aegroto dum anima est, spes esse dicitur

Inna wersja: aegroto dum anima est, spes est


quidquid Latine dictum sit, altum videtur

cokolwiek powiesz po łacinie, brzmi mądrze


vis

gutta cavat lapidem non vi, sed saepe cadendo, sic homo doctus fit non vi, sed saepe studendo

ut desint vires, tamen est laudanda voluntas


arduus

(1.1) powiązane z gr. αρσω (ardo) - „nawadniać”


EC

Congregatio Eremitarum Camaldulensium Montis Coronae → Kongregacja Kamedulska Monte Corona ( kameduli)


sex

Sex horae dormire sat est iuvenique senique, septem vix pigro, nulli concedimus octo.

Sześć godzin snu wystarcza i młodzieńcowi, i starcowi, siedem z trudem leniwemu, nikomu nie pozwalamy na osiem.


ei

oh! (wyraża ekspresję po wypowiedzi rozmówcy)


ei

do niego, dla niego, do niej, dla niej, do niego, dla niego


Tanzania

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Afryki


Mazovia

również zapis Masovia


inventarium

spis, wykaz służący do odnalezienia rzeczy


taurus

zobacz też: Taurus

Minos, […] postquam vero vidit taurum pulcherrimum esse, noluit tam formosam bestiam Neptuno sacrificare.

Minos, kiedy zobaczył, że byk jest naprawdę przepiękny, nie chciał złożyć w ofierze Neptunowi tak dorodnego zwierzęcia.

Luigi Miraglia, Fabulae Syrae, Edizioni Accademia Vivarium novum, Rzym, 2010, s. 13, ISBN 978-88-95611-29-7


Aragonensis

Catharina Aragonensis, filia „Regum Catholicorum”, uxor prima Henrici VIII, regis Angliae, erat.

Katarzyna Aragońska, córka „Króli Katolickich”, była pierwszą żoną Henryka VIII, króla Anglii.


Scorpio

od scorpio, układ gwiazd przypomina skorpiona

zobacz też: scorpio


advenio

Consul in provinciam advenit.

Dies advenit.


inventio

(1.1) źródłosłów dla pol. invenção, ang. invention, franc. invention


Cancer

(1.1) z łac. cancer (krab), ze względu na podobieństwo ułożenia gwiazd

zobacz też: cancer


Taurus

zobacz też: Aries • Taurus • Gemini • Cancer • Leo • Virgo • Libra • Scorpio • Sagittarius • Capricorn • Aquarius • Pisces


diarrhoea

gr. διάρροια < gr. διά + ῥέω


gener

zobacz też: Indeks:Łaciński - Rodzina


convenio

Faciulis inter phillosophos quam inter horologia conveniet.

Łatwiej ustalić coś między filozofami niż między zegarami


Stephanus

gr. Στέφανος < gr. στέφανος < gr. στέφω → okrążać, otaczać; źródłosłów dla pol. Stefan, wł. Stefano


advoco

Advocabit caelum desursum et terram discernere populum suum.

Przyzwie z góry niebiosa i ziemię, aby sądził lud swój. (Ps 50, 4


vocalis

źródłosłów dla ang. vocalist i pol. wokalista


Paulus

łac. paulus → mały; źródłosłów dla ang. Paul, czes. Pavel, franc. Paul, hiszp. Pablo, niem. Paulus, n.gr. Παύλος, piemoncki Pàul, pol. Paweł, port. Paulo, rum. Paul, sardyński Paulu, słc. Pavol, słń. Pavel, gr. Παῦλος, sycyl. Paulu, wł. Paolo


mutatis mutandis

(1.1) ablativus absolutus od łac. mutatus + mutandus

dokonawszy niezbędnych zmian; uwzględniając istniejące różnice


fetus

źródłosłów dla ang. fetus, ang. foetus,ang. fawn, arum. fetu, arum. featã, franc. foetus, franc. faon, franko-prowansalski feya, friu. fede, hiszp. feto, istrorumuński fetĕ, port. feto, prow. feda, prow. fedon, rum. făt, rum. fată, sardyński fedu, sardyński fetu, sardyński etu, sardyński fedus, wenec. feda, wł. feto

inna pisownia foetus


fetus

inna pisownia foetus


auri sacra fames

przeklęta żądza złota; przeklęta żądzo złota; przeklęty głodzie złota


regina regit colorem

królowa rządzi barwą, tj. królowa (hetman) w pozycji wyjściowej w szachach stoi na polu swojej barwy


fui

1. lp czasu przeszłego dokonanego trybu oznajmującego strony czynnej od: sum


meta

źródłosłów dla czes. meta, hiszp. meta, katal. meta, pol. meta, port. meta, wł. meta


vanitas vanitatum et omnia vanitas

por. wanitatywny

marność nad marnościami i wszystko marność


multum, non multa

niewiele, ale gruntownie (wiedzieć, czytać)


ab ovo

Wyrażenia pierwszy raz użył Horacy w Sztuce poetyckiej.

W języku polskim używane w literackim sposobie wysławiania się.


cingo

Frondes tempora cingunt.

Oppidum vallo et fossa cingerunt.


Mongolia

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Azji


gratia

Ars gratia Artis


gratia

Ave, Maria, gratia plena…


Petrus

(1.1) koine Πέτρος < koine πέτρα → skała; kalka językowa aram. כיפא (kefa); źródłosłów dla ang. Peter, arag. Pietro, arag. Pero, bask. Pedro, bask. Peru, bret. Pedro, czes. Petr, duń. Peter, duń. Peder, est. Peeter, far. Pætur, fiń. Pietari, franc. Pierre, fryz. Piter, galic. Pedro, gaskoński Pey, hiszp. Pedro, irl. Pader, isl. Pétur, katal. Pere, korn. Peder, litew. Petras, lomb. Peder, luksemburski Pit, łot. Pēteris, malt. Pietru, niem. Peter, pol. Piotr, port. Pedro, prow. Pèire, słc. Peter, słń. Peter, sycyl. Pietru, szw. Petter, wal. Pedr, wenec. Piero, węg. Péter, wł. Pietro

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Aristoteles non semper Aristoteles

i mędrzec może się pomylić – Arystoteles nie zawsze jest Arystotelesem


coniugium sine prole est quasi dies sine sole

małżeństwo bez dzieci jest jak dzień bez Słońca


fungus una nocte nascitur

zło rośnie szybko; grzyb wyrasta w ciągu jednej nocy


Iesus cum Maria sint nobis in via

niechaj nam Jezus i Maryja towarzyszą (są) w drodze


Aruba

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Ameryki


utile cum dulci mixtum

przyjemne z pożytecznym; pożyteczne połączone (zmieszane) z przyjemnym (słodkim)


quod sequitur, specta

patrz co z tego wyniknie, patrz co nastąpi; patrz, co za tym idzie


qui hic minxerit aut cacaverit, habeat deos superos et inferos iratos

inskrypcja z murów świątyni w Pompejach

kto tu naszczy albo nasra, na tego niechaj spadnie gniew nieba i piekieł!


gallina scripsit

pisze jak kura pazurem; kura nagryzmoliła


ars auro gemmisque prior

sztuka cenniejsza od złota i drogich kamieni


nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua

niech nie wie lewa ręka twoja, co czyni prawa


Aaron

gr. Ἀαρών < hebr. אהרן


Guatemala

inna pisownia Guatimalia

inna pisownia Guatimala

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Ameryki Północnej


tres faciunt collegium

co trzy głowy to nie jedna; trzech tworzy zespół


neminem captivabimus nisi iure victum

zasada ustanowiona przywilejem jedlneńsko-krakowskim z 1430-1433; zob. też neminem captivabimus nisi iure victum w Wikipedii


contraria contrariis curantur

Zasada ta została wprowadzona przez rzymskiego lekarza, Galena ( II w. n.e.)

Na przełomie XVIII i XIX w. , Samuel Hahnemann uznawany za twórcę homeopatii, wprowadził pojęcie przeciwstawne - similia similibus curantur - Podobne (leczy się) podobnym.


est modus in rebus sunt certi denique fines

źródło: Horacy, Satyry, 1, 1 106

inne wersje: est modus in rebus

we wszystkim jest miara, są wreszcie pewne granice


asinus ad lyram

osioł przy lutni; pasuje jak wół do karety


conditio sine qua non

warunek niezbędny (dosł. warunek, bez którego nie)


bona valetudo melior est quam maximae divitiae

dobry stan zdrowia jest lepszy niż największe bogactwo


cinnamon

(1.1-3) gr. κίνναμον < gr. κιννάμωμον < z fen.

zobacz też: Łaciński - Przyprawy


here

forma równoważna: heri


medio

źródłosłów dla ang. mediate, franc. moyer, franc. médier, hiszp. mediar, port. mear, port. meado, port. mediar, rum. media, wł. mediare


Eris

zobacz też: Indeks:Łaciński - Astronomia


fit

Non raro factum est ut homines superbi ad contumeliam omnia acciperent.

Nierzadko zdarzało się, że ludzie pyszni poczytywali wszystko za obrazę.


radius

promień (np. promień światła, promień koła)


suo

por. insuo • obsuo


hypothesis

gr. ὑπόθεσις ż


era

inna pisownia hera


aliena nobis, nostra plus aliis placent

cudze bardziej podoba się nam, nasze innym


ante pilos sapis

jajko chce być mądrzejsze od kury; mądrzysz się przed owłosieniem; mądrzysz się, zanim posiadłeś owłosienie


ama nos et vale

kochaj nas i żegnaj lub kochaj nas i bądź zdrów


a tuo Lare incipe

zaczynaj od siebie; zaczynaj od własnych larów (domowych bóstw opiekuńczych)


audendum est: fortes adiuvat ipsa Venus

trzeba mieć odwagę: dzielnym sprzyja sama Wenus


pax melior est quam iustissimum bellum

pokój jest lepszy od najsłuszniejszej wojny


audi, vide, tace, si vis vivere in pace

Inna wersja: audi, vide, sile

słuchaj, patrz, milcz, jeśli chcesz żyć w spokoju


cura, ut valeas

bądź zdrów (standardowa rzymska formuła pożegnania)


praevenire melius est quam praeveniri

lepiej jest wyprzedzać niż być wyprzedzanym


omnes homines sibi sanitatem cupiunt, saepe autem omnia, quae valetudini contraria sunt, faciunt

wszyscy życzą sobie zdrowia, ale często robią to, co zdrowiu szkodzi


post cenam non stare sed mille passus meare

po obiedzie nie stój, lecz przejdź tysiąc kroków


saepe morborum gravium exitus incerti sunt

jak się zakończy ciężka choroba jest często niepewne (mimo że pacjent ciężko choruje, zawsze może wyzdrowieć)


omnium artium medicina nobilissima est

ze wszystkich sztuk medycyna jest najszlachetniejsza


quod medicina aliis, aliis est acre venenum

co dla jednych jest lekarstwem, dla innych jest straszną trucizną


ut sis nocte levis, sit tibi cena brevis


tarde venientibus ossa

kto późno przychodzi, sam sobie szkodzi; spóźnionym (dostają się) kości


exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor

słowa te wykrzykuje Dydona w Eneidzie Wergiliusza (Eneida, 4, 625)

napis na pomniku hetmana Stanisława Żółkiewskiego, wystawionym w latach 30. XVII w. przez Zofię Daniłowiczową, córkę hetmana, w kościele w Żółkwi

napis na nagrobku powstańców polskich na Cmentarzu Montmartre w Paryżu

napis widniejący na prowizorycznym nagrobku członka załogi statku "Wolszczan" na planecie Narwa w powieści Jacka Dukaja pod tytułem „Perfekcyjna Niedoskonałość” z 2004 roku.

a kiedyś niech powstanie mściciel z naszych kości


Anna

gr. Ἄννα (Ánna) < hebr. חנה (kḥaná); źródłosłów dla pol. Anna, wł. Anna

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


nonne

Nonne iste est faber filius Mariae?


status

(2.1) źródłosłów dla ang. state, ang. status, hiszp. estado, port. estado, wł. stato

stan prawny, stan cywilny, status społeczny, sytuacja polityczna


status

participium perfecti passivi, Nom. sg. m od: sisto


asthma

gr. ἆσθμα (âsthma); źródłosłów dla afr. asma, ast. asma, franc. asthme, hiszp. asma, niderl. astma, ind. asma, katal. asma, pol. astma, rum. astmă, tur. astım, węg. asztma, wł. asma


ago

Nihil agis, dolor! Quamvis sis molestus, numquam te esse confitebor malum.

Bólu, niczego nie osiągasz! Jak bardzo byś nie był dokuczliwy, nigdy nie będę zmuszony wyznać, że jesteś złem.


boletus

gr. βωλίτης (bōlítēs); źródłosłów dla ang. bolete, ang. boletus, franc. bolet, hiszp. boleto, katal. bolet, rum. burete, wł. boleto


absolutivus

zobacz też: abessivus • ablativus • absolutivus • accusativus • adessivus • allativus • comitativus • dativus • dedativus • elativus • ergativus • essivus • genitivus • illativus • inessivus • instrumentalis • locativus • nominativus • partitivus • possessivus • prolativus • terminativus • translativus • vocativus


reda

inna pisownia raeda


merda

pochodzenie słowa niepewne, możliwe pokrewieństwo z prasł. *smordъ (por. pol. smród, czes., słc., słń., chorw. smrad, serb., bułg., mac., ros. смрад)


hyena

inna pisownia hyaena, hyæna


ibi

Ubi concordia, ibi victoria.

Ubi tu Gaius, ibi ego Gaia.

Gdzie ty Gajuszu, tam ja Gaja. (starożytna formuła ślubna, wypowiadana przez pannę młodą

Ibi patria, ubi bene.


senior

gradus comparativus (stopień wyższy) od: senex


cadaver

Et iacebat immobilis et nihil aliud quam dormiens cadaver.


sigillum

Sigillum oppidi Varsoviensis Siren est.


exinde

Exinde coepit Jesus praedicare, et dicere: Poenitentiam agite: appropinquavit enim regnum caelorum.

Odtąd począł Jezus przepowiadać i mówić: Pokutę czyńcie, albowiem przybliżyło się królestwo niebieskie. (Mt 4, 17


usque

iusiurandum patri datum usque ad hanc diem ita servavi


nescio

non tam praeclarum est scire Latine, quam turpe nescire

Nescio qualem cras tempestatem fore.


hoc

por. hic, haec


haec

por. hic, hoc


vobiscum

Pax vobiscum.


dedativus

celownik przypadek (pytania: komu? czemu?)


optimus

gradus superlativus (stopień najwyższy) od: bonus


museum

gr. Μουσεῖον (Mouseîon) → siedziba, świątynia muz


vinum

Vinum mihi in cerebrum abiit

Gajusz Petroniusz, Satyrykon, 41, 12; w oryginale: vinus

Visne vinum rubrum an album?

Qui locus vino optimus dicetur esse et ostentus soli, (…) helvolum minusculum conserito

W miejscu, które uchodzi za najlepsze dla winorośli, i wystawionym na słońce, sadź odmianę żółtawą małą.

