רביצין

די פֿאַטשיילע מיטן געלט חאָט דער רבֿ איבערגעגעבן דער רביצין, זי זאָל דאָס פֿאַרשליסן אין קאַסטן, און די שליסעלעך זאָל זי באַהאַלטן אין אַן אָרט, וואָס קיין בן־אָדם זאָל ניט וויסן…

Chustę z pieniędzmi przekazał rabin swej żonie, żeby to zamknęła w skrzyni, a kluczyki schowała w miejscu, którego by żaden śmiertelnik nie znał…

żona nauczyciela (w chederze), żona mełameda

wykształcona kobieta, nauczycielka dziewcząt

bigotka, dewotka, świętoszka, nabożnisia, pobożnisia


אָרון־קודש

hebr. ארון קודש

Święta Arka, arka, Aron ha-kodesz – synagoglana szafa ołtarzowa


באַסיין

basen – region wokół morza lub innego zbiornika wodnego


ערשטע וועלט־מלחמה

ˈɛʀʃtɛ ˈvɛltmilxɔmɛ

ˈɛʀʃtə ˈvɛltmɪlˌxɔmə


צווייטע וועלט־מלחמה

ˈt͡svɛɪ̯tə ˈvɛltmɪlˌxɔmə


יקר־המציאות

אין די הײַנטיקע צײַטן זענען לערער פֿון ייִדיש געוואָרן אַ יקר־המציאות.

W dzisiejszych czasach nauczyciele jidysz stali się rzadkością.


רופֿא

znachor, uzdrowiciel (ludowy), kręgarz, cyrulik


פֿאַראייניקטע פֿעלקער

faʀˈɛɪ̯nɪktə ˈfɛlkəʀ

pl-פֿאַראייניקטע_פֿעלקער-yi-noun-Rk3w~3~b


מעטעאָראָלאָגיע

mɛtɛɔʀɔlɔgjɛ


מעטעאָר

zobacz też: Indeks:Jidysz - Astronomia

אָסיענצײַט זעט מען גאָר אָפֿט די מעטעאָרן, די פֿליִענדע שטערן.

Jesienną porą widzi się całkiem często meteory, te lecące gwiazdy.


קייסערשניט

jid. קייסער + שניט


אוראַניום

uran – pierwiastek chemiczny o symbolu U i liczbie atomowej 92


פּראָטאַקטיניום

protaktyn – pierwiastek chemiczny o symbolu Pa i liczbie atomowej 91


דיאַלאָג

זינט דעמאָלט און ביזן הײַנטיקן טאָג פֿירן די ייִדן און סלאַוון אַן אינטענסיוון קולטורעלן דיאַלאָג.

Od tego czasu po dzień dzisiejszy Żydzi i Słowianie prowadzą intensywny dialog kulturowy.


ווײַזפֿענצטער

jid. ווײַזן + פֿענצטער

wystawa, witryna, okno wystawowe, okno sklepowe – okno pokazowe


יענטע

jędza, zołza, złośnica, awanturnica – zła kobieta


דאַנקטאָג

jid. דאַנק + טאָג


רײַשע

צווישן די אַמאָליקע רויט־רײַסישע אָרטשאַפֿטן, פֿאַר וועלכע דער קיניג קאַזימיעזש דער גרויסער האָט אַרויסגעוויזן אַ באַזונדערע פֿאַרינטערעסירונג, האָט זיך געפֿונען אויך רײַשע.

Wśród miejscowości dawnej Rusi Czerwonej, którymi król Kazimierz Wielki przejawiał szczególne zainteresowanie, znajdował się Rzeszów.


זשאַבקעלע

od jid. זשאַבקע


פֿינגערדרוק

jid. פֿינגער + דרוק


כינעזערין

od jid. כינעזער


צלם

(1.1,3) hebr. צלם (celem) → podobizna; por. hebr. צלב (claw) → krzyż

Niektóre słowniki podają oboczną liczbę mnogą w postaci צלמס (cejlems) lub צלמער (cejlemer).

obraz, wyobrażenie, postać, podobizna, wizerunek


לידערבוך

jid. לידער + בוך


אויסשפּיר

מוסד איז אַ בעסט אויסשפּיר אויף די וועלט.


ייִוואָ

akronim od jid. ייִדישער וויסנשאַפֿטלעכער אינסטיטוט

Żydowski Instytut Naukowy, JIWO, YIVO (oficjalna nazwa angielska: YIVO Institute for Jewish Research)


וואַלדקאַץ

jid. וואַלד + קאַץ


האַלבאינדזל

jid. האַלב + אינדזל


שוואַרצע לאָך

שוואַרצע לעכער זײַנען היפּאָטעטישע קאָסמישע אָביעקטן.

Czarne dziury są hipotetycznymi kosmicznymi obiektami.


וויעלונער

wieluniak, wielunianin – mieszkaniec Wielunia


שליסללאָך

jid. שליסל + לאָך


לאָדזשער

od jid. לאָדזש


מילגרוים

śwn. malgram < łac. malogranatum, por. wł. melagrana


אַסטמע

ער האָט אַסטמע.


גראַנאַט

(1.1) niem. Granate
(1.2) niem. Granat, ros. гранат
(2.1) pol. granat


טרילאָביט

טרילאָביטן זײַנען פֿון די עלטסטע באַוווּסטע פֿאָסילן.

Trylobity są najstarszymi znanymi skamieniałościami.


נוסח

דער ייִדישער נוסח איז סײַ אידיאָמאַטיש, סײַ געטרײַ דעם אָריגינאַל, אָבער פֿאַרמאָגט אַ געוויסע צערטלעכקייט, וואָס עס פֿעלט אינעם אָריגינאַל.

Wersja jidyszowa jest zarówno idiomatyczna, jak i wierna oryginałowi, a jednak posiada pewną czułość, której brak w oryginale.


פּאָסטטויב

jid. פּאָסט + טויב


בעלפֿער

belfer – asystent nauczyciela w chederze


שוכלעפֿל

jid. שוך + לעפֿל


תּל־אָבֿיבֿ

hebr. תל אביב


אַמעריקאַניזם

jid. אַמעריקע + ־יזם


תּורה־משה

tɔjʀɛs-mɔjʃɛ


צײַט פֿון יאָר

ˈʦajt fʊn ˈjɔʀ

ˈt͡saɛ̯t fʊn‿ˈjɔʀ


סופֿר

sofer, sojfer – żydowski skryba przepisujący święte księgi


טינטפֿיש

jid. טינט + פֿיש


שפּאָנקע

(1.1) białor. шпонка, ukr. шпонка, por. pol. szpinka i pol. spinka

wariant ספּינקע

wiśnia hiszpańska (wczesny gatunek czereśni)

וואָס פֿאַר אַ פּרות געפֿינט איר נישט אינעם דאָזיקן גאָרטן? עפּל, און באַרן, און ווײַנשל, און פֿלוימען, און קאַרשן, און אַגרעסן, און ווײַמפּערלעך, און פֿערשקעס, און שפּאָנקעס, און מאָרעלן, און מאַלינעס, און אָזשעניצעס, און שאָלקאָוויצעס, און וואָס נישט?

Jakich to owoców nie znajdziecie w tym ogrodzie? Jabłka i gruszki, i wiśnie, i śliwki, i czereśnie, i agrest, i porzeczki, i brzoskwinie, i wiśnie hiszpańskie, i morele, i maliny, i jeżyny, i morwy, i czego (jeszcze) nie?

שלום עליכם, מאָטל פּייסי דעם חזנס, מתּנות, ניו־יאָרק (1918) 1970, s. 33.


