных местах) торчала и свисалавата, и подпоясался сверху лубяным поясом.

Яныбай Хамматов

Яныбай Хамматов

пух (птичий, растений)

Өйрәк мамығы.

Янғын осраҡтарын иҫкәртеү өсөн район хакимиәте кипкән үлән, тирәк мамығы, үҫемлек ҡалдыҡтарын яндырыуҙы быйыл алдан уҡ тыйып ҡуйған.

Чтобы предупредить пожары, районное руководство в этом году заранее запретило поджигать сухую траву, тополиныйпух и остатки растений.

адъектив. хлопковый

мамыҡ майы.

Хлопковое масло.

адъектив. ватный

мамыҡ юрған.

Ватное одеяло.

адъектив. пуховый

Мамыҡ шәл башҡорт милли кейеменең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.

Пуховая шаль является неотъемлемой частью башкирского национального костюма.

адъектив. перен. пушистый

ябалаҡлап мамыҡ ҡар яуа.

Хлопьями идётпушистый снег.


ҡалып

ҡалып (nominative singular)
ҡалыптар (nominative plural)
ҡалыптың (singular)
ҡалыптарҙың (plural)
ҡалыпҡа (dative singular)
ҡалыптарға (dative plural)
ҡалыпты (accusative singular)
ҡалыптарҙы (accusative plural)
ҡалыпта (singular)
ҡалыптарҙа (plural)
ҡалыптан (singular)
ҡалыптарҙан (plural)

От арабск. قالب "форма, штамп, колодка".

форма, колодка; шаблон

Итек ҡалыбы

сапожные колодки

Ҡорос ҡойоу ҡалыбы

форма для литья стали

перен. штамп, шаблон; стереотип

штамп, шаблон; стереотип

Интеллигенция замана ҡалыптарына ҡарата ҡаршылыҡта тороусан, сөнки уның маҡсаты — шул ҡалыптарҙы киңәйтеү.

Интеллигенция склонна противостоять штампам и стереотипам эпохи, поскольку её цель — расширить эти рамки

, 23-03-2011 гг. // «Башҡортостан»

Башҡортостан

Агрессив ҡылыҡ ҡалыптары — таҡырбаштарға хас төп һыҙаттарҙың береһе.

Агрессивные поведенческие стереотипы — это одна из отличительных черт, присущих скинхедам.


сырай

анат. лицо (передняя часть головы)

лицо (передняя часть головы)


төҫ

төҫ (nominative singular)
төҫтәр (nominative plural)
төҫтөң (singular)
төҫтәрҙең (plural)
төҫкә (dative singular)
төҫтәргә (dative plural)
төҫтө (accusative singular)
төҫтәрҙе (accusative plural)
төҫтә (singular)
төҫтәрҙә (plural)
төҫтән (singular)
төҫтәрҙән (plural)

төҫ-баш

Ближайшее родство

существительные

төҫмөр

Ближайшее родство

существительные

төҫлө

Ближайшее родство

прилагательные

цвет, окраска

Тора-бара гәзит тулы төҫтә баҫылған дүрт битле аҙналыҡҡа әүерелде.

Со временем газета стала четырёхстраничным еженедельником, печатающимся в полномцвете.

Аттың төҫө ҡара.

Лошадь вороноймасти.

вид, внешний облик

анат. лицо (передняя часть головы)

лицо (передняя часть головы)


башҡала

башҡала (nominative singular)
башҡалалар (nominative plural)
башҡаланың (singular)
башҡалаларҙың (plural)
башҡалаға (dative singular)
башҡалаларға (dative plural)
башҡаланы (accusative singular)
башҡалаларҙы (accusative plural)
башҡалала (singular)
башҡалаларҙа (plural)
башҡаланан (singular)
башҡалаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. баш «главный» + башк. ҡала «город».

Өфө — Башҡортостандың башҡалаһы.

Уфа —столица Башкортостана.

Бөтә юлдар башҡалаға илтә.

Все дороги ведут встолицу.

Шағир үҙе башҡалала йәшәһә лә, күңеле тыуған ерендә ҡала.

Хотя поэт и живёт встолице, (его) душа остаётся в родных краях.

адъектив. столичный


шағир

шағир (nominative singular)
шағирҙар (nominative plural)
шағирҙың (singular)
шағирҙарҙың (plural)
шағирға (dative singular)
шағирҙарға (dative plural)
шағирҙы (accusative singular)
шағирҙарҙы (accusative plural)
шағирҙа (singular)
шағирҙарҙа (plural)
шағирҙан (singular)
шағирҙарҙан (plural)

От араб. شَاعِر (šāʿir).

шиғыр

Ближайшее родство

существительные

шиғриәт

Ближайшее родство

существительные

шағирә

Ближайшее родство

существительные

шиғри

Ближайшее родство

прилагательные

Шағир үҙе башҡалала йәшәһә лә, күңеле тыуған ерендә ҡала

Хотя поэт и живёт в столице, (его) душа остаётся в родном краю.

Бөгөн дә мин үҙ шиғырҙарын башҡаларға һеңдерерҙәй итеп уҡый алмаған шағирҙарға шикләнеңкерәп ҡарайым

И сегодня я с некоторым сомнением смотрю на поэтов, неспособных прочесть свои стихи так, чтобы они впитались (т.е. отпечатались в сознании) других.


Рассомаха

Происходит от ??

Рассомаха (аналогично русскому слову)


баҙар

баҙар (nominative singular)
баҙарҙар (nominative plural)
баҙарҙың (singular)
баҙарҙарҙың (plural)
баҙарға (dative singular)
баҙарҙарға (dative plural)
баҙарҙы (accusative singular)
баҙарҙарҙы (accusative plural)
баҙарҙа (singular)
баҙарҙарҙа (plural)
баҙарҙан (singular)
баҙарҙарҙан (plural)

От перс. بازار "базар, рынок".

рынок; базар

Баҙарҙан ике тоҡ он һатып алдым.

Я купил два мешка муки на базаре.

Баҙар янындағы туҡталыш күптән инде берәҙәктәр, эскеселәр ояһына әүерелгән.

Остановка рядом с рынком давно превратилась в прибежище бомжей и пьяниц.

Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары

рынок ценных бумаг

Өфөнөң торлаҡ баҙарында хаҡтар тик көрсөклө 2008-09 йылда ғына кәмене

На уфимском рынке недвижимости цены падали только в кризисном 2008-09 году

адъектив. рыночный

Баҙар иҡтисады

рыночная экономика.


ҡәрендәш

сестра (дочь тех же родителей)


һеңле

младшая сестра


фатир

фатир (nominative singular)
фатирҙар (nominative plural)
фатирҙың (singular)
фатирҙарҙың (plural)
фатирға (dative singular)
фатирҙарға (dative plural)
фатирҙы (accusative singular)
фатирҙарҙы (accusative plural)
фатирҙа (singular)
фатирҙарҙа (plural)
фатирҙан (singular)
фатирҙарҙан (plural)

Адаптация русск. квартира, далее из лат. quartārius «квартарий, четверть золотого». В ряде европейских языков слово заимств. через франц. quartier.

фатирсы

Ближайшее родство

существительные

разг. квартира (квартирный)

квартира (квартирный)

Өс бүлмәле фатир.

Трёхкомнатная◆ квартира .

Фатирҙың хужабикәһе был айҙан хаҡтарҙы арттырҙы.

Хозяйкаквартиры с этого месяца повысила квартплату.


тулҡын

тулҡын (nominative singular)
тулҡындар (nominative plural)
тулҡындың (singular)
тулҡындарҙың (plural)
тулҡынға (dative singular)
тулҡындарға (dative plural)
тулҡынды (accusative singular)
тулҡындарҙы (accusative plural)
тулҡында (singular)
тулҡындарҙа (plural)
тулҡындан (singular)
тулҡындарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *tolqïn "волна".

тулҡынланыу

Ближайшее родство

Көмөш күлдең ете аҡсарлағы оса тулҡындарға ҡағылып

Семь чаек серебряного озера летают, касаясь о волны.

Ғинуар аҙағында миҙгел киҙеүенең икенсе тулҡыны көтөлә

В конце янавря ожидается вторая волна сезонного гриппа.

Шартлау тулҡынына биш ҡатлы йорттарҙа быялалар ватылыу ғына түгел, хатта эске металл ишектәр ҙә емерелгән.

От взрывной волны в пятиэтажках не только вылетели стекла, но и обрушились внутренние металлические двери.

«Урманда төҙөлөш ҡыҙыу бара», 16-06-2011 гг. // «Башҡортостан»

Урманда төҙөлөш ҡыҙыу бара

Башҡортостан

тулҡын оҙонлоғо

адъектив. волновой


туҡталҡа

туҡталҡа (nominative singular)
туҡталҡалар (nominative plural)
туҡталҡаның (singular)
туҡталҡаларҙың (plural)
туҡталҡаға (dative singular)
туҡталҡаларға (dative plural)
туҡталҡаны (accusative singular)
туҡталҡаларҙы (accusative plural)
туҡталҡала (singular)
туҡталҡаларҙа (plural)
туҡталҡанан (singular)
туҡталҡаларҙан (plural)

Отглагольное существительное от башк. туҡталыу "останавливаться".

стоянка, место остановки

штраф туҡталҡаһы

штрафная стоянка


дәфтәр

дәфтәр (nominative singular)
дәфтәрҙәр (nominative plural)
дәфтәрҙең (singular)
дәфтәрҙәрҙең (plural)
дәфтәргә (dative singular)
дәфтәрҙәргә (dative plural)
дәфтәрҙе (accusative singular)
дәфтәрҙәрҙе (accusative plural)
дәфтәрҙә (singular)
дәфтәрҙәрҙә (plural)
дәфтәрҙән (singular)
дәфтәрҙәрҙән (plural)

арабск. دفتر «тетрадь».

Буй дәфтәр

тетрадь в линейку

шаҡмаҡ дәфтәр

тетрадь в клетку

ҡуйын дәфтәре

записная книжка

Артҡы партала ултырған Самат һиҙҙермәй генә дәфтәренән бер бит йыртып алды ла самолёт яһаны.

Сидящий за задней партой Самат незаметно выдрал из тетради лист и сделал самолётик.

Исем-фамилияғыҙҙы дәфтәрҙең тышына баҫма хәрефтәр менән яҙып ҡуйығыҙ

Напишите (своё) имя и фамилию печатными буквами на обложке тетради.

адъектив. тетрадный

дәфтәр бите

тетрадный лист

дәфтәр тышы

тетрадная обложка


хеҙмәт

хеҙмәт (nominative singular)
хеҙмәттәр (nominative plural)
хеҙмәттең (singular)
хеҙмәттәрҙең (plural)
хеҙмәткә (dative singular)
хеҙмәттәргә (dative plural)
хеҙмәтте (accusative singular)
хеҙмәттәрҙе (accusative plural)
хеҙмәттә (singular)
хеҙмәттәрҙә (plural)
хеҙмәттән (singular)
хеҙмәттәрҙән (plural)

Из араб. خدمة (ḵidma) ‘работа, деятельность; военная служба’.

служба; услуга, обслуживание

Һуңғы йылдарҙа һалдат хеҙмәтенең абруйы эҙмә-эҙлекле кәмей бара.

В последние годы престиж солдатскойслужбы неуклонно падает.

Электрон ғаризалар сираттан тыш ҡарала; был сиратта тороу ваҡытын һәм миграция хеҙмәтенә килеүселәр һанын ҡыҫҡарта.

Электронные обращения рассматриваются вне очереди — это сокращает время в очереди и число обращающихся в миграционную службу.

матбуғат хеҙмәте

пресс-служба.

работа, труд

хеҙмәт ҡоралы

Ҡол хеҙмәте

рабскийтруд.

Хеҙмәт маймылдан кеше яһаған.

Труд сделал из обезьяны человека.


маңҡорт

маңҡорт (nominative singular)
маңҡорттар (nominative plural)
маңҡорттоң (singular)
маңҡорттарҙың (plural)
маңҡортҡа (dative singular)
маңҡорттарға (dative plural)
маңҡортто (accusative singular)
маңҡорттарҙы (accusative plural)
маңҡортта (singular)
маңҡорттарҙа (plural)
маңҡорттан (singular)
маңҡорттарҙан (plural)

Неологизм, создан Чингизом Айтматовым; впервые встречается в романе "И дольше века длится день". В башкирском языке является заимстованием из киргизского, вероятно через посредство русского языка.

