salus populi suprema lex

źródło: Cyceron, O prawach

por. salus aegroti suprema lex

por. sacra populi lingua est

dobro ludu (niech będzie) najwyższym prawem


stultum facit fortuna, quem perdere vult

Autor: Publiliusz Syrus

kogo los chce zgubić, tego głupcem czyni


tertius gaudens

gdzie dwóch się bije, tam trzeci korzysta; trzeci się cieszy


sus Minervam docet

Autor: Plutarch


summum ius, summa iniuria

najwyższe prawo to najwyższa niesprawiedliwość (ścisłe trzymanie się litery prawa prowadzi do wydawania krzywdzących wyroków)


tolle pecuniam, bella sustuleris

Źródło: Kwintylian, Declamationes Minores, 321, 18


quo vadis Domine

Autor: św. Piotr Apostoł


tuta timens

Autor: Wergiliusz, Eneida, IV 298


ut pictura poesis

Autor: Horacy


vae misero mihi

Źródło: Terencjusz, Andria 302.


vince in bono malum

Autor: św. Paweł z Tarsu


trahit sua quemque voluptas

każdy ulega swoim namiętnościom; każdego pociąga to, co sprawia mu przyjemność


nemo sapiens nisi patiens

por. nemo patiens nisi sapiens


ultio doloris confessio est

Autor: Seneka

zemsta jest przyznaniem się do cierpienia


ultra posse nemo obligatur

nikt nie jest zobowiązany zrobić więcej niż może


vivere nolit, qui mori non vult

Autor: Seneka

kto nie chce umierać, ten nie chce też żyć


veni, vidi, vici

Autor: Juliusz Cezar

Kontekst: po zwycięstwie nad Farnacesem, królem Pontu.

por. venimus, vidimus, Deus vicit


ubi solitudinem faciunt, pacem appellant

Autor: Tacyt

robią pustynię (z kraju) i nazywają to pokojem


unus pro multis

Autor: Wergiliusz


venter non habet aures

brzuch nie ma uszu (słowami głodnego nie nakarmisz)


ventum seminabunt et turbinem metent

Źródło: Księga Ozeasza


vinum incendit iras

Autor: Seneka


tua res agitur, paries cum proximus ardet

Autor: Horacy, Listy, I 18, 84


transire suum pectus mundoque potiri

Źródło: wg Maniliusza, IV 392

wznieść się ponad granice ludzkich możliwości i przewodzić światu


vulnerant omnes, ultima necat

napis na zegarze.

(o godzinach) ranią wszystkie, ostatnia zabija


vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam

słowa Jezusa Chrystusa, Ewangelia św. Mateusza.

sparafrazowane we Fraszkach Sztaudyngera:

czuwajcie więc, bo nie znacie dnia ani godziny


varietas delectat

Źródło: Rhetorica ad Herennium III, 12.

zasada starożytnej retoryki nakazująca urozmaicać tok przemówienia, żeby zapobiec jego monotonii, a tym samym zmęczeniu i znudzeniu słuchaczy.


veritas temporis filia est

wg Gelliusza, XII, 11, 7 słowa któregoś z dawnych poetów, którego nazwisko mi teraz wyleciało z pamięci.

prawda jest córką czasu (z czasem wszystko wychodzi na jaw)


vos estis sal terrae

Jezus Chrystus do apostołów.


ubi thesaurus tuus, ibi cor tuum

słowa Chrystusa według Ewangelii św. Mateusza


vino pellite curas

Autor: Horacy


vide, cui fidas

zwrot stosowany współcześnie do tatuowania w subkulturze więziennej, nie występuje w tekstach klasycznych; pojawia się też w zniekształconej formie „vide cul fide”^([potrzebne źródło])


vox clamantis in deserto

Źródło: Księga Izajasza


virtus ad beate vivendum sufficit

Autor: Seneka


videant consules ne quid detrimenti res publica capiat

niech konsulowie baczą, żeby państwo nie doznało jakiegoś uszczerbku


vos estis lux mundi

Jezus Chrystus do apostołów.


venimus, vidimus, Deus vicit

Autor:
** cesarz Karol V (1547) (w innej wersji cytatu)
** król Jan III Sobieski (1683)

Kontekst:
** Karol V: po zwycięstwie w bitwie pod Mühlberg w 1547 r. powiedział "Vine, vi y venció Dios", czyli "Przybyłem, zobaczyłem i Bóg Wygrał".
** Jan III Sobieski: przesyłając papieżowi Innocentemu XI chorągiew Proroka zdobytą w 1683 r. pod Wiedniem.

Nawiązanie do veni, vidi, vici Juliusza Cezara

przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył


veritas odium parit, obsequium amicos

Autor: Terencjusz

prawda rodzi nienawiść, ustępliwość przyjaciół


vivitur parvo bene

małym (ludziom o małych potrzebach) żyje się dobrze


virtus est perfecta ratio

Autor: Cyceron


vita mancipio nulli datur, omnibus usu

Autor: Lukrecjusz

życia nikt nie otrzymuje na własność, lecz wszyscy do użytku


vulgare amici nomen, sed rara est fides

słowo „przyjaciel” jest pospolite, ale lojalność jest bardzo rzadka


verus amicus rara avis est

por. rara avis

prawdziwy przyjaciel jest rzadkim ptakiem


vox populi, vox Dei

Autor: Alkuin

por. sacra populi lingua est


sit tibi terra levis

gr. κούφα σοι χθὼν ἐπάνωθε πέσοι (Eurypides)


requiescat in pace

skrót: R.I.P., RIP


Athanasius

gr. Ἀθανάσιος < gr. ἀθανάσιος → nieśmiertelny


vagina dentata

mit seksualny traktujący o pochwie pożerającej penisa. Spopularyzowany przez Zygmunta Freuda, jako lęk wobec kobiet związany z męskim kompleksem kastracyjnym. Obecny w wielu kulturach na przestrzeni dziejów.


lego

Graecum est; non legitur.


maiores

stopień wyższy , , lm, rodzaj męski lub żeński od przymiotnika → magnus


enim

Quis enim invitum servare laboret?

Któż bowiem trudziłby się ratowaniem kogoś wbrew jego woli? (Horacy, Epp. 1.20.I6


milito

źródłosłów dla ang. militate, franc. militer, goc. 𐌼𐌹𐌻𐌹𐍄𐍉𐌽, hiszp. militar, port. militar, wł. militare


adiectivum

zobacz też: Indeks:Łaciński - Słownictwo gramatyczne


spinetum

por. dumus


sopitio

zobacz też: Indeks:Łaciński - Części ciała


pars orationis

Nomina substantiva partes orationis sunt.


iuniperus

inna pisownia juniperus


eiulatus

imiesłów czasu przeszłego dokonanego, strony biernej, rodzaju męskiego, liczby pojedynczej od czasownika eiulo


soporifer

(1.1) łac. sopor + fero – głęboki sen + nieść


brace

rodzaj zboża używanego do wyrobu piwa, żyto białe


comparativus

komparatyw, stopień wyższy przymiotnika lub przysłówka


gigno

Filius meus es tu; ego hodie genui te

Tyś Synem moim, ja Ciebie dziś zrodziłem.


abiegneus

jodłowy, wykonany z jedliny, jodłowego drewna


abies

przedmiot wykonany z jedliny (np. tabliczka do pisania, włócznia, okręt, skrzynka)


generatio

Ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes.

błogosławioną mnie nazwą) wszystkie pokolenia. (Łk 1, 48


absinthium

(1.1) gr. ἀψίνθιον


apsinthium

(1.1) gr. ἀψίνθιον


absinthius

(1.1) gr. ἀψίνθιον


genetivus

stosowana też pisownia: genitivus


genetivus

stosowana też pisownia: genitivus


genetrix

źródłosłów dla ang. genetrix, wł. genitrice

Ora pro nobis, sancta Dei Genetrix.

Módl się za nami, święta Boża Rodzicielko.


Aurelius

łac. aurum → złoto; źródłosłów dla ang. Aurelius, franc. Aurèle, gr. Αὐρήλιος, hiszp. Aurelio, irl. Áiréilias, niem. Aurelius, pol. Aureliusz, port. Aurélio, rum. Aureliu, wł. Aurelio

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


adsultus

alternatywna pisownia assultus


adsultus

imiesłów przymiotnikowy bierny rodzaju męskiego, lp od czasownika adsilio


assultus

alternatywna pisownia adsultus


assultus

imiesłów przymiotnikowy bierny rodzaju męskiego, lp od czasownika assulto


adsulto

alternatywna pisownia: assulto


adsulto

imiesłów przymiotnikowy bierny rodzaju męskiego, , lp od czasownika adsilio

imiesłów przymiotnikowy bierny rodzaju nijakiego, , lp od czasownika adsilio


hallec

alternatywna pisownia: halec, allec, alec, allex, alex, hallex, halex

por. garum


assulto

imiesłów przymiotnikowy bierny rodzaju męskiego, , lp od czasownika assilio

imiesłów przymiotnikowy bierny rodzaju nijakiego, , lp od czasownika assilio


invitatus

imiesłów czasu przeszłego dokonanego strony biernej rodzaju męskiego, lp od czasownika invito


cenotaphium

(1.1) gr. κενοτάφιον (kenotáphion) – pusty grób

zobacz też: tumulus inanis • tumulus honorarius


quia

Neque porro quisquam est qui dolorem ipsum quia dolor sit amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non numquam eius modi tempora incidunt ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem.

Nie ma zatem takiego człowieka, który kocha cierpienie samo w sobie, kto by do niego dążył lub chciał go doświadczyć, tylko dlatego, że jest to cierpienie, a dlatego, że czasami zdarzają się takie okoliczności, w których to cierpienie może doprowadzić go do jakiejś wielkiej przyjemności.

Cyceron "O granicach dobra i zła" (De finibus bonorum et malorum), fragment znany jako lorem ipsum


neque

Neque enim idem pro parte testatus pro parte intestatus decedere potest

I nie można umierając zostawić testament co do jednej części majątku a do drugiej nie.

Neque ignorare medicum oportet quae sit aegri natura

Trzeba, aby lekarz wiedział dobrze, jaka jest natura chorego

Non est Iudaeus, neque Graecus; non est servus neque liber

Nie ma Żyda, ani Greka; nie ma niewolnika, ani wolnego (ludzie są sobie równi


gradus

zobacz też: pes • gradus • passus • pertica • actus • miliarium

rzymska miara długości równa 2,5 stopom (pes), ok. 0,739 m


chalybs

(1.1-3) gr. χάλυβος (chálubos), gr. χάλυψ (chálups), od narodu Chalydes, gr. Χάλυβος (lub Chaldoi, gr. Χάλδοι), zamieszkującego krainę Chaldia, w Poncie nad Morzem Czarnym, który zajmował się hutnictwem żelaza

przedmiot z żelaza (np. broń, narzędzie, grot strzały, wędzidło)


cubitus

alternatywna pisownia: cubitum


cubitus

imiesłów przymiotnikowy bierny, rodzaj męski, M. lp od czasownika cubo


ubi

Ubi?

Ubi inveniam Pamphilum? Ubi quaeram?

Ubi sum?

Nesciō ubi sim.

Ubi concordia, ibi victoria.

Nec locus ubi Troia.

Ubi tu Gaius, ibi ego Gaia.

Gdzie ty Gajuszu, tam ja Gaja. (starożytna formuła ślubna, wypowiadana przez pannę młodą

Est ubi gloria nunc Babylonia?

Ubi lex, ibi poena.

Spiritus flat ubi vult.

Ibi patria, ubi bene.

Ubi thesaurus tuus, ibi cor tuum.


ubi

Nolunt, ubi velis, ubi nolis, cupiunt.

Kiedy chcesz, odmawiają, kiedy nie chcesz, pragną.

Ubi solitudinem faciunt, pacem appellant.

Gdy robią pustynię (z kraju), nazywają to pokojem.


cubitum

alternatywna pisownia: cubitus


cubitum

imiesłów przymiotnikowy bierny, rodzaj męski, B. lp od czasownika cubo

imiesłów przymiotnikowy bierny, rodzaj nijaki, M., B., W. lp od czasownika cubo


dromas

por. camelus


sedes

łac. sedeo → siedzieć; źródłosłów dla hiszp. sede, katal. seu, pol. sedes, port. sede, wł. sede


sedes

2. lp, czasu teraźniejszego, trybu oznajmującego, strony czynnej od czasownika sedeo


Hetruria

alternatywna pisownia: Etruria


parricidium

zabójstwo rodzica (głównie ojca, ojcobójstwo) lub innego bliskiego krewnego


tumulus

Planities erat magna et in ea tumulus terrenus satis grandis (…) Legionem Caesar, quam equis devexerat, passibus CC ab eo tumulo constituit.

Była ogromna równina, a na niej kopiec ziemny całkiem pokaźny (…) Cezar ustawił legion, który był przetransportował (ze sobą) konno, 200 kroków od tego pagórka.

Gajusz Juliusz Cezar: De bello Gallico (O wojnie galijskiej), księga I, rozdz. 43

Corpus non igni abolitum, ut Romanus mos, sed regum externorum consuetudine differtum odoribus conditur tumuloque Iuliorum infertur.

Ciało (Poppei) nie zostało strawione przez ogień zgodnie z rzymskim obyczajem, ale podług obcego obrządku (Poppei) wypchane zostało wonnościami, zabalsamowane i pogrzebane w grobowcu Juliuszy.


palimpsestus

(1.1) gr. παλίμψηστος (palímpsēstos) → ponownie starty


nardum

(1.1) gr. νάρδος (nárdos), gr. νάρδον (nárdon) < hebr. נרד (nerd) < może z sanskr.


nardus

(1.1-2) gr. νάρδος (nárdos), gr. νάρδον (nárdon) < hebr. נרד (nerd) < może z sanskr.


hebeninus

(1.1) gr. ἐβένινος


ebeninus

(1.1) gr. ἐβένινος


nardinus

(1.1) gr. νάρδινος


miser

Res sacra miser.


Etruria

alternatywna pisownia: Hetruria


ah

(wyraża przyjemność, ból, złość, niechęć itp.) ach!


auris

wprawne ucho, smak, gust, poczucie, osąd


auris

1. lp, czasu teraźniejszego, trybu oznajmującego, strony czynnej od czasownika auro


delphinus

(1.1) gr. δελφίν (delfín), gr. δελφίς (delfís)


Iohannes

(1.1) gr. Ἰωάννης (Joánnis) < hebr. יוחנן (Yōḥānān)

Iohannes celerrimus est.


Ecclesiastes

gr. ἐκκλησιαστής → zbierający, zwołujący < gr. ἐκκλησία → zwołanie


Messias

gr. Μεσσίας < hebr. משיח → pomazaniec; ; źródłosłów dla ang. Messiah, czes. Mesiáš, hiszp. Mesías, ia Messia, kasz. Mesjôsz, niem. Messias, pol. Mesjasz, port. Messias, słc. Mesiáš, szw. Messias, wł. Messia


Titus

źródłosłów dla ang. Titus, franc. Tite, niem. Titus, pol. Tytus, wł. Tito

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


brassica

Brassica est quae omnibus holeribus antistat. Eam esto vel coctam vel crudam.