פּאַקפּאַפּיר

jid. פּאַקן + פּאַפּיר


פּוד

pud – rosyjska jednostka masy równa 40 funtom (16,380496 kg)


צפֿון־קאָרעע

ביז אַהער האָט די זאַטע מערבֿ־וועלט, בראָש מיט אַמעריקע, זיך באַצויגן צו די נוקלעאַרע מעשׂים פֿון צפֿון־קאָרעע…

Poprzednio usatysfakcjonowany Zachód z Ameryką na czele przymykał oko na nuklearne poczynania Korei Północnej…


לידטעקסט

jid. ליד + טעקסט


לערנער

student – studiujący Torę lub inne święte księgi np. w jeszywie


גאָלפֿפּלאַץ

jid. גאָלף + פּלאַץ


מום

niekształtność, nieforemność, deformacja, zniekształcenie


אייראָפּעיִשער פּאַרלאַמענט

pl-אייראָפּעיִשער_פּאַרלאַמענט-yi-noun-m-~eu7x6


כּתיבֿה

pismo blokowe, pismo półtechniczne, litery drukowane (zwłaszcza hebrajskie) – pismo ręczne, pośrednie pomiędzy pismem zwykłym a technicznym stosowane do wypełniania formularzy w celu zwiększenia jego czytelności


שמאָנצעס

bzdury, androny, brednie, głupoty, głupstwa


פֿראַזעאָלאָגיזם

fʀazəɔlɔˈɡɪzm̩

די פֿראַזעאָלאָגיזמען פֿון דער פּוילישער שפּראַך


פֿראַזעאָלאָגיע

fʀazɛɔˈlɔgjɛ

fʀazəɔˈlɔɡjə

די פֿראַזעאָלאָגיע פֿון דער פּוילישער שפּראַך


ציקלאָטראָן

t͡sɪklɔˈtʀɔn


תּרבות

kultura osobista, dobre maniery, ogłada, grzeczność, poszanowanie dobrych obyczajów


שנה־טובֿה

hebr. שנה + טובה


כּלל־שפּראַך

(1.1) jid. כּלל + שפּראַך


פּאַלמע

ros. пальма, ukr. пальма, białor. пальма; por. pol. palma


תּחום־המושבֿ

ˌtxʊmhaˈmɔə̯ʃəv

strefa osiedlenia, granica osiedlenia (zachodnie obszary carskiej Rosji, na których wolno było mieszkać Żydom)

קיִעוו איז ביזן יאָר 1917 געווען ווי אַן אינדזל אין דעם רוסיש־ייִדישן „ים“ פֿון תּחום־המושבֿ.

Kijów do roku 1917 był niczym wyspa w rosyjsko-żydowskim „morzu” strefy osiedlenia.


פֿאַרזיכדיקייט

זיי רעדן וועגן דער פֿאַרזיכדיקייט.


אייקאַליפּט

די אייקאַליפּטן וואַקסן אין אויסטראַליע.


נאָטשל

דאָס נאָטשל איז זייער זיס.


לייטענאַנט

franc. lieutenant; lieu oznaczające "pozycję, funkcję" i tenant oznaczające "sprawować"; lieutenant oznaczałoby zatem osobą sprawującą swoją funkcję przy absencji przełożonego


זיגל

śwn. sigel < łac. sĭgillum → odcisk pieczęci, rzeźba na sygnecie, zrobnienie od łac. signum → wizerunek na pieczęci, pieczęć; por. niem. Siegel


פֿאָרזיצער

דער פֿאָרזיצער הייבט אָן די זיצונג נײַן אַ זייגער.

Prezes rozpoczyna spotkanie o dziewiątej.


ספּודניצע

זי האָט ליב די בלויע ספּודניצע.


דזשאַז

צי איר הערט דזשאַז


געוווינהייט

אַ געוווינהייט איז די צווייטע נאַטור.


סאַפאָשקעלע

פֿאַרקויפֿן די סאַפאָשקעלעך און פֿאָרן אויף די דראָשקעלעך, אַבי מיט דיר אין איינעם צו זײַן.

Sprzedać kozaczki, włóczyć się dorożkami, byle tylko z Tobą razem być.


שמאָך

Wariant: שמוך.

wyniosły / protekcjonalny uśmiech, uśmieszek

grymas, sztuczny / zastygły uśmiech, wykrzywiona twarz


חילוק

różnica, rozróżnienie, odróżnienie, odmienność, rozbieżność

עס איז אַ חילוק: צי מע ווייסט, וואָס מע רעדט, צי מע רעדט, וואָס מע ווייסט.

To różnica: czy się wie, co się mówi, czy się mówi, co się wie.


חבֿרשאַפֿט

(1.1) jid. חבֿר + ־שאַפֿט (chawer + -szaft)

(1.2) jid. חבֿר + ־שאַפֿט (chower + -szaft)

ˈxɔvəʀʃaftn̩

przyjaźń, koleżeństwo, przyjacielskie / koleżeńskie stosunki

ער זוכט ניט מער קיין חבֿרשאַפֿט מיט קיינעם פֿון די פֿריִערדיקע ווײַסע־חבֿרהניקעס.

On nie szuka już przyjaźni z żadnym z tych dawnych łobuzów.

חבֿרשאַפֿט איז שטאַרקער ווי ברודערשאַפֿט.

Przyjaźń jest silniejsza niż więzy braterskie.

(na uniwersytecie) stanowisko naukowo-dydaktyczne, etat naukowo-dydaktyczny


טאָמאַט

ukr. томат, ros. томат


פּאָרנאָגראַפֿיע

pɔʀnɔˈgʀafjɛ

pɔʀnɔˈɡʀafjə


שטעכל־חזיר

ˈʃtɛxl̩ˌxazəʀ

ˈʃtɛxl̩xaˌzɛɪ̯ʀɪm


קלמן

Mimo tradycyjnego zapisu sugerującego pochodzenie hebrajskie etymologia tego imienia jest niejasna.


שניאור

łac. senior(em) → starszy, zreinterpretowane później jako połączenie hebr. שני + אור (sznej + or) → dwa + światło

שניאור שימשעלביין איז געווען אַן אָרנטלעכער מאַן און האָט זײַן ברויט פֿאַרדינט מיט זײַנע הענט.

Sznejer Szimszelbejn był porządnym mężczyzną i na chleb zarabiał własnymi rękoma.


שאָבמעסער

jid. שאָבן + מעסער

nożyk do obierania warzyw i owoców, skrobaczka


וואַטן־מאַכער

jid. וואַטן + מאַכער


פּערעקופּשטשיק

ros. перекупщик

pɛʀɛˈkʊpʃʧik

pəʀəˈkʊpʃt͡ʃɪk


סינגאַפּור

מיט אַ האַלב יאָר צוריק האָט מען צונויפֿגעשטעלט אַ געזונט־קלאַסיפֿיקאַציע פֿון 145 לענדער. לויט אָט דער רשימה, איז סינגאַפּור געקרוינט ווי דאָס סאַמע געזונטע לאַנד.

Pół roku temu sporządzono klasyfikację zdrowotną 145 krajów. Według tej listy Singapur dzierży palmę pierwszeństwa

jest ukoronowany) jako najzdrowszy kraj.


בראָטיויך

jid. בראָטן + יויך


מיסטוואָרף

jid. מיסט + וואָרף


צעזעצעניש

t͡səˈzɛt͡sənɪʃ


אַטנטאַט

Wariant: אַטענטאַט (atentat).


אַטענטאַט

Wariant: אַטנטאַט (atntat).


נײַיאָר

jid. נײַ + יאָר

Niektóre źródła podają rodzaj męski, niektóre zaś – rodzaj nijaki. Nigdzie nie podaje się oboczności rodzajowej.

por. ראָש־השנה

מיר ווינטשן אַלע טײַערע צוהערערס און פֿרײַנד אַ גוט, זיס און געזונט נײַיאָר 5772!

Życzymy wszystkim drogim słuchaczom i przyjaciołom dobrego, słodkiego i zdrowego Nowego Roku 5772 (= 2011/2012)!