маңҡортлоҡ

Ближайшее родство

существительные

неол. манкурт, человек, утративший национальное самосознание; Иван, не помнящий родства

Донъяны көнбайышлаштырыуға алмаш бармы, әллә беҙгә манҡорт булырға яҙғанмы?

Есть ли альтернатива вестернизации мира, или нам суждено статьманкуртами?

Ошоноң барыһының һөҙөмтәһе булып килә инде милләтебеҙҙең тотош бер быуынының маңҡортҡа әйләнеүе; ә маңҡорттан, әлбиттә, маңҡорт тыуа.

Следствием всего этого и является то, что целое поколение нашей нации превращается вманкуртов; а от манкурта, естественно, манкурт и рождается.


быуат

быуат (nominative singular)
быуаттар (nominative plural)
быуаттың (singular)
быуаттарҙың (plural)
быуатҡа (dative singular)
быуаттарға (dative plural)
быуатты (accusative singular)
быуаттарҙы (accusative plural)
быуатта (singular)
быуаттарҙа (plural)
быуаттан (singular)
быуаттарҙан (plural)

Этимология затемнена. В других тюркских языках слово неизвестно.

век, столетие

Шул уҡ ваҡытта инде быуаттан ашыу бәхәс бара: дөрөҫмө Дарвин теорияһы, юҡмы?

В то же время, уже более века идёт дискуссия, верна ли теория Дарвина или нет.

Х быуаттан башҡорттар мөхитенә Ислам дине үтеп инә башлай

с Х века в среду башкир начинает проникать ислам.

Ун туғыҙынсы быуатта Уралда йәнә алтын биҙгәге башланды.

В начале двадцатого века на Урале вновь началась золотая лихорадка.


ысынбарлыҡ

ɯ̞.ˌsɯ̞n.bɑr.ˈɫɯ̞q

ысынбарлыҡ (nominative singular)
ысынбарлыҡтар (nominative plural)
ысынбарлыҡтың (singular)
ысынбарлыҡтарҙың (plural)
ысынбарлыҡҡа (dative singular)
ысынбарлыҡтарға (dative plural)
ысынбарлыҡты (accusative singular)
ысынбарлыҡтарҙы (accusative plural)
ысынбарлыҡта (singular)
ысынбарлыҡтарҙа (plural)
ысынбарлыҡтан (singular)
ысынбарлыҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. ысын «настоящий, истинный» + башк. бар «есть (в наличии)» + словообразовательный аффикс башк. -лыҡ.

филос. реальность, действительность

реальность, действительность

Ысынбарлыҡҡа тап килгән, булып торған хәлдәрҙе оператив сағылдырған Интернет-сығанаҡтарға ихтыяж көндән-көн артасаҡ

С каждым днём будет расти потребность в Интернет-источниках, соответствующих реальности и оперативно отражающих происходящие события.

Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә

В силу невозможности обозреть все случайные различия(, существующие в) реальности, философы направляют свое внимание на главные причины, изучают самые общие законы реальности.


һабын

һабын (nominative singular)
һабындар (nominative plural)
һабындың (singular)
һабындарҙың (plural)
һабынға (dative singular)
һабындарға (dative plural)
һабынды (accusative singular)
һабындарҙы (accusative plural)
һабында (singular)
һабындарҙа (plural)
һабындан (singular)
һабындарҙан (plural)

От арабск. صابون (ṣābūn) «мыло».

Кер һабыны

хозяйственное мыло.

Еҫле һабын

туалетное мыло.


ҡомартҡы

ҡомартҡы (nominative singular)
ҡомартҡылар (nominative plural)
ҡомартҡының (singular)
ҡомартҡыларҙың (plural)
ҡомартҡыға (dative singular)
ҡомартҡыларға (dative plural)
ҡомартҡыны (accusative singular)
ҡомартҡыларҙы (accusative plural)
ҡомартҡыла (singular)
ҡомартҡыларҙа (plural)
ҡомартҡынан (singular)
ҡомартҡыларҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. (др.-уйг., крх.-уйг.) qumartqu "завещание; наследство".

реликвия, памятник (культурный, природный)

Тәбиғәт ҡомартҡыһы

Памятник природы.

Был китап быуындан быуынға иң ҡәҙерле ғаилә ҡомартҡыһы булараҡ күсеп килгән.

Эта книга передавалась из поколения в поколение в качестве самой ценной фамильной реликвии.

Буранбайҙың ғына, ай, ҡылысын ҡомартҡыһы итеп тә ҙурлағыҙ.

Буранбая саблю чтите в качестве памяти (о нём).

Башкирская народная песня «Буранбай».

Башкирская народная песня «Буранбай».


шишмә

шишмә (nominative singular)
шишмәләр (nominative plural)
шишмәнең (singular)
шишмәләрҙең (plural)
шишмәгә (dative singular)
шишмәләргә (dative plural)
шишмәне (accusative singular)
шишмәләрҙе (accusative plural)
шишмәлә (singular)
шишмәләрҙә (plural)
шишмәнән (singular)
шишмәләрҙән (plural)

родник, источник, ключ (Назар Наджми)

Үҙ яғыма ҡайтһам, ергә ятып эсер инем шишмә һыуҙарын

Если бы я вернулся в свой край, то я бы пил ключевую воду, лёгши на землю

перен. источник

Китап — белем шишмәһе

книга — источник знаний.


мәҡәлә

мәҡәлә (nominative singular)
мәҡәләләр (nominative plural)
мәҡәләнең (singular)
мәҡәләләрҙең (plural)
мәҡәләгә (dative singular)
мәҡәләләргә (dative plural)
мәҡәләне (accusative singular)
мәҡәләләрҙе (accusative plural)
мәҡәләлә (singular)
мәҡәләләрҙә (plural)
мәҡәләнән (singular)
мәҡәләләрҙән (plural)

Из араб. مقالة (maqāla) ‘статья’.

Был хәл тураһында район гәзитендә мәҡәлә яҙып сығарҙылар инде

Об этой ситуации уже напечатали статью в районной газете

Башҡорт Википедияһындағы мәҡәләләр һаны меңгә тулды

Число статей в башкирской Википедии достигло тысячи.

Гәзит өсөн мәҡәлә яҙғанда мин ғәҙәттә хәл-ваҡиғаға уҡыусы күҙлегенән бағам.

Когда я пишу статью для газеты, обычно смотрю на события с точки зрения читателя.


осраҡ

осраҡ (nominative singular)
осраҡтар (nominative plural)
осраҡтың (singular)
осраҡтарҙың (plural)
осраҡҡа (dative singular)
осраҡтарға (dative plural)
осраҡты (accusative singular)
осраҡтарҙы (accusative plural)
осраҡта (singular)
осраҡтарҙа (plural)
осраҡтан (singular)
осраҡтарҙан (plural)

Происходит от башк. осрау «встречаться».

Был осраҡта закон киләһе айҙың 1-се һанынан ғәмәлгә инә.

В этомслучае закон вступает в силу с 1-го числа следующего месяца.

Өфөлә банк карталары менән мутлашыу осраҡтары йышая бара.

В Уфе учащаютсяслучаи мошенничества с банковскими картами.

"Терелек" атамаһы төрлө өлкәләрҙә төрлөсә билдәләнә, ҡайһы осраҡтарҙа аныҡ билдәләмә биреүһеҙ ҡулланыла.

Понятие «жизнь» по-разному определяется в разных областях (науки), (а) в некоторыхслучаях используется без определения, данного в явном виде.


кейем

кейем (nominative singular)
кейемдәр (nominative plural)
кейемдең (singular)
кейемдәрҙең (plural)
кейемгә (dative singular)
кейемдәргә (dative plural)
кейемде (accusative singular)
кейемдәрҙе (accusative plural)
кейемдә (singular)
кейемдәрҙә (plural)
кейемдән (singular)
кейемдәрҙән (plural)

Общетюркское. Крх.-уйг. *kedim "одежда" < др.-тюрк. *keδ- "одеваться"; см. кейеү.

кейеү

Ближайшее родство

Йәйге селләлә ҡатын-ҡыҙ өсөн иң уңайлы кейем — йоҡа туҡыманан тегелгән күлдәк.

В летнюю жару самая удобнаяодежда для женщин — это платье, сшитое из лёгкой ткани.

костюм; наряд

милли кейем

национальныйкостюм.

сәхнә кейеме

сценическийкостюм.


һыҙат

һыҙат (nominative singular)
һыҙаттар (nominative plural)
һыҙаттың (singular)
һыҙаттарҙың (plural)
һыҙатҡа (dative singular)
һыҙаттарға (dative plural)
һыҙатты (accusative singular)
һыҙаттарҙы (accusative plural)
һыҙатта (singular)
һыҙаттарҙа (plural)
һыҙаттан (singular)
һыҙаттарҙан (plural)

Отглагольное существительное от башк. һыҙыу «чертить».

полоса, черта

Бөркөттөң һорғолт ҡойроғо төбөндә арҡыры аҡ һыҙат күренә

У основания сероватого хвоста беркута видна поперечная белая полоса.

перен. свойство, особенность; черта (внешности, характера)

Уларҙың барыһын да бер һыҙат берләштерә.

Их всех объединяет одна особенность.

Агрессив ҡылыҡ ҡалыптары — таҡырбаштарға хас төп һыҙаттарҙың береһе.

Агрессивные поведенческие стереотипы — это одна из отличительных черт, присущих скинхедам.

перен. полоса (период в жизни) (из астрологического прогноза.)

Ҡара һыҙат артта ҡалды; хәҙер бар донъя һеҙҙең тирәләй әйләнә.

Чёрная полоса осталась позади; теперь весь мир крутится вокруг вас.

полоса движения (на шоссе), ряд

Иң уңдағы һыҙат автобус-троллейбустар өсөн генә тәғәйенләнгән.

Крайний правый ряд зарезервирован для автобусов и троллейбусов.

Төҙөләсәк юлдың ике йүнәлешендә лә һәр береһе дүртәр метр ике юл һыҙаты ҡаралған.

Предусмотрено, что на шоссе, которое будет построено, будет по две полосы движения в каждом направлении, каждая по четыре метра (шириной).


йүнәлеш

йүнәлеш (nominative singular)
йүнәлештәр (nominative plural)
йүнәлештең (singular)
йүнәлештәрҙең (plural)
йүнәлешкә (dative singular)
йүнәлештәргә (dative plural)
йүнәлеште (accusative singular)
йүнәлештәрҙе (accusative plural)
йүнәлештә (singular)
йүнәлештәрҙә (plural)
йүнәлештән (singular)
йүнәлештәрҙән (plural)

Отглагольное существительное от башк. йүнәлеү «направляться».

лингв. залог

Ҡайтым йүнәлеше

возвратный залог, рефлексив

төшөм йүнәлеше

страдательный залог, пассив

йөкмәтеү йүнәлеше

понудительный залог, каузатив


күҙлек

күҙлек (nominative singular)
күҙлектәр (nominative plural)
күҙлектең (singular)
күҙлектәрҙең (plural)
күҙлеккә (dative singular)
күҙлектәргә (dative plural)
күҙлекте (accusative singular)
күҙлектәрҙе (accusative plural)
күҙлектә (singular)
күҙлектәрҙә (plural)
күҙлектән (singular)
күҙлектәрҙән (plural)

Происходит от ??

күҙ

Ближайшее родство

существительные

Ҡояштан һаҡлаусы күҙлек

солнцезащитные очки

Сәсе тоҡор алынған, ҙур күҙлек — йырсының бөгөнгө сәхнә йөҙө шундай.

Короткая стрижка, большие очки — таков сегодняшний сценический образ певицы.

перен. точка зрения

точка зрения

Гәзит өсөн мәҡәлә яҙғанда мин ғәҙәттә хәл-ваҡиғаға уҡыусыһы күҙлегенән бағам.

Эшегеҙҙә баҫым яһарға тырышһалар, быға фәлсәфәүи күҙлектән ҡарағыҙ.