Kapusta jest tym warzywem, które przewyższa wszystkie inne. Można ją spożywać gotowaną albo w stanie surowym.


perineum

gr. περίναιον


Priscilla

źródłosłów dla ang. Priscilla, hiszp. Priscila, niem. Priscilla, pol. Pryscylla, port. Priscila, gr. Πρίσκιλλα, wł. Priscilla

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Isaac

(1.1) gr. Ἰσαάκ < hebr. יצחק (jic'chak) → dosł. „śmiech”


PP

Pastor Pastorum → Pasterz Pasterzy (przydomek papieża)

per procurationem → z upoważnienia, przez pełnomocnika ( przez uprawnionego)

punctum proximum → punkt bliży wzrokowej

Partizip Perfekt → imiesłów przymiotnikowy przeszły

Präpositionalphrase → wyrażenie przyimkowe

Piratenpartei → Partia Piratów (w Niemczech)


incus

źródłosłów dla ang. incus, franc. enclume, hiszp. yunque, port. incude, wł. incudine


Stanislaus

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Ioannes

(1.1) gr. Ἰωάννης (Joánnis) < hebr. יוחנן (Yōḥānān); źródłosłów dla alb. Gjon, ang. John, arag. Chuan, ast. Xuan, czes. Jan, duń. Jens, duń. Jes, est. Johannes, franc. Jean, friu. Ğuan, friu. Zuan, galic. Xoán, hiszp. Juan, niderl. Jan, irl. Eoin, irl. Seán, kasz. Jón, katal. Joan, litew. Jonas, łot. Jānis, niem. Hans, niem. Johann, niem. Johannes, pol. Jan, port. João, prow. Joan, sardyński Giuanni, słc. Ján, słń. Janez, sycyl. Giuvanni, szw. Jan, wal. Ieuan, wal. Ioan, wal. Siôn, wenec. Giovani, wenec. Zani, węg. János, wł. Giovanni

inna pisownia Iohannes, Joannes, Johannes, Ioannis, Joannis

Mihi nomen Ioannes est.


pileus

inna pisownia pilleus


codex

pierwotnie alternatywna forma caudex; widoczna „rustykalna” monoftongizacja /au̯/ do /oː/

źródłosłów dla ang. codex, czes. kodex, franc. code, franc. codex, hiszp. código, hiszp. códice, katal. còdex, litew. kodeksas, niem. Kodex, pol. kodeks, port. código, port. códex, port. códice, słc. kódex, szw. kodex, ukr. кодекс, węg. kódex, wł. codice


ibex

źródłosłów dla ang. ibex, franc. ibex, hiszp. bicerra, íbex, íbice


Ignatius

gr. Ἰγνάτιος (Ignátios); źródłosłów dla ang. Ignatius, bask. Inazio, bask. Iñaki, franc. Ignace, hiszp. Ignacio, katal. Ignasi, niem. Ignatius, niem. Ignatz, niem. Ignaz, pol. Ignacy, port. Inácio, wł. Ignazio

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona

inna pisownia Egnatius


Christus

gr. Χριστός (Khrīstós) < χριστός (khrīstós) → namaszczony; źródłosłów dla ang. Christ, franc. Christ, hiszp. Cristo, litew. Kristus, niem. Christus, pol. Chrystus, port. Cristo, szkoc. Christ, gael. Crìosd, wł. Cristo


Demetrius

gr. Δημήτριος, utworzone od gr. Δημήτηρ → Demeter

Sancte Demetrie, ora pro nobis.


caballatio

por. cibatus m, cibus m, pabulum n, pastus m, capitum n, capetum n


cibaria

racja żywnościowa, przydział, zapasy żywności

(Helvetii) trium mensium molita cibaria sibi quemque domo effere iubent

Helwetowie) rozporządzili, że każdy ma zabrać dla siebie z domu zapasy mielonej żywności na trzy miesiące.

Gajusz Juliusz Cezar: O wojnie galijskiej, księga I, rozdz. 5


capitum

por. cibatus m, cibus m, pabulum n, pastus m, caballatio ż


lumen

źródłosłów dla franc. lumière, hiszp. lumbre, katal. llum, pol. lumen, port. lume, ros. люмен, rum. lume, rum. lumină, sycyl. lumi, wł. lume


Ruanda

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Afryki


ibidem

w tym samym miejscu (czasie); tamże, tam właśnie


praxis

gr. πρᾶξις; źródłosłów dla ang. praxis, pol. praxis, węg. praxis, wł. prassi


rostrum

źródłosłów dla franc. rostre, hiszp. rostro, port. rostro, wł. rostro


iste

por. ista, istud


paeon

(1.1) gr. Παίων (Paión) → określenie Apolla z Iliady


aggregor

por. ἀγείρω • ἀγορά


adgregor

por. ἀγείρω • ἀγορά


im-

alternatywna forma in- przed głoskami b, p, m


grex

Ille autem ex myrmillone dux, ex gladiatore imperator (Lucius) quas effecit strages, ubicumque posuit vestigium! Fundit apothecas, caedit greges armentorum relinquique pecoris quodcumque nactus est.

Jakich spustoszeń dokonał (Lucjusz), ów wódz z murmillona, imperator z gladiatora, gdziekolwiek postawił stopę! Rozlewa składy (wina), wycina w pień trzody bydła i pozostałych owiec, gdziekolwiek na (nie) napotyka.

gromada, kupa, zgraja, banda (w sensie negatywnym)

Adulescentium greges Lacedaemone vidimus ipsi incredibili contentione certantis pugnis calcibus unguibus morsu denique, cum exanimarentur prius quam victos se faterentur.

Sam widziałem zgraje młodzieńców w Lacedemonie walczących z niewiarygodnym wysiłkiem pięściami, piętami, paznokciami, a nawet gryzieniem, ponieważ woleli prędzej umrzeć niż przyznać się do przegranej.

Marek Tulliusz Cycero: Rozmowy Tuskulańskie

zgromadzenie, koło, towarzystwo (w sensie pozytywnym)

Sed maximum est in amicitia superiorem parem esse inferiori. Saepe enim excellentiae quaedam sunt, qualis erat Scipionis in nostro, ut ita dicam, grege.

Lecz najważniejsze jest, by w przyjaźni lepszy równy był gorszemu. Często bowiem zdarza się (czyjeś) pewne pierwszeństwo, które w naszej, że tak powiem, grupie należało do Scypiona.

Lanios inde accersam duo cum tintinnabulis, eadem duo greges virgarum inde ulmearum adegero, ut hodie ad litationem huic suppetat satias Iovi.

Przyprowadzać będę odtąd dwóch rzeźników z dzwonkami, a także będę odtąd przynosił dwie wiązki gałązek wiązowych, żeby teraz nie brakowało pomyślności przy zadowalaniu Jowisza.


grego

por. ἀγείρω • ἀγορά

Pastor oves gregavit.


inde

2 lp, czas teraźniejszy, strona czynna, tryb rozkazujący od czasownika: indo


Karthago

Karthago deleta est a Romanis.

Kartagina została zniszczona przez Rzymian.


congrego

por. ἀγείρω • ἀγορά

Pastor oves congregavit.


adgrego

(1) łac. ad- + grego
(2) łac. ad- + grego

por. ἀγείρω • ἀγορά

Pastor oves adgregavit.


Iesus

inna pisownia Jesus

Nomen Iesu est Latinum aequipar terminus nomini Graeco „Iesous”.

Imię łacińskie Jezusa jest dokładnym określeniem greckiej nazwy „Iesous”.


aggrego

(1) łac. ag- + grego
(2) łac. ag- + grego

por. ἀγείρω • ἀγορά

Pastor oves aggregavit.


segrego

rozdzielać, oddalać, usuwać (kogoś/coś od kogoś/czegoś)


dormio

qui bibit, dormit; qui dormit, non peccat; qui non peccat, sanctus est; ergo qui bibit sanctus est

Ego dormiō, et cor meum vigilat.


metastasis

gr. μετάστασις < gr. μεθίστημι; źródłosłów dla ang. metastasis, czes. metastáza, duń. metastase, fiń. metastaasi, franc. métastase, hiszp. metástasis, litew. metastazė, łot. metastāze, niem. Metastase, nbk. metastase, nn. metastase, pol. metastaza, port. metástase, rum. metastază, słc. metastáza, szw. metastas, wł. metastasi


neoplasmaticus

Mater mea morbum neoplasmaticum habet.


OP

Ordo Prædicatorum → Zakon Kaznodziejski ( dominikanie)


Lazarus

gr. Λάζαρος < hebr. אלעזר


Liborius

źródłosłów dla pol. Liboriusz, wł. Liborio

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


threnus

Ioannes Cochanovius mortuae filiae Ursulae dedicatos threnos scripsit.

Jan Kochanowski napisał treny dedykowane zmarłej córce Urszuli.


oratio

źródłosłów dla pol. oracja, hiszp. oración, ang. oration, franc. oraison, wł. orazione

Cicero consul suam orationem in Catilinam dixit.

Cyceron jako konsul wygłosił swoją mowę przeciwko Katylinie.


cauda

źródłosłów dla arag. coda; katal. cua; ang. caudal; wł. coda; port. cauda; rum. coadă; hiszp. cola; wenec. cóa


regimen

łac. rego + -men; źródłosłów dla franc. régime, hiszp. régimen, katal. règim, pol. reżim, port. regime, prow. regim, wł. regime


unguibus et rostro

ze wszystkich sił, zaciekle; szponami i dziobem


cur

Cur in terra iaces?


genitalia

łac. genitalis; źródłosłów dla ang. genitalia, czes. genitálie, eo genitaloj, fiń. genitaalit, galic. xenitais, hiszp. genitales, niderl. genitaliën, malt. ġenitali, niem. Genitalien, pol. genitalia, port. genitália, węg. genitáliák, wł. genitali


epitome

gr. ἐπιτομή < gr. ἐπιτέμνω < gr. ἐπί + τέμνω


MB

medicinae baccalaureus → licencjat medyczny


R.I.P.

inna pisownia RIP

requiescat in pace → niech odpoczywa w pokoju / niech spoczywa w pokoju


autumnus

(1.1) źródłosłów dla ang. autumn, franc. automne, wł. autunno, port. outono

(1.1) w starożytności wiązano to słowo z czasownikiem augeo → wzrastać, powiększać się, gdyż jesień miała być porą wzrostu; współcześnie wiąże się ten rzeczownik z sanskr. av → pragnąć, być zadowolonym (por. łac. aveo)

Autumno folia de arboribus cadunt.


morigeror

być uległym komuś, starać się zadowolić kogoś, dogadzać komuś


Ephraim

gr. Ἐφραίμ < hebr. אפרים


pello

Clavus clavo pellitur.


melo

łac. melopepo < gr. μηλοπέπων; źródłosłów dla ang. melon, ast. melón, franc. melon, hiszp. melón, katal. meló, niem. Melone, port. melão, wł. melone


mp

manu propria → własnoręcznie (o podpisie)

mille passus → mila rzymska; „tysiąc kroków”


mens et manus

umysł i ręka – oznacza potrzebę ścisłej integracji teorii z praktyką, nauki z techniką, działań umysłowych i manualnych


Ancona

gr. Ἀγκών < gr. ἀγκών


Silvester

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Rosalia

(1.1) źródłosłów dla pol. Rozalia, wł. Rosalia


remis velisque

pełną parą, co tchu, z całej siły; wiosłami i żaglami


ventis remisque

pełną parą, co tchu, z całej siły; wichrami i wiosłami


remis ventisque

pełną parą, co tchu, z całej siły; wiosłami i wichrami


velis remisque

pełną parą, co tchu, z całej siły; żaglami i wiosłami

…taetra enim res est, misera, detestabilis, omni contentione, velis, ut ita dicam, remisque fugienda.

zmartwienie związane z grożącym nam złem) to jest coś strasznego, nieszczęśliwego, obrzydliwego, które od nas oddalać i od którego całymi siłami, i, że tak powiem, za pomocą żagli i wioseł uciekać mamy.

Marek Tulliusz Cyceron: Rozmowy tuskulańskie, 3. 25


nares

zobacz też: Indeks:Łaciński - Części ciała


naris

zobacz też: Indeks:Łaciński - Części ciała


insuper

u góry, na/w górze, na powierzchni, powyżej


incultus

(1-2) łac. in- + cultus → nie- + zadbany/wytworny

zdziczały, prymitywny, nieokrzesany, niecywilizowany


incultus

nieokrzesanie, brak kultury, wykształcenia


velum

(1.1-5) praindoeur. u̯ā̆g-
źródłosłów dla port. véu

…princeps Cleomenes in quadriremi Centuripina malum erigi, vela fieri, praecidi ancoras imperavit, et simul ut se ceteri sequerentur signum dari iussit.

princeps (dowódca) Cleomenes w centuripańskiej kwadriremie rozkazał postawić maszt, rozpiąć żagle, odciąć liny i jednocześnie polecił dać sygnał, by reszta (statków) podążała za nim.

Marek Tulliusz Cycero: Przeciw Werresowi

tkanina, płótno (np. namiotowe, żaglowe)


odoramentum

coś aromatycznego (perfumy, przyprawa, balsam)


collocatio

ułożenie, układ, umieszczenie, ustawienie


colloco

rozmieszczać, ustawić, uszykować, rozstawić (np. wojsko)

wprowadzać (kogoś w jakiś stan, np. sen)

wydawać (kogoś za kogoś), wydawać za mąż

o pieniądzach: wydawać, inwestować, deponować, lokować

obdarzać kogoś, zlewać na kogoś np. łaski, uznanie


Dionysius

gr. Διονύσιος < gr. Διόνυσος + -ιος; źródłosłów dla ang. Dionysius, bask. Dionisio, czes. Dionýsius, est. Dionysius, hiszp. Dionisio, katal. Dionís, litew. Dionyzas, łot. Dionīsijs, niem. Dionysius, pol. Dionizy, port. Dionísio, port. Dioniso, rum. Dionisiu, słc. Dionýz, słń. Dionizij, wł. Dionisio


odorificatus

stworzony do wydzielania przyjemnego zapachu


externus

Corpus non igni abolitum, ut Romanus mos, sed regum externorum consuetudine differtum odoribus conditur tumuloque Iuliorum infertur.


offa

kęs, kąsek, okruch, kawałek ciasta, knedel


Deus

zob. deus

Quae sunt caesaris, caesari; et quae sunt Dei, Deo.

Co jest cezara, (oddajcie) cezarowi, a co (jest) Boga, (oddajcie) Bogu.


fornix

por. camara/camera


modicum

łac. modicus; źródłosłów dla ang. modicum


nubes

(1) źródłosłów dla franc. nuage, hiszp. nube

por. vapor

troska, trwoga, niebezpieczeństwo, smutek, smutne położenie, nieszczęście


nubes

2 lp czasu przyszłego niedokonanego, trybu oznajmującego, strony czynnej od czasownika nubo


Democritei

rodzaj męski, lp i , , lm od przymiotnika: Democriteus

rodzaj nijaki, lp od przymiotnika: Democriteus


Democritii

rodzaj męski, lp i , , lm od przymiotnika: Democritius

rodzaj nijaki, lp od przymiotnika: Democritius


agmen

maszerujące wojsko, kolumna marszowa, armia w marszu, pochód wojska

linia bojowa (np. oddziałów lub okrętów), ustawione, uszykowane wojsko do bitwy (w liczbie pojedynczej lub mnogiej)

armia (w liczbie pojedynczej lub mnogiej)


aedilis

(1.1) łac. aedes → dom mieszkalny; świątynia


ater

(1) praindoeur. āt(e)r- → ogień; ciemny, czarny; złowieszczy; praindoeur. ai-dh- (por. gr. αἴθω, por. łac. Aetna, aether, aestus, aestas)

dies atri

nieszczęśliwe dni (zaznaczane przez starożytnych Rzymian w kalendarzu węglem)

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kolory

Democritus luminibus amissis alba scilicet discernere et atra non poterat, at vero bona mala, aequa iniqua, honesta turpia, utilia inutilia, magna parva poterat, et sine varietate colorum licebat vivere beate, sine notione rerum non licebat.