ביגדי־שבת

ˌbɪɡdəˈʃabəs

strój szabasowy, odświętne ubranie, świąteczny ubiór


פּידזשאַק

Jako liczbę mnogą słowniki podają פּידזשאַקן lub פּידזשאַקעס, ale nigdzie nie wskazuje się oboczności.


קלות־דעת

jid. קלות + דעת

brak powagi, bezmyślność, lekkomyślność, nierozsądek, nierozwaga, nieodpowiedzialność, beztroska


בלײַשטיין

jid. בלײַ + שטיין

ˈblaɛ̯ˌʃtɛɪ̯n


פּאָליאַנקע

zob. פּאָלאָנקע


פּאָלאָנקע

ukr. поло́нка, białor. палонка

Wariant: פּאָליאַנקע.


אײַנגעשוווירענער

ˈajngɛʃvɔjʀɛnɛʀ

ˈaɛ̯ŋɡəˌʃvɔə̯ʀənəʀ

przysięgły, sędzia przysięgły; lm ława przysięgłych, sąd przysięgłych


גיכשריפֿט

jid. גיך + שריפֿט


זינגליד

jid. זינגען + ליד

Niektóre słowniki podają oboczny rodzaj żeński.


אייבערבגד

jid. אייבער + בגד

ˈɛɪ̯bəʀˌbɛɡəd

ˈɛɪ̯bəʀˌbɡɔdɪm

odzież wierzchnia, okrycie wierzchnie, płaszcz, palto, kurtka


שמײַסער

(w łaźni) masażysta, łaziebny chłoszczący witkami


דיווערגענץ

dɪvəʀˈɡɛnt͡s


רעסטאָראַטאָרשע

ʀɛstɔʀaˈtɔʀʃɛ

ʀəstɔʀaˈtɔʀʃə

restauratorka, karczmarka, oberżystka, właścicielka gospody


רעסטאָראַטאָר

ʀɛstɔʀaˈtɔʀn

ʀəstɔʀaˈtɔʀn̩

restaurator, karczmarz, oberżysta, właściciel gospody


צאָם

Warianty: צאַם (cam), צוים (cojm).

Wariant: צאַם (cam).


צאַם

Warianty: צאָם (com), צוים (cojm).

Wariant: צאָם (com).


מאַניפֿאָרגע

Daniel Persky wspomina wyraz maniforga jako charakterystyczny dla jidysz używanego w Mińsku (lub ogólniej: na Białorusi).

podstęp, fortel, wybieg, sztuczka, chwyt, intryga, zasadzka


צוים

Warianty: צאַם (cam), צאָם (com).


קינדערלעך

por. niem. Kinderlein oraz niem. Kinderchen

Rzeczownik zdrobniały występujący wyłącznie w liczbie mnogiej. Niekiedy traktowany jako oboczna, nieregularna liczba mnoga od קינדל (kindl) lub קינדעלע (kindele).

dziatki, dziateczki, dzieciaczki, dzieciątka, dzieciąteczka, dziatwa

קינדערלעך!

און דער רבי לערנט קליינע קינדערלעך דעם אַלף־בית.

מעשׂהלעך פֿאַר קליינינקע קינדערלעך„ → „


לעמפּערטיכע

jid. לעמפּערט + ־יכע


ליגעמינע

Chodzi być może o konkretny rodzaj potrawy.


אויפּסן

Forma interpretowana także jako liczba mnoga od rzeczownika zbiorowego אויפּס (ojps).


אויבסט

Wyraz notowany ogółem w czterech wariantach: אויבס (ojbs), אויבסט (ojbst), אויפּס (ojps) oraz אויפּסט (ojpst).

por. t. אויפּסן (ojpsn)


אויפּס

por. t. אויפּסן (ojpsn)


אויפּסט

por. t. אויפּסן (ojpsn)


שוועריקייט

nie mylić z: שווערקייט → ciężkość

(cecha) trudność, uciążliwość, kłopotliwość

(rzecz lub okoliczność) trudność, przeszkoda, uciążliwość, kłopot, problem, lm tarapaty

די צווייטע שוועריקייט פֿאַר די קינדער איז געווען די שפּראַך. זיי האָבן בײַם אַרײַנטרעטן אין קלאַס פֿאַרשטאַנען אַזוי ווינציק רוסיש, אַז אַלע האָבן פֿון זיי געמאַכט חוזק – סײַ דער לערער, סײַ די חבֿרים.

Drugą trudnością dla dzieci był język. Wchodząc do klasy rozumiały tak niewiele rosyjskiego, że wszyscy z nich drwili – i nauczyciel, i koledzy.


עקזעמפּלאַר

ros. экземпляр, białor. экзэмпляр, ukr. екземпля́р

די ביכער מעג מען קויפֿן פֿאַר אַכט דאָלאַר אַ באַנד, נישט וויכטיק צי ס׳איז אַ ביכל פּאָעזיע, צי אַן עקזעמפּלאַר פֿון סטוטשקאָווס טויזנט־זײַטיקן „אוצר“.

Książki te można kupić po osiem dolarów za wolumin, nieważne, czy jest to tomik poezji, czy egzemplarz tysiącstronicowego „Tezaurusa” Stuczkowa.


געבורטסטאָג

jid. געבורט + טאָג

ɡəˈbʊʀtsˌtɔɡ

wyraz niezalecany, uważany za germanizm


טאָק

(2.1) śwn. tocke, por. niem. Docke, ale t. ros. токарь, ukr. токар, białor. токар, pol. tokarz


מאָסקווע

איין בחור אין מאָסקווע = איין זכר אין מאָסקווע

wariant: מאָסקעווע


טשיקאַוועס

Wariant: טשיקאַוועשטש (czikaweszcz).

atrakcja turystyczna, zabytek, ciekawostka, osobliwość


ייִדישער וויסנשאַפֿטלעכער אינסטיטוט

ˈjɪdɪʃəʀ ˈvɪsn̩ʃaftləxəʀ ɪnstɪˈtʊt

ˈjɪdɪʃəʀ ˈvɪsn̩ʃaftlɐxəʀ ɪnstɪˈtʊt

Żydowski Instytut Naukowy, JIWO, YIVO (oficjalna nazwa angielska: YIVO Institute for Jewish Research)

pl-ייִדישער_וויסנשאַפֿטלעכער_אינסטיטוט-yi-noun-D~H54noo


באָרט

(w złożeniach i frazach) pokład (statku)


די שוואַרצע פּינטעלעך

dɪ‿ˈʃvaʀt͡sə ˈpɪntələx

wariant: די שוואַרצע פּינטלעך (di szwarce pintlech)

pl-די_שוואַרצע_פּינטעלעך-yi-noun-wPWATi~W


דאָס פּינטעלע ייִד

dɔs‿ˈpɪntələ ˈjɪd

żydowska iskra w sercu, głębokie przywiązanie do judaizmu, kwintesencja żydowskiej tożsamości, istota żydowskości

דאָס פּינטעלע ייִד קען מען ניט אויסמעקן

Żydowskiej iskry w sercu nie da się zgasić.