Если на работе (на вас) пытаются оказать давление, смотрите на это с философской точки зрения.


тирмә

тирмә (nominative singular)
тирмәләр (nominative plural)
тирмәнең (singular)
тирмәләрҙең (plural)
тирмәгә (dative singular)
тирмәләргә (dative plural)
тирмәне (accusative singular)
тирмәләрҙе (accusative plural)
тирмәлә (singular)
тирмәләрҙә (plural)
тирмәнән (singular)
тирмәләрҙән (plural)

Из пракыпчак. *terme < монг *term(e) "деревянная решётка юрты".

Башҡорт тирмәһе үҙенсәлектәре

особенности башкирской юрты

Ҡыш көнө Бәндәбикә кирбес өйөндә ҡышлаған, ә йәй көнө йылға буйына тирмә ҡороп, шунда йәйләгән.

Зиму Бандабике зимовала в своем кирпичном доме, а лето проводила в юрте, которую ставила у реки.

Һабантуйҙа ғәҙәттә тирмә ҡороу, ҡунаҡтар ҡаршылау, аш-һыуға оҫталыҡ буйынса бәйге үткәрелә.

Обычно на сабантуе проводится конкурс по строительству юрты, приёму гостей, кулинарному мастерству.


оҫталыҡ

оҫталыҡ (nominative singular)
оҫталыҡтың (singular)
оҫталыҡҡа (dative singular)
оҫталыҡты (accusative singular)
оҫталыҡта (singular)
оҫталыҡтан (singular)

От башк. оҫта «мастер» + словообразовательный аффикс башк. -лыҡ.

оҫта

Ближайшее родство

существительные

оҫта

Ближайшее родство

прилагательные

оҫта

Ближайшее родство

Обычно на сабантуе проводится конкурс по строительству юрты, приёму гостей, кулинарномумастерству.


майҙан

майҙан (nominative singular)
майҙандар (nominative plural)
майҙандың (singular)
майҙандарҙың (plural)
майҙанға (dative singular)
майҙандарға (dative plural)
майҙанды (accusative singular)
майҙандарҙы (accusative plural)
майҙанда (singular)
майҙандарҙа (plural)
майҙандан (singular)
майҙандарҙан (plural)

Из перс. میدان (meydân) ‘площадь’ или через араб. ميدان (maydān) ‘площадь’.

майҙансыҡ

Ближайшее родство

уменьш.-ласк. формы

площадь (в городе)

Ҡала майҙандарында шыршылар ҡуйылды

Наплощадях города были установлены ели.

Алпамыша атҡан уҡ, күҙәүҙән үтә сығып, майҙан уртаһына килеп ҡаҙала.

Стрела, выпущенная Алпамышой, проходит через отверстие (в кольце) и втыкается (в землю) в центреплощади.

("Алпамыша-батыр". Башкирская народная сказка).

площадь (пространство для конкретных целей)

Торлаҡ майҙаны.

Сәсеүлек майҙандары ике тапҡырға артҡан.

Посевныеплощади увеличились вдвое.

площадь (величина, занимаемая на плоскости; также геометр.)

Белорет районы майҙаны буйынса республикала беренсе урын алып тора.

Белорецкий район занимает первое место в республике поплощади.

перен. площадка; форум, место

площадка; форум, место

Фекер алышыу майҙаны

Площадка для обмена мнениями.

Эшҡыуарлыҡ — көрәш майҙаны, унда бары тик таһылдар, сәмселдәр еңеү яулай.

Предпринимательство — этопространство борьбы; лишь упорные и амбициозные добиваются в нём победы.

Эшҡыуарлыҡ — көрәш майҙаны..., «17-05-2011» // «Киске Өфө»

Эшҡыуарлыҡ — көрәш майҙаны...

17-05-2011


фекер

фекер (nominative singular)
фекерҙәр (nominative plural)
фекерҙең (singular)
фекерҙәрҙең (plural)
фекергә (dative singular)
фекерҙәргә (dative plural)
фекерҙе (accusative singular)
фекерҙәрҙе (accusative plural)
фекерҙә (singular)
фекерҙәрҙә (plural)
фекерҙән (singular)
фекерҙәрҙән (plural)

От арабск. فِكْر "мысль; мнение".

мнение, точка зрения

Фекер алышыу майҙаны

площадка для обмена мнениями

Мин спортсылар менән нығыраҡ аралашҡан һайын, йылдан-йыл ошо фекерем нығый барҙы.

По мере того как я всё ближе общался со спортсменами, я год от года укреплялся в этом своём мнении.

Уҡытыусы баланың һәр фекерен ихтирам итеп, уны тыңларға, йүнәлеш бирергә һәм үҫтерергә тейеш.

Учитель должен слушать ребёнка, уважая его каждую мысль; давать ей направление и развивать её


сәхнә

сәхнә (nominative singular)
сәхнәләр (nominative plural)
сәхнәнең (singular)
сәхнәләрҙең (plural)
сәхнәгә (dative singular)
сәхнәләргә (dative plural)
сәхнәне (accusative singular)
сәхнәләрҙе (accusative plural)
сәхнәлә (singular)
сәхнәләрҙә (plural)
сәхнәнән (singular)
сәхнәләрҙән (plural)

Из араб. اصحنه (ṣaḥna) ‘сцена’.

сәхнәләштереү

Ближайшее родство

Сәнғәт кешеләре, йырсылар сәхнәнән киткәс тә ғүмер буйына уны һағынып йәшәй, тиҙәр

Говорят, когда артисты и певцы уходят сосцены, они всю жизнь скучают по ней.

адъектив. сценический

Сәхнә кейеме

сценический костюм


шәжәрә

шәжәрә (nominative singular)
шәжәрәләр (nominative plural)
шәжәрәнең (singular)
шәжәрәләрҙең (plural)
шәжәрәгә (dative singular)
шәжәрәләргә (dative plural)
шәжәрәне (accusative singular)
шәжәрәләрҙе (accusative plural)
шәжәрәлә (singular)
шәжәрәләрҙә (plural)
шәжәрәнән (singular)
шәжәрәләрҙән (plural)

От арабск. شجرة "дерево; родословная".

шежере; родословная у башкир и других тюркских народов

Һәр нәҫел үҙенең шәжәрәһен ҡәҙерләп һаҡлаған, быуындан быуынға тапшырып килгән

Каждый род бережно хранил своё шежере, передавал от поколения к поколению.

Ырыу шәжәрәһен юғалтыу ҙур хурлыҡ булып иҫәпләнгән һәм ырыу берҙәмлеге принциптарын, ата-бабалар иҫтәлеген онотоу кеуек аңлатылған.

Потеря родового шежере считалась большим позором и понималась как забвение принципов единства рода, памяти о предках.

адъектив. родословный


хужа

хужа (nominative singular)
хужалар (nominative plural)
хужаның (singular)
хужаларҙың (plural)
хужаға (dative singular)
хужаларға (dative plural)
хужаны (accusative singular)
хужаларҙы (accusative plural)
хужала (singular)
хужаларҙа (plural)
хужанан (singular)
хужаларҙан (plural)

От перс. خواجه «хозяин, владелец».

хужалыҡ

Ближайшее родство

существительные

хужабикә

Ближайшее родство

существительные

хозяин, владелец

Үҙ йортоңдоң хужаһы булыу отошлораҡ.

выгоднее быть владельцем собственного дома.

Һалып бирелгән ризыҡты ҡалдырырға ярамай, яҙыҡ була, хужаны ихтирам итмәү һанала.

Нельзя оставлять (недоеденной) поданную еду — это является грехом, считается неуважением к хозяину.

Рухы һәм тәне һау кешеләргә..., «15-04-2011» // «Киске Өфө»

Рухы һәм тәне һау кешеләргә...

15-04-2011

глава, руководитель


секунд

секунд (nominative singular)
секундтар (nominative plural)
секундтың (singular)
секундтарҙың (plural)
секундҡа (dative singular)
секундтарға (dative plural)
секундты (accusative singular)
секундтарҙы (accusative plural)
секундта (singular)
секундтарҙа (plural)
секундтан (singular)
секундтарҙан (plural)

От русск. секунда.

Ел көньяҡтан секундына 3-4 метр тиҙлектә иҫәсәк.

Ветер будет дуть с юга со скоростью 3-4 метра в секунду.

Планетабыҙҙа һәр 10 секунд һайын бер тәмәке тартыусы үлә.

На нашей планете каждые 10 секунд умирает один курильщик.


иҙән

иҙән (nominative singular)
иҙәндәр (nominative plural)
иҙәндең (singular)
иҙәндәрҙең (plural)
иҙәнгә (dative singular)
иҙәндәргә (dative plural)
иҙәнде (accusative singular)
иҙәндәрҙе (accusative plural)
иҙәндә (singular)
иҙәндәрҙә (plural)
иҙәндән (singular)
иҙәндәрҙән (plural)

Впервые засвидетельствовано в чагатайском: chg. eden "место у двери/порога"; в современных кыпчакских: казахск. еден, тат. идән "пол". Дальнейшая этимология затемнена.
Переход -d- между гласными в межзубный - специфично башкирский.

Иҙән таҡтаһы.

Икмәкте иҙәнгә төшөрөргә ярамай.

Нельзя ронять хлеб напол. (табу, основанное на башкирском поверье)

Бүлмә буп-буш ине, тик иҙәнгә ғибәҙәт балаҫы түшәлгән.

Комната была совершенно пуста, лишь наполу был постелен молельный коврик.

Төпсөк иҙән ярығына төшөп китеп, баҙҙа ут тоҡанған.

Окурок упал сквозь щель вполу, (и) в подвале вспыхнул пожар.

адъектив. половой

иҙән буяуы

половая краска


ҡуян

ҡуян (nominative singular)
ҡуяндар (nominative plural)
ҡуяндың (singular)
ҡуяндарҙың (plural)
ҡуянға (dative singular)
ҡуяндарға (dative plural)
ҡуянды (accusative singular)
ҡуяндарҙы (accusative plural)
ҡуянда (singular)
ҡуяндарҙа (plural)
ҡуяндан (singular)
ҡуяндарҙан (plural)


һағыш

һағыш (nominative singular)
һағыштар (nominative plural)
һағыштың (singular)
һағыштарҙың (plural)
һағышҡа (dative singular)
һағыштарға (dative plural)
һағышты (accusative singular)
һағыштарҙы (accusative plural)
һағышта (singular)
һағыштарҙа (plural)
һағыштан (singular)
һағыштарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. saγϊn- "думать; печалиться".

грусть, тоска, печаль

Баҫылмаҫ һағыш

неутолимая печаль


мәғәнә

мәғәнә (nominative singular)
мәғәнәләр (nominative plural)
мәғәнәнең (singular)
мәғәнәләрҙең (plural)
мәғәнәгә (dative singular)
мәғәнәләргә (dative plural)
мәғәнәне (accusative singular)
мәғәнәләрҙе (accusative plural)
мәғәнәлә (singular)
мәғәнәләрҙә (plural)
мәғәнәнән (singular)
мәғәнәләрҙән (plural)

Из араб. معنى (maʿnā) ‘значение, смысл’.

мәғәнәле

Ближайшее родство

прилагательные

мәғәнәләш

Ближайшее родство

прилагательные

мәғәнәһеҙ

Ближайшее родство

прилагательные

смысл, значение

Йәшәүҙең мәғәнәһе, тормош мәғәнәһе

лингв. значение; семантика

значение; семантика

Һүҙҙең тура/күсмә мәғәнәһе

прямое/переносноезначение слова.

Башҡорт телендә был һүҙ ике мәғәнәлә йөрөй

В башкирском языке у этого слова есть двазначения.

Бындай һүҙбәйләнештең мәғәнәһен айырым һүҙ мәғәнәһенән сығып аңлатып булмай.

Семантику такого словосочетания невозможно объяснить, исходя иззначений отдельных слов.