Demokryt, straciwszy oczy, nie mógł odróżnić białego od czarnego, ale odróżniał dobre od złego, sprawiedliwe od niesprawiedliwego, uczciwe od haniebnego, użyteczne od nieużytecznego, wielkie od małego. Można być szczęśliwym, nie widząc rozmaitych kolorów, ale bez poznania rzeczy nie można.

Marcus Tullius Cicero: Tusculanae Disputationes, 5. 114

ciemnoskóry, czarnoskóry, mający czarną, ciemną skórę


discerno

(1) łac. dis- + cerno < praindoeur. *cri-; praindoeur. *skēu(-t)- (por. gr. κρίνω)

Megalesia ludos scaenicos A. Atilius Serranus, L. Scribonius Libo aediles curules primi fecerunt. Horum aedilium ludos Romanos primum senatus a populo secretus spectavit praebuitque sermones, sicut omnis novitas solet, aliis tandem, quod multo ante debuerit, tributum existimantibus amplissimo ordini, aliis demptum ex dignitate populi, quicquid maiestati patrum adiectum esset, interpretantibus et omnia discrimina talia, quibus ordines discernerentur, et concordiae et libertatis aequae minuendae esse…

Edylowie kurulni, Aulus Atyliusz Serranus i Lucjusz Skryboniusz Libon, pierwsi wprowadzili przedstawienia sceniczne na Igrzyskach Megalezyjskich. Po raz pierwszy także za ich właśnie edylatu senat oglądał Igrzyska Rzymskie siedząc na miejscach wydzielonych. Dał przez to powód do uwag, jak to zwykle bywa przy wszelkich innowacjach. Jedni sądzili, że wreszcie przyznano temu najdostojniejszemu stanowi to, co już dawno należało mu przyznać. Inni tłumaczyli, że wszelkie pomnożenie godności senatorów oznacza ujmę dla godności ludu, i dodawali, że wszelkie tego rodzaju różnice, które pogłębiają przedział między stanami (= oddzielają stany), oznaczają nie tylko osłabienie zgody, ale także równości i wolności.

Ager in medio (inter Cyrenaica et Carthago) harenosus, una specie; neque flumen neque mons erat, qui finis eorum discerneret. Quae res eos in magno diuturnoque bello inter se habuit.

Terytorium leżące między oboma państwami było piaszczyste, o jednakowym krajobrazie i nie było ani rzeki ani góry, która by ich kraje rozgraniczała; fakt ten utrzymywał ich w wielkiej i długotrwałej wojnie wzajemnej.

Gaius Sallustius Crispus: Bellum Iugurthinum 79

odróżniać (coś od czegoś), rozróżniać, dokonywać rozróżnienia (między czymś)

osądzać, rozstrzygać (coś), decydować (o czymś), rokować

Iudica me, Deus, et discerne causam meam de gente non sancta; ab homine iniquo et doloso erue me.

Bądź sędzią moim, Boże, i rozstrzygnij spór mój z narodem bezbożnym! Wybaw mnie od ludzi fałszywych i niegodziwych!


hiems

Hieme dies breviores sunt quam aestate.


diabolus

(1.1) gr. διάβολος → oszczerca < gr. διαβάλλω → oczerniać, rzucać oszczerstwa


ostium

Ancilla ostium aperit et in cubiculo intrat, neque ostium post se claudit

Służąca otwiera drzwi, wchodzi do sypialni i drzwi za sobą nie zamyka.

Hans Henning Ørberg, Lingua Latina per se illustrata. Pars I. Familia Romana, Special-Trykkeriet Viborg, 2003, s. 48, ISBN 87-997016-5-0


iudex

Iudex ergo cum sedebit / quidquid latet, apparebit

Kiedy sędzia więc zasiędzie / wszystko tajne jawnym będzie.


signum

odcisk sygnetu, odcisk pieczęci, pieczęć

Domus hominum divitum signis deorum ornantur.

Domy ludzi bogatych ozdobione są posągami bogów.


discipulus

źródłosłów dla ang. disciple, franc. disciple, hiszp. discípulo, port. discípulo, rum. discipol, wł. discepolo


laetus

Adeste, fideles, laeti triumphantes

Przybądźcie wierni, weseli, triumfujący.

Fronte laetus, pectore anxius

Honesta res est laeta paupertas.

Ubi ager crassus et laetus est sine arboribus, eum agrum frumentarium esse oportet

Żyzną i urodzajną ziemię, na której nie ma drzew, trzeba przeznaczyć pod zboże.


dux

Caesare duce tota Gallia ab eius militibus equitatibusque victa est.

Pod przywództwem Cezara cała Galia została zwyciężona przez jego żołnierzy i jazdę.


saccharum

(1.1) łac. saccharon < gr. sakkharon < pali sakkharā < sanskr. शर्करा


exercitus

Marcus exercitum agit.


exercitus

imiesłów przymiotnikowy bierny, rodzaj męski, M. lp od: exerceo


clavus

purpurowy pas na rzymskiej tunice (symbol senatorów i ekwitów)

Latum clavum ab Caesare impetravi

Priscus vixit inaequalis, clavum ut mutaret in horas

żył zmienny, by zmieniać ubranie godzinami.


durus

praindoeur. *deru-, *drew- → twardy, szybki


ingenium

nullum magnum ingenium sine mixtura dementiae fuit


superbus

pyszny, zadufany, wyniosły, zarozumiały, butny, mający wysokie mniemanie o sobie, szczycący się (czymś)

Pygmalion (…) magnam pecuniam, multos amicos, multos servos habebat. Feminas vero, quas superbas esse putabat, nullas amabat.

Pigmalion miał dużo pieniędzy, wielu przyjaciół, wielu niewolników. Nie kochał jednak żadnych kobiet, które to uważał za zarozumiałe.

Luigi Miraglia, Fabulae Syrae, Edizioni Accademia Vivarium novum, Rzym, 2010, s. 7, ISBN 978-88-95611-29-7

ujawniający pychę, lekceważenie, arogancję

okazały, wystawny, cechujący się przepychem (zwł. o domach i ich urządzeniu)


pulvis

kurz, pył, proch, popiół, proszek, piasek


miles

źródłosłów dla hiszp. milite, port. mílite, wal. milwr, wł. milite

Caesaris milites cum Gallis pugnaverunt ut totam Galliam vincerent.

Żołnierze Cezara walczyli z Gallami, żeby zwyciężyć całą Galię.

Post pugnam apud Marathona, unus militum cui nomen fuit Phidippidi, Athenas cucurrit ut diceret Persas ab Atheniensibus victos esse.

Po bitwie pod Maratonem jeden z żołnierzy, który nazywał się Filippides, pobiegł do Aten, by powiedzieć, że Persowie zostali pokonani przez Ateńczyków.


aequus

inna pisownia: aecus

przychylny (dla kogoś/czegoś), życzliwy (komuś/czemuś)

o osobach zrównoważony, spokojny, cierpliwy


formosus

Dicis formosam, dicis te, Bassa, puellam. Istud quae non est dicere, Bassa, solet.

Mówisz, żeś piękna, Basso, mówisz, żeś dziewczyna. Zwykle mówią tak te, których to nie dotyczy.


actio

Ex nudo pacto non oritur actio

Z nieformalnej umowy skarga nie powstaje.


cantio

Luxum siquod est, hac cantione sanum fiet (…).

Jeśli coś jest zwichnięte, wyleczy się to tym zaklęciem (…).


ablatio

występuje tylko w łacinie późniejszej (kościelnej)


regius

łac. rex + -ius; źródłosłów dla ang. regious, hiszp. regio, katal. regi, wł. regio


fallaces sunt rerum species

(1.1) Seneka Młodszy: O Pożytkach, ks. 4, rozdz. 34

inna forma: fallaces enim sunt rerum species, quibus credidimus

zdradliwe są pozory (wyobrażenia) rzeczy


actus

participium perfecti passivi, rodzaj męski, Nom. sg. od: ago


fallaces enim sunt rerum species, quibus credidimus

inna forma: fallaces sunt rerum species

zdradliwe są bowiem pozory (wyobrażenia) rzeczy, w które uwierzyliśmy (które uznaliśmy za prawdziwe)


potestas

consularis / patria / praetoria / regia / tribunicia potestas


dexter

(1.1-5) praindoeur. dek̑- (por. sanskr. दक्षिण (dákṣiṇa), gr. δέκομαι, δάκτυλος, δεξιός, pali dakkhiṇa)

Sub Gaio demum fratris filio secundam existimationem circa initia imperii omnibus lenociniis colligente honores auspicatus consulatum (Claudius) gessit una per duos menses, evenitque ut primitus ingredienti cum fascibus Forum praetervolans aquila dexteriore umero consideret.

Wreszcie za rządów Gajusa, syna brata, który na początku swego panowania wszelkiego rodzaju aktami łaskawości zjednywał sobie dobre imię, rozpoczął (Klaudiusz) karierę urzędniczą. Konsulat sprawował przez dwa miesiące razem z Gajusem. Wówczas zdarzył się następujący wypadek. Oto gdy Klaudiusz po raz pierwszy wchodził na forum w otoczeniu liktorów z rózgami, orzeł szybujący nad orszakiem przysiadł na jego prawym ramieniu.

Gaius Svetonius Tranquillus: Divius Claudius (De vita Caesarum), liber V, 7

Hasdrubal omissa munitione castrorum postquam pugnandum vidit, in prima acie ante signa elephantos conlocat: circa eos laevo in cornu adversus Claudium Gallos opponit, haud tantum iis fidens quantum ab hoste timeri eos credebat: ipse dextrum cornu adversus M. Livium sibi atque Hispanis — et ibi maxime in vetere milite spem habebat — sumpsit…

Hazdrubal, widząc, że musi walczyć, przerwał umacnianie obozowiska i ustawił słonie w pierwszym szeregu przed sztandarami: obok nich umieścił po lewej na skrzydle Klaudiusza naprzeciw Gallów, nie tak bardzo w nie wierząc, co licząc, że wrogowie się ich boją. Ów prawe skrzydło, naprzeciw M. Liwiusza, wyznaczył sobie i Hiszpanom — i tu ponad wszystko miał nadzieję w starych żołnierzach.

Titus Livius (Tytus Liwiusz): Ab Urbe Condita, liber XXVII, 48 (Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga XXVII, 48)

„…nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus / arduus arma tenens; non te rationis egentem / Lernaeus turba capitum circumstetit anguis. / salve, vera Iovis proles, decus addite divis, / et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.” / talia carminibus celebrant;

Żadna / Postawa, nawet ogrom Tyfeusa / Orężny, strwożyć cię nie zdołał. Nawet / Wąż ów lernejski, gdy strasznie osaczył / Mrowiem łbów, nie mógł ciebie oszołomić. / Bądź pozdrowiony, prawdziwy potomku / Jowisza, chlubo niebianom dodana! / I nam, i twoim świętościom błogosław. / Zechciej stopą przyjazną nawiedzić!” / Tak wysławiają go.

Publius Vergilius Maro: Aeneis, liber VIII, 298-303


collegium

związek urzędników, korporacja, kolegium, związek


coemeterium

gr. κοιμητήριον


caritas

Źródłosłów nazwy katolickiej organizacji Caritas.


cognomen

por. praenomen • gentilicium • cognomen • agnomen


gubernator

łac. guberno + -tor < gr. κυβερνάω → sterować, prowadzić


auriga

łac. aurea + ago; źródłosłów dla ang. Auriga, franc. aurige, hiszp. auriga, wł. auriga


urina

źródłosłów dla ang. urine, ast. orina, franc. urine, friu. urine, galic. urina, hiszp. orina, katal. orina, pol. uryna, port. urina, prow. aurina, rum. urină, st.franc. orine, wenec. orina, wł. orina, wł. urina


religio

źródłosłów dla ang. religion, eo religio, franc. religion, hiszp. religión, niderl. religie, katal. religió, niem. Religion, pol. religia, port. religião, rum. religie, wł. religione


sanus

źródłosłów dla ang. sane, arum. sãn, eo sana, franc. sain, hiszp. sano, ido sana, port. são, prow. san, romansz saun, romansz san, rum. sănătos, sardyński sanu, sycyl. sanu, wenec. san, wenec. sano, wł. sano


aes

inna pisownia p.łac. es

Exegi monumentum aere perennius.


balneum

łac. balineum < gr. βαλανεῖον < gr. βαλανεύς; źródłosłów dla ang. balneal, ast. bañu, franc. bain, friu. bagn, galic. baño, hiszp. baño, katal. bany, korsykański bagnu, port. banho, prow. banh, romansz bogn, ros. баня, sycyl. bagnu, sycyl. vagnu, tur. banyo, waloński bagn, wenec. bagno, wł. bagno

inna pisownia balineum


oleum

gr. ἔλαιον; źródłosłów dla ang. linoleum, ang. oil, ang. petroleum, arag. olio, ast. oleu, chorw. ulje, czes. olej, eo oleo, fiń. öljy, franc. huile, galic. óleo, hiszp. óleo, niderl. olie, irl. ola, katal. oli, niem. Öl, pol. olej, port. óleo, sycyl. ogghiu, prow. òli, słc. olej, słń. olje, wenec. ojo, wenec. ogio, wł. olio


amygdalum

gr. ἀμύγδαλον (amúgdalon); źródłosłów dla ang. amygdala, ang. almond, czes. amygdala, franc. amande, franc. amygdale, hiszp. amígdala, hiszp. almendra, niem. Amygdala, niem. Mandel, pol. migdał, port. amígdala, port. amêndoa, port. mígala, ros. миндаль, sycyl. mènnula, tur. amigdala, węg. amigdala, węg. mandula, wł. amigdala, wł. mandorla

inna pisownia amigdalum


demus

1 lm czasu teraźniejszego, trybu łączącego, strony czynnej od czasownika: do


aestimo

wyceniać, szacować, oceniać, wyznaczać, określać


umerus

zobacz też: Indeks:Łaciński - Części ciała

…evenitque ut primitus ingredienti cum fascibus Forum praetervolans aquila dexteriore umero consideret.