ערגעצלאַנד

jid. ערגעץ + לאַנד

ˈɛʀɡət͡sˌland


שאָק

(1.1) ang. shock
(2.1) śwn. schoc, por. niem. Schock


שאָק

kopa, sześćdziesiąt sztuk, sześćdziesiątka


מעריבֿ

por. שחרית, מינחה


נאַרטע

(1.1) pol. narta
(1.2) ros. нарты, por. pol. narta

narta (lekkie, długie i wąskie sanie, do których zaprzęga się psy lub renifery)


שאַץ

Znaczenie skarb uważane jest za germanizm.

ocena, wycena, szacunek, szacowana wartość


שריפֿט

(1.1-4) śwn. schrift, por. niem. Schrift

pismo, charakter pisma, sposób pisania, ręka, dukt


האַקנקרייץ

jid. האַקן + קרייץ

ˈhakŋ̩ˌkʀɛɪ̯t͡s


גראָבער פֿליגל

ˈɡʀɔbəʀ ˈflɪɡl̩

prymitywny / ordynarny typ(ek), grubianin, gbur, prostak, cham


אָבשטשעסטווע

ros. общество

ˈɔpʃt͡ʃəstvə

wariant: אָבטשעסטווע

stowarzyszenie, zrzeszenie, związek, towarzystwo


גלאַנץ

blask, okazałość, świetność, wspaniałość, przepych, splendor, aureola


האַקן

(1.1-4) śwn. hacken, por. niem. hacken
(2.1-2) śwn. hāken, por. niem. Haken

wariant: האָקן (hokn)


טבֿיה

טבֿיה דער מילכיקער„ → „

Tewje Mleczarz”, „Dzieje Tewji / Tewjego Mleczarza” (powieść Szolema Alejchema


דעמאָגראַפֿיע

(1.1) pol. demografia, por. ros. демография, ukr. демографія, białor. дэмаграфія


וואָלט

(1.1) śwn. wellen (czas przeszły: wolte), por. niem. wollen

(2.1) ukr. вольт, białor. вольт, ros. вольт


שפּראַך־וויסנשאַפֿט

jid. שפּראַך + וויסנשאַפֿט, por. niem. Sprachwissenschaft


לאָז

(2.1-2) od jid. לאָזן, na wzór pol. niech, ros. пусть


פּיטסבורג

Pittsburgh (miasto w Pensylwanii, stolica hrabstwa Allegheny)

אינעם יאָר 1992, האָט ליטמאַן אימיגרירט מיט איר משפּחה קיין פּיטסבורג, פּענסילוועניע.

W roku 1992 Litman imigrowała ze swoją rodziną do Pittsburgha w Pensylwanii.


אונטערגאַנג

schyłek, kres, upadek, ruina, zniszczenie, załamanie się, zanik, zguba, zagłada


ווערטערקלאַס

zobacz też: Indeks:Jidysz - Słownictwo gramatyczne


וואָרטקלאַס

jid. וואָרט + קלאַס


שמואל

zobacz też: Indeks:Jidysz - Imiona

jedna z dwu ksiąg Starego Testamentu: Pierwsza Księga Samuela lub Druga Księga Samuela


ברעמעניע

Wariant: ברעם.


ברעמען

śwn. brā, por. niem. Braue, przest. niem. Braune


יובל

Nie mylić z יובֿל (jojwl).

wiwat, wiwatowanie, okrzyk(i) radości, rozradowanie, uciecha, radość, wesołość


סאָוס

(1.1) ros. соус, ukr. соус, białor. соўс

wariant: סאָס.


ספּינע

ukr. спина, białor. спіна, ros. спина


איבערזעצערין

od jid. איבערזעצער

ˈibɛʀzɛʦɛʀin

ˈɪbəʀˌzɛt͡səʀɪn


דימעט

wariant: דימענט

מיט אַ דימעט קען מען שנײַדן גלאָז.


ישו־הנוצרי

jɛjʃʊhaˈnɔjʦʀi

ˌjɪʃʊhaˈnɔə̯t͡sʀɪ

אפֿשר זײַן בעסט ליטעראַריש ווערק, האָט דער דאָזיקער ראָמאַן באַשריבן ישו־הנוצרי ווי אַ מין אוראַלטן ייִדישן צדיק.

Jego bodaj najlepsze dzieło literackie, ta właśnie powieść opisywała Jezusa Chrystusa jako swego rodzaju prastarego, żydowskiego męża świątobliwego.


אַלבאַנער

od jid. אַלבאַניע


אַלבאַנערין

od jid. אַלבאַנער


שמים־פּנימל

ʃɔˈmaɪmˌpɛnəml̩

świętoszkowaty hipokryta, obłudny świętoszek, religijny obłudnik, ktoś fałszywy / nieszczery


ראָמאַנטיקערין

od jid. ראָמאַנטיקער

ʀɔˈmantɪkəʀɪn


פֿאַרהיטונג

zapobieganie, prewencja, profilaktyka, zabezpieczenie, ochrona


הענגשלאָס

(1.1) jid. הענגען + שלאָס, por. niem. Hängeschloss


יאָרצײַט־ליכט

jid. יאָרצײַט + ליכט

ˈjɔʀt͡saɛ̯tˌlɪxt

świeczka zaduszna/wypominkowa, znicz zapalany w rocznicę śmierci


איזם

און דאָ קומען אַלע נײַסטע ליטעראַרישע „איזמען“ פֿון באַזונדערע וועגן זיך צונויף אויף איין פּונקט.

I tu schodzą się osobne drogi wszystkich najnowszych literackich „izmów” w jednym punkcie.


ספּאָרטלערקע

od jid. ספּאָרטלער


ספּאָרטזאַל

jid. ספּאָרט + זאַל

איר זאָלט אָפֿט גיין אין אַ ספּאָרטזאַל, און דאָרט מאַכן גימנאַסטיק.

Powinniście często chodzić na salę gimnastyczną i tam uprawiać gimnastykę.


סענאַטאָרשע

od jid. סענאַטאָר


ספּאָרט

מיט וואָסער מין ספּאָרט פֿאַרנעמט איר זיך?


לאָרבערקראַנץ

śwn. lōrber + kranz, por. niem. Lorbeerkranz

ˈlɔʀbɛʀkʀanʦ

ˈlɔʀbəʀˌkʀant͡s

לייג ניט אויף דײַן קאָפּ קיין לאָרבערקראַנץ, זאָלן דאָס טאָן אַנדערע.

Nie wkładaj sobie na głowę wieńca laurowego, niech to zrobią inni.


באָטשן

Warianty: באָטשאַן (boczan), בוטשאַן (buczan).


בוטשאַן

ukr. боцян, białor. бацян

Warianty: באָטשן (boczn), באָטשאַן (boczan).


בושעליכע

jid. בושל + ־יכע, por. ukr. буслиха


בושיק

pol. busiek (→ bociek, bocian), por. ukr. бузько


זשאַבעניק

od jid. זשאַבע


מילכגלאָז

jid. מילך + גלאָז

matowe / mleczne / nieprzeźroczyste szkło


חושך־מצרים

ˌxɔə̯ʃəxmɪt͡sʀaˈɪm

egipskie ciemności, nieprzenikniony mrok, nieprzejrzana ciemność, ciemno, choć oko wykol, ciemno jak w grobie


האַרמאָשקע

ukr. гармошка


האַרמאָניק

białor. гармонік; por. niem. Harmonika, pol. harmonijka


האַרמאָניום

(1.2) mylna interpretacja znaczenia (1.1), przez pomieszanie z jid. האַרמאָניע


גלאָזוואַרג

zbiorowo wyroby / artykuły szklane, szkło


שויבווישער

jid. שויב + ווישער

ˈʃɔə̯bˌvɪʃəʀ


ציגאַרשפּיץ

jid. ציגאַר + שפּיץ

t͡sɪˈɡaʀˌʃpɪt͡s


שײַבל

zdrobn. od śwn. schībe, por. śwn. schībelīn, śwn. schībelach


אויסגערייכערטע ליולקע

ˈɔjsgɛʀɛjxɛʀtɛ ˈʎʊʎkɛ

ˈɔə̯zɡəˌʀɛɪ̯xəʀtə ˈʎʊʎkə

ktoś otrzaskany / obeznany / wytrawny, stary wyga, (stary) wyjadacz, szczwana / chytra bestia

pl-אויסגערייכערטע_ליולקע-yi-noun-4u6Owgiw


גערייכערטע ליולקע

gɛˈʀɛjxɛʀtɛ ˈʎʊʎkɛ

ɡəˈʀɛɪ̯xəʀtə ˈʎʊʎkə


יהושע

imię męskie Jozue, Jezus, Jeszua, Jehojszue, Jeszue


יצחק

אוי!!!“ האָט ר׳ יצחק מיט אַ שווערן זיפֿץ אַראָפּגעלאָזט זיך אויף אַ שטול, „געלויבט זאָל זײַן דײַן ליבער נאָמען, גאָט אין הימל!!!“ → „

Ach!!!” – reb Jicchok z ciężkim westchnieniem osunął się na krzesło. „Pochwalone niech będzie twoje najdroższe imię, Boże w niebiosach!!!”