һүҙбәйләнеш

ˈhʏðbæjlæˌnɪ̞ʃ

һүҙбәйләнеш (nominative singular)
һүҙбәйләнештәр (nominative plural)
һүҙбәйләнештең (singular)
һүҙбәйләнештәрҙең (plural)
һүҙбәйләнешкә (dative singular)
һүҙбәйләнештәргә (dative plural)
һүҙбәйләнеште (accusative singular)
һүҙбәйләнештәрҙе (accusative plural)
һүҙбәйләнештә (singular)
һүҙбәйләнештәрҙә (plural)
һүҙбәйләнештән (singular)
һүҙбәйләнештәрҙән (plural)

Словосложение: башк. һүҙ «слово» + башк. бәйләнеш «связь».

лингв. словосочетание

словосочетание

Семантику такогословосочетания невозможно объяснить, исходя из значений отдельных слов.


помидор

помидор (nominative singular)
помидорҙар (nominative plural)
помидорҙың (singular)
помидорҙарҙың (plural)
помидорға (dative singular)
помидорҙарға (dative plural)
помидорҙы (accusative singular)
помидорҙарҙы (accusative plural)
помидорҙа (singular)
помидорҙарҙа (plural)
помидорҙан (singular)
помидорҙарҙан (plural)

От русск. помидор, далее из итал. pomodoro, из pomo «яблоко» + oro «золото».

ботан. помидор (аналогично русскому слову) (помидорный), томат (томатный) (растение, Solanum lycopersicum)

бешкән помидор

спелыйпомидор

помидор тоҙлау

солитьпомидоры

Помидор һуты.

Томатный сок.


тюльпан

Происходит от франц. tulipe (стар. tulipan), далее из перс. دلبند (dolband) «тюрбан», буквально «ткань из крапивы».

ботан. тюльпан [1], цветок или растение

тюльпан [1], цветок или растение


йондоҙ

йондоҙ (nominative singular)
йондоҙҙар (nominative plural)
йондоҙҙоң (singular)
йондоҙҙарҙың (plural)
йондоҙға (dative singular)
йондоҙҙарға (dative plural)
йондоҙҙо (accusative singular)
йондоҙҙарҙы (accusative plural)
йондоҙҙа (singular)
йондоҙҙарҙа (plural)
йондоҙҙан (singular)
йондоҙҙарҙан (plural)

От пратюркск. *jul-duŕ «звезда», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. jultuz, караханидск. يُلْدُزْ (yulduz), азерб. ulduz (улдуз; اولدوز), башк. йондоҙ, долганск. һулус, каракалп. juldız (жулдыз), казахск. жұлдыз, карач.-балк. жулдуз, джулдуз, караим. йолдуз, кирг. жылдыз, кр.-тат. yulduz (юлдуз), кумыкск. юлдуз, ногайск. юлдыз, османск. یلدز (yıldız), тат. йолдыз (yoldız), тофалар. сылтыс, тувинск. сылдыс, туркм. ýyldyz, тур., гагаузск. yıldız, узб. yulduz (юлдуз), уйгурск. يۇلتۇز (yultuz), хакас., шорск. чылтыс, чувашск. ҫӑлтӑр, южн.-алтайск. јылдыс, якутск. сулус и др. . Развитие кластера -лд- в -нд- специфично для башкирского языка (см. также яңғыҙ).

йондоҙнамә

Ближайшее родство

существительные

йондоҙлоҡ

Ближайшее родство

существительные

астрон. звезда

Таң йондоҙо.

Утренняязвезда.

Йондоҙ һымаҡ атылып, Аҡбуҙ толпар атлығып күктән килеп төшкән, ти.

Серый тулпар (крылатый конь) стремительно упал с неба, как падающаязвезда.

«Урал-батыр»

Урал-батыр

перен. звезда (знаменитость)

звезда (знаменитость)

Арағыҙҙа Криштиану Роналду исемле футбол йондоҙон белеүселәр барҙыр, моғайын.

Наверняка среди вас есть те, кто знает Криштиану Роналду —звезду футбола.

геометр. звезда

Шыршы башына ҡатырғанан ҡырҡылған ҡыҙыл йондоҙ ҡуйҙыҡ.

На вершину ёлки мы прикрепили вырезанную из картона краснуюзвезду.

адъектив. звёздный


аҙым

аҙым (nominative singular)
аҙымдар (nominative plural)
аҙымдың (singular)
аҙымдарҙың (plural)
аҙымға (dative singular)
аҙымдарға (dative plural)
аҙымды (accusative singular)
аҙымдарҙы (accusative plural)
аҙымда (singular)
аҙымдарҙа (plural)
аҙымдан (singular)
аҙымдарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *adïm "шаг". Переход -d- между гласными в межзубный — специфичная черта башкирского языка.

Минутына йөҙ аҙым атлау – идеаль физик көсөргәнеш формулаһы, ти Америка ғалимдары.

Шагать (со скоростью) сто шагов в минуту — (вот) формула идеального физической нагрузки, говорят американские учёные.

походка, поступь, манера шагать

перен. шаг, поступок; действие, мера

шаг, поступок; действие, мера


балыҡсы

bɑ.ɫɯ̞q.ˈsɯ̞

балыҡсы (nominative singular)
балыҡсылар (nominative plural)
балыҡсының (singular)
балыҡсыларҙың (plural)
балыҡсыға (dative singular)
балыҡсыларға (dative plural)
балыҡсыны (accusative singular)
балыҡсыларҙы (accusative plural)
балыҡсыла (singular)
балыҡсыларҙа (plural)
балыҡсынан (singular)
балыҡсыларҙан (plural)

От башк. балыҡ «рыба» + формант башк. -сы «производитель действия; профессия».

балыҡ

Ближайшее родство

существительные

балыҡсылыҡ

Ближайшее родство

существительные

рыбак, рыболов (рыбачий, рыбацкий)

Балыҡсы күлен маҡтай, көнлөксө көнөн маҡтай.

Рыбак хвалит своё озеро, подёнщик хвалит свою дневную работу.


ҡурайсы

ҡурайсы (nominative singular)
ҡурайсылар (nominative plural)
ҡурайсының (singular)
ҡурайсыларҙың (plural)
ҡурайсыға (dative singular)
ҡурайсыларға (dative plural)
ҡурайсыны (accusative singular)
ҡурайсыларҙы (accusative plural)
ҡурайсыла (singular)
ҡурайсыларҙа (plural)
ҡурайсынан (singular)
ҡурайсыларҙан (plural)

От башк. ҡурай «курай» + -сы "аффикс производителя действия, профессии".

ҡурай

Ближайшее родство

существительные

муз. кураист


пулемётсы

пулемётсы (nominative singular)
пулемётсылар (nominative plural)
пулемётсының (singular)
пулемётсыларҙың (plural)
пулемётсыға (dative singular)
пулемётсыларға (dative plural)
пулемётсыны (accusative singular)
пулемётсыларҙы (accusative plural)
пулемётсыла (singular)
пулемётсыларҙа (plural)
пулемётсынан (singular)
пулемётсыларҙан (plural)

От «пуля» + «метать» + -сы "аффикс производителя действия, профессии".

пулемёт

Ближайшее родство

существительные

воен. пулемётчик


дөйә

дөйә (nominative singular)
дөйәләр (nominative plural)
дөйәнең (singular)
дөйәләрҙең (plural)
дөйәгә (dative singular)
дөйәләргә (dative plural)
дөйәне (accusative singular)
дөйәләрҙе (accusative plural)
дөйәлә (singular)
дөйәләрҙә (plural)
дөйәнән (singular)
дөйәләрҙән (plural)

зоол. верблюд (лат. Camelus)

верблюд (лат. Camelus)


кәртә

кәртә (nominative singular)
кәртәләр (nominative plural)
кәртәнең (singular)
кәртәләрҙең (plural)
кәртәгә (dative singular)
кәртәләргә (dative plural)
кәртәне (accusative singular)
кәртәләрҙе (accusative plural)
кәртәлә (singular)
кәртәләрҙә (plural)
кәртәнән (singular)
кәртәләрҙән (plural)

Лексема *kerte "жердь; ограда" - поволжско-тюркского ареала: тат. киртә «ограда; жердь»; чувашск. карта «ограда».
Первичное значение - "жердь"; вероятно, из *kert- "резать, тесать (лес)".
Соотношение с тат. киртә тривиально; ср. кәм, кәрәк, тәрән.

кәртәләү

Ближайшее родство

изгородь, ограда; забор

Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо.

Старик долго смотрел на деревенскую улицу, держась за ограду.

перен. препятствие, преграда; заграждение

препятствие, преграда; заграждение

тормош ҡуйған кәртәләрҙе үтә белеү

умение преодолевать жизненные трудности (букв. преграды, которые ставит жизнь)


сүллек

сүллек (nominative singular)
сүллектәр (nominative plural)
сүллектең (singular)
сүллектәрҙең (plural)
сүллеккә (dative singular)
сүллектәргә (dative plural)
сүллекте (accusative singular)
сүллектәрҙе (accusative plural)
сүллектә (singular)
сүллектәрҙә (plural)
сүллектән (singular)
сүллектәрҙән (plural)

Происходит от башк. сүл «пустыня» + башк. -лек «словообразовательный аффикс».

геогр. пустыня

Сүллектәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радияцияһынан һаҡламай.

Воздух в пустынях не защищает от солнечной радиации из-за очень низкой влажности.


һағыҙ

һағыҙ (nominative singular)
һағыҙҙар (nominative plural)
һағыҙҙың (singular)
һағыҙҙарҙың (plural)
һағыҙға (dative singular)
һағыҙҙарға (dative plural)
һағыҙҙы (accusative singular)
һағыҙҙарҙы (accusative plural)
һағыҙҙа (singular)
һағыҙҙарҙа (plural)
һағыҙҙан (singular)
һағыҙҙарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *saqïz "смола; жвачка".

Һағыҙ сәйнәү

жеватьжвачку

Башҡорттар борондан ҡайын туҙынан һағыҙ ҡайнатҡан.

Башкиры издревле готовилижвачку из берёзовой коры.

смола, камедь

Бүрәнәләрҙән ҡарағас һағыҙы еҫе аңҡып тора

От брёвен пахнет лиственничнойсмолой.


центнер

центнер (аналогично русскому слову)


һурпа

һурпа (nominative singular)
һурпаның (singular)
һурпаға (dative singular)
һурпаны (accusative singular)
һурпала (singular)
һурпанан (singular)

От арабск. شوربة «бульон, суп».
Развитие һ- в анлауте неясно; ср. тат. шулпа. Возможно, слово было усвоено через казахский язык (казахск. сорпа).

Тауыҡ һурпаһы

куриный бульон

Кискегә тауыҡ һурпаһына аш бешерәйек

Сварим на ужин суп на курином бульоне.

Ҡайнап торған һурпаға кесерткән япрағын, ҡыҙҙырылған йәшелсәләрҙе, йәшел һуғанды өҫтәп, 20-25 минут ҡайнатығыҙ

Добавьте в кипящий бульон листья крапивы, жареные овощи и зелёный лук, и кипятите 20-25 минут.

перен. вкус (в сочетаниях типа нимәнең һурпаһын эсеү/татыу и т. д.)

Никахһыҙ ғаилә: уның әсе һурпаһын кем һемерә?

Гражданский брак: на чьи плечи ложится его ноша? (букв. кто пьёт его кислый бульон?)

Етемлектең әсе һурпаһын уға бәләкәйҙән татырға тура килә.

С малых лет ему пришлось хлебнуть горечь сиротства.


тумыртҡа

тумыртҡа (nominative singular)
тумыртҡалар (nominative plural)
тумыртҡаның (singular)
тумыртҡаларҙың (plural)
тумыртҡаға (dative singular)
тумыртҡаларға (dative plural)
тумыртҡаны (accusative singular)
тумыртҡаларҙы (accusative plural)
тумыртҡала (singular)
тумыртҡаларҙа (plural)
тумыртҡанан (singular)
тумыртҡаларҙан (plural)

орнитол. дятел (лат. Picidae)

Ишек алдындағы утынлыҡҡа тумыртҡа осоп килә торғайны.


һауыт

һауыт (nominative singular)
һауыттар (nominative plural)
һауыттың (singular)
һауыттарҙың (plural)
һауытҡа (dative singular)
һауыттарға (dative plural)
һауытты (accusative singular)
һауыттарҙы (accusative plural)
һауытта (singular)
һауыттарҙа (plural)
һауыттан (singular)
һауыттарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *sağut "посуда".