Oto gdy Klaudiusz po raz pierwszy wchodził na forum w otoczeniu liktorów z rózgami, orzeł szybujący nad orszakiem przysiadł na jego prawym ramieniu.

tył lub wnętrze, środek czegoś (część niewidoczna)

mówiąc o przyjęciu obowiązku: barki, ramiona


minium

źródłosłów dla ang. minium, pol. minia, wł. minio


lumbus

źródłosłów dla ang. loin, franc. lombes, hiszp. lomo, port. lombo, wł. lombo


hostis

(1) praindoeur. *ghō̆s- → pochłaniać, jeść, praindoeur. *ghosti-s → obcy


hostis

2. lp, , tryb oznajmujący, czasownika hostio


metallum

gr. μέταλλον; źródłosłów dla afr. metaal, alb. metalet, ang. metal, arag. metal, bask. metal, bwr. Metall, białor. метал, bret. metal, bułg. метал, czuw. металл, dolnoniem. Metall, duń. metal, eo metalo, est. metall, far. metal, fiń. metalli, franc. métal, friu. metal, galic. metal, hiszp. metal, niderl. metaal, ido metalo, ia metallo, irl. miotal, katal. metall, korsykański metallu, liguryjski metàllo, limburski metaal, litew. metalas, lomb. metal, luksemburski Metall, łot. metāls, niem. Metall, mac. метал, malgaski metaly, mong. металл, neap. metallo, norm. méta, nbk. metall, nn. metall, piemoncki metal, pol. metal, port. metal, prow. metal, ros. металл, rum. metal, sardyński metallu, st.franc. metal, sw. metali, sycyl. mitallu, szkoc. metal, szw. metall, tagal. metal, tur. metal, ukr. метал, wal. metel, warajski metal, wenec. metało, wł. metallo


chirurgus

gr. χειρουργός (kheirourgós) < gr. χείρ + -ουργός (kheír + -ourgós)

źródłosłów dla afr. chirurg, czes. chirurg, niderl. chirurg, niderl. chirurgus, niem. Chirurg, pol. chirurg, rum. chirurg, wł. chirurgo


genero

łac. genus + -o; źródłosłów dla ang. generate, franc. générer, hiszp. generar, niderl. genereren, katal. generar, niem. generieren, pol. generować, port. gerar, rum. genera, wł. generare


Alcaeus

Alcaeus cum Sappho Lesbi habitabat.

Alkajos razem z Safoną mieszkał na Lesbos.


num

Partykuła ta stosowana jest w pytaniach, na które mówca spodziewa się przeczącej odpowiedzi. Używana jest także w pytaniach retorycznych, na które odpowiedź ma być przecząca.

Num Sparta insula est?

Num quid vellet rogavi

Spytałem (go), czy przypadkiem czegoś nie chce.


Archilochus

gr. Ἀρχίλοχος


Bithynia

gr. Βιθυνία (Bīthūníā)


palla

długa i szeroka górna szata dam rzymskich


co-

coeo, coerceo, coemo, cogo, cohaereo, …


fiat

coniunctivus praesentis activi, persona 3 sing. od: fio


ex-

łac. ex; źródłosłów dla franc. é-, hiszp. es-, pol. eks-, pol. eks, port. es-, port. ex-, prow. es-, sycyl. s-, wł. es-, wł. s-

exeo, expello, exsto, extollo, …


bubo

buczeć jak bąk (ptak z rodziny czaplowatych)


Epicurus

gr. Ἐπίκουρος


peto

podążać (dokądś), kierować się, udawać się śpiesznie, uciekać się (do czegoś)

Canis umbram petit.

kierować się (ku komuś) z wrogimi zamiarami, napadać, atakować, godzić (w kogoś/coś)

Lupus collum ovis petit dentibus

Hans Henning Ørberg, Lingua Latina per se illustrata. Pars I. Familia Romana, Special-Trykkeriet Viborg, 2003, s. 66, ISBN 87-997016-5-0

starać się uzyskać (coś), dążyć (do czegoś), tropić, szukać

prosić, błagać, zabiegać (o coś), wypraszać (coś u kogoś), ubiegać się (o urząd)

dochodzić sądownie (czegoś), procesować się, starać się wyegzekwować, rościć sobie prawo


epithalamium

gr. ἐπιθαλάμιον < gr. ἐπιθαλάμιος < gr. ἐπί + θάλαμος


Aquilonia

…uterque ex alterius sententia consul captum oppidum diripiendum militi dedit, exhaustis deinde tectis ignem iniecit; eodemque die Aquilonia et Cominium deflagrauere

Każdy z konsulów, przy aprobacie swojego kompana, dał zajęte miasto żołnierzom do splądrowania, a po tym, jak domy zostały ogołocone, nakazał je podpalić; tego samego dnia Akwilonia i Cominium zostały obrócone w popiół.

Titus Livius: Ab Urbe condita X, 44 na stronie The Latin Librarry


Hasdrubal

Erat (…) cum eo adulescens illustris, formosus, Hasdrubal; quem nonnulli diligi turpius, quam par erat, ab Hamilcare loquebantur.

Był (…) z nim znakomity, przystojny młodzieniec, Hazdrubal; którego – jak niektórzy mówili – Hamilkar kochał bardziej nieprzyzwoicie niż było stosowne.

Cornelius Nepos: Hannibal, De excellentibus ducibus exterarum gentium 3


Euphemia

gr. Εὐφημία (Euphēmía); źródłosłów dla ang. Euphemia, franc. Euphémie, hiszp. Eufemia, niem. Euphemia, pol. Eufemia, port. Eufêmia, wł. Eufemia


Athenae

…„patria est clarae mihi” dixit „Athenae; / Triptolemus nomen; veni nec puppe per undas, / nec pede per terras: patuit mihi pervius aether…”

Tryptolem się zowię, / W sławnych Atenach moi mieszkali przodkowie. / Ja nie pieszo przez lądy, nie w łodzi przez morze / Ale tu przez powietrzne przybyłem przestworze…«

Publius Ovidius Naso: Metamorphoseon, liber quintus, 652-654.


condo

Quidam scriptores rerum gestarum Romam a Romulo conditam esse tradunt.

Niektórzy historycy przekazują, że Rzym został założony przez Romulusa.


exhaurio

źródłosłów dla wł. esaurire, ang. exhaust, franc. exhaustif

o płynach: opróżniać, wyczerpywać (np. wypijać, wylewać)

…nihil igitur adferunt qui in re gerenda versari senectutem negant, similesque sunt ut si qui gubernatorem in navigando nihil agere dicant, cum alii malos scandant, alii per foros cursent, alii sentinam exhauriant, ille autem clavum tenens quietus sedeat in puppi, non faciat ea quae iuvenes. At vero multo maiora et meliora facit. Non viribus aut velocitate aut celeritate corporum res magnae geruntur, sed consilio, auctoritate, sententia; quibus non modo non orbari, sed etiam augeri senectus solet

zatem nie wnoszą nic ci, którzy odmawiają starym obywatelom

Marcus Tullius Cicero: Cato Maior de Senectute 17, na stronie The Latin Library.

starości) brania udziału w życiu publicznym; są bowiem podobni do tych, którzy by powiedzieli, że sternik nic nie robi podczas żeglowania wtedy, kiedy inni wdrapują się na maszty, biegają wzdłuż korytarzy, wylewają ścieki okrętowe; on natomiast, trzymając ster, siedzi spokojny na rufie, nie czyniąc tego co młodzi. Jednak tak naprawdę zajmuje się znacznie ważniejszymi i lepszymi sprawami. Rzeczy wielkie nie są dokonywane siłą, szybkością czy wprawnością człowieka, ale dzięki bystrości umysłu, autorytetowi, zdolnościom krasomówczym; tych starość nie tylko nie jest pozbawiona, lecz nawet zwykle jest nimi obdarzona w większym stopniu.

Tu istis faucibus, istis lateribus, ista gladiatoria totius corporis firmitate tantum vini in Hippiae nuptiis exhauseras, ut tibi necesse esset in populi Romani conspectu vomere postridie. O rem non modo visu foedam, sed etiam auditu!

Ty, Antoniuszu, ze swym gardłem, z tymi szerokimi barami, z tą gladiatorom właściwą siłą fizyczną, tyleś wina na weselu z Hippiaszem wyżłopał, iż nazajutrz musiałeś rzygać w obliczu narodu rzymskiego. Cóż to za ohyda nieznośna nie tylko dla słuchaczy, ale i dla widzów!

Marcus Tullius Cicero: In Marcum Antonium Oratio Philippica Secunda II, 63 (25), na stronie The Latin Library.

…Nervii vallo pedum IX et fossa pedum XV hiberna cingunt (…) sed nulla ferramentorum copia quae esset ad hunc usum idonea, gladiis caespites circumcidere, manibus sagulisque terram exhaurire nitebantur

Nerwiowie otoczyli obóz zimowy wałem palisadowym, wysokim na 9 stóp i rowem na 15 stóp szerokim (…) jednak z powodu braku odpowiednich do tego zadania żelaznych narzędzi, wojsko nie szczędziło trudów w wycinaniu darni mieczami i wybieraniu ziemi rękami i na płaszczach.

Caius Iulius Caesar: Commentarii de bello Gallico V, 42, na stronie The Latin Library.

Titus Livius: Ab Urbe condita X, 44 na stronie The Latin Librarry.

Ille (Hamilcar) etsi flagrabat bellandi cupiditate, tamen paci serviundum putavit, quod patriam, exhaustam sumptibus, diutius calamitates belli ferre non posse intellegebat…

Ten (Hamilkar), choć płonął żądzą walki, sądził jednak, że należy zadbać o pokój, ponieważ rozumiał, że nie może ojczyzna, wyczerpana wydatkami, dłużej znosić klęsk wojny…

wykonywać, spełniać, przeprowadzać, załatwiać


puppis

(1) etymologia niepewna, praindoeur. pu- → tył (stąd też nasza pupa) < praindoeur. apo- → z, od

(1.1) źródłosłów dla: wł. poppa, franc. poupe, ang. poop, hiszp. popa, port. popa, tur. pupa

…arbitrabar sustineri remos cum «inhibere» essent remiges iussi. Id non esse eius modi didici heri cum ad villam nostram navis appelleretur. Non enim sustinent sed alio modo remigant (…) «inhibitio» autem remigum motum habet et vehementiorem quidem remigationis navem convertentis ad puppim.

Byłem przekonany, że kiedy wioślarzom rozkazuje się «inhibere», zatrzymują wiosła. Tego, że nie dzieje się to w taki sposób, dowiedziałem się wczoraj, kiedy pod moją willę przybiła łódź. Mianowicie nie zatrzymują się, lecz wiosłują w inny sposób (…) Zaiste «inhibitio» u wioślarzy dotyczy ruchu i co więcej bardziej energicznego, zwracającego łódź wiosłową wstecz

Marcus Tullius Cicero: Epistulae Ad Atticum 13, 21

Publius Ovidius Naso: Metamorphoseon, liber quintus, 652-654


Golgotha

gr. Γολγοθᾶ < aram. גלגלתא


abasia paroxysmalis trepidans

abazja oraz niemożność stania spowodowana sztywnieniem mięśni


vermis

praindoeur. *u̯r̥mis (por. gr. ἕλμις, goc. waúrms → wąż, litew. var̃mas → komar, st.prus. wormyan → czerwony) • por. praindoeur. *kʷr̥mi- (por. st.prus. girmis, litew. kirmìs, słń. čr̂m, sanskr. कृमि)


abdominoscopia

wziernikowanie jamy brzusznej, laparoskopia


ususfructus

Ususfructus est ius alienis rebus utendi fruendi salva rerum substantia.

Użytkowanie jest prawem do używania cudzych rzeczy i pobierania z nich pożytków przy zachowaniu substancji rzeczy.


borium

zobacz też: Indeks:Łaciński - Pierwiastki chemiczne


adytum

(1.1) gr. ἄδυτον (ádyton) < gr. ἄδυτος (ádytos) → niedostępny, nie do wchodzenia < gr. ἀ- + δύω → nie- + wchodzę

„…«Heu fuge, nate dea, teque his» ait «eripe flammis. Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia. (…) sacra suosque tibi commendat Troia penatis; hos cape fatorum comites, his moenia quaere magna pererrato statues quae denique ponto.» Sic ait et manibus vittas Vestamque potentem aeternumque adytis effert penetralibus ignem…”

rzekł: «Uciekaj stąd, synu bogini, / Wyrwij się z tego pożaru! Wróg zdobył / Mury. W gruz wali się z wyżyny Troja. (…) Teraz świętości i Penaty swoje / Tobie powierza Troja. Weź je z sobą, / Wspólników doli, szukaj dla nich miasta, / Które po długim śród morza błądzeniu / Wreszcie założysz wielkie». Tak powiedział / I z niedostępnej komory naonczas / Święte przewiązki przynosi sam, Westę / Przemożną, nigdy nie gasnący ogień.

Publius Vergilius Maro: Aeneis, liber secundus, 289-297


zingiber

gr. ζιγγίβερις


Isaias

koine Ἠσαΐας < hebr. ישעיהו (jeshajahu) → Jahwe Zbawiciel

inna pisownia Esaias


brevis

ut sis nocte levis, sit tibi cena brevis


meridies

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kalendarz i czas


calidus

nie mylić z: callidus

inna pisownia: caldus

ognisty, temperamentny, porywczy, gwałtowny, gorliwy

gorący, wymyślony (wykonany) na miejscu (od razu)


eadem

por. idem


tomographia computatoria

tomographia computatoria altae resolutionis


doceo

Ita sunt matres discipulorum: si filii earum male discunt, magistrum accusant 'eum'que 'male docere' dicunt.

Takie to są matki uczniów – jeśli ich synowie źle się uczą, to oskarżają nauczyciela i mówią, że źle naucza.

Hans Henning Ørberg, Lingua Latina per se illustrata. Colloquia personarum, Special-Trykkeriet Viborg, 2005, s. 54, ISBN 87-997016-6-9


puto

czyścić, oczyszczać, przycinać (drzewa, krzewy), doprowadzać do porządku

Vineas arboresque mature face incipias putare.

We właściwym czasie zacznij przycinać winorośle i drzewa.

mniemać, oceniać, sądzić, uważać (za), uznawać

Marcum amicum meum puto.


ferramentum

zwykle występuje w liczbie mnogiej

narzędzie żelazne, szczególnie rolnicze (topór, siekiera, sierp)

…de ferramentorum varietate scribit (Cato) permulta, (…) ut falces, palas, rastros, sic alia…

Kato) pisze wiele o różnych rodzajach narzędzi, (…) takich jak sierpy, rydle, motyki.

Marcus Terentius Varro: De Re Rustica 1, 22, 5.

Tum Cethegus, qui paulo ante aliquid tamen de gladiis ac sicis quae apud ipsum erant deprehensa respondisset dixissetque se semper bonorum ferramentorum studiosum fuisse, recitatis litteris debilitatus atque abiectus conscientia repente conticuit.

Wtedy Cetegus, który chwilę przedtem udzielał jeszcze jakichś wyjaśnień w sprawie skonfiskowanych u niego sztyletów i mieczy, twierdząc, że zawsze był miłośnikiem dobrej broni, po odczytaniu listu jak z nóg ścięty, poczuciem winy zgnębiony, nagle zamilkł.

Marcus Tullius Cicero: In Catilinam III, 9


abepithymia

porażenie splotu trzewnego (słonecznego)


aberratio

aberracja, zboczenie, odchylenie od normy


Varsoviensis

Memento te hominem Varsoviensis esse!


taceo

Qui nescit tacere, nescit et loqui.

Kto nie umie milczeć, nie umie również mówić.