חנה

נאָך איר גייט נאָך די קעכין, וואָס מע רופֿט זי חנה, מיט אַ גרויסן בעקן.

Za nią idzie jeszcze kucharka, którą zwą Chane, z wielką tacą.


בטוח

hebr. בטוח (batuach); źródłosłów dla niem. betucht → nadziany, majętny

człowiek zasługujący na zaufanie, ktoś pewny / wiarygodny / niezawodny / solidny


אַבֿרם

Abram, pierwotne imię patriarchy Abrahama


אַבֿרהם

najczęściej podawana jest wymowa /avˈʀɔm/, ale niekiedy podaje się obocznie także /avˈʀɔhɔm/ lub /avˈʀɔɛm/

por. אַבֿרם (awrom)


שעפּטש

od jid. שעפּטשען

קען זײַן אַז דאָס לייענען די ייִדישע שורות איז געווען פֿאַר דעם פּענסיאָנירטן מויערער טאַקע ווי דאָס אײַנאָטעמען זויערשטאָף, אַ שעפּטש פֿון אַ לעבן וואָס איז שוין פֿאַרבײַ.

Możliwe, że czytanie tych jidyszowych wersów było dla tego emerytowanego murarza niczym wdychanie tlenu, szept życia, które już minęło.


יאָנץ

dureń, głupek, głupiec, tępak, matoł, bałwan, przygłup


וועלטטייל

jid. וועלט + טייל


יתום

קײַלעכדיקער יתום

całkowity sierota (nie mający ani matki, ani ojca)


ליק

zaułek, zakątek, uliczka, (wąskie) przejście, pasaż


סאָציאָלאָגיע

sɔt͡sjɔˈlɔɡjə


טאַטויִרונג

jid. טאַטויִרן + ־ונג

אין פּוילן האָט מען לעצטנס אַנטדעקט מכשירים פֿאַר טאַטויִרונג פֿון אוישוויץ בירקענאַו. די מכשירים האָבן שפּילקעס, וואָס מען האָט אײַנגעפּרעסט אין דער הויט פֿון די קאַצעטלער.

W Polsce odkryto ostatnio narzędzia do tatuażu z Auschwitz-Birkenau. Narzędzia te mają igły, które przyciskano do skóry więźniów obozu.


אַלעע

niem. Allee, por. białor. алея, ros. аллея, pol. aleja


פֿוילקייט

jid. פֿויל + ־קייט


טאַקטיק

אָבער וואָס גענוי מיינט אָט די „נײַע טאַקטיק“ האָט ער נישט דערקלערט.

Ale co dokładnie oznacza ta „nowa taktyka”, to nie wyjaśnił.


לייקע

białor. лейка, ros. лейка, por. ukr. лійка, pol. lejek

nie mylić z: לאהקע (lejke), zdrobn. od imienia jid. לאה (leje)


סאָוועטן־פֿאַרבאַנד

פֿאַרבאַנד פֿון סאָוועטישע סאָציאַליסטישע רעפּובליקן

פֿאַרבאַנד סאָוועטישע סאָציאַליסטישע רעפּובליקן


טאַדזשיקיסטאַן

ros. Таджикистан


לייביכע

jid. לייב + ־יכע


בנימין

אָט דער בנימין איז געווען איר איינציקע נחמה אויף דער וועלט.

Ten właśnie Benjomen był jej jedyną pociechą na tym świecie.


זלמן

hebr. שלמה (szlomo), ale por. t. śwn. Salman

זלמן דער שענקער האָט אים געהאָלפֿן אַרויפֿלייגן דאָס פֿעסל ווײַן אויפֿן וואָגן.

Zalmen szynkarz pomógł mu załadować beczułkę wina na wóz.


מאיר

מאָלט אײַך וויפֿל זילבער, וויפֿל גוטס האָט מאירס מוטער אַרויסגענומען פֿון די קאַסטנס!

Wyobraźcie sobie, ile srebra, ile dóbr wyjęła matka Mejera z tych skrzyń!


יאָסל

יאָסל האָט זיך לאַנג ניט געמוטשעט אויף דער וועלט: ער האָט פֿאַר צרות אָנגעהויבן טרינקען, האָט אָפּגעלעבט צוויי יאָר, און איז געשטאָרבן.

Josl nie męczył się długo na tym świecie: zaczął ze zmartwień pić, pożył dwa lata i umarł.


יאַנקל

zdrobn. od jid. יעקבֿ
źródłosłów dla pol. Jankiel

וואָרעם פֿאַר וועמען, איך בעט אײַך, זאָל טאַקע יאַנקל יונעווערס זון גיין שלאָגן זיך מיט זײַנע אייגענע ברידער פֿון קראָקע מיט לעמבעריק? פֿאַר פֿאָניען?

Bo za kogo, proszę ja was, syn Jankla Junewera ma się akurat iść bić ze swymi własnymi braćmi z Krakowa i Lwowa? Za Moskala?


אָדר

adar (szósty miesiąc w żydowskim kalendarzu świeckim, a dwunasty w religijnym)


קירך

Kościół (wspólnota, instytucja), protestancki

אָבער גלײַכצײַטיק איז דער פּויפּסט נישט נאָר דער ראָש פֿון דער קירך, נאָר דער ראָש פֿון אַ מדינה – פֿון וואַטיקאַן.

Ale jednocześnie papież jest nie tylko głową Kościoła, lecz również głową państwa – Watykanu.


מאָלדעווע

nie mylić z: מאָלדאָווע, nie mylić z: מאָלדאַוויע


בייגן

por. śwn. biegen (> niem. biegen) oraz śwn. böugen (> niem. beugen)


טעמפּעראַטור

(podwyższona / wysoka) temperatura, gorączka


חרם דרבינו גרשם

z hebr., dosł. → klątwa naszego nauczyciela Gerszoma

ˈxɛjʀɛm dɛʀaˈbɛjnʊ ˈgɛʀʃɛm

ˈxɛɪ̯ʀəm dəʀaˈbɛɪ̯nʊ ˈɡɛʀʃəm

Chodzi o klątwę, jaką rabin Gerszom obłożył tych, którzy czytają bez pozwolenia cudze listy, tych, którzy biorą sobie więcej niż jedną żonę, i tych, którzy rozwodzą się bez zgody żony.

Ortografia i wymowa za słownikiem Stuczkowa i jego wersją transkrybowaną. Inne warianty zapisu (ze słowników nieposługujących się normą YIVO): חרם דרבנו גרשום lub חרם־דרבנו־גרשם. Inna wymowa: chejrem drabejnu gejrszom lub chejrem-derabenu-gerszom.

klątwa rabina Gerszoma, nałożona na poligamistów, na domagających się rozwodu bez zgody obu stron oraz na czytających cudzą korespondencję


באָסניע־הערצעגאָווינע

ˈbɔsnʲɛ hɛʀʦɛgɔˈvinɛ

ˈbɔsnʲə həʀt͡səɡɔˈvɪnə

pl-באָסניע־הערצעגאָווינע-yi-noun-ArLPkfk3


באַקטעריאָלאָגיע

baktəʀjɔˈlɔɡjə


טאָגצײַטונג

jid. טאָג + צײַטונג, por. niem. Tageszeitung

ˈtɔkˌt͡saɛ̯tʊŋɡ

אַחוץ דעם, האָט ער רעדאַקטירט די איינציקע ייִדישע טאָגצײַטונג אין רומעניע, „אונדזער צײַט‟.