сосуд, ёмкость, посуда; вместилище }}

Ағас һауыт.

Деревяннаяпосуда.

тоҙ һауыты

шәкәр һауыты

Ни өсөн ауыл халҡы пластик һауытҡа һөт ҡойоп һатырға мәжбүр?

Почему же селянам приходится продавать молоко в пластиковых бутылках?

Газ бүлмәләге температурағаса һыуынғас, уның һауыт төбөнә баҫымы нисек үҙгәрәсәк?

Как изменится давление газа на днососуда, когда он (газ) остынет до комнатной температуры?

коробка, ящик; тара

Һауыттағы бер серек алма бөтәһен дә серетә.

От одного гнилого яблока вкоробке портятся остальные (яблоки).

Һуттың һауытында был мәғлүмәт мотлаҡ күрһәтелергә тейеш

Эта информация должна обязательно быть указана на упаковке сока.


һауыт

Неясно, является ли это значение развитием от др.-тюрк. *sağut "посуда" или результатом контаминации с другим корнем. В пользу последнего случая указывает e.g. карач.-балк. савут «оружие», башк. диал. һауыт "охотничий нож". Контаминирующем корнем в этом случае может быть *sağun "стрела", или его древний когнат/дериват.

кольчуга, латы; панцирь

Бер яуыздың тимер һауытына ҡаҡлығып, Ҡыҙрастың ҡылысы һынып китте.

Срикошетив от железнойкольчуги одного из врагов, меч Кыдыраса сломался.

Ахияр Хакимов

Ахияр Хакимов


япраҡ

япраҡ (nominative singular)
япраҡтар (nominative plural)
япраҡтың (singular)
япраҡтарҙың (plural)
япраҡҡа (dative singular)
япраҡтарға (dative plural)
япраҡты (accusative singular)
япраҡтарҙы (accusative plural)
япраҡта (singular)
япраҡтарҙа (plural)
япраҡтан (singular)
япраҡтарҙан (plural)

Происходит от пратюркск. *yapurgak «лист», от которой в числе прочего произошли:, башк. япраҡ, карач.-балкар. чапракъ, кумыкск. япыракъ, каракалпакск. жапырақ, ногайск. япырак, казахск. жапырақ, южн.-алтайск. јалбырак, кирг. жалбырак, крымск.-тат. yapraq, азерб. yarpaq, гагаузск., тур. yaprak, туркм. ýaprak, узб. yaproq, якутск. сэбирдэх и др. .

ботан. лист (растения)

лист (растения)

Ҡайын япрағы.

Берёзовыйлист.

Ваҡыты етмәһә, япраҡ та һабағынан өҙөлмәй.

Илисток не оторвётся от стебля раньше срока.

рег. веник (для бани)

веник (для бани)


һабаҡ

һабаҡ (nominative singular)
һабаҡтар (nominative plural)
һабаҡтың (singular)
һабаҡтарҙың (plural)
һабаҡҡа (dative singular)
һабаҡтарға (dative plural)
һабаҡты (accusative singular)
һабаҡтарҙы (accusative plural)
һабаҡта (singular)
һабаҡтарҙа (plural)
һабаҡтан (singular)
һабаҡтарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *sabaq «стебель».

стебель; побег

Сөгөлдөр һабағы

Стебель свёклы

И листок не оторвётся отстебля раньше срока.


һабаҡ

Из араб. سبق (sabq) ‘урок’.

урок, занятие

Һәр көн килгел һабаҡҡа, сәғәтеңде яҙҙырма.

Каждый день приходи наурок, не теряй ни часа.

Тәбиғәт миҙгеле кеүек, һәр ғүмер миҙгеленең дә үҙ һабағы, үҙ аҡылы, үҙ ҡыҙығы була.

Как и у времён года, у каждого периода жизни бывает свойурок, своя мораль, свой интерес.


ҡәләм

ҡәләм (nominative singular)
ҡәләмдәр (nominative plural)
ҡәләмдең (singular)
ҡәләмдәрҙең (plural)
ҡәләмгә (dative singular)
ҡәләмдәргә (dative plural)
ҡәләмде (accusative singular)
ҡәләмдәрҙе (accusative plural)
ҡәләмдә (singular)
ҡәләмдәрҙә (plural)
ҡәләмдән (singular)
ҡәләмдәрҙән (plural)

От араб. قلم (qalam) ‘калям, ручка, карандаш’, от др.-греч. κάλαμος (kálamos) ‘тростник, трость’, восходит к праиндоевр. *ḱolh₂mos. Связано с русск. солома, лат. culmus ‘соломина, стебель’, др.-в.-нем. halm ‘солома’. Использованы материалы Online Etymology Dictionary Дугласа Харпера. См. Список литературы.

ҡәләм менән төшөрөлгән һүрәт

рисунок, нарисованныйкарандашом

Һалдат сағында ла шағир ҡулынан ҡәләмен төшөрмәй.

И будучи солдатом, поэт не выпускает из руккарандаш.

перо (для письма)

ҡауырһын ҡәләм

перен. стиль (письма)

стиль (письма)

Көн һайын яҙырға тырышығыҙ; һәр яҙған бит, юл менән ҡәләмегеҙ шымара бара.

Старайтесь писать каждый день; вашстиль оттачивается (букв. шлифуется) с каждой написанной страницей, с каждой строчкой.


яҡ

яҡ (nominative singular)
яҡтар (nominative plural)
яҡтың (singular)
яҡтарҙың (plural)
яҡҡа (dative singular)
яҡтарға (dative plural)
яҡты (accusative singular)
яҡтарҙы (accusative plural)
яҡта (singular)
яҡтарҙа (plural)
яҡтан (singular)
яҡтарҙан (plural)

Происходит от др.-тюрк. *jāk "сторона".

сторона, направление

Ел ҡайһы яҡтан өрә?

С какойстороны дует ветер?

местность, край

Үҙ яғыма ҡайтһам, ергә ятып эсер инем шишмә һыуҙарын.

Если бы я вернулся в свойкрай, то я бы пил ключевую воду, лягши на землю.

сторона (в противопоставлении, споре и т. п.)

Башҡорттар ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, советтар автономияны танырға мәжбүр була.

Когда башкиры перешли насторону красных, Советы были вынуждены признать автономию.


һигеҙаяҡ

һигеҙаяҡ (nominative singular)
һигеҙаяҡтар (nominative plural)
һигеҙаяҡтың (singular)
һигеҙаяҡтарҙың (plural)
һигеҙаяҡҡа (dative singular)
һигеҙаяҡтарға (dative plural)
һигеҙаяҡты (accusative singular)
һигеҙаяҡтарҙы (accusative plural)
һигеҙаяҡта (singular)
һигеҙаяҡтарҙа (plural)
һигеҙаяҡтан (singular)
һигеҙаяҡтарҙан (plural)

Происходит от һигеҙ (восемь) + аяҡ (нога)

зоол. осьминог

адъектив. осьминожий


байрам

байрам (nominative singular)
байрамдар (nominative plural)
байрамдың (singular)
байрамдарҙың (plural)
байрамға (dative singular)
байрамдарға (dative plural)
байрамды (accusative singular)
байрамдарҙы (accusative plural)
байрамда (singular)
байрамдарҙа (plural)
байрамдан (singular)
байрамдарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *bayram «праздник». Вероятно, на древнетюркском уровне этимологически связано (гипотетический общий глагольный корень) с байраҡ и бәйге.

Милли байрам.

Национальныйпраздник.

Байрам булды ниһә, ауылда ҡатын-ҡыҙҙар сәйгә йөрөшөр ине.

Попраздникам женщины в ауле ходили друг к другу на чай.

торжество, празднество

вечеринка, приём гостей


килмешәк

kʲil.mɪ̞.ˈʃæk̟

килмешәк (nominative singular)
килмешәктәр (nominative plural)
килмешәктең (singular)
килмешәктәрҙең (plural)
килмешәккә (dative singular)
килмешәктәргә (dative plural)
килмешәкте (accusative singular)
килмешәктәрҙе (accusative plural)
килмешәктә (singular)
килмешәктәрҙә (plural)
килмешәктән (singular)
килмешәктәрҙән (plural)

От глагола килеү "приходить, приезжать".

пришелец; чужак

Ҡылыс тотоп килгән килмешәк ҡылыстан йәнен дә бирер.

Чужак, пришедший с мечом, от меча и погибнет.

Ниңә килмешәктәй тораһың? Уҙ түргә!

почему ты стоишь, как чужой? Проходи на почётное место!

адъектив. пришлый; чужой, посторонний

пришлый; чужой, посторонний

Килмешәк халыҡ

пришлый народ.

Килмешәк тренер булһа ла, оҡшай ул миңә Милош Ржига.

Мне нравится Милош Ржига, пусть он и тренер "со стороны".

«“Спартак”ты йәл…», 24-03-2010 гг. // «Шоңҡар»

“Спартак”ты йәл…


шоңҡар

шоңҡар (nominative singular)
шоңҡарҙар (nominative plural)
шоңҡарҙың (singular)
шоңҡарҙарҙың (plural)
шоңҡарға (dative singular)
шоңҡарҙарға (dative plural)
шоңҡарҙы (accusative singular)
шоңҡарҙарҙы (accusative plural)
шоңҡарҙа (singular)
шоңҡарҙарҙа (plural)
шоңҡарҙан (singular)
шоңҡарҙарҙан (plural)


ҡылыс

ҡылыс (nominative singular)
ҡылыстар (nominative plural)
ҡылыстың (singular)
ҡылыстарҙың (plural)
ҡылысҡа (dative singular)
ҡылыстарға (dative plural)
ҡылысты (accusative singular)
ҡылыстарҙы (accusative plural)
ҡылыста (singular)
ҡылыстарҙа (plural)
ҡылыстан (singular)
ҡылыстарҙан (plural)

Общетюркское; др.-тюрк. *qɨlɨč "меч, сабля".

Кәкре ҡылыс

Сабля, шашка

ҡылыс һабы

рукоятка меча.

Ҡылыс күтәреп килгән килмешәк ҡылыстан үлемен дә табыр.

Срикошетив от железной кольчуги одного из врагов, меч Кыдыраса сломался.

(Ахияр Хакимов)

(Ахияр Хакимов)


талап

талап (nominative singular)
талаптар (nominative plural)
талаптың (singular)
талаптарҙың (plural)
талапҡа (dative singular)
талаптарға (dative plural)
талапты (accusative singular)
талаптарҙы (accusative plural)
талапта (singular)
талаптарҙа (plural)
талаптан (singular)
талаптарҙан (plural)

От арабск. طلب "требовать, приказывать".

требование; необходимое условие

Иҡтисад үҫешенең инновацион төрөнә күсеү — бөгөнгө көн талабы.

Переход к инновационному типу развития экономики — это требование нынешнего времени.

потребность; запрос

Ижад минең өсөн — күңел талабы ул.

Для меня творчество — это потребность души.


йәшлек

йәшлек (nominative singular)
йәшлектәр (nominative plural)
йәшлектең (singular)
йәшлектәрҙең (plural)
йәшлеккә (dative singular)
йәшлектәргә (dative plural)
йәшлекте (accusative singular)
йәшлектәрҙе (accusative plural)
йәшлектә (singular)
йәшлектәрҙә (plural)
йәшлектән (singular)
йәшлектәрҙән (plural)

Отымённое существительное; башк. йәш «молодой» + башк. -лек «словообразовательный аффикс со значением абстракции, множества, группы».

йәш

Ближайшее родство

прилагательные

молодость, юность

Ул быуындың йәшлеге ауыр һуғыш йылдарына тура килде.

Молодость того поколения пришлась на сложные военные годы.

Студент саҡ — йәшлектең күркәм мәле.

Студенчество — славная пораюности.