Publiusz Syrus: Sentencje 147 (I w. n.e.)


placeo

Ego placeo tibi.


sensu stricto

Poprawne jest sformułowanie sensu stricto albo stricte, ale nie sensu stricte.


detrimentum

In detrimentum tertii


sicarius

Lex Cornelia de sicariīs et veneficis

ustawa Korneliusza przeciwko nożownikom i trucicielom


veneficus

wyraz używany najczęściej w rodzaju żeńskim

Lex Cornelia de sicariīs et veneficīs


imperceptus

In astribus est mundus imperceptus.


plebiscitum

łac. plebs + scitum; źródłosłów dla ang. plebiscite, franc. plébiscite, galic. plebiscito, hiszp. plebiscito, katal. plebiscit, niem. Plebiszit, pol. plebiscitum, pol. plebiscyt, port. plebiscito, wł. plebiscito


sarcopaenia

gr. σάρξ + πενία

Hic aegrotus cum sarcopenia est.


praesum

Unus principum nostrum si male praesit Urbi, imperio potestateque viduatur atque ab miltibus necetur ut brevi tempore novus Augustus eligatur!

Jeśliby który z naszych przywódców źle przewodniczył Miastu, wnet byłby pozbawiony wszelkiej władzy, a także zamordowany przez żołnierzy, by w krótkim czasie wybrać nowego Augusta!


sphaera

(1.1-4) źródłosłów dla wł. sfera, franc. sphère, hiszp. esfera, port. esfera, niem. Sphäre, ros. сфера, rum. sferă, pol. sfera

alternatywne pisownie: spaera, łac. poklasyczna sphera

…geometres non ita dicet: “In sphaera maximi orbes medii inter se dividuntur”, sed potius illo modo: “Non et sunt in sphaera maximi orbes, et ii non medii inter se dividuntur.”

geometra nie powie następująco: „największe okręgi w sferze dzielą się nawzajem na połowy”, lecz raczej w ów sposób: „Nie ma w sferze największych okręgów, które by się ze sobą nie przecinały w połowie.”

Nec vero eae stellae quae inerrantes vocantur non significant eandem mentem atque prudentiam. Quarum est cotidiana conveniens constansque conversio, nec habent aetherios cursus neque caelo inhaerentes, ut plerique dicunt physicae rationis ignari; (…) habent igitur suam sphaeram stellae inerrantes ab aetheria coniunctione secretam et liberam

Co zaś dotyczy gwiazd zwanych stałymi, to i one przejawiają tę samą mądrość i roztropność. Dokonując zgodnie i nieprzerwanie codziennych obrotów, bynajmniej nie krążą one wraz z eterem ani nie są przymocowane do nieba, jak twierdzi wielu ludzi nieobeznanych z nauką przyrody. (…) Gwiazdy stałe więc mają swoją własną sferę, nie związaną z eterem, oddzieloną i niezależną odeń.

Marcus Tullius Cicero: de Natura Deorum, liber secundus, 54-55 (XXI)


epops

zobacz też: Indeks:Łaciński - Ptaki


hyaena

inna pisownia hyæna, hyena


cinnamum

(1.1-3) gr. κίνναμον < gr. κιννάμωμον < z fen.

zobacz też: Łaciński - Przyprawy


catarrhus

(1.1) gr. κατάρροος


contentus

Servus non contentus est.


alleluia

gr. ἀλληλούϊα < hebr. הללויה → wychwalajcie Jahwe


Falernus

…ver ubi longum tepidasque praebet / Iuppiter brumas et amicus Aulon / fertili Baccho minimum Falernis / invidet uvis;

tam długą wiosnę i ciepłą zimę Jowisz sprawia, a Aulon, płodnemu drogi Bachusowi, dorównuje winu falerneńskiemu.

Quintus Horatius Flaccus: oda VI, ks. II ze zbioruCarmina]


Falernus

alternatywna pisownia dla: Falernum (rodzaj wina)

nunc mihi fumosos ueteris proferte Falernos / consulis et Chio soluite uincla cado. / uina diem celebrent: non festa luce madere / est rubor, errantes et male ferre pedes.

Przynieście mi teraz dymne falerna dawnych konsulów i rozluźnijcie pętle z dzbana z Chios. Niech wina uświetnią dzień: bycie pijanym nie jest hańbą w dniu święta, ni krążenie i nieumiejętne kroków stawianie.


civitas Dei

(1.1) pojęcie wprowadzone przez św. Augustyna


paullo

alternatywna pisownia: paulo


metempsychosis

gr. μετεμψύχωσις < gr. μετα- + ἐμψυχόω + -σις; źródłosłów dla ang. metempsychosis, czes. metempsychóza, eo metempsikozo, est. metempsühhoos, franc. métempsycose, galic. metempsicose, hiszp. metempsicosis, niderl. metempsychose, ia metempsychosis, katal. metempsicosi, litew. metempsichozė, niem. Metempsychose, pol. metempsychoza, port. metempsicose, słc. metempsychóza, wł. metempsicosi


paulo

alternatywna pisownia: paullo


smilax

inna pisownia milax


Caledonia

In Caledonia habito.


mysta

nazwa kapłana przy pogańskich misteriach


intro

Intrasne?


circulus vitiosus

por. petitio principii


manica

zwykle występuje w liczbie mnogiej


quis

por. quid


Samothrace

gr. Σαμοθρᾴκη


chronicus

Miseria, meus morbus chronicus est!


foetor

smród, nieprzyjemny zapach, fetor, przykra woń


Pentecoste

gr. Πεντηκοστή

Pięćdziesiątnica, Zesłanie Ducha Świętego


per-

perduco, pereo, perficio, …


satyra

inna pisownia satira, satura


actum

zobacz też: actus


gangraena

gr. γάγγραινα


pascha

gr. πάσχα (páscha) < hebr. פסח (pésakh) → przejście; źródłosłów dla alb. pashkë, ang. Pasch, ang. Pascha, bask. Pazkoa, bret. Pask, dalmatyński puoscua, dalmatyński puasc, duń. påske, franc. Pâques, grenl. poorski, hiszp. pascua, hiszp. Pascua, niderl. Pasen, irl. Cáisc, isl. páskar, katal. Pasqua, qu. Paskwa, korsykański Pasqua, lomb. Pasqua, neap. Pasca, nbk. påske, nn. påske, pol. pascha, pol. Pascha, port. Páscoa, rum. Paște, rum. Paști, st.franc. pasques, st.franc. pasque, st.irl. Cásc, sw. Pasaka, sycyl. Pasca, sycyl. Pascua, sycyl. Pasqua, szkoc. Pace, szw. påsk, tagal. Paskuwa, tagal. Pasko, wenec. Pàscua, wł. Pasqua


FDP

Filii Divinae Providentiae → Synowie Bożej Opatrzności ( orioniści)


Matthaeus

gr. Ματθαῖος


dividi

infinitivus praesentis passivi od: divido


odi

aut amat, aut odit mulier, nil est tertium


ebrietas

status post usum alcoholi (status post usum alcoholis)

nietrzeźwość, opilstwo, upojenie alkoholowe, odurzenie alkoholem


exitus

wychodzenie, przechodzenie, przerzynanie się


rubeosis diabetica

łac. rubeosis, diabeticus ← diabetes (diabetes mellitus)


adeo

Exercitus a duce ductus ad hostium castra adiit.

Wojsko prowadzone przez wodza zbliżyło się do obozów nieprzyjaciół.


adeo

Lingua Graeca adeo difficilis est ut ei studere nolim.

Język grecki jest tak bardzo trudny, że aż nie chce się mi go uczyć.


soteriologia

(1.1) gr. σωτηριολογία < gr. σωτηρία + λόγος


verba sint temporis, aeterno silentio

słowa przynależą do czasu, milczenie do wieczności


seu

Seu vincere, seu perire.


ab-

abdico, abeo, absum, …


Abissinia

arab. الحبشة

inna pisownia Abessinia


Singapura

sanskr. सिंह + पुर्


tempero

łac. tempus; źródłosłów dla ang. temper, arag. templar, franc. tremper, franc. tempérer, friu. temperâ, hiszp. temperar, hiszp. templar, katal. temperar, katal. temprar, katal. trempar, port. temperar, prow. trempar, rum. astâmpăra, wenec. tenparar, wł. temperare, wł. temprare


macula

plama w znaczeniu moralnym, wstyd, grzech


Crispus

łac. crispus → kędzierzawy; źródłosłów dla ang. Crispus, pol. Kryspus, wł. Crispo

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


curo

Magna di curant, parva neglegunt.

O wielkie rzeczy bogowie się troszczą, a małe rzeczy zaniedbują.

Marcus Tullius Cicero, De natura deorum, liber II

Officium tuum est curare ne ulla ovis neve ulla capra desit!

Twoim obowiązkiem jest dbać, by nie brakowało żadnej owcy ani żadnej kozy!

Luigi Miraglia, Fabulae Syrae, Edizioni Accademia Vivarium novum, Rzym, 2010, s. 19, ISBN 978-88-95611-29-7

Medicus curat, natura sanat.

Medice, cura te ipsum.

Łk 4:23 (la). W: Vulgata Clementina [on-line]. [dostęp 12 czerwca 2016].


Hilaria

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


metathesis

gr. μετάθεσις < gr. μετά + θέσις; źródłosłów dla ang. metathesis, fiń. metateesi, franc. métathèse, galic. metátese, niem. Metathese, pol. metateza, port. metátese, wł. metatesi


alnus

źródłosłów dla franc. aulne, hiszp. alno, wł. alno


microcosmos

gr. μικρός + κόσμος

inna pisownia microcosmus


Mytilene

gr. Μυτιλήνη


caudex

źródłosłów dla katal. càudex, port. cáudice


esca

łac. edo; źródłosłów dla ang. esca, franc. esche, franc. aiche, hiszp. esca, hiszp. yesca, katal. esca, port. isca, st.franc. esche, wł. esca


seni

tylko lm


ille

por. illa, illud


plastica

gr. πλαστικός < gr. πλάσσω


iuvenis

(1.1) praindoeur. *h₂yuh₁en-; spokrewniony z sanskr. युवन् (yúvan), pers. جوان (javān) i st.ang. ġeong


iuvenis

Duo iuvenēs apud iānuam sunt et tē vocant.

Dwóch młodzieńców jest pod bramą i wzywa cię.


Zacchaeus

inna pisownia Zachaeus


matres lectionis

„matki czytania” (zwyczaj dodawania przez hebrajskich skrybów niektórych spółgłosek, które mają wskazywać na samogłoski występujące w tekście)


ilex

źródłosłów dla alb. ilqe, ang. ilex, eo ilekso, hiszp. encina, ido ilexo, wł. elce


haud

Hasdrubal omissa munitione castrorum postquam pugnandum vidit, in prima acie ante signa elephantos conlocat: circa eos laevo in cornu adversus Claudium Gallos opponit, haud tantum iis fidens quantum ab hoste timeri eos credebat: ipse dextrum cornu adversus M. Livium sibi atque Hispanis — et ibi maxime in vetere milite spem habebat — sumpsit…

Hazdrubal, widząc, że musi walczyć, przerwał umacnianie obozowiska i ustawił słonie w pierwszym szeregu przed sztandarami: obok nich umieścił po lewej na skrzydle Klaudiusza naprzeciw Gallów, nie tak bardzo w nie wierząc, co licząc, że wrogowie się ich boją. Ów prawe skrzydło, naprzeciw M. Liwiusza, wyznaczył sobie i Hiszpanom — i tu ponad wszystko miał nadzieję w starych żołnierzach.

Titus Livius (Tytus Liwiusz): Ab Urbe Condita, liber XXVII, 48 (Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga XXVII, 48)


regio

źródłosłów dla pol. region, ang. region i niem. Region


chrysos

zobacz też: Indeks:Łaciński - Pierwiastki chemiczne


monstrum

źródłosłów dla pol. monstrum, ang. monster, chorw. monstrum, st.franc. monstre, franc. monstre, hiszp. monstruo, niem. Monster, niem. Monstrum, port. monstro, rum. monstru i wł. mostro


spes

Spes ultima moritur.


sigla

(2.1) łac. siglum < łac. sigillum < łac. signum + -ulum


fido

źródłosłów dla franc. fier, hiszp. fiar, port. fiar, wł. fidare


sive

sive … sive …


iuramentum

inna pisownia juramentum


butyrum

źródłosłów dla zachodnioflamandzki beuter


signale

źródłosłów dla ang. signal, duń. signal, franc. signal, galic. sinal, hiszp. señal, katal. senyal, nbk. signal, nn. signal, pol. sygnał, port. sinal, ros. сигнал, rum. semnal, rum. signal, st.franc. seignal, wł. segnale


calceamentum

inny wariant zapisu: calciamentum


calciamentum

inny wariant zapisu: calceamentum


stela

gr. στήλη (stḗlē) → słup, kolumna; źródłosłów dla ang. stela, pol. stela, wł. stele


administratio

od czasownika łac. administro → zarządzać

źródłosłów dla pol. administracja, ang. administration, bułg. администрация, franc. administration, hiszp. administración, port. administração, ros. администрация, rum. administrație, szw. administration i wł. amministrazione


diametros

gr. δια- + μέτρον (dia- + metron) → poprzez + mierzyć


invasio

źródłosłów dla pol. inwazja, ang. invasion, franc. invasion, hiszp. invasión, port. invasão i wł. invasione


tussis

Si memini, fuerant tibi quattuor, Aelia, dentes: expulit una duos tussis et una duos. Iam secura potes totis tussire diebus: nil istic quod agat tertia tussis habet.

Jeśli dobrze pamiętam, miałaś cztery zęby, Elio. Jedno kaszlnięcie zmiotło dwa, a następne – kolejne dwa. Teraz już możesz spokojnie kaszleć całymi dniami. Trzecie kaszlnięcie w twoim przypadku niczego nie zdziała.


paradoxon

gr. παράδοξος

inna pisownia paradoxum

sąd sprzeczny z przyjętymi przekonaniami


paradoxum

gr. παράδοξος

inna pisownia paradoxon


porcellus

źródłosłów dla franc. pourceau, wł. porcello


mathesis

nauka (usystematyzowane poszerzanie sumy ludzkiej wiedzy)


aequinoctium

Olivetum diebus XV ante aequinoctium vernum incipito putare.

Plantację oliwek zacznij przycinać 15 dni przed wiosenną równonocą.


luscus

Thaida Quintus amat. ‘Quam Thaida?’ Thaida luscam. Unum oculum Thais non habet, ille duos.

Kwintus kocha Taidę. Jaką Taidę? Taidę jednooką. Taida nie ma jednego oka; on – dwojga.


gryps

gr. γρύψ; źródłosłów dla ang. griffin, ast. grifu, duń. grib, franc. griffon, hiszp. grifo, irl. gríobh, katal. griu, katal. grif, niem. Greif, pol. gryf, port. grifo, wł. grifo, wł. grifone

inna pisownia gryphus, grypus


narro

Cum divus Augustus apud Actium M. Antonium et Cleopatram Aegypti reginam vicisset multitudo genitorium suis liberis de victoria a principe reportata fabulam narrabant.