Oprócz tego redagował jedyny dziennik jidyszowy w Rumunii, „Nasz Czas”.


פּערו

דער אַמאַזאָן פֿליסט אַרויס פֿון די אַנדן־בערג, שנײַדט דורך פּערו און גאַנץ בראַזיל און פֿאַלט אַרײַן אין אַטלאַנטיק.

Amazonka wypływa z Andów, przecina Peru i całą Brazylię i wpada do Atlantyku.


טאָגבלאַט

jid. טאָג + בלאַט, por. niem. Tageblatt oraz niem. Tagesblatt

אין 1904 איז אין לעמבערג געשאַפֿן געוואָרן די ציוניסטיש אָריענטירטע טעגלעכע צײַטונג „לעמבערגער טאָגבלאַט“.

W 1904 została utworzona we Lwowie syjonistycznie zorientowana gazeta codzienna „Dziennik Lwowski”.


יוגנט

פֿאַר וואָס קאָן ער ניט געניסן פֿון דער זיסער יוגנט, גלײַך מיט אָט די אַלע יונגע מענטשן?

Dlaczego nie może się on cieszyć tą słodką młodością, na równi z tymi oto wszystkimi młodymi ludźmi?

איר זײַט נאָך אַ יוגנט, און אײַער מזל קאָן קיינער נישט וויסן.

Jesteście jeszcze młodymi ludźmi i waszego losu nikt znać nie może.


זשומזשע

od jid. זשומזשען


ערדבין

jid. ערד + בין


סך

Wyraz w samodzielnym użyciu praktycznie nie występuje. Zdecydowana większość słowników notuje go wyłącznie w wymienionych wyżej związkach frazeologicznych.


יעקבֿ

צווישן די אַנדערע ייִדיש־רעדער איז געווען אַ ייִדיש־רעדנדיקער ישׂראלי, יעקבֿ פֿינקלשטיין, וועלכער אַרבעט אינעם קולטור־אָפּטייל פֿון דער ישׂראלדיקער אַמבאַסאַדע אין וואַרשע.

Wśród pozostałych osób mówiących w jidysz był jidyszojęzyczny Izraelczyk, Jankew Finklsztejn, który pracuje w wydziale kulturalnym ambasady izraelskiej w Warszawie.


מגן־דוד

hebr. מגן דוד (magen dawid) → dosł. tarcza Dawida

ˌmɔɡŋ̩ˈdɔvəd

ˌmɔɡŋ̩ˈdɔvədn̩

ערשט נישט לאַנג קומט מיר אָן אַ בריוו פֿון אַ ישיבֿה פֿון ירושלים. אַ שיינער בריוו, מיט אַ מגן־דוד, מיט אַ שטעמפּל און מיט חתימות פֿון רבנים.

Właśnie niedawno przychodzi do mnie list z jesziwy w Jerozolimie. Piękny list, z gwiazdą Dawida, z pieczęcią i z podpisami rabinów.


ראַבינער

דעם 6־טן סעפּטעמבער פֿון 1848 איז אין לעמבערג פּלוצעם געשטאָרבן דער באַקאַנטער ליבעראַלער ראַבינער אַבֿרהם כּהן (קאָן).

Dnia szóstego września 1848 zmarł nagle we Lwowie znany liberalny rabin Abraham Kohn (Kon).

w carskiej Rosji rabin urzędowy („państwowy”, „kazionny”)

איך בין אַ מאָל געווען אַ ראַבינער. אַ ראַבינער, נישט קיין רבֿ. דאָס הייסט, טאַקע אַ רבֿ, נאָר אַ „קאַזיאָנער“…

Byłem kiedyś rabinem. Nowoczesnym rabinem, nie żadnym rabinem tradycyjnym. To znaczy, w istocie tradycyjnym rabinem, tyle że „urzędowym”…


שטימבענדער

jid. שטים + בענדער, por. niem. Stimmbänder

ˈʃtɪmˌbɛndəʀ

wiązadła / więzadła głosowe, struny głosowe

בײַ שטימיקע קאָנסאָנאַנטן – ב, ג, ד אאַז״וו – וויברירן די שטימבענדער; בײַ אומשטימיקע, ווידער – ט, פּ, ק אד״גל – וויברירן זיי נישט.

Przy spółgłoskach dźwięcznych – b, g, d itd. – drgają wiązadła głosowe; przy bezdźwięcznych z kolei – t, p, k itp. – nie drgają.


געאָגראַפֿיע

צי איר מיינט טאַקע, אַז ווי באַלד איך קען ניט קיין געאָגראַפֿיע, אַזוי בין איך שוין גאָר אַ בהמה און פֿאַרשטיי שוין גאָרניט?

Czy wy naprawdę myślicie, że skoro nie znam geografii, to jestem już całkowitym durniem i nie rozumiem już niczego?


faʀˈband fʊn sɔˈvɛtiʃɛ sɔʦjaˈlistiʃɛ rɛpʊbˈlikn

faʀˈband fʊn‿sɔˈvɛtɪʃə sɔt͡sjaˈlɪstɪʃə rəpʊbˈlɪkŋ̩

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

pl-פֿאַרבאַנד_פֿון_סאָוועטישע_סאָציאַליסטישע_רעפּובליקן-yi-noun-rXyx7RAd


פֿאַראייניקטע נאַציעס

pl-פֿאַראייניקטע_נאַציעס-yi-noun-Rk3w~3~b


יוסף

אין אָנהייב האָט יוסף הצדיק געהאַט אַ גליקלעכע קינדהייט און יוגנט אַרום דעם טאַטן אין זײַן הויז אין ארץ־ישׂראל.

Na początku Józef bogobojny miał szczęśliwe dzieciństwo i młodość przy ojcu, w jego domu w Palestynie.

אַן ערן־אײַנוווינער פֿון דער שטאָט איז דער איינציק־פֿאַרבליבענער ייִדישער שרײַבער אין אוקראַיִנע – יוסף בורג.

Honorowym obywatelem tego miasta jest jedyny pozostały pisarz jidyszowy na Ukrainie – Josef Burg.


מיטשולדיקער

jid. מיט־ + שולדיקער

ˈmɪtˌʃʊldɪkəʀ

współwinny, współsprawca, wspólnik (przestępstwa)


סטראָנגע

białor. стронга, por. pol. pstrąg, dłuż. pstruga, głuż. pstruha

צווישן אַנדערע פֿיש קען מען אויך באַשטעלן הערינג און סטראָנגע.

Spośród innych ryb można też zamówić śledzia i pstrąga.


חנהלע

imię żeńskie Ania, Anusia, Anula, Andzia, Hania, Haneczka, Hanusia, Hanula, Chanele

איין שטיקל נחת וואָלט איך געהאַט פֿון מײַן קלענערער טאָכטער, פֿון מײַן חנהלען.

Jedyną odrobinę radości miałabym z mojej młodszej córki, z mojej Chanele.


קאַנאַדערין

od jid. קאַנאַדער


קאַנאַדער

od jid. קאַנאַדע


גרוזינער

od jid. גרוזיע

די גרוזינער האָבן אָבער אויך אַ לאַנגע געשיכטע פֿון נאַציאָנאַלער אומאָפּהענגיקייט.

Gruzini mają jednak także długie dzieje narodowej niepodległości.