Marek Porcjusz Katon, De agri cultura, 6, 4


testamentum

testament (dokument oświadczający ostatnią wolę zmarłego)


manus

Cum conscriptus manu sua signum dedisset vocem petivit.

Gdy senator rzymski dawał znak swoją ręką, prosił o głos.

Matrimonio cum manu facto uxor filiae loco familiam viri sui ingrediebatur

W chwili, gdy małżeństwo z manus (wejściem pod władzę agnacyjną) zostało zawarte, żona wchodziła do rodziny męża (jakby) w miejsce córki.


chrysanthemum

gr. χρυσός + ἄνθεμον


iustus

(1) od ius (prawo, przepisy, władza, sprawiedliwość)

pochodząca ze średniowiecza forma równoważna i=j (justus, st. wyższy justior; st. najwyższy justissimus)

imiona, które pochodzą od tego słowa: Justyn, Justyna

kompletny, pełny (pod względem rozmiaru, ilości)


cede

2. lp, czas teraźniejszy, strona czynna, tryb rozkazujący od czasownika: cedo


sacrus

nie mylić z: sanctus


dixi

1. lp od dico → powiedziałem, rzekłem, wydałem polecenie (i tak ma się stać)


ovis

Zdarzało się, że rzeczownik ovis nietypowo traktowano jako rzeczownik rodzaju męskiego zamiast żeńskiego, co poświadczał m.in. Gelliusz.

Rzeczownik ovis może być użyty w odniesieniu do dowolnego przedstawiciela ssaka z rodzaju Ovis, niezależnie od tego, czy chodzi o samicę, czy samca. W związku z tym Józef Korpanty w obszernym słowniku łacińsko-polskim tłumaczy to słowo zarówno jako owca, jak i baran. Jednak rzeczownik ovis może być także używany w węższym znaczeniu jako samica tego ssaka (owca), przeciwstawiany rzeczownikowi aries (baran).


carcinoma bronchialis

Prima causa carcinomae bronchialis est usus fistularum nicotianarum.

Główną przyczyną raka płuc jest nałóg palenia papierosów.


militaris

łac. miles; źródłosłów dla ang. military, duń. militær, est. militaar, franc. militaire, hiszp. militar, niderl. militair, niem. Militär, pol. militarny, port. militar, rum. militar, szw. militär, wł. militare


militaris

2. lp, tryb oznajmujący, od czasownika milito


martyr

gr. μάρτυρ (mártur) < gr. μάρτυς (mártus)


furor

źródłosłów dla ang. furor, franc. fureur, hiszp. furor, katal. furor, pol. furor, port. furor, ros. фурор, wł. furore


Esra

gr. Ἔσρας < hebr. עזרא


Phoenicia

gr. Φοινίκη < gr. φοίνικι

inna pisownia Phoenice, Phœnice, Phœnicia


rosarium

(1.1) źródłosłów dla pol. rosarium, pol. różaniec, ang. rosary i wielu innych określeń różańca w innych językach


Magdalena

gr. Μαγδαλένα < gr. Μάγδαλα < hebr. מגדל


pallor

łac. palleo + -or; źródłosłów dla ang. pallor, franc. pâleur, hiszp. palor, port. bolor, port. palor, wł. pallore


a.

akzeptiert, angekommen → zaakceptowany (na wekslach)


gluten

źródłosłów dla ang. glue, ang. gluten, franc. glu, franc. gluten, hiszp. gluten, irl. glae, irl. glaodh, irl. gliú, katal. gluten, pol. gluten, port. glúten, port. grude, st.franc. glu, szw. gluten, wal. glud


Dalmatia

inna pisownia Delmatia


Damascus

gr. Δαμασκός


abortus

imiesłów przymiotnikowy bierny rodzaju męskiego, lp od czasownika aborto


asper

źródłosłów dla alb. ashpër, arum. ascuru, ast. aspru, franc. âpre, galic. áspero, hiszp. áspero, katal. aspre, port. áspero, prow. aspre, rum. aspru, sardyński aspru, wł. aspro

w dotyku szorstki, pomarszczony, nierówny, chropowaty

o osobie gwałtowny, surowy, okrutny, srogi

o sytuacji bolesny, uciążliwy, niekorzystny, mozolny

o sytuacji beznadziejny, niepomyślny, fatalny, tragiczny


debeo

Itaque solum libris bonorum auctorum poematibusque horum pulcherrimis homo ali debet.

I tak właśnie człowiek powinien żywić się tylko książkami wprawnych mistrzów i ich najpiękniejszymi poematami.


e-

enubo, erigo, evenio, …


Bethlehem

koine Βηθλεέμ < hebr. בית לחם

inna pisownia Bethleem, Bethlem, Bethlehemum


Michael

gr. Μιχαήλ (Mikhāḗl) < hebr. מיכאל (mikha'él) < hebr. אל + כ־ + מי → dosł. „któż jak Bóg”

źródłosłów dla ang. Michael, hiszp. Miguel, niem. Michael, pol. Michał, port. Miguel, wł. Michele

inna pisownia Michahel

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


saluto

Ave, Caesar, morituri te salutant.

Witaj, Cezarze, idący na śmierć pozdrawiają cię.


Penelopen ipsam, persta modo, tempore vinces

inne wersje: Penelopen ipsam, persta modo, vinces

Penelopę samą zdobędziesz, wytrwaj tylko


vero

w zgodzie z prawdą, prawdziwie, uczciwie

naprawdę, rzeczywiście, w rzeczywistości

na pewno, z pewnością, bez wątpienia, zaiste, oczywiście, owszem, faktycznie (potwierdzenie prawdziwości wypowiedzi)

istotnie, zaiste, zaprawdę, z pewnością (podkreślenie, zwrócenie na coś uwagi)

Ego vero gaudeo.

ponadto, a na dodatek, poza tym, co więcej (wprowadzenie kolejnego argumentu)

jednak, mimo to, jednakowoż, tym niemniej (przeciwstawienie)


Daniel

gr. Δανιήλ < hebr. דניאל

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


acerbo

zaprawić goryczą, uczynić coś przyjrzejszym


Gambia

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Afryki


spina

zobacz też: Indeks:Łaciński - Części ciała


Susanna

gr. Σουσάννα (Sousánna) < hebr. שושנה < hebr. שושן (szoszan) → lilia


Laura

łac. laurus → wawrzyn, laur; źródłosłów dla ang. Laura, pol. Laura, wł. Laura

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


civis Romanus sum

formuła odnosząca się do nietykalności obywatelskiej


quando

Quandō ego tē vidēbo?


decus

zaszczyt, sława, cześć, dobry czyn, cnota


extra ordinem

poza (zwykłym) porządkiem, ekstraordynacyjnie


ex animo

z serca, z duszy; w sposób szczery i serdeczny


Umbria

In Umbria habito.


communis

wspólny, zwykły, powszechny, ogólny, publiczny

o ludziach: popularny, przystępny, ludzki


obnuntiatio

obwieszczenie złych znaków, niepomyślnej wróżby


nuntio

donieść, zwiastować, oznajmić, meldować; kazać powiedzieć


ius

(1.1) łac. *ious < praindoeur. *yews- → czystość rytualna, sprawiedliwość

(1.2-3) por. pali yūsa, sanskr. यूष (yūṣḥ), praindoeur. *justaz

inna pisownia jus


modo

Penelopen ipsam, persta modo, tempore vinces

Penelopę samą zdobędziesz, wytrwaj tylko.


ignoramus et ignorabimus

nie wiemy i nie będziemy wiedzieć; podkreślenie granic wiedzy, poznania ludzkiego


fidus Achates

wierny Achates (wzór trwałej, niezachwianej przyjaźni)


fidelis

fidus Achates • fidelitas gratia fidelitatis • fac fideli sis fidelis


nutrimentum spiritus

O książce.


musica

gr. μουσική ← gr. Μοῦσα


in nubibus

w obłokach; w sposób mglisty, bez pewności, problematycznie


basilicus

(1.1) gr. βασιλικός
(2.1) od basilicus (1.1)


basilicus

w grze w kości najlepszy rzut kostką, rzut królewski


ligustrum

źródłosłów dla ang. ligustrum, n.gr. λιγούστρο, pol. ligustr, wł. ligustro


lingula

inna pisownia ligula


erro

Errare humanum est.


Beniamin

gr. Βενιαμίν (Beniāmī́n) < hebr. בִּנְיָמִין (binjamin); źródłosłów dla pol. Beniamin

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Pius

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Melchior

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Bona

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Achilles

gr. Ἀχιλλεύς

inna pisownia Achilleus


apricus

słoneczny; przebywający na słońcu, lubiący słońce


Melania

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Paulina

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Andromeda

zobacz też: Indeks:Łaciński - Astronomia


cedo

Cedant arma togae.


Joanna

gr. Ἰωάννα (Iōánnā) < hebr. יוחנה (yōḥānā) < hebr. יוחנן (yōḥānān); źródłosłów dla średniofranc. Jeanne

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Mauricius

źródłosłów dla niem. Moritz, pol. Maurycjusz, wł. Maurizio


continuus

ciągły, nieustanny, ustawiczny, następujący nieprzerwanie


frigidus

mdły, osłabły, gnuśny, letni, nudny, obojętny


caballus

w klasycznej łacinie używano słowa „equus” na oznaczenie konia, „caballus” używano zaś tylko w poezji; później słowo weszło do języka codziennego


vim vi repellere omnia iura permittunt

na odparcie siły siłą wszystkie prawa pozwalają


Abraham

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


prospero

łac. prosperus; źródłosłów dla ang. prosper, franc. prospérer, hiszp. prosperar, katal. prosperar, pol. prosperować, port. prosperar, rum. prospera, st.franc. prosperer, wł. prosperare


cista

gr. κίστη (kistē) < praindoeur. *kista → tkany pojemnik


prooemium

źródłosłów dla hiszp. proemio, port. proémio, wł. proemio


Barbara

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


exorcismus

gr. ἐξορκισμός < gr. ἐξ + ὁρκίζω


alteri vivas oportet, si vis tibi vivere

autorstwo przypisywane jest Senece Młodszemu

Inna wersja: alteri vivas oportet, si tibi vis vivere

musisz żyć dla innych, jeśli chcesz żyć z pożytkiem dla siebie


Panormus

gr. Πάνορμος

inna pisownia Panhormus, Panormum


Sara

gr. Σάρα (Sā́rā), gr. Σάρρα (Sā́rrhā) < hebr. שרה (sará)


evangelium

gr. εὐαγγέλιον < gr. εὐάγγελος → niosący dobrą nowinę < gr. εὖ + ἄγγελος → dobry + wysłannik, poseł


instructivus

przypadek w językach aglutynacyjnych i fleksyjnych oznaczający narzędzie lub sposób, którym desygnat jest wykonywany


synagoga

źródłosłów dla ang. synagogue, ast. sinagoga, franc. synagogue, galic. sinagoga, hiszp. sinagoga, niderl. synagoge, katal. sinagoga, ladino esnoga, niem. Synagoge, port. sinagoga, st.franc. synagoge, średnioang. synagoge, wł. sinagoga


vivo

O tempora, o mores! Senatus haec intellegit, consul videt; hic tamen vivit. Vivit?

O czasy, o obyczaje! Senat zdaje sobie sprawę (z jego poczynań), konsul je widzi, a jednak ten (człowiek) żyje. Żyje?!


Gabriel

gr. Γαβριήλ (Gabriel) < hebr. גבריאל < hebr. אל + גבר → dosł. „mąż boży”

Sancte Gabriel, ora pro nobis.


chorus

gr. χορός (khorós); źródłosłów dla ang. choir, ang. chorus, czes. chór, franc. chorus, franc. chœur, hiszp. coro, irl. cór, katal. cor, niem. Chor, pol. chór, pt coro, ros. хор, rum. cor, st.franc. quer, st.franc. cuer, wal. côr, wł. coro


nemo propheta in patria sua

nikt nie jest prorokiem we własnym kraju; nikt nie jest prorokiem we własnej ojczyźnie


affixus

imiesłów czasu przeszłego dokonanego, rodzaju męskiego od czasownika affigo


cano

Tubae cornuaque ab Romanis cecinerunt.

Trąby i rogi zabrzmiały w obozie rzymskim

Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris…

Broń i męża opiewam, który pierwszy z Troi wybrzeża…


amputatio

obcięcie, obcinanie, odcięcie, odcinanie, odejmowanie, odjęcie, amputacja, amputowanie


imputo

przyznać, przydać, przypisywać coś komuś, czemuś


com-

oznaczający działanie zespołowe, „wespół”, „razem z”

comedo, comparo, …


nullum crimen sine culpa

por. nullum crimen sine lege


quod non est licitum necessitas facit licitum

konieczność robi z czynu niedozwolonego czyn dozwolony


caelestis

niebiański (należący do nieba, właściwy niebu)


delictum

łac. delinquo
źródłosłów dla pol. delikt

wykroczenie, uchybienie, przewinienie, występek, zbrodnia, przestępstwo


caelum

niebiosa traktowane są także (podobnie jak w języku polskim) przenośnie – mogą oznaczać bogów (jako tych rezydujących na górze, w niebie), nieśmiertelność, niezmierne szczęście itp. (jako coś nieosiągalnego).


misericordia

(1.1-2) łac. misericors → osoba czułego (współczującego) serca < łac. misereo + cor → odczuwać litość, litować się (nad kimś), współczuć (komuś), żałować (kogoś) + serce


astronomus

gr. ἀστρονόμος


enthusiasmus

gr. ἐνθουσιασμός


pantheon

gr. Πάνθειον


Alexandra

gr. Ἀλεξάνδρα (Alexándra) < gr. ἀλέξω + ἀνδρ- + ἀνήρ (aléxō + andr- + anḗr)

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


gens

Laudate Dominum, omnes gentes


David

gr. Δαυίδ, gr. Δαβίδ (Dauíd) < hebr. דוד (Davíd) → umiłowany, ukochany


ara

2. lp, czasu teraźniejszego, trybu rozkazującego, strony czynnej od czasownika aro


quos Iuppiter perdere vult, dementat prius

kogo Jowisz chce zgubić, temu wpierw rozum odbiera


traho

Trahe me post te! Curramus!


spiritus

Pater, in manus tuas commendo spiritum meum.

Ojcze, w twoje ręce powierzam ducha mojego.


natio

łac. nascor + -tio; źródłosłów dla pol. nacja


alum

Alum nos vocamus, Graeci symphyton petraeum.

My nazywamy „alum” to, co Grecy nazywają „symphyton rosnący pomiędzy skałami”.