Gdy boski August pokonał pod Akcjum Marka Antoniusza i Kleopatrę, królową Egiptu, rzesza rodziców opowiadała swoim dzieciom bajki o zwycięstwie odniesionym przez princepsa.


foenum

inna pisownia faenum, fenum


paeonia

gr. παιωνία < gr. παιώνιος < gr. Παιών → Pajeon


Iamaica

inna pisownia: Jamaica


Slovacia

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Europy


Palaestina

(1.1) gr. Παλαιστίνη < hebr. פלשת


Tunesia

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Afryki


loquax

łac. loquor
źródłosłów dla ang. loquacious


ruo

(2.1) praindoeur. *h₃rew-; źródłosłów dla ang. ruin, franc. ruer, hiszp. ruir, port. ruir


labyrinthus

wariant: labyrinthos


cymbalum

gr. κύμβαλον < gr. κύμβη; źródłosłów dla ang. chime, ang. cymbal, franc. cymbale, hiszp. címbalo, irl. ciombal, pol. cymbał, szw. cymbal, wł. cembalo, wł. cimbalo


Ladislaus

źródłosłów dla ang. Ladislaus, wł. Ladislao


Blanca

hiszp. Blanca < hiszp. blanca → biała; źródłosłów dla pol. Blanka

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Abdenago

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona

Abdenago, Abed-Nego, imię babilońskie Azariasza


Marcellus

(1.1) łac. Marculus < łac. Marcus < łac. Mars


Sergius

źródłosłów dla białor. Сяргей, franc. Serge, hiszp. Sergio, katal. Sergi, niem. Sergius, n.gr. Σέργιος, pol. Sergiusz, port. Sérgio, ros. Сергей, rum. Sergiu, gr. Σέργιος, sycyl. Sergiu, ukr. Сергій, wł. Sergio


Flavia

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Margarita

łac. margarita < gr. μαργαρίτης (margarítês) → perła; źródłosłów dla ang. Margarita, st.franc. Margaret, franc. Marguerite, hiszp. Margarita, łot. Margarita, pol. Małgorzata, pol. Margorzata, port. Margarida, wł. Margherita

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Rita

Sancta Rita a Cassia, ora pro nobis.


bibliopola

gr. βιβλιοπώλης

inna pisownia bybliopola


plenilunium

łac. plenus + luna + -ium; źródłosłów dla ang. plenilune, hiszp. plenilunio, katal. pleniluni, port. plenilúnio, wł. plenilunio


satura

inna pisownia satira, satyra


accuso

Me nulla causa accusasti!


paedagogus

pedagog, nauczyciel młodzieży (za czasów rzymskich – zwykle grecki niewolnik)


hepar

inna pisownia epar


non possumus

Formę non possumus stosuje przede wszystkim Kościół katolicki wobec żądań świeckich, które są przezeń nie do przyjęcia (tj. oznacza niemożliwość wyrzeknięcia się wiary i zasad chrześcijańskich). W takim kontekście słów tych miał użyć papież Klemens VII w odpowiedzi na prośbę o rozwód króla angielskiego, Henryka VIII. Było to przyczyną powstania Kościoła anglikańskiego. zob. też non possumus w Wikipedii

por. ¡No pasarán!


Pelecanus occidentalis

Pelecanus occidentalis, pelikan brunatny


Pelecanus conspicillatus

Pelecanus conspicillatus, pelikan australijski


Pelecanus erythrorhynchos

Pelecanus erythrorhynchos, pelikan dzioborogi


Pelecanus onocrotalus

Pelecanus onocrotalus, pelikan różowy, pelikan baba


agnomen

por. praenomen • gentilicium • cognomen • agnomen

trzecia lub czwarta część nazwiska (w starożytnym Rzymie), drugi przydomek (dodawany przy adopcji lub w ramach zasług)


memoria fragilis est

H. Sienkiewicz: „Potop” (Tyzenhauz do Babinicza)

A. Sapkowski: „Chrzest Ognia” (Shilard Fitz-Oesterlen do Dijkstry)


inter-

intercido, interficio, intersum, …


loquor

Visne mecum Latine loqui?

Czy chciałbyś porozmawiać ze mną po łacinie?


tactus

imiesłów przymiotnikowy bierny, rodzaj męski, M. lp od: tango


sequens

participium praesentis activi od: sequor


propero

Marcus Romam cum amico properat.


Senatus Populusque Romanus

senat i lud rzymski (oficjalna nazwa państwa rzymskiego)


falsus

imiesłów przymiotnikowy bierny, rodzaj męski, M. lp od: fallo


falsum

imiesłów przymiotnikowy bierny, rodzaj męski, B. lp od: fallo

imiesłów przymiotnikowy bierny, rodzaj nijaki, M., B., W. lp od: fallo


sequor

video meliora proboque, deteriora sequor


creo

in principio creavit Deus caelum et terram


deleo

ceterum censeo Karthaginem esse delendam

Karthago a Romanis deleta est.

Kartagina została zniszczona przez Rzymian.


voco

Marcus filiam vocat.


Sedes Apostolica

Stolica Apostolska (oficjalna nazwa państwa watykańskiego)


traduco

przeprowadzać, przenosić, zaprowadzać, sprowadzać


traicio

przesuwać, przekładać, przenosić, przekazywać


educo

wyprowadzać, przyprowadzać, doprowadzać, wieść, zabierać (ze sobą)


conditor

Romulus conditor Romae a Romanis nominabatur.

Romulus był nazywany przez Rzymian założycielem Rzymu.


annuntio

Annuntio vobis gaudium magnum: habemus Papam!

Oznajmiam wam radość wielką: mamy papieża!


Crispinus

łac. Crispus + -inus < łac. crispus → kędzierzawy; źródłosłów dla ang. Crispin, czes. Kryšpín, franc. Crispin, hiszp. Crispín, niem. Crispinus, pol. Kryspin, port. Crispim, wł. Crispino


sinecura

urząd płatny niezobowiązujący do pracy, synekura


OCD

ordo carmelitarum discalceatorum (Ordo Fratrum Carmelitarum Discalceatorum Beatae Mariae Virginis de Monte Carmelo) → zakon karmelitów bosych

Jan Kowalski OCD


amicus proba, probatum ama

przyjaciela próbuj, wypróbowanego kochaj


os ex ossibus meis, et caro de carne mea


epilogus

gr. ἐπίλογος


prologus

gr. πρόλογος

prolog, wstęp, słowo wstępne, introdukcja, prolegomena, przedmowa, przedsłowie, wprowadzenie


exordium

źródłosłów dla ang. exordium, franc. exorde, hiszp. exordio, katal. exordi, port. exórdio, wł. esordio


ab homine homini cotidianum periculum

autor: Seneka

od człowieka człowiekowi grozi codzienne niebezpieczeństwo


homo totiens moritur, quotiens amittit suos

autor: Publiliusz Syrus

człowiek tyle razy umiera, ile razy traci swych bliskich


adeo familiariter est hominibus omnia sibi ignoscere, nihil aliis remittere

autor: Velleius Paterculus

jest rzeczą ludzką po przyjacielsku nawzajem wszystko sobie wybaczać, nie pozostawiając nic innym (w tej sprawie)


bona mors est homini, vitae quae exstinguit mala

autor: Publiliusz Syrus

dobra dla człowieka jest śmierć, która gasi nieszczęścia życia


ad hominem

por. ad personam

do człowieka (o sposobie odnoszenia argumentów w dyskusji: “do (opinii) oponenta”)


alienum aes homini ingenuo acerba est servitus

autor: Horacy

dla człowieka zacnego dług jest gorzką niewolą


aiunt homines plus in alieno negotio videre quam in suo

autor: Seneka

powiadają, że ludzie w cudzych sprawach więcej widzą niż we własnych


beatus homo qui invenit sapientiam

z Księgi Przypowieści Salomona 3, 13; Vulgata

błogosławiony człowiek, który znalazł mądrość


conceptus est homo

z Księga Hioba 3, 3; Vulgata


conveniens homini est hominem servare voluptas

godną człowieka rozkoszą jest baczyć na drugiego człowieka


cave ab homine unius libri

por. homo unius libri

autor: św. Tomasz z Akwinu


dum inter homines sumus, colamus humanitatem

autor: Seneka

póki jesteśmy wśród ludzi, bądźmy ludzcy


duae res homines ad maleficium impellunt: luxuria et avaritia

dwie rzeczy ludzi ku złu wiodą: zbytek i chciwość


ligo

(1.1) źródłosłów dla ang. ligate, port. liar, port. ligar, wł. legare


atta

ojciec (z szacunkiem o starszym mężczyźnie)


talis

Qualis rex, talis grex.

Qualis pater, talis filius.

Qualis vir, talis oratio.


fugio

Aeneas ab oris Troiae fugit, ut novam patriam quaereret.

Eneasz uciekł z Troi, żeby szukać nowej ojczyzny.


rogo

Si me rogaverit, respondebo.

Robin M. Griffin , Ed Phinney, A Student's Latin Grammar. Cambridge Latin Course, 1992, s. 30, ISBN 978-0521385879

Iulia fratrem rogat ut se adiuvet.

Hans Henning Ørberg, Lingua Latina per se illustrata. Pars I. Familia Romana. Exercitia Latina I, Focus Publishing, 2005, s. 121, ISBN 978-1-58510-212-9.


homini homine nihil pulchrius videtur

nic nie wydaje się człowiekowi piękniejsze, niż człowiek


hominem non odi, sed eius vitia

nie człowieka nienawidzę, lecz jego błędów


dum trahimus, dum inter homines sumus, colamus humanitatem

dopóki oddychamy, dopóki jesteśmy wśród ludzi, postępujmy po ludzku


homines potius oculis quam auribus credunt


homini mendaci, etiamsi vera dicit, nemo credit

nikt nie wierzy kłamcy, choćby mówił prawdę


et unum hominem, et plures in infinitum, quod quis velit, heredes facere licet

wolno uczynić spadkobiercą i jednego człowieka, i wielu, bez ograniczeń, ilu kto chce


hominis est propria veri inquisitio atque investigatio

jest właściwe człowiekowi szukanie i badanie prawdy


illud

por. ille, illa


istud

por. iste, ista


ista

por. iste, istud


quae

por. qui, quod


-mentum

zobacz słowa kończące się na „-mentum”

…dodawany zazwyczaj do tematu praesentis czasowników, używany do tworzenia rzeczowników rodzaju nijakiego oznaczających narzędzie, środek do działania

firmo + -mentum = firmamentum

medico + -mentum = medicamentum

testor + -mentum = testamentum


ipsum

por. ipse, ipsa


medica

Nom., Abl. i Voc. sg., rodzaj żeński od medicus


ipsa

por. ipse, ipsum


iuro

składać przysięgę, przysięgać, oświadczać


commendo

Pater, in manus tuas commendo spiritum meum.

Ojcze, w twoje ręce powierzam ducha mojego. (Łk 23, 46


desidero

Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus.

Jak łania pragnie wody ze strumieni, moja dusza pragnie Ciebie, Boże! (Ps 42, 2


sapio

indoeuropejski rdzeń sep- o tym samym znaczeniu


privilegium

prawo wyjątkowe, przywilej, pierwszeństwo


influo

wpływać, wpadać (w coś, do czegoś; o rzece itp.)

Amnis in mare influit.

napływać w dużych ilościach (o ludziach, bogactwie)

przenikać (do serca), docierać (do uszu)

Blanditiis Papirius influebat in aures contionis.

Papiriusz pochlebstwami trafiał do uszu zgromadzonych ludzi.


rixa

źródłosłów dla franc. rixe, hiszp. rija, port. reixa, port. rixa, wł. ressa, wł. rissa


antrum

gr. ἄντρον; źródłosłów dla ang. antrum, franc. antre, hiszp. antro, katal. antre, port. antro, wł. antro


spelunca

gr. σπῆλυγξ < gr. σπέος; źródłosłów dla franc. spélonque, hiszp. espelunca, niderl. spelonk, pol. speluna, pol. spelunka, port. espelunca, wł. spelonca


mentula

Tego typu obsceniczne słowa występowały często w graffiti i epigramach, ale prawie wcale nie były spotykane w innych gatunkach literackich. Wyraz mentula używany był przez Marcjalisa, Katullusa i autora Priapeów – twórców, którzy deklarowali dosadność języka w swoich utworach.

Cyceron w jednym z listów (Epistulae ad Familiares 9.22.3) wspomina, że nie wypada tworzyć formy zdrobniałej od słowa menta ‘mięta’ w taki sam sposób, jak od słowa ruta tworzy się zdrobniałą formę rutula. Słowo mentula uważał za bardzo nieprzyzwoite i nie zdecydował się wymienić go wprost.

W ramach dążenia do nieużywania nieprzyzwoitych słów niektóre fragmenty dzieł pomijano w tłumaczeniach, modyfikowano je, by zmienić znaczenie lub stosowano eufemizmy. Eufemizmy występujące w wielu słownikach pod tego rodzaju hasłami powodują, że brakuje informacji o wydźwięku tych wyrazów i sposobie ich użycia.

Futuitur cunnus pilossus multo melius [qu]am glaber: e[ad]em continet vaporem et eadem v[err]it mentulam.

Owłosioną cipkę pieprzy się znacznie lepiej niż gładką – zatrzymuje ciepło i jednocześnie smyra kutasa.

Rudolf Wachter, Pompejanische Wandinschriften, De Gruyter, 2019, s. 397, doi = 10.1515/9783110658286-012

Illa salax nimium nec paucis nota puellis stare Lino desit mentula. Lingua cave.

Ten niegdyś nader jurny i znany licznym dziewczętom kutas przestał Linusowi stawać. Strzeż się, języku!

Obscenis, peream, Priape, si non uti me pudet improbisque verbis. Sed cum tu posito deus pudore ostendas mihi coleos patentes, cum cunno mihi mentula est vocanda.

Niech przepadnę, Priapie, jeśli nie wstyd mi używać obscenicznych i nieprzyzwoitych słów. Ale kiedy ty, bóg pozbawiony wstydu, pokazujesz mi odsłonięte jajca, muszę nazwać po imieniu i pizdę, i chuja.

‘Aut futue, aut pugnemus’ ait. Quid, quod mihi vita carior est ipsa mentula? Signa canant!

Albo mnie przeleć, albo walczmy – mówi. A co, jeśli mój kutas jest mi droższy niż samo życie? Niech zatrąbi sygnał do walki!

Fulmina sub Iove sunt, Neptuni fuscina telum, (…) Herculis armata est invicta dextera clava: at me terribilem mentula tenta facit.

Jowisz włada piorunami, orężem Neptuna jest trójząb, niezwyciężona prawa ręka Herkulesa uzbrojona jest w maczugę, a mnie przerażającym czyni nabrzmiały kutas.

Mentula, festorum cultrix operosa dierum, quondam deliciae divitiaeque meae, quo te deiectam lacrimarum gurgite plangam, quae de tot meritis carmina digna feram?

Kuśko, dni świątecznych niestrudzona czcicielko, niegdyś uciecho moja i skarbie, jakimż to strumieniem łez opłaczę cię opadłą? Jakąż to pieśnią twe liczne zasługi opieję?

Non vis in solio prius lavari quemquam, Cotile: causa quae, nisi haec est, undis ne fovearis irrumatis? Primus te licet abluas: necesse est ante hic mentula, quam caput, lavetur.

Nie chcesz, by ktokolwiek w wannie przed tobą się umył, Kotylu. Jakiż inny powód tego, jeśli nie ten, że nie chcesz w wyruchanej kąpać się wodzie? A niechbyś i nawet pierwszy się umył, ale i tak wchodząc do wanny najpierw w niej chuja, a dopiero potem głowę umoczysz.

Iam nisi per somnum non arrigis et tibi, Mevi, Incipit in medios meiere verpa pedes, Truditur et digitis pannucea mentula lassis nec levat extinctum sollicitata caput. Quid miseros frustra cunnos culosque lacessis? summa petas: illic mentula vivit anus.