шаҡмаҡ

шаҡмаҡ (nominative singular)
шаҡмаҡтар (nominative plural)
шаҡмаҡтың (singular)
шаҡмаҡтарҙың (plural)
шаҡмаҡҡа (dative singular)
шаҡмаҡтарға (dative plural)
шаҡмаҡты (accusative singular)
шаҡмаҡтарҙы (accusative plural)
шаҡмаҡта (singular)
шаҡмаҡтарҙа (plural)
шаҡмаҡтан (singular)
шаҡмаҡтарҙан (plural)

геометр. куб, кубик

геометр. квадрат

клетка (квадратная)

Пешка һәр йөрөгәнендә берешәр шаҡмаҡ йөрөй.

Пешка ходит по одной клетке за один ход.

адъектив. кубический, в форме куба; квадратный; в клетку

шаҡмаҡ дәфтәр

тетрадь в клетку

шаҡмаҡ шәкәр

рафинированный (кубиками) сахар


таҡта

таҡта (nominative singular)
таҡталар (nominative plural)
таҡтаның (singular)
таҡталарҙың (plural)
таҡтаға (dative singular)
таҡталарға (dative plural)
таҡтаны (accusative singular)
таҡталарҙы (accusative plural)
таҡтала (singular)
таҡталарҙа (plural)
таҡтанан (singular)
таҡталарҙан (plural)

Считается персидским заимствованием.

таҡтаташ

Ближайшее родство

существительные

Иҙән таҡтаһы

половая доска; половица

шахмат таҡтаһы

шахматная доска.

Ни өсөн Рәсәйҙә ҡоймаларҙы таҡтанан, ә мебелде ағас онтағынан эшләйҙәр икән?

Почему в России заборы делают из досок, а мебель — из опилок?

школьн. классная доска

классная доска

Өҫтәүенә, уҡытыусы апай мине таҡтаға мәсьәлә сисергә сығарҙы.

К тому же учительница вызвала меня к доске решать задачу.

Балалар араһында икенсе-өсөнсө партала ултырып та таҡтанан насар күргәндәре бар.

Среди детей есть такие, кто плохо видит с доски, даже сидя на второй или третьей парте.

адъектив. дощатый, тёсовый; плиточный

дощатый, тёсовый; плиточный

таҡта сәй

плиточный чай


таҡтаташ

таҡтаташ (nominative singular)
таҡтаташтар (nominative plural)
таҡтаташтың (singular)
таҡтаташтарҙың (plural)
таҡтаташҡа (dative singular)
таҡтаташтарға (dative plural)
таҡтаташты (accusative singular)
таҡтаташтарҙы (accusative plural)
таҡтаташта (singular)
таҡтаташтарҙа (plural)
таҡтаташтан (singular)
таҡтаташтарҙан (plural)

Сложение основ: башк. таҡта «доска» + башк. таш «камень».

таҡта

Ближайшее родство

существительные

таш

Ближайшее родство

существительные

мемориальная доска

Шағир йәшәгән йортта хәҙер таҡтаташ тора.

На доме, в котором жил поэт, теперь висит мемориальная доска.

Сәсән исеме таҡтаташҡа уйылды.

Имя сэсэна (народного сказителя) высекли на мемориальной доске.


һалдат

һалдат (nominative singular)
һалдаттар (nominative plural)
һалдаттың (singular)
һалдаттарҙың (plural)
һалдатҡа (dative singular)
һалдаттарға (dative plural)
һалдатты (accusative singular)
һалдаттарҙы (accusative plural)
һалдатта (singular)
һалдаттарҙа (plural)
һалдаттан (singular)
һалдаттарҙан (plural)

Из русск. солдат, далее из итал. soldato «солдат», букв. «получающий плату», от поздн. лат. soldum, далее от лат. solidus «твёрдый; солид» (римская монета, первоначально в выражении nummus solidus), от solidus «плотный, твёрдый»; родств. salvus «невредимый, целый», из праиндоевр. *sol- «целый».

Билдәһеҙ һалдат һәйкәле.

памятник неизвестномусолдату.

адъектив. солдатский

Иҫтәлеккә тик өсмөйөшлө һалдат хаттары ғына ҡалды.

На память остались только треугольныесолдатские письма.

Һуңғы йылдарҙа һалдат хеҙмәтенең абруйы эҙмә-эҙлекле кәмей бара.

В последние годы престижсолдатской службы неуклонно падает.


иҫтәлек

iθ.tæ.ˈlɪ̞k̟

иҫтәлек (nominative singular)
иҫтәлектәр (nominative plural)
иҫтәлектең (singular)
иҫтәлектәрҙең (plural)
иҫтәлеккә (dative singular)
иҫтәлектәргә (dative plural)
иҫтәлекте (accusative singular)
иҫтәлектәрҙе (accusative plural)
иҫтәлектә (singular)
иҫтәлектәрҙә (plural)
иҫтәлектән (singular)
иҫтәлектәрҙән (plural)

Происходит от башк. иҫ «память» в местном падеже + башк. -лек «словообразовательный аффикс со значением абстракции, множества, группы».

иҫ

Ближайшее родство

существительные

память, воспоминание

На память остались только треугольные солдатские письма.

Ата-бабалар иҫтәлеге — халыҡ үҙаңының айырып алғыһыҙ өлөшө.

Память о предках — неотъемлемая часть самосознания народа.

адъектив. памятный

Иҫтәлек дәфтәре.

Памятная тетрадь.


энәғараҡ

энәғараҡ (nominative singular)
энәғараҡтар (nominative plural)
энәғараҡтың (singular)
энәғараҡтарҙың (plural)
энәғараҡҡа (dative singular)
энәғараҡтарға (dative plural)
энәғараҡты (accusative singular)
энәғараҡтарҙы (accusative plural)
энәғараҡта (singular)
энәғараҡтарҙа (plural)
энәғараҡтан (singular)
энәғараҡтарҙан (plural)

энтомол. зоол. стрекоза (лат. Odonata)

стрекоза (лат. Odonata)

адъектив. стрекозий, стрекозиный

стрекозий, стрекозиный


төбәк

төбәк (nominative singular)
төбәктәр (nominative plural)
төбәктең (singular)
төбәктәрҙең (plural)
төбәккә (dative singular)
төбәктәргә (dative plural)
төбәкте (accusative singular)
төбәктәрҙе (accusative plural)
төбәктә (singular)
төбәктәрҙә (plural)
төбәктән (singular)
төбәктәрҙән (plural)

Происходит от ??

Төбәктә эшҡыуарҙар әүҙемлеге күрһәткесе

показатель активности предпринимателей в регионе.

Ял көндәре төбәктә һыуыҡ буласаҡ.

Выходные в регионе будут холодными.

адъектив. региональный

региональный

төбәк-ара бәйшләнештәр

межрегиональные связи.


көндәлек

kʏ̞ndæˈlɪ̞k̟

көндәлек (nominative singular)
көндәлектәр (nominative plural)
көндәлектең (singular)
көндәлектәрҙең (plural)
көндәлеккә (dative singular)
көндәлектәргә (dative plural)
көндәлекте (accusative singular)
көндәлектәрҙе (accusative plural)
көндәлектә (singular)
көндәлектәрҙә (plural)
көндәлектән (singular)
көндәлектәрҙән (plural)

Словосложение: башк. көн дә «каждый день» + башк. -лек «аффикс абстракции, обладания качеством.». Сравните: тур. gündəlik, туркм. gündelik, каз. күнделік, узб. kundalik, татар. көндәлек, кирг. күндөлүк.

дневник, ежедневник

Ысынлап та, классик булып танылған яҙыусыларҙың көндәлектәре генә киң уҡыусы өсөн баҫылып сыға.

Действительно, для широкого читателя публикуются дневники только тех писателей, кто был признан классиком.

школьн. дневник

Беҙ, уҡытыусылар, йыш ҡына уҡыусыларыбыҙға: “Көндәлек — һеҙҙең йөҙөгөҙ”, тип әйтергә яратабыҙ.

Мы, учителя, часто любим говорить ученикам: "Дневник — это ваше лицо."

адъектив. ежедневный

Көндәлек гәзит

ежедневная газета.

Музыка ҡоралында уйнарға өйрәнеү еңелдән түгел: көндәлек күнекмәләр, ныҡышмалылыҡ талап итә.

Обучение игре на музыкальном инструменте — (занятие) не из легких: (оно) требует ежедневных упражнений и упорства.

адъектив. повседневный

повседневный

көндәлек тауарҙар

товары повседневного спроса

көндәлек икмәк

хлеб насущный


эстәлек

ɪ̞s̞tæˈlɪ̞k̟

эстәлек (nominative singular)
эстәлектәр (nominative plural)
эстәлектең (singular)
эстәлектәрҙең (plural)
эстәлеккә (dative singular)
эстәлектәргә (dative plural)
эстәлекте (accusative singular)
эстәлектәрҙе (accusative plural)
эстәлектә (singular)
эстәлектәрҙә (plural)
эстәлектән (singular)
эстәлектәрҙән (plural)

Словосложение: башк. эстә «внутри» + башк. -лек «аффикс абстракции, обладания качеством.»

Фильмдың эстәлеге һайыраҡ, ентәкләп уйланмаған һымаҡ күренә.

Содержание фильма представляется ограниченным и недостаточно серьезно продуманным.

Етәксегеҙ менән күҙгә-күҙ ҡарап һөйләшерһегеҙ, аңлашырһығыҙ, әммә һөйләшеүегеҙҙең эстәлеген хеҙмәттәштерегеҙгә белдерергә ашыҡмағыҙ.

Вы поговорите наедине с руководителем, и найдёте с ним общий язык, но не спешите сообщать содержание вашего разговора коллегам.


ташбаҡа

ташбаҡа (nominative singular)
ташбаҡалар (nominative plural)
ташбаҡаның (singular)
ташбаҡаларҙың (plural)
ташбаҡаға (dative singular)
ташбаҡаларға (dative plural)
ташбаҡаны (accusative singular)
ташбаҡаларҙы (accusative plural)
ташбаҡала (singular)
ташбаҡаларҙа (plural)
ташбаҡанан (singular)
ташбаҡаларҙан (plural)

Сложение основ: башк. таш «камень» + башк. баҡа «лягушка», букв.каменная лягушка.

зоол. черепаха

«Ниндзя-ташбаҡалар»

«Черепашки-ниндзя»

адъектив. черепаший, черепаховый

черепаший, черепаховый


мунса

мунса (nominative singular)
мунсалар (nominative plural)
мунсаның (singular)
мунсаларҙың (plural)
мунсаға (dative singular)
мунсаларға (dative plural)
мунсаны (accusative singular)
мунсаларҙы (accusative plural)
мунсала (singular)
мунсаларҙа (plural)
мунсанан (singular)
мунсаларҙан (plural)

Мунса яғыу

топить баню.

Мунса инеү/төшөү

мыться в бане.

Беҙҙең яҡтарҙа мунсаны ҡайындан, имәндән һалалар.

В наших краях бани строят из берёзы или дуба.

Мунсаға бер барғанда сабыныу бүлмәһенә кәмендә өс тапҡыр инеп сығам.

При одном посещении бани я захожу в парилку минимум трижды.

адъектив. банный

Мунса таҫтамалы

банное полотенце


асҡыс

асҡыс (nominative singular)
асҡыстар (nominative plural)
асҡыстың (singular)
асҡыстарҙың (plural)
асҡысҡа (dative singular)
асҡыстарға (dative plural)
асҡысты (accusative singular)
асҡыстарҙы (accusative plural)
асҡыста (singular)
асҡыстарҙа (plural)
асҡыстан (singular)
асҡыстарҙан (plural)

Отглагольное существительное: башк. ас- «открывать» + башк. -ҡыс «словообразовательный аффикс со значением инструмента, исполнителя действия».

ключ (от замка)

Ғәрәп телендә Мифтахетдин исеме "асҡыс һаҡлаусы" тигәнде аңлата.

Имя Мифтахетдин по-арабски означает "хранитель ключей".

ключ (инструмент)

Бала күңеленә асҡыс табыу мөһим.

Важно найти ключ к детской душе.


һөлөк

һөлөк (nominative singular)
һөлөктәр (nominative plural)
һөлөктөң (singular)
һөлөктәрҙең (plural)
һөлөккә (dative singular)
һөлөктәргә (dative plural)
һөлөктө (accusative singular)
һөлөктәрҙе (accusative plural)
һөлөктә (singular)
һөлөктәрҙә (plural)
һөлөктән (singular)
һөлөктәрҙән (plural)

зоол. пиявка (лат. Hirudinea)

Һөлөк аяҡҡа ҡаҙалды.