Plinius Maior Naturalis Historia XXVII, 24 par. 41


basio

Quam sidera multa, cum tacet nox, / furtivos hominum vident amores: / Tam te basia multa basiare / vesano satis et super Catullo est.

gwiazdozbiory), kiedy milczy noc, / widzą skryte uściski ludzi: / tak licznymi pocałunkami całować cię / dosyć i nadto jest dla szalonego Katullusa.


dilectio

Quia fortis est ut mors dilectio…


surgo

Surgam et circuibo civitatem.


signaculum

Pone me ut signaculum super cor tuum…


aquilo

Surge aquilo…


salus

A cruce salus.


paradisus

gr. παράδεισος < pers.


amphitheatrum

gr. ἀμφιθέατρον


cognosco

źródłosłów dla wł. conoscere, port. conhecer, hiszp. conocer


vetus

o człowieku stary, sędziwy, w podeszłym wieku

Homō vetus mareque.


gonorrhoea

gr. γονόρροια < gr. γόνος + ῥέω (nasienie + płynę); źródłosłów dla ang. gonorrhea, sycyl. camurria wł. gonorrea


caeruleus

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kolory

Tandem Pygmalion formosissimae puellae signum confecit, quae aureum capillum, caeruleos oculos, rubra labra habebat

Wreszcie Pigmalion ukończył posąg przepięknej dziewczyny, która miała złote włosy, błękitne oczy i czerwone usta.

Luigi Miraglia, Fabulae Syrae, Edizioni Accademia Vivarium novum, Rzym, 2010, s. 7, ISBN 978-88-95611-29-7


febris

Credo filium tuum aegrum esse; mane febrim habebat.

Myślę, że twój syn jest chory; rano miał gorączkę.

Isabelle Ducos-Filippi, Le Latin, Assimil, 2007, s. 139, ISBN 978-2-7005-0369-2.


urus

źródłosłów dla ang. urus, franc. ure, hiszp. uro, katal. ur, port. uro, wł. uro


iecur

alternatywna pisownia: iocur


corpus

Corpus Christi.


Agnes

gr. Ἁγνή (Hagnḗ) < gr. ἁγνή (agne) < gr. ἁγνεία (hagneía) → czystość

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


praepositio

zobacz też: substantivum • verbum • adiectivum • pronomen • numerale • adverbium • praepositio • coniunctio • particula • exclamatio


circa

Hasdrubal omissa munitione castrorum postquam pugnandum vidit, in prima acie ante signa elephantos conlocat: circa eos laevo in cornu adversus Claudium Gallos opponit, haud tantum iis fidens quantum ab hoste timeri eos credebat: ipse dextrum cornu adversus M. Livium sibi atque Hispanis — et ibi maxime in vetere milite spem habebat — sumpsit…

Hazdrubal, widząc, że musi walczyć, przerwał umacnianie obozowiska i ustawił słonie w pierwszym szeregu przed sztandarami: obok nich umieścił po lewej na skrzydle Klaudiusza naprzeciw Gallów, nie tak bardzo w nie wierząc, co licząc, że wrogowie się ich boją. Ów prawe skrzydło, naprzeciw M. Liwiusza, wyznaczył sobie i Hiszpanom — i tu ponad wszystko miał nadzieję w starych żołnierzach.

Titus Livius (Tytus Liwiusz): Ab Urbe Condita, liber XXVII, 48 (Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga XXVII, 48)


sextilis

przymiotnik używany jedynie w odniesieniu do miesiąca, do sierpnia; porównaj z hasłem sextus


sextus

nie mylić z: sextilis; zobacz też: Indeks:Łaciński - Liczebniki


Adamus

gr. Ἀδάμ < hebr. אדם < hebr. אדמה → ziemia

inna pisownia Addamus, Adammus

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Zacharias

gr. Ζαχαρίας < hebr. זכריה


sanguis

praindoeur. *h₁sh₂-én- < praindoeur. *h₁ésh₂r̥; źródłosłów dla franc. sang, galic. sangue, hiszp. sangre, katal. sang, neap. sango, neap. sanco, port. sangue, rum. sânge, st.franc. sanc, sycyl. sangu, sycyl. sancu, wł. sangue


Ascanius

zobacz też: Indeks:Łaciński - Mitologia grecka

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


pyrexia

gr. πυρεξία < gr. πυρετός


Agatha

gr. Ἀγάθη (Agathe) < gr. ἀγαθός (agathos)

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


corruptus

niemoralny, swawolny, przekupiony, uwiedziony


adiutrix

pomocnica, popleczniczka, wspólniczka, wspomożycielka


Rebecca

źródłosłów dla ang. Rebecca, franc. Rebecca, franc. Rébecca, niem. Rebecca, pol. Rebeka, port. Rebeca, wł. Rebecca

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Judith

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Silvia

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


gaudium

Annuntio vobis gaudium magnum: habemus Papam!

Oznajmiam wam radość wielką: mamy papieża!


inimicus

Romani incolas Karthaginis suos inimicos putabant.

Rzymianie uważali mieszkańców Kartaginy za swoich wrogów.


Alexander

gr. Ἀλέξανδρος (Aléksandros) < gr. ἀλέξω + ἀνδρός (aléksō + andrós) → obrońca ludzi

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


mortuus

Similes estis sepulchris dealbatis, quæ (…) intus pleni sunt ossibus mortuorum.

Podobni jesteście do grobów pobielanych, które (…) wewnątrz pełne są kości zmarłych. (Mt 23, 27.


aetas

In hominum aetate multa eveniunt huius modi.

W życiu ludzkim zdarza się wiele tego rodzaju rzeczy.

Una et viginti tantum comoediae Plauti ad nostram aetatem servatae sunt.

Tylko dwadzieścia jeden komedii Plauta zachowało się do naszych czasów.

T. Maccii Plauti Amphitryo Comoedia, Hans H. Ørberg (red.), s. 9, ISBN 87-997016-7-7


membrum

źródłosłów dla ang. member, ast. miembru, franc. membre, hiszp. miembro, katal. membre, port. membro, rum. membru, wal. mymryn, wł. membro


Monica

źródłosłów dla ang. Monica, ang. Monika, czes. Monika, franc. Monique, katal. Mònica, katal. Mónica, łot. Monika, niem. Monika, pol. Monika, słc. Monika, wilam. Mońika, wł. Monica


Irene

gr. Εἰρήνη < gr. εἰρήνη


impero

zarządzić; nakazać coś zapłacić lub dostarczyć


Medusa

gr. Μέδουσα (Médousa); źródłosłów dla ang. Medusa, łac. medusa, n.gr. Μέδουσα, pol. Meduza, wł. Medusa


illa

por. ille, illud


Pegasus

gr. Πήγασος (Pḗgasos); źródłosłów dla ang. Pegasus, pol. Pegaz, wł. pegaso, wł. Pegaso


solarium

część domu wystawiona na słońce, zwłaszcza płaski dach, balkon, taras


sepultura

łac. sepultus; źródłosłów dla ang. sepulture, franc. sépulture, hiszp. sepultura, port. sepultura, wł. sepoltura


Christina

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


mendacium

Ut quid diligitis vanitatem et quaeritis mendacium?

Czemu kochacie marność i szukacie kłamstwa?


Alicia

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


dicterium

gr. δεικτήριον


Johanna

gr. Ἰωάννα (Iōánnā) < hebr. יוחנה (yōḥānā) < hebr. יוחנן (yōḥānān); źródłosłów dla średniofranc. Jeanne

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Cornelius

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Martha

gr. Μάρθα < aram. מרתא


Magdalene

gr. Μαγδαλένα < gr. Μάγδαλα < hebr. מגדל


Hilda

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


metamorphosis

gr. μεταμόρφωσις (metamórphōsis) < gr. μεταμορφόω + -σις (metamorphóō + -sis); źródłosłów dla ang. metamorphosis, franc. métamorphose, hiszp. metamorfosis, niem. Metamorphose, pol. metamorfoza, port. metamorfose, rum. metamorfoză, tur. metamorfoz, wł. metamorfosi


Felicia

źródłosłów dla ang. Felicia, franc. Félicie, hiszp. Felicia, niem. Felicia, pol. Felicja, port. Felícia, słc. Felícia, szw. Felicia, węg. Felicia, wł. Felicia

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


ad Maiorem Dei Gloriam

dewiza św. Ignacego Loyoli, założyciela jezuitów


Dantiscum

Dantiscum membrum societatis hansicae erat.


-que

zobacz też: -que • -ve • -ne

Magister magistraque.


deprecatio

łac. depreca + tio
źródłosłów dla pol. deprekacja


cito

Bis dat, qui cito dat.


philosophus

gr. φιλόσοφος


philosophus

gr. φιλόσοφος


tango

Noli me tangere!


abdo

Illi celeriter per exploratores adventu Caesaris cognito carros impedimentaque sua in artiores silvas abdiderunt.

Ci, szybko przez zwiadowców dowiedziawszy się o nadejściu Cezara, ukryli wozy swe i zapasy w najgęstszych lasach.


nosco

Quóniam novit Dóminus viam iustórum, et iter impiórum períbit.

Bo Pan uznaje drogę sprawiedliwych, a droga występnych zaginie. (Ps 1, 6; cytat z Liturgii Godzin (opartej na Wulgacie), tłumaczenie wg Biblii Tysiąclecia


utrum

Utrum Deus sit

Tomasz z Akwinu, Summa Theologiae, I pars, quaestio II, art. 3


ab hoc et ab hac

o tym i o owym, trzy po trzy, bez ładu i składu


Spiritus Sanctus

In nomine Patris, et Filii et Spiritus Sancti.


superlativus

łac. superlatus (superlātus) z łac. superferre


superlativus

superlatyw, stopień najwyższy przymiotnika lub przysłówka


SI

Societas Iesu → TJ, Towarzystwo Jezusowe (jezuici)


territorium

łac. terra + -tor + -ium; źródłosłów dla alb. territor, ang. territory, czes. teritorium, duń. territorium, est. territoorium, fiń. territorio, franc. territoire, hiszp. territorio, katal. territori, litew. teritorija, łot. teritorija, niem. Territorium, pol. terytorium, port. território, rum. teritoriu, słc. teritórium, słń. teritorij, szw. territorium, wł. territorio


arrogans

łac. arrogo; ; źródłosłów dla ang. arrogant, franc. arrogant, pol. arogant, port. arrogante, wł. arrogante


fero

praindoeur. *bher-; por. gr. φέρω (phérō) → nosić


oratorium

łac. oratorius < łac. orator < łac. orare


metropolita

gr. μητροπολίτης; źródłosłów dla czes. metropolita, pol. metropolita, wł. metropolita


scio

Odi et amo. Quare id faciam, fortasse requiris? Nescio, sed fieri sentio et excrucior.

Kocham i nienawidzę. Zapytasz być może: jakże to się dzieje? Nie wiem, lecz czuję, że tak jest: i nad tym boleję.


aborto

Haram facere oportet (…) ea altitudine abs terra, ne, dum exilire velit praegnas, abortet.

Chlew (ogrodzenie) należy urządzić (…) takiej wysokości nad ziemią, aby jeśli zechce wyskoczyć ciężarna (świnia), nie poroniła. (Marcus Terentius Varro, De re rustica


raro

, lp rodzaju męskiego i nijakiego; zob. rarus


studium

źródłosłów dla czes. studium, duń. studium, nbk. studium, nn. studium, pol. studium, szw. studium

Repetitio est mater studiorum.


borreliosis

zobacz też: Indeks:Łaciński - Choroby i dolegliwości


Thaddaeus

gr. Θαδδαῖος < hebr. תדי


adverbium

zobacz też: substantivum • verbum • adiectivum • pronomen • numerale • adverbium • praepositio • coniunctio • particula • exclamatio


Georgius

gr. Γεώργιος < gr. γεωργός → rolnik < gr. γῆ + ἔργον → ziemia + praca


Nicodemus

gr. Νικόδημος < gr. νίκη + δῆμος


lucerna

łac. luceo; źródłosłów dla ang. lucerne, czes. lucerna, franc. luzerne, hiszp. lucerna, hiszp. luciérnaga, niderl. luzerne, katal. lluerna, port. luzerna, port. lucerna, ros. люцерна, rum. lucernă, st.franc. lucerne, wł. lucerna


Simon

gr. Σίμων < hebr. שמעון (shim'ón) → „Jahwe wysłuchał”

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


tam

Non tam praeclarum est scire Latine, quam turpe nescire.

Znać łacinę nie jest tak chwalebnym, jak haniebnym jest jej nie znać.


mausoleum

gr. Μαυσωλεῖον < gr. Μαύσωλος < st.pers.


prostata

gr. προστάτης


praeputium

zobacz też: Indeks:Łaciński - Części ciała


alo

(Caesar) reperit … (Dumnorigem) magnum numerum equitatus suo sumptu semper alere

Cezar) odkrył, że … (Dumnoryks) zawsze własnym kosztem zapewniał wyżywienie wielkiej ilości ekwitów.

Gajusz Juliusz Cezar, Commentarii de bello Gallico I, 18


a. C.

avanti Cristo → przed Chrystusem, przed Chr., p.n.e.


ministerium

łac. minister + -ium; ; źródłosłów dla ang. ministerium, ang. ministry, franc. ministère, hiszp. ministerio, port. ministério, sycyl. ministeru, wł. ministero


amo

aut amat, aut odit mulier, nil est tertium

zobacz też: Indeks: Łaciński - Podstawowe czasowniki

Beatus qui amat.


alphabetum

(1.1) gr. ἀλφάβητον (alphábēton) < koine ἀλφάβητος (alphábētos) < gr. ἄλφα (álfa) + gr. βῆτα (bḗta): nazwy dwóch pierwszych liter alfabetu greckiego


ave

Ave, Caesar, morituri te salutant

Witaj, Cezarze, idący na śmierć pozdrawiają cię.

słowa, którymi według Swetoniusza gladiatorzy rzymscy pozdrawiali Cezara wkraczając na arenę


odoro

, lp rodzaju męskiego i nijakiego, stopnia równego od przymiotnika → odorus


perdo

Amicum perdere est damnorum maximum.

Stracić przyjaciela to największa ze strat.


iuventus

por. adulescentia

Post iucundam iuventutem, post molestam senectutem / nos habebit humus!

Po przyjemnej młodości, po uciążliwej starości / posiądzie nas ziemia.

Quoniam tu es exspectatio mea, Domine; Domine, spes mea a iuventute mea.

Bo Ty, mój Boże, jesteś moją nadzieją, Panie, Tobie ufam od młodości.


senectus

Po przyjemnej młodości, po uciążliwej starości / posiądzie nas ziemia. (Gaudeamus igitur


viridis

Viridis graminis color est.


vanus

Calix meus vanus est.

Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laborant, qui aedificant eam.

Jeżeli Pan domu nie zbuduje, na próżno się trudzą ci, którzy go wznoszą. (Ps 127, 1


diligo

Dilige, et quod vis fac.

Diligere ex toto corde, et ex tota anima, res bona est.

Miłować z całego serca i z całej duszy to dobra rzecz.


quaero

Ut quid dilígitis vanitátem et quæritis mendácium?

(…) Surge, et accipe puerum, et matrem ejus, et vade in terram Israel: defuncti sunt enim qui quaerebant animam pueri.

Wstań i weźmij dziecię i Matkę Jego, a idź do ziemi izraelskiej; albowiem pomarli ci, co czyhali na życie dziecięcia.


iucundus

O quam salubre, quam iucundum et suave est sedere in solitudine et tacere et loqui cum Deo!

O jak zbawiennie, jak słodko i przyjemnie jest siedzieć w samotności i milczeć, i rozmawiać z Bogiem.


quoniam

[…] non timebo mala, quoniam tu mecum es […].

zła się nie ulęknę, bo Ty jesteś ze mną […].


vallis

Nam et si ambulavero in valle umbrae mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es

Chociażbym przechodził przez ciemną dolinę

z Wulgaty, tłumaczenie wg Liturgii Godzin wyd. Pallotinum

przez dolinę cienia śmierci), zła się nie ulęknę, bo Ty jesteś ze mną (Ps 23, 4).


ambulo

iść pieszo, chodzić, przechodzić, spacerować, wałęsać się, paradować

Nam et si ambulavero in valle umbrae mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es.

przez dolinę cienia śmierci), zła się nie ulęknę, bo Ty jesteś ze mną (Ps 23, 4

Iulius non in via ambulat, servi eum portant

Juliusz nie idzie drogą pieszo, słudzy go niosą.

Hans Henning Ørberg, Lingua Latina per se illustrata. Pars I. Familia Romana, Special-Trykkeriet Viborg, 2003, s. 42, 87-997016-5-0


mecum

Chociażbym przechodził przez ciemną dolinę, zła się nie ulęknę, bo Ty jesteś ze mną.


clamo

De profundis clamavi ad te, Domine

Z głębokości wołałem do Ciebie, Panie. (Ps 130, 1

Si hi tacuerint, lapides clamabunt.

Jeśli ci umilkną, kamienie wołać będą. (Łk 19, 40


timor

Servīte Dominō in timōre et exsultāte eī cum tremōre.

Służcie Panu z bojaźnią i jego nogi ze drżeniem całujcie. (Ps 2, 11-12


timidus

Necessitas etiam timidos fortes facit.

Konieczność nawet lękliwych przemienia w bohaterów.


edo

praindoeur. *h₁ed- • por. gr. ἔδω (édō), sanskr. अद् (ad)


edo

Ovis herbam est.


vidi

1. os. lp, cz. przeszły dokonany, tryb oznajmujący, strona czynna od: video


fontanus

źródłosłów dla późnołacińskiego fontana – fontanna


fons

In montibus multī fontēs sunt.


calculus

od calx – wapień, kreda z końcówką -ulus tworzącą zdrobnienie

kamyk używany do liczenia lub do głosowania


collis

źródłosłów dla wł. collina, franc. colline, hiszp. colina, port. colina

Venit saliens in montibus, transiliens colles.

Idzie, skacząc po górach, przeskakując pagórki.


in-

Przedrostek przybiera formę im- przed głoskami b, p i m; il- przed głoską l; ir- przed słoską r; a ig- przed głoską n.

…wskazujący na kierunek do wewnątrz (w-)

indico, ineo, insum, …

…nadający znaczenie przeciwne poprzedzanemu wyrazowi

immemor, insipiens, invalidus, …


osculor

Osculetur me osculo oris sui! […].

Niech mnie ucałuje pocałunkami swych ust! […]. (Pnp 1,2


multus

Multi insurgunt adversum me, multi dicunt animae meae: Non est salus ipsi in Deo.

Wielu powstaje przeciwko mnie, wielu mówi o duszy mojej: Nie ma dla niego ratunku u Boga.


osculum

Osculetur me osculo oris sui! […].


quam

Plura gerere consul quam praetor potest.


aspergo

Agricola stercum ut semen in agro aspergit.

Rolnik rozrzuca nawóz jak ziarno po polu.

Imbre lutoque aspersus revenit.


bellator

Oratores, bellatores, laboratores.


amputo

Longa colloquia amputa.

Kończ (tę) długą rozmowę. (Seneka, Medea


curro

Trahe me post te! Curramus!


adsum

być w jakimś miejscu, przebywać gdzieś (w domyśle: tutaj)

Nunc ergo omnes nos in conspectu Dei adsumus audire omnia, quaecumque tibi praecepta sunt a Domino.

jesteśmy) przed Bogiem, aby wysłuchać wszystkiego, co Pan tobie polecił. (Dz 10, 33


cursus

łac. curro < praindoeur. *kers- → biegać

W tamtych czasach żeglarze bali się Oceanu Atlantyckiego i obierali kurs blisko brzegu.


-ne

zobacz też: -que • -ve • -ne

Cogitasne?


Andreas

gr. Ἀνδρέας < gr. ἀνδρεῖος < gr. ἀνήρ (aner) → mężczyzna, człowiek


nego

Confitentur se nosse Deum, factis autem negant.

Udawają, że Boga znają; ale uczynkami swemi tego się zapierają.

Negandi causa avaro numquam deficit

Skąpemu nigdy nie brakuje powodu do odmowy.


attingo

spotykana też pisownia adtingo

Quem comœdia non attigit?


audio

Si multa leges et audies, multa cognosces.

Jeśli dużo będziesz czytał i (będziesz) słuchał, wiele będziesz się dowiadywał.


relata refero

zwrot podkreślający fakt, że wypowiadający się relacjonuje tylko to, co usłyszał lub przeczytał gdzie indziej; po polsku daje się zastąpić zastrzeżeniem "tylko powtarzam" lub "jak przeczytałem (usłyszałem)"


Lucifer

łac. lucifer, kalka z gr. φωσφόρος (phōsphóros); źródłosłów dla ang. luciferous, ang. Lucifer, franc. Lucifer, hiszp. lucífero, hiszp. Lucifer, katal. lucífer, katal. Lucífer, niem. Luzifer, pol. lucyfer, pol. Lucyfer, pol. lucyper, pol. Lucyper, port. lucífero, port. Lúcifer, rum. Lucifer, wł. lucifero, wł. Lucifero

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


cornu

Capro duo cornua sunt.

A dextro cornu vehementer multitudine suorum nostram aciem premebant.

Na prawym skrzydle gwałtownie mnogością swą napierali na nasze szyki. (Juliusz Cezar, De bello Gallico

przedmiot wykonany z rogu, np. łuk, naczynie, trąba

Tubae cornuaque ab Romanis cecinerunt.

Trąby i rogi zabrzmiały w obozie rzymskim


abominatio

abominacja, obrzydzenie, odepchnięcie ze wstrętem

przedmiot wstrętu / obrzydzenia, coś obrzydliwego


absurde

nieodpowiednio, niedorzecznie, od rzeczy


serologia

gr. ὀρός + λόγος → płyn, mleczko + słowo


vespera

Ad vesperam iacentes terrae

Plinius Maior Naturalis Historia XVIII, 57 par. 215


miasma

gr. μίασμα < gr. μιαίνω + -μα


telum

pocisk (np. strzała, włócznia, dzida, lanca)


passer

Passer, deliciae meae puellae…


cuiusvis hominis est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare

każdy człowiek może zbłądzić, [a] uparcie trwać przy błędzie tylko głupi [może] (Cyceron)


ars moriendi

por. memento mori, ubi sunt?


falx

źródłosłów dla ang. falx, alb. felqinë, arag. falz, arum. falcã, ast. foz, ast. fouz, ast. foiz, franc. faux, franc. faucille, galic. fouce, hiszp. hoz, katal. falç, ladyń. fauc, lomb. folcc, miran. fouce, neap. falcè, port. foice, port. fouce, rum. falcă, rum. falce, sardyński fàlche, sardyński falle, sardyński farche, sardyński farci, sardyński frache, sardyński fraci, sycyl. fàuci, wenec. falẑ, wł. falce


Lucas

Salutat vos Lucas, medicus carissimus, et Demas

Pozdrawia was Łukasz, umiłowany lekarz, i Demas.

List do Kolosan 4,14 (tekst łac. i pol.)


exitus acta probat

wynik potwierdza słuszność czynów, wynik mierzy czyny; polski odpowiednik: cel uświęca środki


quod licet Iovi, non licet bovi

dosł. → co wolno Jowiszowi, tego nie wolno wołowi

co wolno wojewodzie, to nie tobie smrodzie


quod natura non dat, Salmantica non praestat

czego natura nie dała, tego Salamanka (tj. uniwersytet) nie zapewni; kto z przyrodzenia głupi, i w Paryżu sobie rozumu nie kupi


Clemens

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Jonas

gr. Ἰωνᾶς < hebr. יונה → gołąb


Marcus

źródłosłów dla pol. Marek, ang. Mark, czes. Marek, franc. Marc, hiszp. Marcos, niem. Marcus, niem. Markus, szw. Marcus, szw. Markus i szw. Mark

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


re-

recedo, recepto, recogito, reflecto, renovo, …


culex

Silvĭa timēbat culicum.


feriae

Cras ferĭae erunt.


Linus

gr. Λῖνος (Lĩnos), utworzone od gr. λινοῦς (linoũs) → płótno lniane

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona

Sancte Line, ora pro nobis.


Jonathan

gr. Ἰωνάθαν < hebr. יהונתן (jonathan) → Jahwe dał


incidit in foveam qui primus fecerat illam

polski odpowiednik: kto pod kim dołki kopie, sam w nie wpada


sine ira et studio

bez niechęci i bez sympatii, bezstronnie, obiektywnie, neutralnie


culter

Cultrum tonsorium super iugulum meum posui.

Petronius Arbiter, Satyricon, rozdział CVIII

nóż balwierski) do gardła mego przystawiłem.

Transi, puer, affer mihi de culina cultrum.

Pójdź, chłopcze, przynieś mi z kuchni nóż.


Tobias

gr. Τοβίας < hebr. טוביה
źródłosłów dla pol. Tobiasz


Matthias

gr. Ματθίας, gr. Μαθθίας < hebr. מתתיהו (mattayah)


Joel

(1.1) koine Ἰωήλ < hebr. יואל (yoel) → dosł. „Jahwe Bogiem”

inna pisownia Ioel

Fuitque nomen filii ejus primogeniti Joel: et nomen secundi Abia, iudicum in Bersabee.

Pierworodny syn jego nazywał się Joel, drugiemu było na imię Abiasz: sądzili oni w Beer-Szebie.

1 Księga Samuela 8,2 (tekst łac.) (pol.)

Verbum Domini, quod factum est ad Joel, filium Phatuel.

Słowo Pana, które skierował do Joela, syna Petuela.


hebdomada

inna pisownia: hebdomas

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kalendarz i czas


sabbatum

gr. σάββατον (sábbaton) < hebr. שבת (šabbát) → szabat

często używane w lm: sabbata


lapsus memoriae

zobacz też: lapsus calami • lapsus linguae • Indeks:Łaciński - Związki frazeologiczne


lapsus linguae

zobacz też: lapsus calami • lapsus memoriae • Indeks:Łaciński - Związki frazeologiczne


sus

zobacz też: suus


temulentia

Temulentia morbus est.


calvitium

Calvitium non est vitium, sed prudentiae indicium.

Łysina nie jest wadą, lecz oznaką mądrości.


amicitia

Sine amicitia vita est nulla.


actrix

źródłosłów dla ang. actrix, franc. actrice, hiszp. actriz, katal. actriu, port. atriz, wł. attrice


fistula nicotiana

Prima causa carcinomae bronchialis est usus fistularum nicotianarum.

Główną przyczyną raka płuc jest nałóg palenia papierosów.


nihil

homo sum, humani nihil alienum a me esse puto

wcale nie, w żadnej mierze (tylko w przysłowiach)


quantum

Tantum scimus, quantum memoria tenemus.


quantum

ile (w wyrażeniu: tantum [...], quantum [...])


hostia

źródłosłów dla ang. host, franc. hostie, galic. hostia, hiszp. hostia, niderl. hostie, katal. hòstia, pol. hostia, port. hóstia, ros. гостия, rum. hostie, wł. ostia


Augustus mortuus est, habemus novum Augustum

umarł król, niech żyje król; August jest martwy, mamy nowego Augusta


crus

noga (sensu largo; np. człowieka, zwierzęcia)

pień, pionowa podpora (np. mostu), jej dolna część


Augeas

Augeas quidam, qui illo tempore regnum in Elide obtinebat, tria milia boum habebat

Pewien Augiasz, który w tamtym czasie objął rządy nad Elidą, miał trzy tysiące wołów.


Abram

gr. Ἀβράμ < hebr. אברם < hebr. אב + רם → ojciec + wywyższony


Attica

, , lp, rodzaju żeńskiego od przymiotnika: Atticus

, , lm, rodzaju nijakiego od przymiotnika: Atticus


Caesar

Caesar coniuratione senatorum Idibus Martiis occisus est.

Cezar został zabity w wyniku spisku senatorów w idy marcowe.

Caesari cum id nuntiatum esset, eos per provinciam nostram iter facere conari (…) ad Genavam pervenit

Gdy oznajmiono Cezarowi, że oni (Helweci) próbują przejść przez naszą prowincję (…) przybył do Genewy.

Gajusz Juliusz Cezar, Commentarii de bello Gallico I, 7

Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant magno fletu auxilium a Caesare petere coeperunt

Gdy ta mowa została wygłoszona przez Dywicjakusa, wszyscy w pobliżu z wielkim płaczem zaczęli błagać Cezara o pomoc.

Gajusz Juliusz Cezar, Commentarii de bello Gallico I, 32


antithesis

gr. ἀντίθεσις


Cicero

M. Tullio Cicerone C. Antonio Hybrida cos. – Rzymianie oznaczali lata za pomocą nazwisk urzędujących konsulów, tak więc za konsulatu Cycerona i Hybrydy oznacza 63 r. p.n.e.

M. Tullio Cicerone C. Antonio Hybrida cos. (= consulibus) coniuratio monstrata est at ipse Catilina hostis publicus bellum civile contra populum Romanum incepit.

Za konsulatu Marka Tuliusza Cycerona i Gajusza Antoniusza Hybrydy spisek został odkryty, a sam zaś Katylina jako wróg publiczny rozpoczął wojnę domową przeciw ludowi rzymskiemu.


Charybdis

(1.1) gr. Χάρυβδις


Democritus

(1.1) gr. Δημόκριτος

Democritus luminibus amissis alba scilicet discernere et atra non poterat, at vero bona mala, aequa iniqua, honesta turpia, utilia inutilia, magna parva poterat, et sine varietate colorum licebat vivere beate, sine notione rerum non licebat.

Demokryt, straciwszy oczy, nie mógł odróżnić białego od czarnego, ale odróżniał dobre od złego, sprawiedliwe od niesprawiedliwego, uczciwe od haniebnego, użyteczne od nieużytecznego, wielkie od małego. Można być szczęśliwym, nie widząc rozmaitych kolorów, ale bez poznania rzeczy nie można.

Marcus Tullius Cicero: Tusculanae Disputationes, 5. 114


Bucephalus

gr. Βουκέφαλος < gr. βουκέφαλος < gr. βοῦς + κεφαλή


dracaena

gr. δράκαινα (drákaina); źródłosłów dla wł. tracina


Esau

gr. Εσάβ, gr. Ἡσαῦ < hebr. עשו (esaw) → dosł. „owłosiony”, „włochaty”


Alexandria

gr. Ἀλεξάνδρεια < gr. Ἀλέξανδρος + -εια < gr. ἀλέξω + ἀνήρ


Anastasia

gr. Ἀναστασία (Anastasíā) < gr. ᾰ̓νᾰ́στᾰσῐς + -ᾱ (anástasis + -ā) → zmartwychwstanie

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Goliath

gr. Γολιαθ < hebr. גלית


Galatia

gr. Γαλατία < gr. Γαλάτης


elector

(1.1) łac. eligo; źródłosłów dla ang. elector, franc. électeur, hiszp. elector, pol. elektor, port. eleitor, wł. elettore


Epirus

gr. Ἤπειρος (Ēpeiros) < gr. ἤπειρος → ląd, kontynent


frigo

źródłosłów dla ang. fry, arum. frigu, arum. fridziri, dalmatyński fregur, franc. frire, friu. fridi, galic. frixir, galic. fritir, hiszp. freír, hiszp. fritar, katal. fregir, port. frigir, port. fritar, prow. fregir, rum. frige, rum. frigere, sardyński fríere, sardyński fríghere, sardyński friri, st.franc. frire, wenec. frìxer, wenec. frìxar, wenec. frìzar, wł. friggere


Anastasius

gr. Ἀναστάσιος (Anastásios) < gr. ᾰ̓νᾰ́στᾰσῐς + -ῐος (anástasis + -ios) → zmartwychwstanie; źródłosłów dla ang. Anastasius, franc. Anastasius, niem. Anastasius, pol. Anastazy, port. Anastácio, port. Anastásio, sycyl. Anastasi, wł. Anastasio

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Herodotus

gr. Ἡρόδοτος (Hēródotos); źródłosłów dla ang. Herodotus, pol. Herodot, wł. Erodoto

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Iphigenia

gr. Ἰφιγένεια (Iphigeneia) < gr. ἶφι + γίγνομαι + -εια


psoriasis

Psoriasis morbus dermatologicus est.

Łuszczyca to schorzenie dermatologiczne.


typographus

Ubi tuus typographus est?


negotium

Hic negotium meum est!


Lucius

łac. lux, prima luce natus → dosł. „urodzony o brzasku”

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Esdras

gr. Ἔσδρας < hebr. עזרא


ordinatrum

Ordinatrum est machina computandi.


lictor

źródłosłów dla ang. lictor, franc. licteur, hiszp. lictor, pol. liktor, wł. littore


Franciscus

łac. Francus + -iscus, łac. Francia + -iscus

źródłosłów dla ang. Franciscus, chorw. Franjo, czes. František, est. Franciscus, franc. Francisque, hiszp. Francisco, litew. Pranciškus, malt. Franġisk, niem. Franziskus, n.gr. Φραγκίσκος, pol. Franciszek, port. Francisco, słc. František, słń. Frančišek, wł. Francesco

Sancte Francisce Seraphice, ora pro nobis.

Święty Franciszku seraficki, módl się za nami.


metropolis

gr. μητρόπολις < gr. μήτηρ + πόλις; źródłosłów dla ang. metropolis, ang. metropole, czes. metropole, fiń. metropoli, hiszp. metrópolis, katal. metròpoli, niem. Metropolis, pol. metropolia, wł. metropoli


Kyoto

inna pisownia Kioto


Cappadocia

(1.1) gr. Καππαδοκία


epiglottis

gr. ἐπιγλωττίς (epiglōttís) < gr. γλῶττα (glôtta)< gr. γλῶσσα (glôssa)


Cassandra

gr. Κασσάνδρα (Kassándrā); źródłosłów dla ang. Cassandra, pol. Kasandra, wł. Cassandra

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Occitania

źródłosłów dla ang. Occitania, wł. Occitania

In Occitania habito.


Miletus

gr. Μίλητος; źródłosłów dla ang. Miletus, czes. Milét, duń. Milet, fiń. Miletos, franc. Milet, hiszp. Mileto, katal. Milet, niem. Milet, pol. Milet, port. Mileto, słc. Milét, sycyl. Miletu, wł. Mileto

inna pisownia Miletos


-tor

zobacz słowa kończące się na „-tor”

…dodawany zazwyczaj do czasowników, używany do tworzenia rzeczowników rodzaju męskiego oznaczających wykonawcę czynności wyrażonej czasownikiem

domino + -tor = dominator

creo + -tor = creator

impero + -tor = imperator


Judas

gr. Ἰούδας (Ioúdās) < hebr. יהודה (jehudah); źródłosłów dla ang. Judas, ang. Jude, pol. Judasz, wł. Giuda


abdicatio

rezygnacja z (jakiegoś) urzędu, abdykacja

wyrzeczenie się i wydziedziczenie kogoś (np. dziecka)


cibo

Si esurierit inimicus tuus, ciba illum; et si sitierit, da ei aquam bibere – prunam enim congregabis super caput eius et Dominus reddet tibi

Gdy wróg twój łaknie, nakarm go, gdy pragnie, napój go wodą – żar ognia zgromadzisz nad jego głową, a Pan ci za to zapłaci.

Biblia Sacra Vulgata (Stuttgartensia)/Proverbia 25, 21-22


-logia

gr. -λογία < gr. λόγος → mowa, rozprawa, traktat


pallium

źródłosłów dla alb. pajë, ang. pallium, hiszp. palio, pol. paliusz, port. pálio, wł. pallio, wł. palio


Sappho

Sappho decima Musarum ab antiquis nominabatur.

Safona była nazywana przez starożytnych dziesiątą Muzą.


phlegmon

gr. φλεγμονή < gr. φλέγω → podpalać, rozpalać


dulcis

drogi, kochany, ukochany, miły, bliski sercu


rarus

porowaty, zbudowany ze słabo spojonej substancji


-ve

zobacz też: -que • -ve • -ne

…oznaczający spójnik „albo”, „lub”, „czy też”

Discipulave discipulus.


oliguria

łac. oligo- + -uria < gr. ὀλίγος + -ουρία


populus

dla rodzaju żeńskiego i męskiego występuje ta sama odmiana

Senatus Populusque Romanus

Senat i Lud Rzymski (oficjalna nazwa Imperium Rzymskiego, stosowana w Rzymie do dziś


paralysis

źródłosłów dla ang. paralysis, hiszp. parálisis, niem. Paralysis, pol. paraliż, ukr. пара́ліч


seraph

(1.1) gr. σεραφίμ < hebr. שרף (saraf) → serafin, utworzone od hebr. שרף (saraf) → spalić, spalać


granuloma

granuloma reparativum gigantocellulare ossis


Tartarus

gr. Τάρταρος < gr. Ταρτησσός; źródłosłów dla pol. Tartar

inna pisownia Tartaros


ignave

(1.1) łac. ig- + navus (nie- + pracowity, gorliwy, szybki)


verbena

gałązka liściasta (najczęściej w liczbie mnogiej)


luxus

Luxum siquod est, hac cantione sanum fiet (…).

Jeśli coś jest zwichnięte, wyleczy się to tym zaklęciem (…).


Tiberius

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Tyrtaeus

(1.1) gr. Τυρταῖος


strabismus

gr. στραβισμός


sphincter

gr. σφῐγκτήρ


quid

por. quis


viaticum

łac. viaticus < łac. via + -aticus; źródłosłów dla ang. viaticum, ceb. biyatiko, franc. viatique, hiszp. viático, pol. wiatyk, port. viático, st.franc. voiage, wł. viatico

łup wojenny żołnierza lub zaoszczędzony żołd


Ambrosius

gr. Ἀμβρόσιος (A'mvrósios) < gr. ἄμβροτος (ámbrotos) → nieśmiertelny, boski

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


ebulus

rzeczownik rodzaju żeńskiego, odmieniający się jak męskiego


pro fide, rege et lege

jest to dewiza Orderu Orła Białego


plexus

plexus autonomicus • plexus brachialis • plexus cardiacus • plexus caroticus • plexus cavernosus • plexus celiacus • plexus cervicalis • plexus choroideus • plexus crinilis • plexus deferentialis • plexus entericus • plexus esophageus • plexus femoralis • plexus gastricus • plexus hepaticus • plexus hypogastricus • plexus iliacus • plexus intermesentericus • plexus lienalis • plexus lumbalis • plexus lumbosacralis • plexus lymphaticus • plexus mesentericus • plexus nervorum spinalium • plexus ovaricus • plexus pampiniformis • plexus pancreaticus • plexus parotideus • plexus periarterialis • plexus pharyngeus • plexus prostaticus • plexus pulmonalis • plexus rectalis • plexus renalis • plexus sacralis • plexus subclavius • plexus suprarenalis • plexus testicularis • plexus thyroideus • plexus tympanicus • plexus uretericus • plexus uterovaginalis • plexus vasculosus • plexus venosus • plexus vertebralis • plexus vesicalis


luno

zakrzywiać (na podobieństwo księżyca tuż po lub przed nowiem), przybierać/nadawać kształt sierpa


pico

łac. pix; źródłosłów dla franc. poisser, hiszp. pegar


scribo

Plura scribam, si plus otii habuero.

Napiszę więcej, jeśli będę miał więcej wolnego czasu.

zapisywać, werbować (wciągać osoby na listę, zaciągać, powoływać żołnierzy do wojska)

wyznaczać, mianować kogoś w dokumencie kimś (np. spadkobiercą)

ustalać, przewidywać, nakazywać coś pisemnie

w konstrukcji accusativus cum infinitivo (A.C.I.) w zdaniu zależnym stwierdzać, napisać coś

pisać, tworzyć dzieła literackie (jako autor)


granum

praindoeur. *ǵr̥h₂nóm; źródłosłów dla arum. grãn, ang. grain, ang. grange, ast. granu, bask. garau, dalmatyński grun, franc. grain, friu. gran, galic. gran, hiszp. grano, niderl. graan, irl. gráinne, katal. gra, port. grão, prow. gran, romansz graun, rum. grâu, st.franc. grain, st.franc. grein, wł. grano


somnus

często występuje także w liczbie mnogiej


insomnium

zazwyczaj występuje w liczbie mnogiej


thunnus

inny zapis thynnus


anaemia aplastica

niedokrwistość aplastyczna, aplazja szpiku, anemia aplastyczna


thynnus

inny zapis thunnus


thalassaemia

źródłosłów dla franc. thalassémie i ang. thalassemia


oligarchia

gr. ὀλιγαρχία < gr. ὀλίγοι + -αρχία


sentina

brudna woda obciążająca okręt, zęza, zenza


sensibilisatio

Sensibilisatio contra Pyralginum habet.


ostento

por. ostendo

pokazywać, okazywać, objawiać, podstawiać, nadstawiać


ulon

Video ulon gangrenosum.


acromion

Ubi acromion iacet?


claviger

(1.2) łac. clavis + gero (klucz + nosić)


Raphael

gr. Ῥαφαήλ (Rhaphaḗl) < hebr. רפאל (Rāfāʾēl) < hebr. אל + רפא → dosł. „Bóg uzdrawia”

Sancte Raphael, ora pro nobis.


tui

rodzaj męski lp, , lm od zaimka → tuus (twój)

rodzaj nijaki lp od zaimka → tuum (twoje)


silvicola

(1.1) łac. silva + colo (las + mieszkać)


insuo

por. suo • obsuo


suber

o niepewnym pochodzeniu; często wiązane z gr. σῦφαρ (sûphar, → pomarszczona skóra), co wątpliwe ze względu na dużą rozbieżność semantyczną


imperatrix

Fortuna imperatrix mundi.


incola

Poloni Poloniae incolae sunt.


remex

wioślarz, osoba zajmująca się na statku wiosłowaniem


mendum

Mendum librarioli.


remi

wioślarze, skrzydła (tylko w liczbie mnogiej)


explano

Explanate mihi vestrum odium.


glomus

kłębek, kłąb jakiegoś materiału (np. nici)


principium

In principio erat Verbum.


polonus

Poloni Poloniae incolae sunt.


prodeo

Iuppiter certo prodit in tragoedia.

Jowisz z pewnością pojawi się w tragedii.

Prodeunt herba.

Rupes vastum prodit in aequor.


eo

Eo ad forum.

zależnie od środka lokomocji → iść, jechać, płynąć

Marcus in equis ibat.

Subsidio suis Romani ierunt.

Incipit res melius ire quam putaram.

Sprawa zaczyna toczyć się lepiej, niż sądziłem.

It dies.


soror

Filii eius (…) vocabant tres sorores suas ut comederent et biberent cum eis.

Synowie jego (…) zapraszali swoje trzy siostry, by jadły i piły z nimi. (Hi 1,4


summum

rodzaj nijaki , , lp, stopień najwyższy od przymiotnika → summus (stopień równy → superus)

rodzaj męski lp, stopień najwyższy od przymiotnika → summus (stopień równy → superus)


moveo

używać czegoś, władać czymś (np. mieczem)

Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Fac tibi duas tubas argenteas ductiles, quibus convocare possis multitudinem quando movenda sunt castra.

Tak mówił Pan dalej do Mojżesza: «Sporządź sobie dwie trąby srebrne. Masz je wykuć. Będą one służyły do zwoływania całej społeczności i dawania znaku do zwijania obozu.» (Lb 10, 1-2

buntować, podburzać, pobudzać, zapalać kogoś

skazić, uszkodzić, nadwyrężyć, dokuczyć, niepokoić, zakłócać

oddziaływać, nakłaniać, wywierać wpływ na coś/kogoś


moveo

(Deus) ait: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et praesit piscibus maris, et volatilibus caeli, et bestiis, universaeque terrae, omnique reptili, quod movetur in terra.

Zatem rzekł Bóg: Uczyńmy człowieka na wyobrażenie nasze, według podobieństwa naszego; a niech panuje nad rybami morskimi, i nad ptactwem niebieskim, i nad zwierzęty, i nad wszystką ziemią, i nad wszelkim płazem, płazającym się po ziemi. (Rdz 1, 26

zmieniać miejsce pobytu, wyruszać dokądś


morior

Ave Caesar, morituri te salutant!

Witaj, Cezarze, mający umrzeć pozdrawiają Cię!


sudatorium

rodzaj nijaki , , lp od przymiotnika → sudatorius

rodzaj męski lp od przymiotnika → sudatorius


draconigenus

smoczego pochodzenia, pochodzący od smoka


draconigena urbs

(1.1) od łac. draconigena + urbs → smocze miasto, miasto, które pochodzi od smoka (Kadmos przed zbudowaniem Kadmei, późniejszych Teb, miał zabić tam smoka, którego zęby zasiał w ziemi. Z zębów wyrośli wojownicy, którzy stoczyli między sobą krwawą walkę. Pięciu najsilniejszych przetrwało i dołączyło do Kadmosa, z którym wspólnie założyli Kadmeę)


perficio

Centum annos perfecisti.


dilabi

infinitivus praesentis passivi od: dilabor


oblivisci

infinitivus praesentis passivi od: obliviscor


sequi

infinitivus praesentis passivi od: sequor


mirari

infinitivus praesentis passivi od: miror


imitor

być do czegoś/kogoś podobnym, wyglądać jak coś/ktoś


labi

infinitivus praesentis passivi od: labor


paeninsula

(1.1) łac. paene + insula (prawie, niemal + wyspa)


panicum

łac. panus; źródłosłów dla franc. panic, rum. părâng, rum. părinc, wł. panico


pati

infinitivus praesentis passivi od: patior


pannus

praindoeur. *peh₂n-; źródłosłów dla ang. pane, franc. pan, galic. pano, hiszp. paño, katal. pany, port. pano, wł. panno


ruta

imiesłów czasu przeszłego strony biernej, M., N., W. liczby pojedynczej, rodzaju żeńskiego od czasownika ruo

imiesłów czasu przeszłego strony biernej, M., B., W. liczby mnogiej rodzaju nijakiego od czasownika ruo


fames

klęska głodu, głodowanie, niedostatek jedzenia


amen

Słowo używane w ramach łaciny kościelnej, stosowane w przekładach odpowiednich terminów z greki i języka hebrajskiego.

Maledictus, qui errare facit caecum in itinere’. Et dicet omnis populus: ‘Amen’.

Przeklęty, kto sprowadza ślepego z drogi, aby błądził. A cały lud powie: Amen.

Et dixit illi: ‘Amen dico tibi: Hodie mecum eris in paradiso’.

I rzekł mu: Zaprawdę, powiadam ci, dziś ze mną będziesz w raju.

Nova Vulgata, Evangelium Secundum Lucam 23, 43


Aut amat, aut odit mulier, nil est tertium

Kobieta albo kocha albo nienawidzi, nie ma nic trzeciego.


consideratus

rozważny, roztropny, staranny, przemyślany, rozważony


consideratus

imiesłów czasu przeszłego dokonanego, rodzaju męskiego od czasownika considero


pergula

(1.1) łac. pergo (podążać, zmierzać, postępować)

przybudówka, dobudówka, przybudowanie, aneks


perdix

gr. πέρδιξ < gr. πέρδομαι


considero

1 lp, czasu przyszłego dokonanego, tryb oznajmujący, strona czynna od czasownika consido


termes

źródłosłów dla hiszp. termes, pol. termit, wł. termite


cannabis

gr. κάνναβις


echo

wyjątek rodzaju żeńskiego, odmiana nieregularna


idem

por. eadem


Alma Mater

podniosły tytuł nadawany od średniowiecza uczelniom wyższym


Morpheus

gr. Μορφεύς (Morfeus) < gr. μορφή (morfe) → forma, kształt


ad meliora tempora

do lepszych czasów / obyśmy się spotkali w lepszych czasach


adhibe rationem difficultatibus

Autor: Seneka


a maximis ad minima

dosł. → od największych do najmniejszych

od spraw najważniejszych do najbardziej błahych


adulescentia est tempus discendi, sed nulla aetas sera est ad discendum

młodość jest czasem nauki, ale żaden wiek nie jest zbyt późny do podjęcia nauki


actum ne agas

Autor: Terencjusz


acta est fabula

zwrot obwieszczający w teatrach rzymskich zakończenie sztuki; również ostatnie słowa Oktawiana Augusta przytoczone w zbliżonej postaci przez Swetoniusza w „Żywotach cezarów”


admoneri bonus gaudet

Autor: Seneka

dobry człowiek z radością przyjmuje napomnienia


aequat omnes cinis; impares nascimur, pares morimur

Autor: Seneka

wszystkich zrównuje proch; rodzimy się nierówni, równi umieramy


ab alio exspectes, alteri quod feceris

Inna wersja: ab alio expectes, alteri quod feceris

Autor: Seneka

od innego oczekuj tego, co robisz drugiemu (polski odpowiednik: jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie)


acu rem tetigisti

Autor: Plaut.

trafiłeś w sedno ( dotknąłeś rzeczy igłą)


absterget Deus omnem lacrimam ab oculis eorum

Źródło: Biblia, Apokalipsa wg św. Jana


ad imaginem quippe Dei factus est homo

Źródło: Biblia, Księga Rodzaju 9,6 (Vulgata)

na obraz bowiem Boży stworzony jest człowiek


aequam memento rebus in arduis servare mentem non secus in bonis

Autor: Horacy

pamiętaj zachować spokój umysłu tak w nieszczęściu jak i w powodzeniu


aetas dulcissima adulescentia est

Autor: Pliniusz Młodszy


aliena vitia in oculis habemus, a tergo nostra sunt

Autor: Seneka

cudze błędy/winy mamy na oku, nasze poza nami


aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habent

Autor: Salustiusz

ludzie mają co innego w sercu, co innego na języku


alea, vina, Venus, per quae sum factus egenus

kości, wino i Wenus, przez to stałem się nędzarzem


alteri vivas oportet, si tibi vis vivere

Autor: Seneka Młodszy

Inna wersja: alteri vivas oportet, si vis tibi vivere

trzeba żyć dla innych, jeśli chcesz żyć z pożytkiem dla siebie


alitur vitium vivitque tegendo

wada podrasta i życie jej jest podtrzymywane, gdy jest w ukryciu


aliud est facere, aliud est dicere

co innego jest dotrzymać słowa, co innego obiecać


amicorum omnia communia

Autor: Pitagoras


amicus Plato, sed magis amica veritas

Autor: Arystoteles

przyjacielem Platon, lecz większą przyjaciółką prawda


alienis delectari malis - voluptas inhumana

cieszyć się z cudzego nieszczęścia to radość nieludzka


ambitiosa non est fames

Autor: Seneka


amor omnibus idem

Autor: Wergiliusz


amicum perdere est damnorum maximum

stracić przyjaciela to największa ze strat


amor magister optimus

Autor: Pliniusz Młodszy


amicus stultorum similis efficietur

kto z kim przestaje, takim się staje, przyjaciel głupich stanie się do nich podobny.


animos labor nutrit

Autor: Cyceron


amittit merito proprium, qui alienum appetit

słusznie traci swoje, kto sięga po cudze


annuntio vobis gaudium magnum: habemus papam

tradycyjna formuła ogłoszenia wyboru nowego papieża

ogłaszam wam wielką radość: mamy papieża


amor tollit timorem

1 List św. Jana 4,18


ars est celare artem

Autor: Owidiusz


assidue addiscens ad senium venio

douczając się nieustannie dochodzę do starości


artes serviunt vitae, sapientia imperat

umiejętności służą życiu, mądrość nim włada


attendite a falsis prophetis

Autor: Jezus Chrystus, Ewangelia św. Mateusza


audaces fortuna iuvat timidosque repellit

Autor: Horacy

śmiałym los sprzyja, bojaźliwych odtrąca


consilium

narada, debata, naradzanie się, namysł, rozmowy

…Hannibal (…) ab interioribus consiliis segregari vidisset, tempore dato adiit ad regem, eique cum multa de fide sua et odio in Romanos commemorasset, hoc adiunxit…

kiedy Hannibal (…) zauważył, że jest wykluczany z tajnych rozmów, przybył do króla (Antiocha) w stosownym czasie, a kiedy przypominał mu wiele na temat swojej wierności i nienawiści do Rzymian dodał…

Korneliusz Nepos: Żywoty wybitnych mężów. XXIII: Hannibal, 2.

Ad quem (Antiochum) cum legati venissent Romani, qui de eius voluntate explorarent darentque operam, consiliis clandestinis ut Hannibalem in suspicionem regi (Antiocho) adducerent, tamquam ab ipsis corruptus alia atque antea sentiret, neque id frustra fecissent…

Kiedy do niego (Antiocha) przybyli legaci rzymscy, którzy mieli dowiadywać się o jego zamiarach i zadbać, aby król (Antioch) przestał ufać Hannibalowi, skryty podstęp – iż ten został przez nich samych przekupiony, a nawet zmienił swoje wcześniejsze poglądy – nie pozostał bez skutku…


audi, vide, sile

Inna wersja: audi, vide, tace, si vis vivere in pace


audi multa, loquere pauca

Inna wersja: audi multa, dic pauca


audentes Fortuna iuvat decoratque corona


avaritia et arrogantia praecipua validiorum vitia

chciwość i bezczelność to główne wady możnych


aut viam inveniam aut faciam

autor: Hannibal

albo znajdę drogę, albo ją sobie utoruję


aut Caesar aut nihil

Autor: Cezar Borgia


aut amat, aut odit mulier, nil est tertium

Autor: Publiliusz Syrus

kobieta albo kocha albo nienawidzi, nie ma nic trzeciego


ave, Caesar, morituri te salutant

słowa, którymi według Swetoniusza gladiatorzy rzymscy pozdrawiali Cezara wkraczając na arenę.

witaj, Cezarze, idący na śmierć pozdrawiają Cię


avidis, avidis natura parum est

Autor: Seneka


bellum omnium contra omnes

Autor: Thomas Hobbes


canis timidus vehementius latrat quam mordet

Autor: Kurcjusz Rufus

pies, który się boi, gwałtowniej ujada niż gryzie


caecus si caeco ducatum praestat, ambo in foveam cadunt

Autor: Jezus Chrystus, Mt 15, 14

jeśli ślepy ślepego prowadzi, obaj w dół wpadają


caelum et terram commovere

Źródło: Biblia, Ag 2,6; Ag 2,21


beati pauperes spiritu

Autor: Jezus Chrystus


benedictus qui venit in nomine Domini

Źródło: Biblia, Mt 21:9

błogosławiony, który idzie w imię Pańskie


bonum ex malo non fit

Autor: Seneka


bene facit, qui ex aliorum erroribus sibi exemplum sumit

dobrze czyni ten, kto uczy się na cudzych błędach


bene olet, qui nihil olet

Autor: Cyceron, Att. II, 1, 1


bos lassus fortius figit pedem

zmęczony wół pewniej stawia nogę (= szybciej pracuje)


calvitium non est vitium, sed prudentiae indicium

łysina to nie wada, lecz oznaka mądrości


caelum et terra transibunt, verba autem mea non praeteribunt

Autor: Jezus Chrystus Ewangelia wg św. Mateusza

niebo i ziemie przeminą, jednak słowa moje nie przeminą


bono domino quot servi tot amici, malo domino quot servi tot inimici

dobry pan ilu ma niewolników, tylu też przyjaciół, zły zaś pan ilu ma niewolników, tylu wrogów


carpe diem quam minimum credula postero

Źródło: Horacy, Ody, I, 11, 8

chwytaj dzień (korzystaj z chwili), jak najmniej ufając przyszłości


cantus cycneus

zobacz też: Indeks:Łaciński - Związki frazeologiczne


civis totius mundi

Autor: Diogenes Laertios


cinis et manes et fabula fies

Autor: Persjusz

popiołem i cieniem, i wspomnieniem się staniesz


cornix cornici numquam confodit ocellum

Autor: Makrobiusz


certum est, quia impossibile est

Autor: Tertulian

Kontekst: Słowa oryginalnie padły w odniesieniu do zmartwychwstania Jezusa.


consummatum est

Autor: Jezus Chrystus, Ewangelia wg św. Jana


convenienter naturae vivere

Autor: Zenon z Kition


ceterum censeo Karthaginem esse delendam

Autor: Kato Starszy

Kontekst: Kato Starszy zawsze kończył swoje mowy tym zdaniem, nawet jeśli nie dotyczyły one Kartaginy.

zobacz też: Ceterum censeo Carthaginem esse delendam

poza tym uważam, że Kartaginę należy zniszczyć


conquiescat in pace

Źródło: inskrypcja nagrobna


cave me, Domine, ab amico, ab inimico vero me ipse cavebo

powiedzenie przypisywane osobie Armand-Jeana du Plessis de Richelieu, kardynała, księcia i pierwszego ministra króla Francji, Ludwika XIII

Boże, strzeż mnie od przyjaciół, z wrogami poradzę sobie sam


contra negantem principia non est disputandum

Autor: Arthur Schopenhauer, przytaczając za Arystotelesem

z kimś, kto zaprzecza pryncypiom, nie dyskutuje się


credo, ut intellegam

Autor: św. Anzelm z Canterbury


corvus albus

Autor: Juwenalis


carta non erubescit

por. epistola non erubescit

papier jest cierpliwy, papier się nie rumieni


cum tacent, clamant

Źródło: Cyceron przeciw Katylinie

milcząc wołają (milczenie jest wymowniejsze od mowy)


cum recte vivis, ne cures verba malorum

Autor: Katon Młodszy

skoro uczciwie żyjesz, nie dbaj o słowa złych ludzi


cura fugit multo diluiturque mero

troska znika i rozpuszcza się w obfitym winie


conflabunt gladios suos in vomeres

Źródło: Biblia, Wulgata. Iz 2,4

przekują miecze swe na lemiesze (zob. przekuwać miecze na lemiesze)


consuetudo est optima legum interpres

Autor: Justynian I Wielki


crux interpretum

miejsce w tekście trudne do zrozumienia; krzyż komentatorów


cui bono?

Autor: Lucjusz Kasjusz

Pytanie sugerujące, aby odpowiedzialnych za jakiś czyn szukać wśród tych, którzy odnoszą z niego korzyść, lub sugerujące ukryte motywy czynu.


cum plenus venter, numquam studet ille libenter


data est mihi omnis potestas in caelo et in terra

słowa Jezusa Chrystusa, Ewangelii wg św. Mateusza 28,18

dana mi jest wszelka władza na niebie i na ziemi


de suis homines laudibus libenter praedicant

Autor: Juliusz Cezar


crescite et multiplicamini et replete terram

Księga Rodzaju 1,28

bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię


delibero

nie mylić z: delibo, delibro

decydować się na coś, podejmować decyzję, postanawiać coś


corrumpunt mores bonos colloquia mala

Autor: Paweł z Tarsu, „I List do Koryntian” 15,33

wskutek złych rozmów psują się dobre obyczaje


damnant quod non intellegunt

Autor: Kwintylian

Inna wersja: damnant quod non intelligunt


dicere non est facere

mówić nie znaczy działać; mówienie nie jest działaniem


dicere causam

termin prawniczy


deus ex machina

Autor: Eurypides

pot. nagłe zmiany sytuacji, nie dające się logicznie wyjaśnić w kategoriach rozwoju wydarzeń


dies diem docet

człowiek uczy się każdego dnia; dzień uczy dzień


dictum sapienti sat (est)

mądrej głowie dość dwie słowie; powiedziane mądremu wystarczy


difficile est satiram non scribere

Autor: Juwenalis


deum sequere

autor: Cyceron


ducunt volentem fata, nolentem trahunt

Autor: Seneka

cytując Kleantesa

powolnego prowadzą losy, opornego siłą ciągną


dulcis est somnus operanti

Autor: Kohelet


discenda est virtus

Autor: Sokrates


duo cum faciunt idem, non est idem

gdy dwóch robi to samo, to nie jest to samo


e pluribus unum

dewiza Stanów Zjednoczonych od 1772 roku.


dis aliter visum

Źródło: Wergiliusz, Eneida


dixisse me aliquando placuit, tacuisse numquam

bywało niekiedy, że żałowałem tego, co powiedziałem, nigdy jednak tego, że milczałem


displicuit nasus tuus

Źródło: Juwenalis, Satyry

twój nos się nie spodobał (stałeś się ofiarą kaprysu)


dimidium facti, qui coepit, habet

Autor: Horacy


disce puer latine, ego faciam te mości panie

Autor: Stefan Batory

słowa, które miał wypowiedzieć do ucznia szkoły w Zamościu.

ucz się chłopcze łaciny, a zrobię cię mości panem


ego sum qui sum

Bóg do Mojżesza.

Źródło: Biblia, Księga Wyjścia 3,14


duas aures habemus et os unum, ut plura audiamus quam loquamur

mamy dwoje uszu i jedne usta, abyśmy więcej słuchali niż mówili


divitiae non sunt bonum

Autor: Seneka

cytując za stoikami


ex opere operantis

w Kościele katolickim jeden z warunków przygotowania przed przyjęciem sakramentów.


divina natura dedit agros, ars humana aedificavit urbes

Autor: Marek Terencjusz Warron

boska przyroda dała pola, ludzka sztuka zbudowała miasta


do, ut des

tzw. zasada wzajemności


duobus litigantibus tertius gaudet

Autor: Ezop

gdzie dwóch się bije, tam trzeci korzysta


beatius est magis dare, quam accipere

Źródło: Biblia, Dzieje Apostolskie

więcej szczęścia jest w dawaniu niż w braniu


dulce bellum inexpertis

Autor: Pindar

spopularyzowane przez Erazma z Rotterdamu

wojna (wydaje się) miła tym, którzy jej nie doświadczyli


donec eris sospes, multos numerabis amicos, tempora si fuerint nubila solus eris

Autor: Owidiusz, Tristia, I, 9, 5–6.

dopóki będziesz szczęśliwy, będziesz miał wielu przyjaciół, gdy przyjdą czasy pochmurne, będziesz sam


edimus, ut vivamus, non vivimus, ut edamus

Autor: Plutarch

jemy po to, by żyć, a nie żyjemy po to, by jeść


est ubi gloria nunc Babylonia?

Autor: Bernard z Morlay


est modus in rebus

źródło: Horacy, Satyry, 1, 1 106

inne wersje: est modus in rebus sunt certi denique fines

wszystko ma swoje granice; mają rzeczy swą miarę


egens aeque est is, qui non satis habet, et is, cui satis nihil potest esse

Źródło: Rhetorica ad Herennium, IV, 17, 24.

biedakiem jest zarówno ten, komu nie wystarcza, jak i ten, komu nic wystarczyć nie może


ecce homo

według Ewangelii św. Jana 19, 5 słowa Piłata o Jezusie Chrystusie

zob. też ecce homo w Wikipedii


disce, sed a doctis, indoctos ipse doceto

Autor: Kato Starszy

Źródło: Catonis disticha (pol. Katonowe wiersze)

ucz się, lecz u uczonych, nieuczonych sam nauczaj


ex navicula navis

motto widniejące na kilku wersjach pieczęci i herbów Łodzi.


eritis sicut dii scientes bonum et malum

Źródło: Biblia, Rdz 3, 5.

będziecie jako bogowie znający dobro i zło


entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem

Autor: William Ockham

zasada brzytwy Ockhama

bytów nie należy mnożyć ponad konieczność


ex malis eligere minima

Autor: Cyceron

cytując Arystotelesa


et tu, Brute, contra me

autor: Juliusz Cezar


est vetus atque probus centum qui perficit annos

Źródło: Horacy Listy II, 1, 39

zasada rozpoznawania wartościowej literatury po wieku, bo musi być dobre coś, co zainteresowało kilka kolejnych pokoleń


ex oriente lux, ex occidente lex

światło (kultury) ze wschodu, prawo z zachodu


etiam latrones suis legibus parent

Autor: Cyceron


extra Ecclesiam nulla salus

Autor: Cyprian z Kartaginy

zasada teologiczna Kościoła rzymskokatolickiego


ex oriente lux

Poszerzona wersja: ex oriente lux, ex occidente lex

światło (kultury) ze wschodu (przychodzi)


epistola non erubescit

Autor: Cyceron, Listy


faber est quisque suae fortunae

Autor: Appiusz Klaudiusz


ego sum via et veritas, et vita

Autor: Jezus Chrystus


equi donati dentes non inspiciuntur

darowanemu koniowi nie zagląda się w zęby


gratia non tollit naturam sed perficit

Autor: św. Tomasz z Akwinu

łaska nie niszczy natury, lecz ją udoskonala


diem perdidi

Autor: Tytus Flawiusz.

straciłem dzień (bo nie zrobiłem nic dobrego)


fames est optimus coquus

Autor: Cyceron


ex cathedra

oryginalne znaczenie: odnosi się do sytuacji, w której papież, zgodnie z dogmatem katolickim (potwierdzonym na Pierwszym Soborze Watykańskim), wypowiada się w sposób nieomylny w sprawach wiary, z katedry/tronu (papieskiego)


fama crescit eundo

Autor: Wergiliusz


fiat ius, et pereat mundus

Inne wersje: fiat iustitia, et pereat mundus, fiat iustitia, ruat caelum

prawu musi się stać zadość, choćby świat miał zginąć


facile omnes, cum valemus, recta consilia aegrotis damus

Autor: Terencjusz, Andria, 309

kiedy jesteśmy zdrowi, łatwo nam przychodzi dawać chorym dobre rady


fiat lux

Źródło: Księga Rodzaju


experto credite

Autor: Wergiliusz


facilius est consolari afflictum, quam sustinere

człowieka nieszczęśliwego łatwiej jest pocieszać niż mu pomóc


gallus in suo sterquilinio plurimum potest

Autor: Seneka

kogut tylko na swoim gnojowisku dużo może


favete linguis

Autor: Horacy


hominum causa omne ius constitutum sit

wszelkie prawo winno być stanowione dla ludzi


Deus vult

Autor: papież Urban II

słowa, wygłoszone na synodzie w Clermont w 1095 r. i będące wezwaniem do krucjaty, później stały się dewizą różnych zgromadzeń zakonnych m.in. bożogrobców


feci, quod potui, faciant meliora potentes

zrobiłem, co mogłem, kto potrafi, niech zrobi lepiej


hic habitat felicitas

często spotykana inskrypcja na portykach rzymskich burdeli.


felix, qui potuit rerum cognoscere causas

Autor: Wergiliusz

szczęśliwy, kto zdołał poznać przyczyny wszechrzeczy


gratis accepistis, gratis date

Jezus Chrystus do apostołów


habet et musca splenem

i mucha ma śledzionę (nawet ktoś niepozorny może się zdenerwować)


gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis

Autor: Św. Łukasz

chwała na wysokościach Bogu, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli


habet assentatio iucunda principia, eadem exitus amarissimos affert

Źródło: Rhetorica ad Herennium, IV, 15, 21.

potakiwanie ma miłe początki, ale skutki przynosi bardzo przykre


fiat iustitia, ruat caelum

Inne wersje: fiat iustitia, et pereat mundus, fiat ius, et pereat mundus

sprawiedliwości musi się stać zadość, choćby niebo miało runąć


Hannibal ad portas

Autor: Cyceron

Inna wersja: Hannibal ante portas

Hannibal u bram (bliskie niebezpieczeństwo)


graves amicitiae principum

odprężenie kończące się awanturą, wojną itp.


historia testis temporum, lux veritatis, vita memoriae, magistra vitae

Autor: Cyceron

historia jest świadkiem czasów, światłem prawdy, życiem pamięci, nauczycielką życia


historiam nescire hoc est semper puerum esse

kto nie zna historii, ten jest zawsze dzieckiem


homo sacra res homini

Autor: Seneka

człowiek jest rzeczą świętą dla człowieka


honesta res est laeta paupertas

Autor: Seneka, cytując Epikura


homo doctus in se semper divitias habet

człowiek wykształcony w sobie zawsze bogactwo ma


hominis est errare, insipientis in errore perseverare

rzeczą ludzką jest błądzić, rzeczą głupców jest trwać w błędzie


fiat iustitia, et pereat mundus

Inne wersje: fiat ius, et pereat mundus, fiat iustitia, ruat caelum

sprawiedliwości musi się stać zadość, choćby świat miał zginąć


ibi patria, ubi bene

parafraza z Rozmów tuskulańskich Cycerona


finis coronat opus

Autor: Owidiusz


idem velle atque idem nolle, ea demum firma amicitia est

słowa Lucjusza Sergiusza Katyliny zachęcającego swoich stronników do dokonania zamachu stanu.

w końcu mocna przyjaźń polega na tym, żeby chcieć tego samego oraz tego samego nie chcieć


impares nascimur, pares morimur

Autor: Seneka


gutta cavat lapidem non vi, sed saepe cadendo, sic homo doctus fit non vi, sed saepe studendo

kropla drąży kamień nie siłą, lecz częstym spadaniem, tak też człowiek nie staje się uczonym gwałtownie, lecz przez to, że często się uczy


fides sine operibus mortua est

Autor: Św. Jakub


ignoti nulla cupido

nieznane nie nęci (nie pragnie się czegoś, o czym się nie wie, że istnieje)


hic vivi taceant, hic mortui loquuntur

napis na frontonie Biblioteki Aleksandryjskiej

tu żywi niech milczą, tu przemawiają zmarli


ignis, mare, mulier - tria mala

ogień, morze, kobieta – trzy nieszczęścia


fluctuat nec mergitur

dewiza Paryża


homo sum, humani nil a me alienum puto

Źródło: Terencjusz, Heauton timorumenos, 77

człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce


homines soli animalium non sitientes, bibimus

my, ludzie, jedyni ze stworzeń nie pragnąc, pijemy


fortis fortuna adiuvat

audaces fortuna iuvat timidosque repellit


ignorantia legis excusat neminem

nie można zasłaniać się nieznajomością przepisów.


bene dignoscitur, bene curatur

łac. dignosco, łac. dignoscere → wyróżniać, odróżniać; por. nowołacińskie diagnosco, diagnoscere utworzone od też nowołacińskiej formy diagnosis, -is

dobre rozpoznanie podstawą dobrego leczenia


in arena aedificas

budujesz na piasku (oznacza nierealne podstawy czegoś)


impossibilium nulla obligatio est

nikt nie jest zobowiązany do rzeczy niemożliwych


in magnis et voluisse sat est

Autor: Propercjusz


ferro et igni

frazę w kontekście wojskowym spopularyzował Tytus Liwiusz (u niego w formie ferro atque igni)

… nec tam patiente colono arua premi quam si ferro populetur et igni

i nie tak chętnie szedł poprzez pola bez oporu mieszkańców, jak gdy je ogniem i mieczem niszczył.


in lacte matris praebibo

autor: św. Augustyn


in silvam ligna ferre

Autor: Horacy


in principio erat Verbum

Autor: św. Jan


inter malleum et incudem

Autor: Orygenes


in principio creavit Deus caelum et terram

Źródło: Księga Rodzaju


is fecit, cui prodest

ten jest sprawcą przestępstwa, komu przyniosło korzyść.


felix culpa

Św. Augustyn o grzechu pierworodnym.


iucundi acti labores

Autor: Cyceron


in omnibus requiem quaesivi, et nusquam inveni nisi in angulo cum libro

Autor: Tomasz z Kempis

wszędzie spokoju szukałem i nie znalazłem nigdzie, jak tylko w kątku z książką


lapis super lapidem non reliquentur hic

Jezus Chrystus o Jerozolimie.


lapides clamabunt

Jezus Chrystus na wezwanie faryzeuszy do uciszenia swoich uczniów.


invitum qui servat, idem facit occidenti

Autor: Horacy

kto ocala kogoś wbrew jego woli, to tak jakby go zabijał


iurare in verba magistri

Źródło: Horacy, Listy

przysięgać na słowa nauczyciela (ślepo wierzyć, uznawać autorytet nauczyciela za argument ostateczny)


liber is est existimandus, qui nulli turpitudini servit

Źródło: Rhetorica ad Herennium, IV, 17, 24.

za człowieka wolnego trzeba uważać tego, kto nie służy żadnej niegodnej sprawie


magni nominis umbra

Źródło: Lukan, Pharsalia

cień wielkiego imienia, cień dawnej świetności


labor omnia vincit

parafraza Wergiliuszowego amor vincit omnia


laus alit artes

Autor: Seneka, cytując Enniusza


ira furor brevis est

Autor: Horacy


ira sine viribus vana est

Autor: Tytus Liwiusz


lux in tenebris

Autor: św. Jan


iusiurandum patri datum usque ad hanc diem ita servavi

przysięgi danej ojcu aż po dziś dzień w taki sposób dotrzymałem


lupus in fabula

autor: Terencjusz Adelphoe


maior reverentia e longinquo

Autor: cesarz Tyberiusz


litterae non erubescunt

Autor: Cyceron


magnorum non est laus sed admiratio

wielkich ludzi należy podziwiać, nie chwalić


magna di curant, parva neglegunt

o wielkie rzeczy bogowie się troszczą, o małe nie dbają


magnum in parvo

wiele treści w krótkiej wypowiedzi ( dużo w małym)


malum est in necessitate vivere, sed in necessitate vivere necessitas nulla est

Autor: Seneka, cytując za Epikurem

źle jest żyć w okowach konieczności, żadna jednak konieczność nie zmusza nas do życia


magnus ille, qui in divitiis pauper est

Autor: Seneka

wielki jest ten, kto w bogactwie żyje jak ubogi


mors est quies viatoris, finis est omnis laboris

śmierć jest spoczynkiem podróżnego, jest kresem mozołu wszelkiego


mors malum non est, sola ius aequum generis humani

Autor: Seneka

śmierć nie jest złem, a jedynie prawem obowiązującym cały rodzaj ludzki


mulieres in ecclesiis taceant

Autor: św. Paweł z Tarsu


mundi est propria virtus

Autor: Cyceron, cytując Chryzypa.


miscere utile dulci

Autor: Horacy


nemo patiens, nisi sapiens

nikt nie jest mądry, jeśli nie jest cierpliwy


medio tutissimus ibis

Źródło: Owidiusz, Metamorfozy


mortui sunt, ut liberi vivamus

umarli, byśmy mogli żyć jako wolni ludzie


in articulo mortis

zobacz też: Indeks:Łaciński - Związki frazeologiczne


nemo ante mortem beatus

Autor: Solon

nikogo nie można nazwać szczęśliwym przed śmiercią


mater semper certa est

fragment prawnej definicji rodziców znajdującej się w Kodeksie Justyniana (II, 4, 5): Mater semper certa est, etiamsi uolgo conceperit, pater uero is est, quem nuptiae demonstrant. → Tożsamość matki jest zawsze pewna, nawet jeśli potomstwo jest pozamałżeńskie, ojcem zaś jest ten, z kim matka pozostaje w związku małżeńskim.

matka jest zawsze pewna (macierzyństwa nie trzeba dowodzić)


melior est canis vivus leone mortuo

Autor: Kohelet


me nemo ministro fur erit

Autor: Juwenalis


ne quid nimis

Autor: Terencjusz, Dziewczyna z Andros


mundus vult decipi, ergo decipiatur

świat chce być oszukiwany, niechże więc będzie


messis quidem multa, operarii autem pauci

Autor: Jezus Chrystus

żniwo wprawdzie obfite, ale robotników mało


nec plus ultra

szczyt doskonałości, rzecz nieprześcigniona.


necesse est multos timeat quem multi timent

autor: Decimus Laberius

wielu musi się bać ten, kogo wielu się boi


nemo iudex in sua causa

inna wersja: nemo iudex idoneus in propria causa

nikt nie jest (nie może być) sędzią we własnej sprawie


nemo est casu bonus

Autor: Seneka


mutato nomine de te fabula narratur

Autor: Horacy

o tobie ta bajka mówi, choć pod zmienionym imieniem


nec temere, nec timide

bez pochopności, ale i bez lęku; ani pochopnie, ani bojaźliwie


nemo iudex idoneus in propria causa

inna wersja: nemo iudex in sua causa

nikt nie jest odpowiednim sędzią we własnej sprawie


ne sutor supra crepidam iudicet

Autor: Pliniusz Starszy

niech szewc nie ocenia tego, co jest powyżej trzewika


neque ignorare medicum oportet quae sit aegri natura

trzeba, aby lekarz wiedział dobrze, jaka jest natura chorego


nemo potest duobus dominis servire

Autor: Jezus Chrystus


nil desperandum

Źródło: Horacy, Ody.


nihil est in intellectu quin prius fuerit in sensu

Źródło: Arystoteles, O duszy.

nie ma nic w umyśle, czego by przedtem w zmysłach nie było


noli me tangere

Jezus Chrystus do Marii Magdaleny po swoim zmartwychwstaniu.


non mortem timemus, sed cogitationem mortis

Autor: Seneka

nie śmierci się boimy, lecz myśli o śmierci


non est beatus, esse se qui non putat

autor: Publiliusz Syrus

nie jest szczęśliwy, kto się za szczęśliwego nie uważa


non nova, sed novae

nie nowa (rzecz), ale w nowy sposób (przedstawiona)


obsequium amicos, veritas odium parit

schlebianie przysparza przyjaciół, prawda rodzi nienawiść


nil homini certum est

Autor: Owidiusz


num custos fratris mei sum ego?

Źródło: Księga Rodzaju

Kain do Boga, po zabójstwie Abla.


non est potestas nisi a Deo

Autor: św. Paweł z Tarsu


nolite iudicare, et non iudicabimini

Autor: Jezus Chrystus


omne animal triste post coitum

Autor: Arystoteles

każde stworzenie jest smutne po obcowaniu


non est viri timere sudorem

Autor: Seneka

nie przystoi mężczyźnie bać się ciężkiej pracy


non qui parum habet, sed qui plus cupit, pauper est

Autor: Seneka

nie ten jest biedny, kto posiada mało, lecz ten, kto pragnie więcej


noli turbare circulos meos

ostatnie słowa Archimedesa skierowane do rzymskiego żołnierza - jednego ze zdobywców Syrakuz w 212 p.n.e.


odi et amo

Autor: Katullus


nervus belli pecunia

Autor: Cyceron


nemo regere potest nisi qui et regi

autor: Seneka cytując Solona

tylko ten umie rządzić, kto umie być posłusznym władzy


nihil sequitur geminis ex particularibus unquam

zasada z dziedziny logiki

nic nie wypływa nigdy z dwóch jednakowych przypadków


nomina sunt odiosa

Autor: Cyceron


nolunt, ubi velis, ubi nolis, cupiunt

Autor: Terencjusz

kiedy chcesz, odmawiają, kiedy nie chcesz, pragną


oculum pro oculo, dentem pro dente

Źródło: Wj 21, 24


omne ignotum pro magnifico

Autor: Tacyt

wszystko, co nieznane, wydaje się wspaniałe


non in commotione, non in commotione Dominus

kościelna sentencja nawołująca do spokoju, umiaru, wstrzemięźliwości w słowach i czynach.

Źródło: Biblia, 1 Krl, 19:11.


omnes qui acceperint gladium, gladio peribunt

Autor: Jezus Chrystus

kto mieczem wojuje, od miecza ginie; wszyscy, którzy za miecz chwytają, od miecza zginą


nunc est bibendum

Źródło: Horacy, Ody

pora pić (czas uczcić wielki, niespodziewany sukces, radosną nowinę)


nulla res tam necessaria est quam medicina

żadna rzecz nie jest tak niezbędna, jak medycyna


nullum est iam dictum, quod non sit dictum prius

Źródło: Terencjusz, Eunuch, 40

nie ma takiej rzeczy powiedzianej, która nie zostałaby już powiedziana wcześniej


o quam misericors est Deus, pius et iustus

o jakże miłosierny, sprawiedliwy i łagodny jest Bóg


o quam salubre, quam iucundum et suave est sedere in solitudine et tacere et loqui cum Deo

zawołanie mnichów

o jakże zbawiennie, jak słodko i przyjemnie jest siedzieć w samotności, i milczeć i z Bogiem rozmawiać


nulla vis maior pietate vera est

nie ma większej siły niż prawdziwa miłość


omnia possibilia sunt apud Deum

Autor: Jezus Chrystus


vitae, non scholae discendum est

trzeba się uczyć dla życia, nie dla szkoły


nullum magnum ingenium sine mixtura dementiae fuit

nie było wielkiego geniuszu bez domieszki szaleństwa


omnia orta occidunt et aucta senescunt

Autor: Salustiusz

wszystko, co powstało, ginie, a co wzrosło, starzeje się


omnia subiecta sunt naturae

Autor: Demokryt z Abdery


nullum crimen sine lege

por. nullum crimen sine culpa

co nie jest zabronione, jest dozwolone; nie ma przestępstwa bez ustawy


omnia vincit amor et nos cedamus amori

Autor: Wergiliusz, Eklogi, 10.69

miłość wszystko zwycięża więc i my się jej poddajmy


pereat mundus, fiat iustitia

niech zginie świat, byle było sprawiedliwie


parcere subiectis et debellare superbos

Autor: Wergiliusz

oszczędzać zwyciężonych, a dumnych poskramiać


omnis homo mendax

Źródło: Księga Psalmów


pictura est laicorum litteratura

malarstwo jest literaturą ludzi prostych


quae volumus, ea credimus libenter, at quae sentimus ipsi, reliquos sentire speramus

Autor: Juliusz Cezar

wierzymy chętnie w to, czego pragniemy, i spodziewamy się, że nasze uczucia podzielają inni


probitas laudatur et alget

Autor: Juwenalis

uczciwość zbiera pochwały i umiera z zimna


potius sero quam numquam

Autor: Tytus Liwiusz


omnis ars naturae imitatio est

Autor: Seneka

wszelka sztuka jest naśladowaniem natury


primus in orbe deos fecit timor

Źródło: Publiusz Papiniusz Stacjusz, Tebaida

bogów na świecie najpierw stworzył strach


quia nominor leo

Autor: Ezop

bo się nazywam lew (usprawiedliwienie przemocy silniejszego)


omnis qui se exaltat, humiliabitur

autor: Św. Łukasz

każdy, kto się wywyższa, będzie poniżony


prior tempore, potior iure

pierwszeństwo w czasie daje lepsze prawa


pedibus in sententiam ire

określenie stosowane w senacie rzymskim, gdzie głosowanie polegało na przejściu na odpowiednią stronę sali posiedzeń (kurii). Dzisiaj oznacza celową absencję podczas głosowania.


otium sine litteris mors est et hominis vivi sepultura

Autor: Seneka

życie bez zajęć naukowych i literackich jest śmiercią i grobem żywego człowieka


pro captu lectoris habent sua fata libelli

Autor: Terencjanus Maurus

los książek zależy od pojętności czytelników


omnia mundi creatura, quasi liber et pictura, nobis est in speculum

każde na ziemi stworzenie, niczym księga i obraz, jest dla nas odbiciem


qualis artifex pereo!

ostatnie słowa Nerona według jego wrogów


pulvis et umbra sumus

Autor: Horacy


proprium ingenii humani est odisse, quem laeseris

Autor: Tacyt

właściwe jest naturze ludzkiej nienawidzić tego, kogo się obraziło


pulvis es et in pulverem reverteris

Źródło: Księga Rodzaju


quod erat demonstrandum

używane na zakończenie dowodu matematycznego

skrót QED, pol. c.b.d.o. (co było do okazania)


quousque tandem abutere Catillina, patientia nostra

Autor: Cyceron

jak długo jeszcze nadużywać będziesz, Katylino, naszej cierpliwości


penitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum

średniowieczne motto millenarystów, najprawdopodobniej po raz pierwszy użyte przez Gerarda Sagalelliego w XIII w.

czyńcie pokutę, bowiem nadejdzie królestwo niebieskie


quae vetera nunc sunt, fuerunt olim nova

Autor: Kwintylian

to co teraz jest stare, kiedyś było nowe


principes hominum, filii hominum, non est salus in illis

Adam Mickiewicz, na podstawie Księgi Psalmów 146,3: nolite confidere in principibus, in filiis hominum, quibus non est salus.

darmo szukać zbawienia u pierwszych wśród ludzi, u synów ludzi


qui non est mecum, contra me est

Autor: Jezus Chrystus

kto nie jest ze mną, jest przeciwko mnie


rationale animal est homo

Autor: Seneka


qui non laborat, non manducet

Autor: św. Paweł z Tarsu


quem Iuppiter vult perdere, dementat prius

Autor: Eurypides

kogo Jowisz chce zgubić, temu najpierw rozum odbiera


qualis rex, talis grex

jaki pan, taki kram, jaki król, taka trzoda


res severa est verum gaudium

Autor: Seneka


quem di diligunt, adolescens moritur

Autor: Plaut, cytując za Menandrem


qui asinum non potest, stratum caedit

Autor: Petroniusz


semel emissum volat irrevocabile verbum

Autor: Horacy


saepe est etiam sub palliolo sordido sapientia

często jest tak, że pod płaszczem ubogim mądrość się skrywa


res sacra miser

Autor: Seneka Młodszy


qui non est adversum vos, pro vobis est

Autor: Jezus Chrystus

kto nie jest przeciwko wam, ten jest z wami


semper invicta

dewiza obecna w herbie Warszawy


principiis obsta

Źródło: Owidiusz, Remedia amoris

niszcz zło w zarodku ( przeszkadzaj początkom)


semper avarus eget

Autor: Horacy


quod felix, faustum fortunatumque sit

oby to było szczęśliwe, sprzyjające i pomyślne


quod enim laicali ruditate turgescit non habet effectum nisi fortuito

Autor: Roger Bacon

co bowiem rozwija się za sprawą prostych ludzi, nie ma efektów, chyba że przypadkiem


risu inepto res ineptior nulla est

Autor: Katullus

nie ma nic mniej stosownego od śmiechu nie w porę


si ad naturam vives, numquam eris pauper

Autor: Seneka

jeśli będziesz żyć w zgodzie z naturą, nigdy nie będziesz ubogi


ridentem dicere verum

Autor: Horacy


quod verum est, meum est

Autor: Seneka


scientiae radices amarae, fructus dulces


risum teneatis, amici?

Autor: Horacy

czyżbyście się mogli powstrzymać od śmiechu, przyjaciele?


Roma locuta, causa finita

dosł. → Rzym przemówił, sprawa zakończona

wypowiedź głowy Kościoła jest wiążąca dla wiernych


respiciens post te, hominem memento te; cave, ne cadas

gdy w Starożytnym Rzymie zwycięski wódz odbywał triumf, stojący za jego plecami niewolnik miał przykazane co jakiś czas powtarzać te właśnie słowa, aby oznajmić mu, że lud, który wzniósł go na stanowisko, może go stanowiska pozbawić.

oglądając się za siebie, pomnij, iżeś człowiekiem; strzeż się, iżbyś nie upadł


similia similibus curantur

zasada medycyny ludowej: czymżeś się struł, tym się lecz


res iudicata pro veritate habetur

sprawę osądzoną ostatecznie uważa się za rozstrzygniętą


qui desiderat pacem, praeparet bellum

por. si vis pacem, para bellum

kto pragnie pokoju, niech się gotuje do wojny


scribere scribendo, dicendo dicere disces


sacra populi lingua est

Autor: Seneka Starszy

por. salus populi suprema lex

por. vox populi, vox Dei


sola scriptura

podstawowa zasada teologiczna protestantyzmu głosząca, że Pismo Święte jest jedynym autorytetem Kościoła rozstrzygającym w sprawach wiary i praktyki religijnej.


rex regnat, sed non gubernat

Autor: kanclerz Jan Zamoyski


se contentus est sapiens

Autor: Seneka


sapienti sat

por. dictum sapienti sat (est)

mądremu wystarczy ( mądrej głowie dość dwie słowie)


sic itur ad astra

Autor: Wergiliusz


salus aegroti suprema lex

por. salus populi suprema lex

alternatywne tłumaczenie: dobro chorego najwyższym prawem


sum rex vester, nec fictus neque pictus

Autor: Stefan Batory

jestem waszym królem, nie wymyślonym ani malowanym


sero venientibus ossa

kości (zostają) dla tych, którzy przychodzą za późno (na ucztę); kto późno przychodzi, sam sobie szkodzi


si duo faciunt idem, non est idem

Autor: Terencjusz

gdy dwaj robią to samo, to nie jest to samo


terribilis est locus iste

Źródło: wg Księgi Rodzaju, 28, 17 Wlg


sed opera sapientiae certa lege vallantur et in fine debitum efficaciter diriguntur

Autor: Roger Bacon

lecz dzieła mądrości zabezpiecza pewne prawo i na koniec powinność swą skutecznie spełniają


si non iurabis, non regnabis

jeżeli nie zaprzysięgniesz, nie będziesz panował


sicut mater, ita et filia eius

Autor: Ezechiel


tota vita discendum est mori

Autor: Seneka, Dialogi, X 7, 3

przez całe życie trzeba się uczyć umierać


si parva licet componere magnis

jeśli się godzi porównywać rzeczy małe z wielkimi


sit nox cum somno, sit sine lite dies

Autor: Marcjalis

niech noc nie będzie bezsenna, a dzień upłynie bez kłótni


tabula rasa

pogląd epistemologiczny, według którego człowiek rodzi się jako


si Deus pro nobis, quis contra nos

autor: Paweł z Tarsu List do Rzymian 8,31

jeśli Bóg jest z nami, któż przeciwko nam?


spiritus flat ubi vult

Autor: św. Jan


sola ratio perfecta beatum facit

Autor: Seneka

tylko doskonały rozum czyni człowieka szczęśliwym


stat rosa pristina nomine, nomina nuda tenemus

Autor: Bernard z Morlay

dawna róża pozostała tylko z nazwy, same nazwy nam jedynie zostały


si vis amari, ama

autor: Seneka


sustine et abstine

Autor: Epiktet


plus ratio quam vis

Pierwsza część sentencji łacińskiej Plus ratio quam vis caeca valere solet → Więcej rozum niż ślepa siła zwykle znaczy, autorstwa poety rzymskiego Maksymiana.

Dewiza Uniwersytetu Jagiellońskiego oficjalnie ustanowiona w roku 1964 z inicjatywy Karola Estreichera młodszego.


tempora labuntur tacitisque senescimus annis

źródło: Owidiusz, Fasti, VI 771

czas upływa, a my starzejemy się wraz z cicho upływającymi latami


sine labore non erit panis in ore

inna wersja: sine labore non est panis in ore

bez pracy nie będzie chleba w ustach; polski odpowiednik bez pracy nie ma kołaczy


totus tuus

dewiza Jana Pawła II zaczerpnięta z traktatu św. Ludwika Marii Grignon de Montfort