Już ci nie staje, Mewiuszu, no chyba że we śnie. I fiut zaczyna ci sikać po stopach. Zwiędły kutas pobudzany waleniem wycieńczonymi palcami nie podnosi swej uschłej główki. Po co na darmo uderzasz do biednych cipek i tyłków? Sięgnij wyżej. To tam użyje życia stara pyta.

Mentula conatur Pipleium scandere montem: Musae furcillis praecipitem eiciunt.

Kutas próbuje na szczyty pimplejskiej drapać się góry: na szczęście, z pomocą motyki, Apolla zrzucają go córy.


malogranatum

inna pisownia malagranatum


cotoneum

gr. κυδώνιον


Hierosolyma

(1.1) koine Ἱεροσόλυμα < hebr. ירושלים


ratus

matrimonium ratum tantum

małżeństwo zawarte ważnie a niedopełnione ( małżeństwo wyłącznie zawarte)


Agnus Dei

Ecce Agnus Dei, qui tollit peccata mundi

Oto Baranek Boży, który gładzi grzechy świata.


Andromache

gr. Ἀνδρομάχη


ambo

tylko lm


FSC

Fratres Scholarum Christianarum → Zgromadzenie Braci Szkół Chrześcijańskich ( bracia szkolni)


accedo

przystępować, podchodzić, zbliżać się (do kogoś, czegoś)


semiotica

gr. σημειωτικός < gr. σημεῖον


IHS

zlatynizowany skrótowiec starogrecki gr. ΙΗΣ < gr. Ἰησοῦς (zapisane majuskułą: ΙΗΣΟΥΣ) → Jezus; w średniowieczu błędnie utożsamiono grecką samogłoskę „Η” (eta, długie „e”) z łacińską spółgłoską „H”


vigilo

Ego dormio, et cor meum vigilat.


SALIGIA

superbia, avaritia, luxuria, invidia, gula, ira, acedia → pycha, skąpstwo, zbytek, zazdrość, obżarstwo, gniew, lenistwo (siedem grzechów głównych według dawnego kanonu)


claudus

inna pisownia: cludus, clodus


post mortem auctoris

zwrot prawniczy dla określenia upływu czasu praw do dzieła, utworu


furunculus

łac. fūrōnis + -culus; źródłosłów dla ang. furuncle, franc. furoncle, hiszp. furúnculo, hiszp. forúnculo, niem. Furunkel, pol. furunkuł, port. furúnculo, rum. furuncul, rum. furnicel, wł. foruncolo


epicentrum

gr. ἐπί + κέντρον


Evaristus

koine εὐάρεστος

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


motu proprio

z własnej inicjatywy (rodzaj listu wydawanego przez papieża)


migratio

łac. migro; źródłosłów dla ang. migration, czes. migrace, franc. migration, galic. migración, hiszp. migración, niem. Migration, nbk. migrasjon, nn. migrasjon, pol. migracja, port. migração, ros. миграция, szw. migration, wł. migrazione


patrologia

gr. πατήρ + λόγος → ojciec + słowo, mowa


lactisugium

odciągacz mleka, odciągacz pokarmu, laktator


stipendium

łac. *stipipendium < łac. stips + pendo; źródłosłów dla ang. stipend, czes. stipendium, duń. stipendium, hiszp. estipendio, niem. Stipendium, pol. stypendium, słc. štipendium, szw. stipendium, wł. stipendio


infula

źródłosłów dla franc. infule, wł. infula, pol. infuła


panoplia

gr. πανοπλία; źródłosłów dla hiszp. panoplia, pol. panoplia, wł. panoplia


audax

łac. audeo
źródłosłów dla ang. audacious

audaces fortuna iuvat timidosque repellit


Lesbos

Lesbos insula Maris Aegaei est.


inopinato

mimowolnie, znienacka, przez nieostrożność


aedifico

Quis de C. Cethego atque eius in Hispaniam profectione ac de volnere Q. Metelli Pii cogitat cui non ad illius poenam carcer aedificatus esse videatur?

Któż myśli o Gajuszu Cethegusie i o jego wyprawie do Hiszpanii czy o ranach zadanych Kwintusowi Metellusowi Piusowi, nie widząc, że zbudowano mu więzienie w roli sceny jego kaźni?


INRI

Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum → Jezus z Nazaretu Król Żydowski


Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum

spotyka się również formę Nazarensis (lub Nasarensis) zam. Nazarenus

Jezus z Nazaretu Król Żydowski (tekst umieszczony na krzyżu Jezusa; powód ukrzyżowania)


SLA

sclerosis lateralis amyotrophica → stwardnienie zanikowe boczne


scriptor rerum gestarum

historyk (dosł. pisarz wydarzeń minionych)


-trix

zobacz słowa kończące się na „-trix”

…dodawany zazwyczaj do czasowników, używany do tworzenia rzeczowników rodzaju żeńskiego oznaczających wykonawczynię czynności wyrażonej czasownikiem

ago + -trix = actrix

impero + -trix = imperatrix

specto + -trix = spectatrix


Graecus

Phidias hanc pulchram statuam Graecam fecit.

Tę piękną grecką rzeźbę wykonał Fidiasz.


Graecus

Romani Graecos armis superasse, sed etiam Graeci Romanos arte sua dicuntur.

Mówi się, że Rzymianie pokonali Greków bronią, ale także, że Grecy Rzymian swoją sztuką.


pater conscriptus

rzymski senator, ojciec wpisany (na listę senatorów)

Hesterno die, patres conscripti, cum me et vestra dignitas et frequentia equitum Romanorum praesentium, quibus senatus dabatur, magno opere commosset, putavi mihi reprimendam esse P. Clodi impudicam impudentiam

Wczorajszego dnia, senatorowie, kiedy bardzo poruszyło mnie zarówno wasze dostojeństwo jak i tłumna obecność rzymskich ekwitów, którym to dano senat, sądziłem, że należy mi powstrzymać bezwstydną bezczelność Publiusza Klodiusza.


efficitur

Ex eo efficitur ut omnia animalia mortalia sint.

Z tego wynika, że wszystkie zwierzęta są śmiertelne.


conscriptus

participium perfecti passivi, Nom. sg. m od: conscribo


Phidippides

gr. Φειδιππίδης


accido

przytrafiać się, zdarzać się, zachodzić, mieć miejsce

Dux militum oppidum hostium accidit.

Dowódca żołnierzy wyciął w pień wioskę nieprzyjaciół.


Phidias

Phidias clarrissimus Graecorum sculptor fuit.

Fidiasz był najsławniejszym spośród wszystkich Greków rzeźbiarzem.


accidit

Saepe accidit ut homines fallant.


Lacedaemonius

gr. Λακεδαιμόνιος


Lacedaemonius

gr. Λακεδαιμόνιος

Lacedaemonii primum corpora exercuerunt ut tempore belli melius pugnarent, cum Athenienses artem studiumque rei militaris anteponerent.

Lacedemończycy przede wszystkim dbali o sprawność fizyczną, by w czasie wojny walczyć lepiej, podczas gdy Ateńczycy przedkładali sztukę i naukę nad sprawy wojskowe.


amphitheatron

gr. ἀμφιθέατρον


spargo

(1.1-4) praindoeur. *(s)pregh- (rozpraszać, szarpać)


severus

praital. *seꭓwēro- < praindoeur. *seǵʰ-ur

powiązane etymologicznie z gr. ὀχυρός (okhurós) → trwały


pectorale

łac. pectoralis; źródłosłów dla ang. pectoral, franc. peitral, hiszp. peitral, pol. pektorał, wł. pettorale


gomphus

gr. γόμφος; źródłosłów dla galic. golfón, galic. gonzo, hiszp. gozne, hiszp. gonce, port. gonzo, port. gonfo-, st.franc. gonz, st.franc. gons, st.franc. gond


facies

(1.1) źródłosłów dla alb. faqe, ang. face, franc. face, franc. faciès, hiszp. faz, hiszp. haz, hiszp. hacia, katal. faç, port. face, rum. față, sycyl. facci, wł. faccia

zobacz też: Indeks:Łaciński - Części ciała


senatus consultum

uchwała senatu rzymskiego, w późniejszym okresie także dekret cesarski

Senatus consulta orationes principis in senatu habitae nominabantur.

Uchwały senatu nazywały się też mowami princepsa wygłoszonymi w senacie.


senatus consultum ultimum

ostateczna uchwała senatu (decyzja podejmowana w stanie zagrożenia państwa)

Cicero senatus consultum ultimum necessitatem cavendi consulum putavit ne quid detrimenti res publica caperet.

Cyceron uważał ostateczną uchwałę senatu za konieczność strzeżenia przez konsulów tego, by republika nie doznała żadnego uszczerbku.


cursus honorum

ścieżka zaszczytów (kolejne awanse na szczeblach administracji rzymskiej)


in nova fert animus mutatas dicere formas corpora

bierze chęć opiewać postacie zmienione w nowe ciała


iusiurandum

iusiurandum patri datum usque ad hanc diem ita servavi

inna pisownia jusjurandum


Horatius

Carmina Horatii adeo pulcherrima sunt nostris ut temporibus ea libenter legantur.

Pieśni Horacego są do takiego stopnia znane, że nawet w naszych czasach czyta się je chętnie.

Cogitatisne neminem Horatio inter omnes poetas Romanos clariorem fuisse?

Czy uważacie, że spośród wszystkich poetaów rzymskich nie było żadnego sławniejszego od Horacego?


mercatus

In mercatum iter feci ut pisces vinumque emerem.

Poszedłem na targ, by kupić ryby i wino.


fletus

Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant magno fletu auxilium a Caesare petere coeperunt

Gdy ta mowa została wygłoszona przez Dywicjakusa, wszyscy w pobliżu z wielkim płaczem zaczęli błagać Cezara o pomoc.

Gajusz Juliusz Cezar, Commentarii de bello Gallico I, 32


utor

Sapientia utendum est.


purus

Terentius sermone puro admirationem Servii movet.

wzbudza podziw Serwiusza przejrzystym językiem.


maximus

gradus superlativus (stopień najwyższy) od: magnus


opto

Felicem natalem tibi opto.


maior

gradus comparativus (stopień wyższy) od: magnus


ulter

Przymiotnik ten istnieje wyłącznie jako potencjalny stopień równy (od przymiotników st. wyższy ulterior; st. najwyższy ultimus), ale jest to forma nieużywana, niespotykana w literaturze, niektóre słowniki w ogóle słowa nie notują, podając wyłącznie formy stopnia wyższego i najwyższego.

potencjalna forma stopnia równego (patrz: uwagi)


merx

źródłosłów dla katal. esmerçar, port. merce, wł. merce


auctor

Cum signum manu sua daret omnes legiones Romanae quae adfuerunt proelii victi situm eo ducente in urbem oppugnandam duce auctore introiverunt.

Gdy dał znak swoją ręką, wszystkie legiony rzymskie, które wtedy były w pobliżu miejsca wygranej bitwy pod jego dowództwem, wkroczyły za sprawą wodza do miasta przeznaczonego do zdobycia.

Hic vir a civibus auctor eius profectus putatur.

Ten mąż jest uważany przez obywateli za sprawcę jego sukcesu.

Itaque solum libris bonorum auctorum poematibusque horum pulcherrimis homo ali debet.

I tak właśnie człowiek powinien żywić się tylko książkami wprawnych mistrzów i ich najpiękniejszymi poematami.


olecranon

gr. ὠλένη + κρανίον


in dubio pro reo

w razie wątpliwości (wydaje się wyrok) na korzyść oskarżonego


queo

Quid facere queam ut felicior sis?

Cóż mógłbym uczynić, byś był szczęśliwszy?


nequeo

Si Romani totum notum orbem terrarum superare nequissent, fortasse Celtae suam culturam excolere potuissent.

Gdyby Rzymianie nie mogli podbić całego znanego im świata, prawdopodobnie Celtowie mieliby możliwość rozwoju swojej kultury.


liberi

In triumphis meis ante currum meum reges aut novem liberi regum ducti sunt

Podczas moich triumfów przed moim powozem było prowadzonych dziewięciu królów czy synów królewskich.

na podstawie: Oktawian August, Res gestae divi Augusti


ne-

nefas, nequeo, nescio, …


fatuus

Ego autem dico vobis: quia omnis qui iratascitur fratri suo, reus erit judicio. Qui autem dixerit fratri suo, raca: reus erit concilio. Qui autem dixerit, fatue: reus erit gehennae ignis

Lecz Ja wam powiadam, że każdy, który się gniewa na brata swego, będzie winien sądu. Kto by zaś rzekł bratu swemu: głupcze, będzie winien Rady. A kto by rzekł: szalony, będzie winien ognia piekielnego.


didascalicus

gr. διδασκαλικός


dyspnoea

gr. δύσπνοια


omnino

całkiem, całkowicie, doszczętnie, w pełni, absolutnie, kompletnie, zupełnie


naevus

alternatywny, starszy zapis: gnaevus


con-

oznaczający działanie zespołowe, „wespół”, „razem z”

colloquor, conduco, …


intro-

oznaczający wkraczanie, wchodzenie do czegoś

introduco, introeo, introfero, …


introeo

czasownik nieregularny; archaiczna forma introdeo


iubeo

Te foras exire iubeo.

Praetor consulibus absentibus iussit ut senatus convocaretur.

Pod nieobecność konsulów pretor zarządził zwołanie posiedzenia senatu.


episcopus

gr. ἐπίσκοπος


o fortunatam natam me consule Romam

Cyceron poza mowami zajmował się również poezją; De consulatu suo zostało przez niego napisane heksametrem daktylicznym (miarą wierszową stosowaną w poematach epickich, takich jak Iliada, Odyseja, Eneida, Metamorfozy). Niefortunna linia, w której asonans brzmi jak dziecinna rymowanka, był krytykowany m.in. przez Salustiusza (Invectiva in Ciceronem), Juwenalisa (Satirae) czy Horacego (Epistulae II, 256); sformułowanie me consule („za mojego konsulatu”) ukazuje mówienie próżniacze, nieodpowiednie dla formy epickiej. Wszystko to spowodowało, iż krytycy Cycerona uważali, że linia ta jest przykładem na to, jak nie powinno się pisać poezji.

o szczęśliwy Rzymie, zrodzony za mojego konsulatu


levita

gr. Λευΐτης < gr. Λευΐ + -ίτης < hebr. לוי → dosł. „łączący”


timeo Danaos et dona ferentes

obawiam się Greków, nawet gdy niosą dary


verbum defectivum

„Odi” et „memini” exemplaria verborum defectivorum sunt.

Czasowniki „nienawidzić” i „pamiętać” to przykłady czasowników ułomnych.


verbum anomalum

In lingua Latina haec verba anomala differuntur: volo, nolo, malo, fero, eo, sum; quae composita cum praepositionibus creare possunt.