Пиявка присосалась к ноге.


әҫәр

әҫәр (nominative singular)
әҫәрҙәр (nominative plural)
әҫәрҙең (singular)
әҫәрҙәрҙең (plural)
әҫәргә (dative singular)
әҫәрҙәргә (dative plural)
әҫәрҙе (accusative singular)
әҫәрҙәрҙе (accusative plural)
әҫәрҙә (singular)
әҫәрҙәрҙә (plural)
әҫәрҙән (singular)
әҫәрҙәрҙән (plural)

Из араб. أثر (ʾaṯar) ‘произведение, работа, творение’.

филол., муз. произведение, сочинение, творение, труд

произведение, сочинение, творение, труд

Мостай Кәримдең әҫәрҙәре бер нисә тиҫтә телдәргә тәржемә ителгән.

Произведения Мустая Карима переведены на несколько десятков языков.

Һирәк хәл: булған өлгөгә оҡшатып яҙылған әҫәр тәүсығанағына ҡарағанда киңерәк, көслөрәк булып сыҡты.

Редкий случай:произведение, написанное как подражание (уже) существующему образцу, оказалось шире и сильнее первоисточника.


халыҡ

халыҡ (nominative singular)
халыҡтар (nominative plural)
халыҡтың (singular)
халыҡтарҙың (plural)
халыҡҡа (dative singular)
халыҡтарға (dative plural)
халыҡты (accusative singular)
халыҡтарҙы (accusative plural)
халыҡта (singular)
халыҡтарҙа (plural)
халыҡтан (singular)
халыҡтарҙан (plural)

От арабск. خلق «народ».

Атаңдың ғына улы булма, халҡыңдың да улы бул.

Не будь сыном лишь своего отца, но будь и сыном своего народа.

народ, народность

Төрки халыҡтар

тюркские народы.

Төньяҡтың аҙсылыҡ халыҡтары

малые народности Севера.

население; жители

Ауыл халҡы

сельское население.

Халыҡ һанын алыу

перепись населения.

Әле төрлө баһалар буйынса Рәсәй халҡының 20-30 проценты урта синыфҡа ҡарай.

По разным оценкам, 20-30 процентов населения России в настоящее время относятся к среднему классу.

люди, люд, толпа

адъектив. народный

Халыҡ йолаһы

народный обычай

халыҡ ижады

народное творчество.


терпе

терпе (nominative singular)
терпеләр (nominative plural)
терпенең (singular)
терпеләрҙең (plural)
терпегә (dative singular)
терпеләргә (dative plural)
терпене (accusative singular)
терпеләрҙе (accusative plural)
терпелә (singular)
терпеләрҙә (plural)
терпенән (singular)
терпеләрҙән (plural)

Общетюркское; др-тюрк. *kirpi «ёж».
Объяснение первого согласного в башкирском терпе проблематично.
В других тюркских языках повсеместно представлены рефлексы праформы *kirpi.
В СИГТЯ предлагается восстанавливать двоякую пратюркскую форму *kirpi/tirpi.

Терпенең туны ни өсөн энәле?

Почему у ёжика ключая шубка? (Название сказки)


йәшәйеш

йәшәйеш (nominative singular)
йәшәйештәр (nominative plural)
йәшәйештең (singular)
йәшәйештәрҙең (plural)
йәшәйешкә (dative singular)
йәшәйештәргә (dative plural)
йәшәйеште (accusative singular)
йәшәйештәрҙе (accusative plural)
йәшәйештә (singular)
йәшәйештәрҙә (plural)
йәшәйештән (singular)
йәшәйештәрҙән (plural)

Заимствование из турецкого языка: тур. yaşayış «быт, жизненный уклад; существование».
Прозрачна этимологическая связь с глагольной основой тур. yaşa- «жить» ~ башк. йәшә- «жить»

филос. бытие

Аңды йәшәйеш билдәләй.

Бытие определяет сознание.

Үҙ тамырыңдан айырылыу йәшәйештең тап нигеҙен ҡаҡшата.

Отрыв от своих корней сотрясает самые основы бытия.


аҡыл

аҡыл (nominative singular)
аҡылдар (nominative plural)
аҡылдың (singular)
аҡылдарҙың (plural)
аҡылға (dative singular)
аҡылдарға (dative plural)
аҡылды (accusative singular)
аҡылдарҙы (accusative plural)
аҡылда (singular)
аҡылдарҙа (plural)
аҡылдан (singular)
аҡылдарҙан (plural)

От арабск. عقل "разум, рассудок".

аҡыллы

Ближайшее родство

прилагательные

ум, разум, рассудок, интеллект

Аҡылы бар әҙәмдәр телен тыйыр.

Разумные люди придержат язык за зубами.

совет, наставление; мораль (Акмулла)

Үҙендә камил аҡыл булһа ла, ир... һәр кемдән аҡыл һорар.

Мужчина... будет у каждого спрашивать совета, пусть даже если его собственный рассудок совершенен.

Тәбиғәт миҙгеле кеүек, һәр ғүмер миҙгеленең дә үҙ һабағы, үҙ аҡылы, үҙ ҡыҙығы була.

Как и у времён года, у каждого периода жизни бывает свой урок, своя мораль, свой интерес.


һалам

һалам (nominative singular)
һаламдар (nominative plural)
һаламдың (singular)
һаламдарҙың (plural)
һаламға (dative singular)
һаламдарға (dative plural)
һаламды (accusative singular)
һаламдарҙы (accusative plural)
һаламда (singular)
һаламдарҙа (plural)
һаламдан (singular)
һаламдарҙан (plural)

От русск. солома.

Арыш һаламы

ржаная солома.

Байрам һуңында һаламдан, сепрәк-сапраҡтан эшләнгән ҡарасҡыны яндырып, ҡышты оҙаттылар.

В конце праздника подожгли чучело, сделанное из соломы и тряпья (и таким образом) проводили зиму.

адъектив. соломенный


ҡарасҡы

ҡарасҡы (nominative singular)
ҡарасҡылар (nominative plural)
ҡарасҡының (singular)
ҡарасҡыларҙың (plural)
ҡарасҡыға (dative singular)
ҡарасҡыларға (dative plural)
ҡарасҡыны (accusative singular)
ҡарасҡыларҙы (accusative plural)
ҡарасҡыла (singular)
ҡарасҡыларҙа (plural)
ҡарасҡынан (singular)
ҡарасҡыларҙан (plural)

пугало, чучело

Юртып килгән ат, юл ситендәге баҡса кәртәһенә һөйәлгән ҙур ҡарасҡынан өркөп, ҡапыл ситкә туланы.

Лошадь, бежавшая рысью, внезапно дёрнулась в сторону, испугавшись большого пугала, прислонённого к забору огорода у дороги.


баҡса

баҡса (nominative singular)
баҡсалар (nominative plural)
баҡсаның (singular)
баҡсаларҙың (plural)
баҡсаға (dative singular)
баҡсаларға (dative plural)
баҡсаны (accusative singular)
баҡсаларҙы (accusative plural)
баҡсала (singular)
баҡсаларҙа (plural)
баҡсанан (singular)
баҡсаларҙан (plural)

сад; огород; бахча

Мәктәп баҡсаһында алмағастар сәскә ата.

В школьном саду цветут яблони.

адъектив. садовый, огородный

садовый, огородный

баҡса үҫемлеге

садовое растение.

баҡса ере

садовый участок.


хаҡ

хаҡ (nominative singular)
хаҡтар (nominative plural)
хаҡтың (singular)
хаҡтарҙың (plural)
хаҡҡа (dative singular)
хаҡтарға (dative plural)
хаҡты (accusative singular)
хаҡтарҙы (accusative plural)
хаҡта (singular)
хаҡтарҙа (plural)
хаҡтан (singular)
хаҡтарҙан (plural)

От арабск. حقّ «цена, стоимость».

цена, стоимость

Хакимдар ант итеүгә һәм сауҙа хеҙмәткәрҙәренә янауға ҡарамаҫтан, кибет кәштәләрендә хаҡтар көндән-көн күтәрелә.

Несмотря на обещания правителей и угрозы в адрес коммерсантов, ценники (букв. цены) на полках магазинов растут изо дня в день.

Өфөнөң торлаҡ баҙарында хаҡтар тик көрсөклө 2008-09 йылда ғына кәмене.

На уфимском рынке недвижимости цены падали только в кризисном 2008-09 году.

плата, вознаграждение


хаҡ

От арабск. حقّ «справедливая доля».

причитающаяся кому-либо доля, часть; интерес

Халыҡ һүҙен ташлама, кеше хаҡын ашама.

Не пренебрегай словом народа, не зарься на чужую долю (букв. не ешь чужую долю.)


хаҡ

От арабск. حقّ «право».


ятаҡ

ятаҡ (nominative singular)
ятаҡтар (nominative plural)
ятаҡтың (singular)
ятаҡтарҙың (plural)
ятаҡҡа (dative singular)
ятаҡтарға (dative plural)
ятаҡты (accusative singular)
ятаҡтарҙы (accusative plural)
ятаҡта (singular)
ятаҡтарҙа (plural)
ятаҡтан (singular)
ятаҡтарҙан (plural)

От башк. ятыу «в значении "временно проживать"»; ср. однокоренные тат. ятак, казахск. жатақ үй; жатақхана в том же значении.

общежитие, общага (Нугуман Мусин)

Студенттарҙың күбеһе сит райондарҙан килеп уҡый, шуға ла уларҙың күбеһе ятаҡта йәшәй.

Большинство студентов приезжают учиться из дальних районов, поэтому они большей частью живут в общежитии.

Был егет былтыр эске өсөн ятаҡтан ҡыуылғайны инде.

Этого парня в прошлом году уже выгоняли из общаги за пьянку.

Ирназар бер ҙә иҫенән сыҡмай; ятаҡҡа ҡайтып керҙеме, юҡһыныу тойғоһо көсәйә, ятып саҡ ҡына ойономо, төшөндә күрә башлай.

Ирназар никак не выходил (у неё) из головы; как только (она) входила в общежитие, чувство тоски усиливалось; стоило (ей) лечь и чуть задремать, (она) начинала видеть (его) во сне.


торлаҡ

торлаҡ (nominative singular)
торлаҡтар (nominative plural)
торлаҡтың (singular)
торлаҡтарҙың (plural)
торлаҡҡа (dative singular)
торлаҡтарға (dative plural)
торлаҡты (accusative singular)
торлаҡтарҙы (accusative plural)
торлаҡта (singular)
торлаҡтарҙа (plural)
торлаҡтан (singular)
торлаҡтарҙан (plural)

От башк. тороу «в значении «жить, проживать»»; ср. однокоренное казахск. тұрақ в том же значении.

жилище, жильё

Мамонт һөйәгенән эшләнгән боронғо торлаҡ Киевтан йыраҡ түгел Межирич ҡалаһы янында табылған.

Древнеежилище, построенное из костей мамонта, было обнаружено под городом Межирич, что недалко от Киева.

экон. жильё, жилая недвижимость

жильё, жилая недвижимость

На уфимском рынкежилой недвижимости цены падали только в кризисном 2008-09 году.

адъектив. жилой

Торлаҡ йорт.

адъектив. жилищный

Торлаҡ шарттары.

Жилищные условия.

Торлаҡ мәсьәләһе яңы ғына ғаилә ҡороп бергә йәшәй башлаған күп йәштәрҙе борсой.

Жилищный вопрос беспокоит многих молодых, кто только что создал семью и начал жить вместе.


баҫма

баҫма (nominative singular)
баҫмалар (nominative plural)
баҫманың (singular)
баҫмаларҙың (plural)
баҫмаға (dative singular)
баҫмаларға (dative plural)
баҫманы (accusative singular)
баҫмаларҙы (accusative plural)
баҫмала (singular)
баҫмаларҙа (plural)
баҫманан (singular)
баҫмаларҙан (plural)

Происходит от башк. баҫыу в значении «печатать», «издавать».

баҫыу

Ближайшее родство

печатное издание

Тираж, билдәле булыуынса, баҫма абруйының төп күрһәткесе.

Тираж, как известно, является основным показателем авторитетапечатного издания.

Әсәйем ауылда иң күп матбуғат баҫмаһын алдырған кешеләрҙең береһе.

Моя мама — одна из тех в деревне, кто выписывает больше всегопечатных изданий.

«Ир абруйы алдан йөрөй…», 10-07-2011 гг. // «Киске Өфө»

Ир абруйы алдан йөрөй…

Ғәрәп һәм яңалиф яҙыуында сыҡҡан баҫмалар һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлына.

Издания, отпечатанные арабицей и яналифом (башкирской латиницей), хранятся в отделе редких книг и рукописей.

издание, переиздание

китаптың тәүге баҫмаһы

первоеиздание книги

адъектив. печатный

Исем-фамилияғыҙҙы дәфтәрҙең тышына баҫма хәрефтәр менән яҙып ҡуйығыҙ.

Напишите (своё) имя и фамилиюпечатными буквами на обложке тетради.


баҫма

Происходит от башк. баҫыу в значении «наступать», «ступать».

ступень, ступенька (лестницы, крыльца и т. п.)

мостик, мостки (через реку, ручей, овраг и т. п.)

мостки; помост

строит. строительные леса

строительные леса


һәүәҫкәр

һәүәҫкәр (nominative singular)
һәүәҫкәрҙәр (nominative plural)
һәүәҫкәрҙең (singular)
һәүәҫкәрҙәрҙең (plural)
һәүәҫкәргә (dative singular)
һәүәҫкәрҙәргә (dative plural)
һәүәҫкәрҙе (accusative singular)
һәүәҫкәрҙәрҙе (accusative plural)
һәүәҫкәрҙә (singular)
һәүәҫкәрҙәрҙә (plural)
һәүәҫкәрҙән (singular)
һәүәҫкәрҙәрҙән (plural)

Из перс. هوسکار (havas-kâr) ‘любитель; энтузиаст’.

любитель, непрофессионал; дилетант

Ойоштороусылар фекеренсә, заман бейеүҙәрен өйрәнергә теләгән һәр кем, һәүәҫкәр булһынмы, йә оҫтамы, бында үҙенә ярашлы әҙерлек аласаҡ.

По мнению организаторов, здесь сможет получить подготовку любой желающий научиться современным танцам, будь то любитель или профессионал.

«Бейергә килегеҙ!», 10-08-2011 гг. // «Башҡортостан»

Бейергә килегеҙ!

Башҡортостан

адъектив. любительский; непрофессиональный, дилетантский

һәүәҫкәр йырсы

певец-любитель


туҡталыш

tuq.tɑ.ˈɫɯ̞ʂ

туҡталыш (nominative singular)
туҡталыштар (nominative plural)
туҡталыштың (singular)
туҡталыштарҙың (plural)
туҡталышҡа (dative singular)
туҡталыштарға (dative plural)
туҡталышты (accusative singular)
туҡталыштарҙы (accusative plural)
туҡталышта (singular)
туҡталыштарҙа (plural)
туҡталыштан (singular)
туҡталыштарҙан (plural)

От башк. туҡталыу - однократное от башк. туҡтау «останавливаться».

остановка (общественного транспорта)

Автобус көтөп, туҡталышта баҫып торам.

Стою на остановке, жду автобус.

Беҙ ингәндә автобус буш ине, өс-дүрт туҡталыштан уға халыҡ тулып китте.

Когда мы вошли, автобус был пустой, (но) через три-четыре остановки наполнился людьми.

остановка, задержка

Эшебеҙҙә көтөлмәгән туҡталыш булды.

В работе произошла непредвиденная задержка.


сәркәтип

сәркәтип (nominative singular)
сәркәтиптәр (nominative plural)
сәркәтиптең (singular)
сәркәтиптәрҙең (plural)
сәркәтипкә (dative singular)
сәркәтиптәргә (dative plural)
сәркәтипте (accusative singular)
сәркәтиптәрҙе (accusative plural)
сәркәтиптә (singular)
сәркәтиптәрҙә (plural)
сәркәтиптән (singular)
сәркәтиптәрҙән (plural)

От перс. سرکاتب "секретарь".

Яуаплы сәркәтип

ответственный секретарь.


һөргөн

һөргөн (nominative singular)
һөргөндәр (nominative plural)
һөргөндөң (singular)
һөргөндәрҙең (plural)
һөргөнгә (dative singular)
һөргөндәргә (dative plural)
һөргөндө (accusative singular)
һөргөндәрҙе (accusative plural)
һөргөндә (singular)
һөргөндәрҙә (plural)
һөргөндән (singular)
һөргөндәрҙән (plural)

Отглагольное образование от башк. һөрөү «ссылать, изгонять».

ссылка; изгнание

Ғүмерлек һөргөн

пожизненная ссылка.

Һөргөндәге Тибет хөкүмәте

Правительство Тибета в изгнании.


сағыштырмалыҡ

книжн. относительность

относительность


нисбәтлек

нисбәтлек (nominative singular)
нисбәтлектәр (nominative plural)
нисбәтлектең (singular)
нисбәтлектәрҙең (plural)
нисбәтлеккә (dative singular)
нисбәтлектәргә (dative plural)
нисбәтлекте (accusative singular)
нисбәтлектәрҙе (accusative plural)
нисбәтлектә (singular)
нисбәтлектәрҙә (plural)
нисбәтлектән (singular)
нисбәтлектәрҙән (plural)

относительность

Нисбәтлек теорияһы

теория относительности.


күрһәткес

күрһәткес (nominative singular)
күрһәткестәр (nominative plural)
күрһәткестең (singular)
күрһәткестәрҙең (plural)
күрһәткескә (dative singular)
күрһәткестәргә (dative plural)
күрһәткесте (accusative singular)
күрһәткестәрҙе (accusative plural)
күрһәткестә (singular)
күрһәткестәрҙә (plural)
күрһәткестән (singular)
күрһәткестәрҙән (plural)

показатель, индикатор

Уртаса күрһәткес

средний показатель.

Төбәктә эшҡыуарҙар әүҙемлеге күрһәткесе

показатель активности предпринимателей в регионе.

Республикала тыуым, былтырғы ошо ваҡыттағы күрһәткестәр менән сағыштырғанда, 15 процентҡа артып киткән!

Рождаемость в республике, если сравнивать с прошлогодними показателями этого времени, выросла на 15 процентов!

«Малайҙар күберәк тыуа», 10-07-2008 гг. // «Йәшлек»

Малайҙар күберәк тыуа


күрһәткес

От башк. күрһәтеү «показывать».

школьн. указка


эшҡыуар

ɪ̞ʃ.qɯ̞.'wɑr

эшҡыуар (nominative singular)
эшҡыуарҙар (nominative plural)
эшҡыуарҙың (singular)
эшҡыуарҙарҙың (plural)
эшҡыуарға (dative singular)
эшҡыуарҙарға (dative plural)
эшҡыуарҙы (accusative singular)
эшҡыуарҙарҙы (accusative plural)
эшҡыуарҙа (singular)
эшҡыуарҙарҙа (plural)
эшҡыуарҙан (singular)
эшҡыуарҙарҙан (plural)

Сложение основ: башк. эш «работа» + башк. ҡыуыу «гнать, гонять».

эшҡыуарлыҡ

Ближайшее родство

существительные

предприниматель; коммерсант, бизнесмен, делец

Төбәктә эшҡыуарҙар әүҙемлеге күрһәткесе

Показатель активностипредпринимателей в регионе.

Шәхси эшҡыуарҙар, әлбиттә, үҙ мәнфәғәттәрен алға һөрә.

Частныепредприниматели, естественно, преследуют свои собственные интересы.

адъектив. предпринимательский

предпринимательский


әүҙемлек

æw.ðɪ̞m.lɪ̞k̟

әүҙемлек (nominative singular)
әүҙемлектәр (nominative plural)
әүҙемлектең (singular)
әүҙемлектәрҙең (plural)
әүҙемлеккә (dative singular)
әүҙемлектәргә (dative plural)
әүҙемлекте (accusative singular)
әүҙемлектәрҙе (accusative plural)
әүҙемлектә (singular)
әүҙемлектәрҙә (plural)
әүҙемлектән (singular)
әүҙемлектәрҙән (plural)

Отыменное образование: башк. әүҙем «активный, деятельный; работящий» + башк. -лек «аффикс абстракции, обладания качеством.»

әүҙем

Ближайшее родство

существительные

активность; деятельность

Төбәктә эшҡыуарҙар әүҙемлеге күрһәткесе.

Показательактивности предпринимателей в регионе.

Архипелагтар йыш ҡына вулкан әүҙемлегенән барлыҡҡа килә.

Архипелаги часто возникают в результате вулканическойдеятельности.


йәйә

йәйә (nominative singular)
йәйәләр (nominative plural)
йәйәнең (singular)
йәйәләрҙең (plural)
йәйәгә (dative singular)
йәйәләргә (dative plural)
йәйәне (accusative singular)
йәйәләрҙе (accusative plural)
йәйәлә (singular)
йәйәләрҙә (plural)
йәйәнән (singular)
йәйәләрҙән (plural)

лингв., матем. скобка (знак препинания)

скобка (знак препинания)

түңәрәк йәйә

круглые скобки.

Уртаҡ үҙгәреүсәнде йәйә тышына сығарып күсереп яҙайыҡ.

Перепишем (выражение), выведя общую переменную за скобки.


һыҙыҡса

һыҙыҡса (nominative singular)
һыҙыҡсалар (nominative plural)
һыҙыҡсаның (singular)
һыҙыҡсаларҙың (plural)
һыҙыҡсаға (dative singular)
һыҙыҡсаларға (dative plural)
һыҙыҡсаны (accusative singular)
һыҙыҡсаларҙы (accusative plural)
һыҙыҡсала (singular)
һыҙыҡсаларҙа (plural)
һыҙыҡсанан (singular)
һыҙыҡсаларҙан (plural)

От башк. һыҙыҡ «черта» + башк. -са «уменьшительный аффикс».

лингв. дефис


күҙәнәк

күҙәнәк (nominative singular)
күҙәнәктәр (nominative plural)
күҙәнәктең (singular)
күҙәнәктәрҙең (plural)
күҙәнәккә (dative singular)
күҙәнәктәргә (dative plural)
күҙәнәкте (accusative singular)
күҙәнәктәрҙе (accusative plural)
күҙәнәктә (singular)
күҙәнәктәрҙә (plural)
күҙәнәктән (singular)
күҙәнәктәрҙән (plural)

биол. клетка

Аҡ ҡан күҙәнәктәре

белые кровяные клетки, лейкоциты.

Күҙәнәктәрҙең төҙөлөшөн һәм йәшәүен цитология тигән фән өйрәнә.

Строение и жизнедеятельность клеток изучается наукой под названием цитология.

адъектив. клеточный

күҙәнәк биологияһы

клеточная биология.


сеймал

сеймал (nominative singular)
сеймалдар (nominative plural)
сеймалдың (singular)
сеймалдарҙың (plural)
сеймалға (dative singular)
сеймалдарға (dative plural)
сеймалды (accusative singular)
сеймалдарҙы (accusative plural)
сеймалда (singular)
сеймалдарҙа (plural)
сеймалдан (singular)
сеймалдарҙан (plural)

Сложение основ: башк. сей + башк. мал.

мал

Ближайшее родство

существительные

сей

Ближайшее родство

прилагательные

Сеймал һатыуҙан килгән килем

Прибыль от продажи сырья.

Сеймал ѳсѳн алыҫ йѳрѳйһѳ түгел — ҡарағай урманы ауыл янында уҡ шаулап тора.

За сырьём далеко ездить не надо — сосновый лес шумит сразу за деревней.

Ҡағыҙ үҫемлектәрҙән, икенсел сеймалдан, иҫке сепрәктәрҙән, макулатуранан эшләнә.

Бумага производится из растений, вторичного сырья, старого тряпья, макулатуры.

адъектив. сырьевой

Сеймал иҡтисады ни өсөн яман?

Чем (букв. почему) плоха сырьевая экономика?