גרוזינערין

od jid. גרוזינער


צאָלבאַנק

jid. צאָלן + באַנק → dosł. ława płatnicza


עטיאָפּיערין

od jid. עטיאָפּיער


עטיאָפּיער

od jid. עטיאָפּיע


וויילזער

od jid. וויילז


מיזמור

psalm, hymn (religijny), pieśń (religijna)

pretensje, wyrzuty, wymówki, zarzuty, oskarżenie


בירעבידזשאַן

ros. Биробиджан

bɪʀəbɪˈd͡ʒan

wariant: ביראָבידזשאַן

por. ייִדישע אויטאָנאָמע געגנט

דאָס איז געווען דאָס ערשטע קינסטלערישע בוך אויף ייִדיש, וואָס איז פֿאַרעפֿנטלעכט געוואָרן אין ביראָבידזשאַן (תּחילת האָט מען אָפֿט גענוצט דעם אויסלייג „בירעבידזשאַן“).

To była pierwsza artystyczna książka w jidysz, która została opublikowana w Birobidżanie (początkowo używano często pisowni „Birebidżan”).


וויילזערין

od jid. וויילזער


וועלש

אַזוי ווי אַנדערע וועלשן, האָט דער דאָזיקער פֿיש נישט קיין ליסקעס.

Tak jak i inne sumy, ta oto ryba nie ma łusek.


פֿרײַנדין

śwn. vriundin → przyjaciółka, ukochana, por. niem. Freundin


פֿרײַנטל

od jid. פֿרײַנט

wyraz używany zwykle tylko w powyższym związku frazeologicznym

por. פֿרײַנדלעך


שמעון

איך רעכן, פּאַפּאַ, אַז דו וועסט נישט האָבן גאָרנישט קעגן דעם, וואָס מײַן חבֿר שמעון וועט בלײַבן בײַ מיר איבער פּסח.

Tato, liczę, że nie będziesz miał nic przeciwko temu, iż mój przyjaciel Szymon zostanie u mnie w czasie Paschy.


עגיפּטן

די מערבֿדיקע און אַראַבישע אַלכעמיע שטאַמט, אַ פּנים, פֿון עגיפּטן.

Zachodnia i arabska alchemia wywodzi się zapewne z Egiptu.


טשעך

ס׳איז ניט קיין סוד – די אויספֿרעגן ווײַזן עס, אַז די טשעכן זײַנען זייער פֿרײַנדלעך צו ייִדן.

To żaden sekret – sondaże pokazują, że Czesi są bardzo przyjaźni względem Żydów.


טשעכײַ

זײַן טאַטע האָט געשטאַמט פֿון טשעכײַ און האָט אים אויסגעלערנט דײַטש.

Jego ojciec pochodził z Czech i nauczył go niemieckiego.


לאַטײַנער

od jid. לאַטײַן


סלאָווענערין

od jid. סלאָווענער


פֿעסטיוואַל

אינעם פֿעסטיוואַל האָבן זיך באַטייליקט געסט פֿון די בעסטע ליאַלקע־טעאַטערס אין דער וועלט, אַרײַנגערעכנט פֿון שפּאַניע, איטאַליע, סלאָוועניע און קראָאַטיע.

W festiwalu wzięli udział goście z najlepszych teatrów lalkowych na świecie, w tym z Hiszpanii, Włoch, Słowenii i Chorwacji.


סלאָוואַק

ros. словак, ukr. словак


סלאָוואַטשקע

ros. словачка, ukr. словачка, pol. Słowaczka


פֿײַנדלעכקייט

od jid. פֿײַנדלעך

wrogość, nieprzyjaźń, wrogie nastawienie / działanie, niechęć


סלאַוו

זינט דעמאָלט און ביזן הײַנטיקן טאָג פֿירן די ייִדן און סלאַוון אַן אינטענסיוון קולטורעלן דיאַלאָג.

Od tego czasu po dzień dzisiejszy Żydzi i Słowianie prowadzą intensywny dialog kulturowy.


פֿײַנדשאַפֿט

wrogość, nienawiść, nieprzyjaźń, niechęć


סלאַווין

od jid. סלאַוו


סלאַוויאַנקע

ros. славянка, białor. славянка


סלאַוויזם

slawizm, słowianizm, w szczególności wyraz słowiański używany w jidysz, ale nieprzyswojony, odczuwany jako obcy


זייגער־באָמבע

jid. זייגער + באָמבע


בערלינער

od jid. בערלין

ער איז אַ בערלינער, אָבער איצט וווינט ער אין וואַרשע.

On jest berlińczykiem, ale teraz mieszka w Warszawie.


חתן־כּלה

zaręczeni, narzeczeni, narzeczona i narzeczony, (w kontekście ślubu) państwo młodzi, młoda para, pan młody i panna młoda, oblubieniec i oblubienica, nowożeńcy

חתן־כּלה גיבן זיך הײַנט אָפּ זייער אַ סך מיטן פּלאַנירן די חתונה, כּדי אַלץ זאָל זײַן פֿונעם שענסטן און פֿונעם בעסטן.

Obecnie narzeczeni zajmują się bardzo intensywnie planowaniem ślubu, tak aby wszystko było jak najpiękniej i jak najlepiej.


ברוך

por. בראָך


פּאַטריאָטיזם

דער אימפּעראַטאָר אַליין האָט געלויבט דעם פּאַטריאָטיזם און בראַווקייט פֿון די ייִדישע סאָלדאַטן.

Sam cesarz pochwalił patriotyzm i odwagę żydowskich żołnierzy.


שאָול

ערשט די דרײַ מלכים: שאָול, דוד און שלמה, האָבן באַוויזן צו פֿאַראייניקן די שבֿטים און פֿאַרוואַנדלען ארץ־ישׂראל אין איין מלוכה.

Dopiero ci trzej władcy: Saul, Dawid i Salomon zdołali zjednoczyć plemiona i przekształcić Palestynę w jedno królestwo.


מאַנצביל

די מאַנצבילן האַקן אונטער בײַ די פֿרויען די פֿליגל און זאָגן דערנאָך, אַז יענע זײַנען ניט קיין מלאָכים.

Mężczyźni podcinają kobietom skrzydła, a potem mówią, że nie są one aniołami.


אַריסטאָקראַטקע

od jid. אַריסטאָקראַט


אַריה

zwykle nadawane w połączeniu z imieniem לייב (Lejb)


רבֿקה

imię żeńskie Rebeka, Ryfka, Riwka, Riwke

אַ מלמד פֿון נעזוויזש זאָל ראָמאַנסירן מיט אַ דינסטמיידל רבֿקה; ער זאָל שרײַבן הייסע בריוולעך, און זי זאָל זינגען זיסע לידלעך.

Nauczyciel z Nieświeża romansuje podobno ze służącą Ryfką; on ponoć pisze gorące liściki, a ona ponoć śpiewa słodkie piosenki.


נואפֿטע

jid. נואף + ־טע


אסתּר

zobacz też: פּורים

שטייענדיק אויף דער שוועל, האָט זיך יאָסעלע נאָך אַ מאָל אומגעקערט מיטן פּנים צו אסתּרן און האָט איר געזאָגט נאָך אַ מאָל „זײַ געזונט“.

Stojąc na progu, obrócił się Josele jeszcze raz twarzą do Ester i powiedział jej jeszcze raz: „Bądź zdrowa”.


סאָציאָלאָגין

sɔt͡sjɔˈlɔɡɪn


שאָף

ער איז געווען, זאָגט מען, אַזאַ גבֿיר און האָט געהאַט אַזוי פֿיל בהמות מיט שאָף מיט ציגן, אַז ס׳איז געווען אוממעגלעך, מע זאָל זיי מעלקן.

Był, jak powiadają, takim bogaczem i miał tyle krów i owiec, i kóz, że niemożliwe było, aby je wydoić.


בחינה

sprawdzenie, kontrola, badanie, test, próba

pojęcie, rozumienie, aspekt, wyobrażenie, ujęcie, koncepcja


גיבורטע

jid. גיבור + ־טע


בעריכע

jid. בער + ־יכע


העלפֿאַנדיכע

jid. העלפֿאַנד + ־יכע


לאָסיכע

jid. לאָס + ־יכע


וואָלפֿיכע

jid. וואָלף + ־יכע


פּאָץ

wyraz określany jako potoczny lub jako wulgarny

/ idiota, dureń, imbecyl, cymbał, głupek, fujara


מיקראָסקאָפּ

מיט דער הילף פֿון עלעקטראָנישע מיקראָסקאָפּן, האָבן די וויסנשאַפֿטלער שוין לאַנג געקאָנט אָבסערווירן איינצלנע מאָלעקולן און אַפֿילו אַטאָמען.

Za pomocą mikroskopów elektronowych naukowcy mogli już od dawna obserwować pojedyncze cząsteczki, a nawet atomy.


שדיכע

jid. שד + ־יכע

אונטערן שטיין איז פֿאַראַן אַ לאָך, וואָס פֿירט אין אַ וואַלד, וווּ עס שטייט דאָס הויז פֿון דער שדיכע.

Pod kamieniem znajduje się dziura, która prowadzi do lasu, gdzie stoi dom tej diablicy.


פּלאַטין

niem. Platin, białor. плятына, pol. platyna


דין־תּורה

hebr. דין־תורה (din-tora)
źródłosłów dla pol. dintojra


דונײַ

ros. Дунай, ukr. Дуна́й, białor. Дунай, por. pol. Dunaj

מענטשן אין אונגאַרן בויען אַ צײַטווײַליקע דאַמבע בײַם דונײַ־ברעג, 150 קילאָמעטער פֿון בודאַפּעשט, כּדי צו באַשיצן די געגנט פֿון דער קומענדיקער פֿאַרפֿלייצונג.

Ludzie na Węgrzech budują tymczasową groblę nad brzegiem Dunaju, 150 kilometrów od Budapesztu, aby chronić okolicę przed nadchodzącą powodzią.


מחלוקה

kłótnia, sprzeczka, spór, waśń, zatarg, zwada, niezgoda


אוקראַיִנערין

jid. אוקראַיִנער + ־ין


פּרעשבאָריק

נישט קיין כּרך, נאָר דורך די הונדערטער יאָרן וואָס סלאָוואַקײַ האָט געהערט צו אונגערן איז פּרעשבאָריק געווען אַ וויכטיקע שטאָט.

Żadna to metropolia, ale przez te setki lat, gdy Słowacja należała do Węgier, była Bratysława ważnym miastem.


קײַגומי

jid. קײַען + גומי

סטאַשקע־בוימל העלפֿט בײַם אַרויסשלעפּן קײַגומי, וואָס איז אײַנגעקלעפּט געוואָרן אין די האָר.

Olej arachidowy pomaga przy wyciąganiu gumy do żucia, która się wkleiła we włosy.


סטאַשקעשמיר

jid. סטאַשקע + שמיר

ˈstaʃkəˌʃmɪʀ

דער דורכשניטלעכער אַמעריקאַנער עסט אַן ערך 2500 שניטקעס מיט סטאַשקעשמיר און אײַנגעמאַכטס נאָך איידער ער פֿאַרענדיקט די מיטלשול.

Przeciętny Amerykanin zjada około 2500 kanapek z masłem orzechowym i galaretką, jeszcze zanim ukończy szkołę średnią.


סטאַשקע

jid. פֿיסטאַשקע < pol. fistaszek < ros. фисташка

orzeszek ziemny / arachidowy, arachid, fistaszek


געבײַדע

פֿון ווײַטן, רעכטס, זעט מען אַרויס די שטוב, אַ דאָרפֿישע געבײַדע מיט אַ פּריזבע.

W oddali, po prawej, widać dom, wiejski budynek z przyzbą.


סאַבליטאַש

pol. szabeltas (t. szabeltasz, sabeltasz) < niem. Säbeltasche

por. סאָבילטאַזש

portfel, pugilares, teczka, torba, futerał, szabeltas


לאהקע

jid. לאה + ־קע

nie mylić z: לייקע (lejke)


געשלעכט

słowniki podają zwykle rodzaj nijaki, rzadziej męski, natomiast liczbę mnogą jako געשלעכטער (geszlechter), wyjątkowo געשלעכטן (geszlechtn)


גלײַכהייט

jid. גלײַך + ־הייט

ˈɡlaɛ̯xhɛɪ̯t

por. גלײַכקייט

הײַנט שרײַבט זי פֿון אַ נײַעם לעבן, וואָס וועט גיך אײַנטרעטן אין גאַנצן לאַנד, אַ לעבן פֿון פֿרײַהייט, פֿון גלײַכהייט – קאָנסטיטוציע!

Dzisiaj pisze ona o nowym życiu, które szybko wkroczy do całego kraju, o życiu w wolności, w równości – o konstytucji!


אַ הונט אויף היי

por. pol. pies na sianie, ukr. собака на сіні / ukr. пес на сіні, białor. сабака на сене, ros. собака на сене

a‿ˈhʊnt ɔə̯f‿ˈhɛɪ̯


שטיבל

מיר דערזעען פֿאַר זיך אַ גאַס, און נאָך אַ גאַס. אַ ווײַסן קלויסטער, גערטנער, הויפֿן, שטיבלעך.

Zauważamy przed sobą ulicę i jeszcze jedną ulicę. Biały kościół, ogrody, podwórka i domki.

און ווי נאָר דאָס מיידל האָט זיך באַוויזן, אַזוי איז ליכטיק געוואָרן דאָס גאַנצע שטיבל, מיטן גאַנצן הקדש.

I jak tylko dziewczyna się pojawiła, wówczas rozświetliła się cała izdebka, wraz z całym przytułkiem.

sztybel, niewielki chasydzki dom modlitwy, chasydzka synagoga/bóżnica


לייען־צייכן

jid. לייענען + צייכן → czytać + znak, oznaczenie, por. niem. Lesezeichen

ˈlɛɪ̯ənˌt͡sɛɪ̯xn̩


תּל־אַבֿיבֿ

hebr. תל אביב


קורצע ראיה

ˈkʊʀt͡sə ˈʀɪə


ווײַטע ראיה

ˈvaɛ̯tə ˈʀɪə


נידעריקע ראיה

ˈnidɛʀikɛ ˈʀiɛ

ˈnɪdəʀɪkə ˈʀɪə


שיטערטייג

jid. שיטער + טייג → dosł. rzadkie ciasto

ˈʃɪtəʀˌtɛɪ̯ɡ


זאַקאַלעץ

pol. zakalec, ukr. зака́лець (zakáłeć), białor. зака́лец (zakálec)


נפֿתּלי

Naftali, Neftali (jedno z plemion Izraela)


וואַגינע

łac. vāgīna, por. niem. Vagina, pol. wagina


ווײַסלשטאָף

jid. ווײַסל + שטאָף

ˈvaɛ̯sl̩ʃtɔf


טאָרף

niem. Torf, pol. torf, ukr. торф, białor. торф, ros. торф


קרים

(1-2) od jid. קרימען
(3.1) pol. Krym, ukr. Крим, ros. Крым

zniekształcenie, wykrzywienie, skrzywienie, zgięcie, wygięcie

wykrzywienie twarzy, skrzywienie się, grymas, skrzywiona mina


קרים

występuje głównie w podanym frazeologizmie


קרים

פֿון דעמאָלט אָן, דאָס הייסט, פֿון דער ערשטער מלחמה אָן, בין איך שוין קיין קרים מער ניט געפֿאָרן

Od tego czasu, to znaczy od pierwszej wojny, już więcej na Krym nie jeździłem (…


שניטקע

jid. שניט + ־קע, por. śwn. snite (> niem. Schnitte) oraz pol. kanapka