W łacinie wyróżnia się te czasowniki nieregularne: chcieć, nie chcieć, woleć, nieść, iść i być; mogą one tworzyć złożenia z przyimkami.


discobolus

gr. δισκοβόλος


discobolos

gr. δισκοβόλος


caput mundi

Rzymianie uważali stolicę swojego imperium, Rzym, za stolicę całego znanego im świata


tristis

Tristis cometa intercidat

Aurelius Prudentius Clemens, XII. Hymnus Epiphaniae, 21


planetes

gr. πλανήτης < gr. πλάνης

występuje jedynie u Aulusa Gelliusza w Nocach Attyckich (Noctes Atticae XIV, 1, 12)


intercido

(1.1) łac. inter + cado
(1.2) łac. inter + caedo


pereo

łac. per + eo
źródłosłów dla ang. perish

Di magni, horribilem et sacrum libellum! / Quem tu scilicet ad tuum Catullum / misti, continuo ut die periret, / Saturnalibus, optimo dierum

O wielcy bogowie, cóż za straszna i przeklęta książeczka! / Oczywiście wysłałeś ją do twojego Katullusa, / by przez dzień cały ginął, / w Saturnalia, dzień najlepszy z dni!


ultima ratio regum

napis umieszczany na działach francuskich za panowania Ludwika XIV


-tio

zobacz słowa kończące się na „-tio”

…dodawany do czasowników, używany do tworzenia rzeczowników odczasownikowych rodzaju żeńskiego oznaczających czynności

laudo + -tio = laudatio

provoco + -tio = provocatio

reor + -tio = ratio


sermo datur cunctis, animi sapientia paucis

autor: Kato Starszy

dar mowy dany jest wszystkim, nielicznym duch mądrości


deprecor

błagać, usilnie prosić (o darowanie kary / litość / łaskę)


Mediolanum

gal. *medyos + *lanom → środek + równina


lavo

Forma supinum to zwykle lavātum. W okresie przedklasycznym i w języku poezji bezokolicznik czasu teraźniejszego może mieć także formę lavere. Również formy osobowe mogły być utworzone na wzór czasowników III koniugacji, np. u Horacego lavit 'obmywa' zamiast lavat.

“Ego” inquit “non cotidie lavor; baliscus enim fullo est, aqua dentes habet, et cor nostrum cotidie liquescit”.

Ja – powiada – nie myję się codziennie. Łazienka jest bowiem folusznikiem, woda ma zęby, a serce nasze z dnia na dzień topnieje.


teneo te, Africa

słowa, które wypowiedzieć miał Cezar w chwili, gdy przewrócił się na oczach swoich żołnierzy podczas wysiadania ze statku na brzeg Afryki


Quintili Vare, legiones redde

słowa wypowiedziane przez Oktawiana Augusta po doniesieniu mu o dotkliwej klęsce Rzymian w Lesie Teutoburskim, w której Warus stracił trzy legiony

Kwintyliuszu Warusie, oddaj mi moje legiony!


prae-

praecedo

praecurro

praedico


prophetis

gr. προφῆτις


propheticus

gr. προφητικός


prophetes

gr. προφήτης


caveant consules ne quid detrimenti res publica capiat

niech konsulowie strzegą, żeby państwo nie doznało jakiegoś uszczerbku


propheta

gr. προφήτης


optumus

zob. optimus; gradus superlativus (stopień najwyższy) od: bonus


postulo

żądać, domagać się, upominać się (o coś)


Persepolis

gr. Περσέπολις (Persépolis); źródłosłów dla ang. Persepolis, eo Persepolo, franc. Persépolis, hiszp. Persépolis, katal. Persèpolis, pol. Persepolis, port. Persépolis, wł. Persepoli


ligurio

inna pisownia ligurrio


licet

Per te solum tacere licet.


Grus

zobacz też: Gruiformes • Gruidae

nazwa naukowa rodzaju ptaków (żuraw) liczącego dziesięć gatunków


Phidippus

gr. Φείδιππος


Philippides

gr. Φειδιππίδης


Zabulon

gr. Ζαβουλών < hebr. זבולון


erudio

Hunc puerum (in) iure erudiebam.

Caesare rebus militaribus erudito Romani cunctam Galliam vincere potuerunt.

Ponieważ Cezar wykształcił się w sztuce wojennej, Rzymianie mogli podbić całą Galię.


Capharnaum

gr. Καπερναούμ < hebr. כפר נחום (kefar nachum) → dosł. „wioska Nahuma”

Et, relicta civitate Nazareth, venit, et habitavit in Capharnaum maritima, in finibus Zabulon et Nephthalim

Opuścił jednak Nazaret, przyszedł i osiadł w Kafarnaum nad jeziorem, na pograniczu Zabulona i Neftalego.

Ewangelia wg św. Mateusza 4, 13 (tekst łac.) (pol.)


Quiris

zazwyczaj w lm; z Kures, które zamieszkiwali Sabinowie, pochodził m.in. Numa Pompiliusz, król rzymski; Rzymianie zjednoczyli się z Sabinami w jedno plemię pod przywództwem Romulusa, dając początek Rzymowi

kwiryta (pełnoprawny obywatel rzymski), Rzymianin

Quirites, vos, quem ad modum iam antea dixi, vestra tecta vigiliis custodiisque defendite

Rzymianie, brońcie, jak powiedziałem już wcześniej, swoich dachów (domów) strażami i gwardią!


litania

gr. λιτανεία < gr. λιτανεύω < gr. λιτή


amitto

Homo totiens moritur, quotiens amittit suos

Człowiek tyle razy umiera, ile razy traci swych bliskich.


munus

Sine munere ducis exercitus introire urbem nequierunt.

Bez pomocy wodza wojsko nie mogło wtargnąć do miasta.

występ publiczny, spektakl, przedstawienie; zwłaszcza pojedynek gladiatorów

Aedilatu accepto munus populo magnum dedit.

Uzyskawszy urząd edyla, zorganizował ludowi walki gladiatorów.

budynek publiczny (postawiony na koszt obywatela)

Pompeii munera absumpta igni restituit

Odnowił strawione w pożarze budynki postawione przez Pompejusza.

Velleius Paterculus Liber Posterior 130, 1


aedilatus

łac. aedilitas < łac. aedilis < łac. aedis

na zasadzie podobieństwa do consulatus; częściej używa się aedilitas


conor

Caesari cum id nuntiatum esset, eos per provinciam nostram iter facere conari (…) ad Genavam pervenit

Gdy oznajmiono Cezarowi, że oni (Helweci) próbują przejść przez naszą prowincję (…) przybył do Genewy.

Gajusz Juliusz Cezar, Commentarii de bello Gallico I, 7


gradior

Episcopus ad altare graditur.


homilia

gr. ὁμιλία < gr. ὁμιλεῖν → przebywać razem, rozmawiać


detorqueo

In laeva detorsit.


OSA

Ordo Sancti Augustini → Zakon Świętego Augustyna, augustianie lub augustianki


Catullus

Unus multorum tempore illo erat Catullus neotericus.

Katullus był jednym z wielu w tamtym czasie neoterykiem.


Mare Aegaeum

Cyprus, Rhodos et Lesbos insulae Maris Aegaei sunt.

Cypr, Rodos i Lesbos to wyspy Morza Egejskiego.


Nahum

gr. Ναούμ < hebr. נחום


gradi

infinitivus praesentis passivi od: gradior


Alcaicus

gr. Ἀλκαϊκός

Alcaeus inventor metri Alcaici esse dicitur.

Mówi się, że Alkajos był pomysłodawcą metrum alcejskiego.


Sapphicus

Versus Sapphicus dividitur in partes duas, quarum prima metrum minus at secunda maius.

Miara saficka dzieli się na dwie części, z której jedną jest metrum mniejsze, a drugą większe.


anapaestus

gr. ἀνάπαιστος


Aegaeum

In patenti Aegaeo


dactylicus

gr. δακτυλικός


iambicus

gr. ἰαμβικός


Asclepiades

gr. Ἀσκληπιάδης


Phalaecus

gr. Φάλαικος


Phalaecus

gr. Φάλαικος


Asclepiadeus

Carmen I libri I metro Asclepiadeo a Horatio scriptum est.

Pieśń pierwsza księgi pierwszej została napisana przez Horacego w metrum asklepiadejskim.


Anacreon

gr. Ἀνακρέων

Anacreon poeta Tei in Ionia natus est.


pythiambicus

łac. Pythius + iambicus < łac. Python + iambus


metrum

gr. μέτρον; źródłosłów dla ang. metre, franc. mètre, isl. metri, niem. Metrum, pol. metrum, wł. metro

metrum Alcaicum / Alcmanium / Anacreonticum / anapaesticum / Archilochium / Asclepiadeum / choriambicum / dactylicum / elegiacum / iambicum / Phalaecium / pythiambicum / Sapphicum (maius / minus) / trochaicum

Me, Catulle, metrum Phalaecium audis (…)?

Czy słyszysz, Katullusie, mnie (piszącego) falecejskie metrum?


sunt lacrimae rerum

autor: Wergiliusz, Eneida

nawet rzeczy płaczą, oto łzy dla naszych nieszczęść; są łzy rzeczy


Tabor

gr. Θαβώρ (Thabṓr) < hebr. תָבוֹר (Tāḇôr); źródłosłów dla ang. Tabor, pol. Tabor, wł. Tabor


PSP

paralysis supranuclearis progressiva → postępujące porażenie nadjądrowe


Saturnalia

inna pisownia saturnalia


symphyton

gr. σύμφυτον

Alum nos vocamus, Graeci symphyton petraeum.

My nazywamy „alum” to, co Grecy nazywają „symphyton rosnący pomiędzy skałami”.

Plinius Maior Naturalis Historia XXVII, 24 par. 41


peritus

Vir iuris peritus.

Dux bello peritissimus, civis in toga

Wódz najbieglejszy w sztuce wojennej, obywatel w todze.


subsp.

Subspecies, Unterart → podgat., podgatunek


Pinus sylvestris

sosna zwyczajna, sosna pospolita (gatunek rośliny)


Ascomycota

grzyby workowe, workowce (gromada/typ grzybów)


Peziza vesiculosa

kustrzebka pęcherzykowata (gatunek grzyba)


actore non probante reus absolvitur

gdy powód nie udowodni swoich racji, uwalnia się pozwanego


ab herede obligatio incipere non potest

zobowiązanie nie może zaczynać się od dziedzica


actor venire debet instructior quam reus

powód powinien przyjść przygotowany lepiej, niż pozwany


absentem in criminibus damnari non oportet

nie należy skazywać nieobecnego ( nie trzeba, żeby nieobecny został skazany)


evanesco

Vos estis sal terrae. Quod si sal evanuerit, in quo salietur?

Wy jesteście solą ziemi. A jeśli sól zwietrzeje, czym będzie solona?


Melchisedech

gr. Μελχισεδέκ (Melkhisedék) < hebr. מלכי־צדק (malki-tsédek) → król sprawiedliwości

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


leucorrhoea

gr. λευκός + ῥέω → biały + płynę


logorrhoea

gr. λόγος + ῥοία


galactorrhoea

gr. γάλακτος + ῥέω


valeo

mieć znaczenie, wywierać wpływ, oddziaływać, nie być daremnym

mieć moc prawną, obowiązywać, być wiążącym


secundum

Est hominum secundum naturam vivere.

Jest rzeczą ludzi żyć w zgodzie z naturą.

Lectio sancti Evangelii secundum Lucam

Czytanie z Ewangelii według (świętego) Łukasza.

Passio Domini Nostri Iesu Christi secundum Ioannem

Męka Pana Naszego Jezusa Chrystusa według (świętego) Jana.


secundum

po drugie, następnie, ponownie, raz jeszcze


tabula

tablica (np. z tekstem ustaw, licytacji, ogłoszenia, wynikami głosowania; lista proskrypcyjna), tabliczka (do pisania), płyta

malowidło, obraz (na desce); deska, na której maluje się obraz


camelopardalis

gr. καμηλοπάρδαλις (kamēlopárdalis); źródłosłów dla afr. kameelperd, ang. camelopard, szw. kamelopard


quae peccamus iuvenes, ea luimus senas

autor nieznany


gaudent praenomine molles auriculae

autor: Horacy, Satyry

jego delikatne uszy radują się imieniem (tytułem)


piissimus

forma krytykowana przez Cycerona jako verbum omnino nullum in lingua Latina czyli słowo zupełnie nieistniejące w języku łacińskim (Philippicae, 19, 43); popularna jednak w okresie poaugustowskim

gradus superlativus (stopień najwyższy) od: pius


dextimus

gradus superlativus (stopień najwyższy) od: dexter


dexterior

gradus comparativus (stopień wyższy) od: dexter


Pachomius

gr. Παχώμιος


clodus

inna pisownia: claudus, cludus


caldus

nie mylić z: callidus


cludus

inna pisownia: claudus, clodus


maxumus

zob. maximus; gradus superlativus (stopień najwyższy) od: magnus


Phaner

w 1870 r. brytyjski zoolog John Edward Gray utworzył nazwę nowego rodzaju lemura czerpiąc inspirację z komedii "The Palace of Truth" angielskiego dramatopisarza W. S. Gilberta, której jednym z bohaterów jest Król Phanor


cuius regio, eius religio

zasada streszczająca postanowienia pokoju augsburskiego, kończącego okres wojen religijnych

czyj region (lub: kraj, władza, rząd), tego religia


praeceptum

rada, nauka, przestroga, zalecenie, wskazówka, pouczenie

Pythagorae vero praecepta, Democriti, Platonis, Aristotelis ceterorumque sapientium cotidiana perpetuis industriis culta non solum suis civibus, sed etiam omnibus gentibus recentes et floridos edunt fructus

Zaś nauki Pitagorasa, Demokryta, Platona, Arystotelesa i pozostałych mędrców, uprawiane codziennie z nieustanną pracowitością wydają nowe i kwitnące owoce nie tylko ich współobywatelom, lecz także wszystkim narodom.

Vitruvius Pollio, De architectura, 9, praefatio 2


regionalis

źródłosłów dla ang. regional, franc. régional, hiszp. regional, katal. regional, port. regional i wł. regionale


Kioto

inna pisownia Kyoto


sexus

prawdopodobnie powiązane z łac. seco → dzielić

źródłosłów dla pol. seks, ang. sex, czes. sex, duń. sex, franc. sexe, n.gr. σεξ, hiszp. sexo, port. sexo, słc. sex, szw. sex, wł. sesso


Tiberias

hebr. טבריה < hebr. טיבריוס


voluntas

Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis.

Chwała na wysokościach Bogu, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli.


Isidorus

gr. Ἰσίδωρος < gr. Ἶσις + δῶρον


Constantinopolis

koine Κωνσταντινούπολις (Kōnstantīnoúpolis) < gr. Κωνστᾰντῑ́νου + πόλις (Kōnstantī́nou + pólis)


antiochenus

łac. Antiochia < gr. Ἀντιόχεια < gr. Ἀντίοχος


Antiochus

gr. Ἀντίοχος


Magdala

gr. Μάγδαλα < aram. מגדלא


malacologia

gr. μαλακός + λόγος


siclus

gr. σίκλος < hebr. שקל


Anacletus

gr. Ανάκλητος < gr. ανακλητός

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona

Sancte Anaclete, ora pro nobis.


limax

gr. λεῖμαξ; źródłosłów dla franc. limace, hiszp. limaza, hiszp. limaco, hiszp. lumiaco, katal. llimac, port. lesma, prow. limauc, sycyl. limaccia, wenec. łimega, wł. limaccia, wł. lumaca


Chalcedon

(1.1) gr. Χαλκηδών


Cletus

łac. Anacletus < gr. Ανάκλητος; źródłosłów dla pol. Klet

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona