damnant quod non intelligunt

Autor: Kwintylian

Inna wersja: damnant quod non intellegunt


amicus rara avis est

przyjaciel to (jak) biały kruk (rzadko się przydarza)


verba docent, exempla trahunt

słowa uczą, przykłady kształcą (skłaniają do naśladowania, pociągają)


vale et me ama

forma zakończenia listu


amici, diem perdidi

przyjaciele, straciłem dzień (nie zrobiłem nic dobrego)


apage, Satanas

gr. ἄπαγε + Σατανᾶς

Wersja greckiego sformułowania przekształcona na potrzeby łacińskich egzorcyzmów.


nec Hercules contra plures

dosł. → i Herkules nie (znaczy nic) naprzeciw wielu

siła złego na jednego; i Herkules dupa, kiedy ludzi kupa; i Herkules cielę, kiedy wrogów wiele; i Herkules nie pomoże, kiedy ludzi całe morze


Canis familiaris

w systematyce również jako Canis lupus familiaris

Canis familiaris species familiae Canidae est.

Pies domowy jest gatunkiem rodziny psowatych.


absentem laedit, qui cum ebrio litigat

z nieobecnym się spiera, kto z pijanym się kłóci


ab alio expectes, alteri quod feceris

Inna pisownia: ab alio exspectes, alteri quod feceris

Autor: Seneka

co zrobisz drugiemu, oczekuj od niego; polski odpowiednik: nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe, jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie


abusus non tollit usum

nadużycie nie znosi prawa do właściwego użycia


ab equis ad asinos

z deszczu pod rynnę, zamienił stryjek siekierkę na kijek; z koni na osły


a pedibus usque ad caput

całkowicie, od stóp do głów; od stóp do głowy


audaces fortuna iuvat

Wergiliusz, Eneida

Także w szerszej formie: audaces fortuna iuvat timidosque repellit

śmiałym szczęście sprzyja, odważnym szczęście sprzyja


ad Kalendas Graecas

inna wersja: ad calendas Graecas

Swetoniusz przypisuje te słowa cesarzowi Augustowi.

„na kalendy greckie”, czyli nigdy; na świętego Dygdy; na święty nigdy, na czas nieokreślony


absit

3. lp czasu teraźniejszego, strony czynnej, trybu łączącego od czasownika absum


aurea dicta

zobacz też: Indeks:Łaciński - Związki frazeologiczne


ab Urbe condita

legendarna data założenia Rzymu to rok 753 p.n.e.

ab urbe condita, od założenia Miasta (tj. Rzymu), od początku


cogito ergo sum

autor: Kartezjusz (Zasady filozoficzne, 1,7 i 10)

kontekst: według Kartezjusza nie sposób sensownie zaprzeczać temu zdaniu, a zatem można przyjąć je za aksjomat, na którym oprze się filozofię.

zobacz też: artykuł na Wikipedii


ars longa, vita brevis

(1.1) aforyzm Hipokratesa z Kos wskazujący, że życie jest zbyt krótkie, by zgłębić w pełni sztukę (tutaj medyczna)

pełna wersja: vita brevis, ars longa, occasio praeceps, experimentum periculosum, iudicium difficile


audi multa, dic pauca

Inna wersja: audi multa, loquere pauca


amor patriae nostra lex

fraza pojawiła się na frontonie Biblioteki Ordynacji Krasińskich w Warszawie

miłość ojczyzny naszym prawem (naszą zasadą)


audiatur et altera pars

niech i druga strona będzie wysłuchana (zasada prawa procesowego)


ad augusta per angusta

Było to hasło spiskowców w dramacie Victora Hugo Hernani.

do wielkich osiągnięć przez trudności ( do wielkiego przez wąskie)


ab ovo usque ad mala

inna wersja: ab ovo ad mala

polskie tłumaczenie dobrze oddaje zwrot: „od zakąski do deseru”; jajka w starożytności jedzono na początku, a jabłka - na końcu

por. ab ovo


nomina stultorum semper parietibus haerent

imiona głupców zawsze wypisane są na murach


non vestimentum virum ornat, sed vir vestimentum

nie szata zdobi człowieka, lecz człowiek szatę


vestigia terrent

a więc nie wchodźmy do jaskini, jeżeli widać tylko ślady wchodzących; ślady odstraszają


pecunia non olet

pieniądz nie śmierdzi, pieniądze nie śmierdzą


carpe diem

Horacy, „Pieśni”

Poszerzona wersja: carpe diem quam minimum credula postero

chwytaj dzień (korzystaj z chwili, ciesz się chwilą)


dum spiro, spero

póki żywota, póty nadziei; póki oddycham, mam nadzieję lub póki oddycham, nie tracę nadziei


inter arma silent leges

sens: podczas wojny milczą prawa, w czasie wojny prawo można zignorować, jeśli jest niekorzystne dla ojczyzny


Hannibal ante portas

inna wersja: Hannibal ad portas


hic Rhodus, hic salta

pokaż na co cię stać!, pokaż co potrafisz!; tu Rodos, tu skacz! (zamiast chwalić się o skakaniu)


errare humanum est

skrócona forma od „Errare humanum est, sed in errare perseverare diabolicum” (Hieronymus; Seneca, Epistulae morales VI,57,12; Cicero, Orationes Philippicae 12,2) → Mylić się jest rzeczą ludzką, jednak obstawanie przy błędzie jest diabelską [pomyłką]

cuiusvis hominis est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare

mylić się jest rzeczą ludzką, błądzić jest rzeczą ludzką


navigare necesse est, vivere non est necesse

żeglowanie jest koniecznością, życie koniecznością nie jest; żeglowanie jest rzeczą konieczną, życie – niekonieczną; żeglowanie jest ważniejsze od życia


homo sum, humani nihil a me alienum puto

człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce


fallite fallentes

okłamujcie kłamiących (Owidiusz, Sztuka kochania)


o tempora, o mores

Cyceron, In Catilinam I, 1


hic sunt leones

używane na oznaczenie białych plam na mapie

por. terra incognita


omnia mea mecum porto

wszystko, co posiadam, noszę ze sobą (prawdziwym bogactwem człowieka jest jego wartość wewnętrzna)


legant prius et postea despiciant

niech najpierw przeczytają, a potem lekceważą (a nie odwrotnie)


non, ut edam, vivo sed ut vivam, edo

nie po to żyję, by jeść, lecz po to jem, aby żyć


non tam praeclarum est scire Latine, quam turpe nescire

Znajomość łaciny nie jest powodem do chluby, ale jej nieznajomość przynosi wstyd. Zdanie Cycerona (Brutus, 37,140), w którym narzeka na brak pietyzmu języka wśród szerokich kręgów Rzymian; wyraża przy tym pogląd, że dobrze powinien znać łacinę nie tylko dobry orator, lecz każdy obywatel.

znać łacinę nie jest tak chwalebnym, jak haniebnym jest jej nie znać


ab Iove principium

od Jowisza początek (zaczynamy od najważniejszego)


non scholae, sed vitae discimus

uczymy się nie dla szkoły, lecz dla życia


vesper

Acriter usque ad vesperum pugnatum est.

Gajusz Juliusz Cezar Commentarii de Bello Gallico I, 50


pereant qui ante nos nostra dixerunt

Niech przepadną ci, którzy nasze powiedzieli przed nami (o autorstwie cytatów)


tempora mutantur et nos mutamur in illis

słowa przypisywane Lotariuszowi I

czasy się zmieniają, a my zmieniamy się wraz z nimi


arbiter elegantiarum

tytuł Petroniusza • hasło znane z „Quo Vadis” Henryka Sienkiewicza


inter arma silent Musae

por. inter arma silent leges

wśród oręża milczą muzy, pośród szczęku broni milczą muzy


mea culpa

szersza wersja: mea culpa, mea maxima culpa


video meliora proboque, deteriora sequor

widzę i pochwalam lepsze, idę za gorszym


October

łac. octo → osiem (ósmy miesiąc kalendarza rzymskiego)

zobacz też: Ianuarius • Februarius • Martius • Aprilis • Maius • Iunius • Iulius • Augustus • September • October • November • December


per fas et nefas

„prawem i bezprawiem” (= nie przebierając w środkach)


manus manum lavat

tłumaczenie gr. χεῖρ χεῖρα νίπτει


rediit ad plures

dołączył do licznych, do większości (tj. umarł)


Graecum est, non legitur

Sentencja oznajmiająca, iż odbiorca nie jest w stanie zrozumieć przekazu. Popularna w wielu językach, jednak z użyciem różnych nazw krajów, np. ang. that's Greek to me, ros. это для меня китайская грамота, niem. das kommt mir spanisch vor.


nulla dies sine linea

Pliniusz Starszy w Historii naturalnej przekazuje zlatynizowaną wersję powiedzenia, które przypisuje greckiemu malarzowi Apellesowi.

ani dnia bez kreski (tj. bez posunięcia choć odrobinę naprzód pracy twórczej)


vultur

Remus primum sex vultures, Romulus postea, sed duodecim, videt. Sic Romulus augurio victor Romam urbem vocat et aratro fines designat.

Najpierw Remus widzi sześć sępów, ale później Romulus widzi ich dwanaście. W ten sposób Romulus, zwycięzca w związku z wróżbą, nadaje miastu nazwę Rzym i wyznacza pługiem granice.

Isabelle Ducos-Filippi, Le Latin, Assimil, 2007, s. 85, ISBN 978-2-7005-0369-2.


ter

In hac nocte, antequam gallus cantet, ter me negabis.

Tej nocy, zanim kogut zapieje, trzy razy się mnie wyprzesz.


si vis pacem, para iustitiam

por. si vis pacem, para bellum


anser

rodzaj gramatyczny jest zależny od rodzaju biologicznego

zobacz też: Anser

o gatunku lub o osobniku płci męskiej gęś

Anseres clamabant et Romanos ex somno excitabant.

Gęsi krzyczały i obudziły Rzymian ze snu.


anser

zobacz też: Anser


si vis pacem, para bellum

autor: Wegecjusz

por. si vis pacem, para iustitiam

Jeśli chcesz pokoju, przygotuj się do wojny.


nosce te ipsum

starogrecka wersja: γνῶθι σεαυτόν (gnōthi seauton) lub γνῶθι σαυτόν (gnōthi sauton)


ubi tu Gaius, ibi ego Gaia

inna wersja: ubi tu Caius, ibi ego Caia

Starożytna formuła ślubna wypowiadana przez pannę młodą.

Studenci prawa na UJK we Lwowie mieli przed wojną własną wersję „Ibi Kajus ubikacja”


rem tene, verba sequentur

rzecz trzymaj (trzymaj się tematu), słowa nadążą za nim; opanuj treść, a słowa same się znajdą


tus

inna pisownia thus


flos

In horto nostro flores adsunt.

In ipso Graeciae flore

W samym szczytowym okresie historii Grecji.


dolor

por. lorem ipsum


genu

zobacz też: Indeks:Łaciński - Części ciała


for

obwieścić, przepowiadać, ogłaszać, mówić


is

, (2.1) por. ea, id


is

Venit mihi obviam tuus puer: is mihi litteras abs te (…) reddidit.

Spotkał mnie po drodze twój chłopiec: on oddał mi listy od ciebie.

Marcus Tullius Cicero: Epistulae ad Atticum. księga 2, list 1, wers 1 [dostęp 29 stycznia 2016].


is

2. sg., czasu teraźniejszego, trybu oznajmującego, strony czynnej od eo


et

Divide et impera.


labor

ślizgać się, ześlizgiwać się, wyślizgiwać się, poślizgnąć się

posuwać się z wolna, sunąć, staczać się, spływać


fel

źródłosłów dla ast. fiel, arum. heari, dalmatyński fial, franc. fiel, friu. fêl, hiszp. hiel, katal. fel, port. fel, prow. fèl, rum. fiere, sardyński febi, sardyński fele, sycyl. feli, wenec. fiel, wł. fiele


id

por. is, ea


liber

Itaque solum libris bonorum auctorum poematibusque horum pulcherrimis homo ali debet.

I tak właśnie człowiek powinien żywić się tylko książkami wprawnych mistrzów i ich najpiękniejszymi poematami.


liber

Per liberum omnia licet.


lien

Duos lienes habeo.


an

An vero?


de

dzieło Cezara „O wojnie galijskiej” („De bello gallico”)

Magister de regibus Poloniae narrat.

Matthaeus

De manu ad manum

Nicolaus de Bogrej wojewode de Cracovia

Mikołaj de Bogrej wojewoda krakowski (z dokumentu z 1335 roku za Adamem Naruszewiczem z: Historya narodu polskiego t. V s. 30, pierwszego wystąpienia de w zdaniu A. N. nie potrafił przetłumaczyć


december

łac. *decumo-mēmbris; źródłosłów dla ang. December, arab. دسمبر, arum. dechemvriu, ast. diciembre, eo decembro, franc. décembre, franko-prowansalski dècembro, friu. Dicembar, friu. Disembar, galic. decembro, n.gr. Δεκέμβριος, n.gr. Δεκέμβρης, hiszp. diciembre, katal. desembre, korsykański dicembre, ladino disiembre, ladino dizyembre, ladyń. dezember, marszalski dezembre, neap. deciémbro, neap. dicèmbre, niem. Dezember, port. dezembro, prow. decembre, romansz december, romansz dezember, romansz schember, ros. декабрь, rum. decembrie, sycyl. dicèmmiru, sycyl. decèmmiru, sycyl. dicembri, waloński decimbe, wenec. disenbre, wł. dicembre


in

Servus in horto laborat.

Pone librum in mensa. Iam liber in mensa est.

Połóż książkę na stół. Książka jest już na stole.

Pueri in scholam properant.

Cicero quattuor orationes in Catilinam habuit ut eius coniurationem patres conscripti viderent

Cyceron wygłosił cztery mowy przeciwko Katylinie, by senatorowie dostrzegli jego spisek.


polus

gr. πόλος (pólos)
źródłosłów dla ang. pole


odor

(1) gr. ὄζω → ładnie pachnieć, gr. ὀδωδή → zapach, woń < praindoeur. od-

Sensus autem interpretes ac nuntii rerum in capite tamquam in arce mirifice ad usus necessarios et facti et conlocati sunt. Nam oculi tamquam speculatores altissimum locum optinent, ex quo plurima conspicientes fungantur suo munere (…) itemque nares et, quod omnis odor ad supera fertur, recte sursum sunt…

Zmysły zaś nasze, będące tłumaczami oraz zwiastunami rzeczy, zostały w dziwny sposób przystosowane do odpowiedniego użytku i osadzone w głowie niby w jakiejś twierdzy. Oczy mianowicie, niby zwiadowcy, zajmują najwyższe miejsce i wypełniają swą powinność mając stamtąd rozległy widok (…) Dobrze się stało, że i nos znalazł się wysoko, bo wszelki zapach również unosi się do góry.

Marek Tulliusz Cyceron: De natura deorum, 2. 140

Deo autem gratias, qui semper triumphat nos in Christo et odorem (1.2) notitiae suae manifestat per nos in omni loco. Quia Christi bonus odor (1.3) sumus Deo in his, qui salvi fiunt, et in his, qui pereunt…

Lecz Bogu niech będą dzięki za to, że pozwala nam zawsze zwyciężać w Chrystusie i roznosić po wszystkich miejscach woń (1.2) Jego poznania. Jesteśmy bowiem miłą Bogu wonnością (1.3) Chrystusa zarówno dla tych, którzy dostępują zbawienia, jak i dla tych, którzy idą na zatracenie…

Nova Vulgata, Novum Testamentum, Ad Corinthios epistula II Sancti Pauli Apostoli, 2, 14-15

Est in carcere locus, quod Tullianum appellatur (…) Eum muniunt undique parietes atque insuper camera lapideis fornicibus iuncta; sed incultu tenebris odore foeda atque terribilis eius facies est.

Jest w więzieniu miejsce zwane Tullianum (…) Chronią go ze wszystkich stron ściany, a z góry sklepienie spojone kamiennymi łukami; (lecz) z powodu zaniedbania, ciemności i zapachu (=odoru), wygląd tego miejsca jest ohydny i straszny.

Gajus Salustiusz Kryspus: Bellum Catilinae 55.

coś aromatycznego, wonności (wonny korzeń, pachnidło, kadzidło)

Corpus non igni abolitum, ut Romanus mos, sed regum externorum consuetudine differtum odoribus conditur tumuloque Iuliorum infertur.

Ciało (Poppei) nie zostało strawione przez ogień zgodnie z rzymskim obyczajem, ale podług obcego obrządku (Poppei) wypchane zostało wonnościami, zabalsamowane i pogrzebane w grobowcu Juliuszy.


pes

praindoeur. *pṓds
por. sanskr. पद् (pád), gr. πούς (pous)

zobacz też: pes • gradus • passus • pertica • actus • miliarium

rzymska miara długości, równa ok. 29,6 cm


per

za pomocą (odpowiada polskim konstrukcjom w narzędniku)


os

Osculetur me osculo oris sui! […].

Niech mnie ucałuje pocałunkami swych ust! […]. (Pnp 1,2

[…] sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea.

ulecz mnie, bo znękane są moje kości […]. (Ps 6,3


sed

Exigo a me non ut optimis par sim, sed ut malis melior

Nie wymagam od siebie, by być równym najlepszym, ale by być lepszym od złych. (Seneka


semper

Sic semper tyrannis!


homo sum, humani nihil alienum a me esse puto

człowiekiem jestem i sądzę, że nic, co ludzkie, nie jest mi obce


as

Quot asses faciunt quattuor sestertii? — Sedecim scilicet.

Ile asów stanowi czterdzieści sesterców? — Szesnaście, oczywiście.

Hans Henning Ørberg, Lingua Latina per se illustrata. Fabellae Latinae, Special-Trykkeriet Viborg, 2006, ISBN 87-90696-15-8.


bellum

Si vis pacem, para bellum.

Jeśli chcesz pokoju, przygotuj się do wojny.


super

praindoeur. *uper → „ponad”
por. gr. ὑπέρ (hyper), ang. up


MI

Ordo Clericorum Regularium Ministrantium Infirmis → Zakon Kleryków Regularnych Posługujących Chorym ( kamilianie)


OH

Ordo Hospitalarius Sancti Joannis de Deo → Zakon Szpitalny świętego Jana Bożego ( bonifratrzy)


MO

modus operandi → sposób działania (sprawcy przestępstwa)


Dania

Dania civitas in Scandinavia est.


Norvegia

zobacz też: Indeks: Łaciński - Kraje Europy

Caput Norvegiae Asloa est.


MS

missionarium saletiniensis → misjonarze saletyni


mus

(1.1) praital. *mūs ← praindoeur. *muh₂s; por. μῦς

), księga II, 154 i 157 (LXVIII) → Zaczynając więc, sam świat stworzony został dla bogów i ludzi, wszystko to, co się w nim znajduje, zostało ustanowione i obmyślone na pożytek ludzi. (…) jeśli jakieś zwierzęta kradną coś z tych rzeczy albo porywają, nie powiemy, że również dla nich się te rzeczy zrodziły. Bowiem ludzie nie przechowują zboża dla myszy czy mrówek, lecz dla swoich małżonków, dzieci i domowników.


Anglia

Catharina Aragonensis, filia „Regum Catholicorum”, uxor prima Henrici VIII, regis Angliae, erat.

Katarzyna Aragońska, córka „Króli Katolickich”, była pierwszą żoną Henryka VIII, króla Anglii.


genus

Fortuna non mutat genus.


bonus

Semper homo bonus tiro est.

Dobry człowiek jest zawsze początkującym.


magister

łac. średniowieczna specjalista, fachowiec, majster

łac. średniowieczna uniwersytecki tytuł naukowy


sum

Czasownik „sum” jest czasownikiem supletywnym (jednym z trzech), co oznacza, że ma dwa różne tematy: „es/s-” oraz „fu-”. Temat „es/s-” pochodzi z praindoeur. *h₁és-, natomiast temat „fu-” pochodzi z praindoeur. *bʰuH-.

Cogito, ergo sum.


moneta

(1.2) moneta - przydomek Junony, w świątyni której w Rzymie mieściła się mennica


nominativus

mianownik, przypadek odpowiadający w większości języków na pytania: kto? co?


translativus

translatio - "przenosić", "tłumaczyć" (w jęz. fińskim w tym przypadku są nazwy języków docelowego tłumaczenia)

przypadek określający cel przemiany wykonawcy czynności (pytania: w kogo? w co?)


instrumentalis

narzędnik, przypadek określający środek lub sposób, dzięki któremu czynność została wykonana (pytania: kim? czym?)


vocativus

wołacz, przypadek wyrażający bezpośredni zwrot do odbiorcy


prolativus

przypadek określający drogę wykonania czynności (pytania: kim? czym?)


possessivus

dopełniacz, przypadek określający właściciela czegoś (pytania: czyj?)


inessivus

przypadek, zbliżony do miejscownika (locativus) określający miejsce wykonania czynności, jeśli odbywa się ona wewnątrz czegoś (pytania: w kim? w czym?)


elativus

przypadek, zbliżony do inessivus określający miejsce wykonania czynności, jeśli odbywa się ona na zewnątrz czegoś (pytania: z wewnątrz kogo? z wewnątrz czego? skąd?)


allativus

przypadek określający cel ruchu w czynności (pytania: na kogo? na co?)


partitivus

przypadek określający część czegoś (pytania: kogo? czego?); w języku fińskim również po liczebnikach


essivus

przypadek określający czas wykonania czynności (pytanie: kiedy?)


adessivus

przypadek, zbliżony do miejscownika (locativus) określający miejsce wykonania czynności, jeśli odbywa się ona na czymś (pytania: na kim? na czym?)


illativus

przypadek, zbliżony do miejscownika (locativus) i inessivus określający kierunek wykonania czynności, jeśli odbywa się ona do wewnątrz czegoś (pytania: w kogo? w co?)


SPQR

inskrypcja umieszczana w czasach rzymskich na budowlach użyteczności publicznej itp.

Senatus Populusque Romanus → Senat i Lud Rzymski


dativus

zobacz też: abessivus • ablativus • absolutivus • accusativus • adessivus • allativus • comitativus • dativus • dedativus • elativus • ergativus • essivus • genitivus • illativus • inessivus • instrumentalis • locativus • nominativus • partitivus • possessivus • prolativus • terminativus • translativus • vocativus

celownik, przypadek określający odbiorcę czynności (pytania: komu? czemu?)


Q.E.D.

quod erat demonstrandum → co było do okazania, c.b.d.o.


omnis

Non omnis moriar.


abessivus

przypadek określający brak czegoś (pytania: bez kogo? bez czego?)


nemo

Nemo iudex idoneus in propria causa.

Nikt nie jest odpowiednim sędzią w swojej sprawie. (praw.


DOM

por. IOM

Deo Optimo Maximo → Bogu Najlepszemu, Najwyższemu (inskrypcja na kościołach)


AUC

ab Urbe condita → od założenia miasta (Rzymu)


genitivus

zobacz też: Indeks:Łaciński - Słownictwo gramatyczne

stosowana również pisownia: genetivus

dopełniacz, przypadek określający w większości języków właściciela (pytanie czyj?)


genitivus

stosowana również pisownia: genetivus


terminativus

przypadek określający koniec czynności (pytania: do kogo/czego?)


oriens

(1.1) od łac. oriri → wschodzić, rosnąć
(1.2) z (1.1)


caesar

Quae sunt caesaris, caesari; et quae sunt Dei, Deo.

Co jest cezara, (oddajcie) cezarowi, a co (jest) Boga, (oddajcie) Bogu. (Mt 22:21, Mk 12:17; Łk 20:25


civitas

społeczność, mieszkańcy zamieszkujący określony teren


gladius

z celtyckiego; z indoeurop. *klad-io-, od *kel- - "ciąć"


ferrum

zobacz też: Indeks:Łaciński - Pierwiastki chemiczne


mensa

biesiada, biesiadnicy, towarzystwo przy stole

stół bankierski; stół, przy którym wymienia się pieniądze


malus

niemiły, nieprzyjemny, przykry, wstrętny, obelżywy

marny, lichy, kiepski, złej jakości, w złym stanie

Malum vas non frangitur.


malus

drzewo owocowe (rodzące owoce o cienkiej skórce)


Carthago

Ceterum censeo Carthaginem esse delendam!

Poza tym uważam, że Kartagina powinna być zniszczona. (Katon


dominus

pan, władca; właściciel (np. niewolników), pracodawca

zob. Dominus: Pan (Bóg lub Jezus Chrystus)

Quo vadis, Domine?


elephantus

gr. ἐλέφας (eléphas); źródłosłów dla ang. elephant

Hannibal regit elephantos ad Alpes montes.


Hibernia

por. Hiberia


locativus

miejscownik, przypadek określający miejsce wykonywania czynności (pytania: na/przy/w/… kim? czym?)


anno Domini

konstrukcja ablativus temporis

roku Pańskiego, od narodzenia Chrystusa, po Chrystusie, po Chr., naszej ery, n.e.


pyra

gr. πυρά < gr. πῦρ

źródłosłów dla ang. pyre, hiszp. pira, port. pira, wł. pira


malum

(1.1-3) gr. μᾶλον, μῆλον
(1.4-7) łac. malus

Początkowo nazywano tak większość owoców, które rosną na drzewach i mają miękką skórkę. Z czasem znaczenie tego słowa zawęziło się tylko do jabłek.

Cui Paris malum aureum dedit?

zło, coś złego, nieszczęście, niedola, cierpienie, szkoda, krzywda

przyczyna nieszczęść, zło, licho, do licha (wykrzyknik), dopust, choroba, klęska, zły los, niepowodzenie

Omne malum nascens facile opprimitur

Quae, malum, ista fuit amentia!

Ingere mala multa


cogito

Cogito, ergo sum


equus

starsze formy: equos, ecus


accusativus

biernik, przypadek określający cel czynności (pytania: kogo? co?)


comitativus

łac. comitiva → poufałość < łac. comitivus → dworski < łac. comitis → towarzysz < łac. kom + ire → współ- + chodzić

przypadek określający współtwórcę czynności (pytania: z kim? z czym?)


ignis

praindoeur. *h₁ngʷnis; por. sanskr. अग्नि

Igitur Dominus pluit super Sodomam et Gomorram sulphur et ignem.

A wtedy Pan spuścił na Sodomę i Gomorę (deszcz) siarki i ognia.


Austria

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Europy

Bella gerant alii, tu, felix Austria, nube!

Niech inni prowadzą wojny, a ty, szczęśliwa Austrio, żeń się! (Mátyás Corvinus


felix

źródłosłów dla ang. Felix, łac. Felix, pol. Feliks, wł. Felice

Niech inni prowadzą wojny, a ty, szczęśliwa Austrio, żeń się! (Maciej Korwin


rex

L. Tarquinius rex Romanorum qui Superbus a scriptoribus rerum gestarum nominatus, cum suum filium ad potestatem regendi accipiundam parare coepisset, populus quam rem videns eum frangere consuetudinem velle, istum tyrannum Roma expulsit; Tarquinius in urbem revenire maluit, sed porta clausa, atque a comitiis duo consules ut gubernavissent civitatem electi; iis causis res publica est creata.

król rzymski, nazwany przez historyków Pysznym, skoro tylko zaczął przygotowywać swojego syna do objęcia władzy, lud widząc taki obrót spraw, że chce on złamać obyczaje, wypędził złego tyrana z Rzymu; Tarkwiniusz pragnął powrócić do miasta, jednakże bramy były zamknięte, a dwóch konsulów wybranych przez komicja, by rządzić państwem; w ten sposób powstała republika.


hic

por. haec, hoc


hic

Hic mortui vivunt, hic muti loquuntur.

Tu martwi żyją, tu niemi przemawiają. (o księgach


castrum

praital. *kastro- → część < praindoeur. *kes- → ciąć, obcinać


castrum

1. sg. indicativus praesentis activi od: castro


AD

por. AUC, AC

anno Domini → roku Pańskiego, od narodzenia Chrystusa, po Chrystusie, po Chr., naszej ery, n.e.


AC

Appellation d’Origine Contrôlée → kontrolowane oznaczenie pochodzenia


sol

Terra et aliae planetae Systematis Solaris circum Solem circulant.

Ziemia i inne planety Układu Słonecznego krążą wokół Słońca.


gloria

Gloria in excelsis Deo!


lex

(1.1-4) gr. λέξις (léksis) → wyraz, słowo < gr. λέγειν (légein) → mówić

Lex est quod notatum.


ablativus

ablatyw, przypadek określający źródło czynności (pytania: od kogo? od czego?)


castellum

zdrobn. od: łac. castrum → forteca < praital. *kastro- → część < praindoeur. *kes- → ciąć, obcinać


planeta

gr. πλανήτης (planḗtēs) → „wędrujący” < gr. πλάνης

Iuppiter maxima planeta nostrae systematis solaris est.

Jowisz jest największą planetą naszego Układu Słonecznego.


lux

Fiat lux!


Monachium

inna pisownia Monacum


dies

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kalendarz i czas

Dies irae dies illa.

Roma non uno die aedificata est.

Rzym nie został zbudowany w jeden dzień (por. nie od razu Kraków zbudowano


ergo

Cogito, ergo sum


pecunia

(1.1) łac. pecu → bydło, od wizerunku owcy bitego na monetach za czasów Serwiusza Tuliusza < praindoeur. *pek'us < praindoeur. *pek'- → wyskubać, wyrwać (np. włosie, wełnę)


leo

Leō bēstiārum rēx est.


non

Pecunia non olet.


aqua

por. goc. 𐌰𐍈𐌰 (aƕa), swn. aha (z pragerm. *ahwō)


deus

por. gr. διος, gr. εὐδία, gr. ζεύς, sanskr. दैव

Vox populi vox dei.


unununium

(1.1) od liczby atomowej pierwiastka: un+un+un+um (1+1+1+um)


antimonium

(1.1) z arab. al-ithmīd, które pochodzi łac. stibium


ununbium

(1.1) od liczby atomowej pierwiastka: łac. un + un + bi + um (1+1+2+um)

nazwa tymczasowa; zobacz też: Indeks:Łaciński - Pierwiastki chemiczne


Estonia

zobacz też: Indeks: Łaciński - Kraje Europy


mare

Pisces in mari habitant.


neodymium

(1.1) gr. νεος (neos; „nowy”) + διδυμος (didymos; „bliźniacy”); zobacz też: praseodymium


caesium

(1.1) łac. caesius → „niebieski”, od dwóch niebieskich prążków w widmie pierwiastka; por. etym. „lit”


berkelium

(1.1) od nazwy miasta Berkeley w Kalifornii, siedziby instytutu Uniwersytetu Kalifornijskiego i ośrodka badań jądrowych

w języku łacińskim nie występuje litera „K”, stąd poprawna nazwa powinna brzmieć bercelium. Ponieważ nazwa została nadana w czasach współczesnych, zwyczajowo nazwę pierwiastka zapisuje się przez „K”.


tantalum

(1.1) gr. Τανταλος (Tantalos) - Tantal (który nie mógł korzystać ze znajdujących się w pobliżu dóbr), ponieważ ten pierwiastek bardzo słabo reaguje z kwasami


erbium

(1.1) od nazwy szwedzkiej miejscowości Ytterby (por. etym. yttrium, ytterbium, terbium)


silicium

zobacz też: indeksy pierwiastków chemicznych


promethium

(1.1) gr. Προμηθευς (Prometheus) - „Prometeusz” (który ukradł bogom ogień)


chromium

(1.1) gr. χρῶμα (chrōma) → „kolor", gdyż chrom jest wielokolorowy


lanthanum

(1.1) gr. λανθανω (lanthanō) - „ukrywać się”, ponieważ wg odkrywców „był długo ukryty w rudzie ceru”


samarium

(1.1) na cześć rosyjskiego minearologa, В.Е. Самарский-Быховец (W.E. Samarskij-Bychowiec), 1803-1870


cadmium

(1.1) od cadmia - „ruda cynku”, w której znaleziono kadm


platinum

(1.1) hiszp. platina, zdrobn. od plata - "srebro"


cerium

(1.1) na cześć odkrytej w 1801 r. asteroidy, nazwanej „Cerera” (zob. Ceres)


molybdenum

(1.1) gr. μολυβδος (molybdos) - „ołów” (nazwa każdego metalu lub minerału o kolorze ołowiu)


phosphorus

(1.1) gr. Φωσφόρος (fōsforos) → „niosący światło”


protactinium

(1.1) gr. πρωτος (protos) - „pierwszy”, ze względu na miejsce w szeregu promieniotwórczym (rozpada się na ²²⁷Ac)


krypton

gr. κρυπτος (kryptos) → ukryty (ponieważ było go mało w obserwowanej substancji podczas odkrywania)

ponieważ w łacinie nie ma litery „K”, to poprawny jest też zapis: crypton • zobacz też: Indeks:Łaciński - Pierwiastki chemiczne


mendelevium

(1.1) od ros. nazwiska Дмитрий Менделеев (Dymitr Mendelejew)


praseodymium

(1.1) początkowo didymium (gr. διδυμος [didymos] - „bliźnięta”), ponieważ odkryto go równocześnie z lantanem; później odkryto w jego minerale nowy pierwiastek, nazwany neodym (łac. neodymium), zaś nazwę didymium zmieniono na prazeodym, gr. πρασιος (prasios) - „zielony”, ponieważ tlenek tego metalu ma taki kolor


uranium

(1.1) na cześć odkrytej niedawno planety Uran


neptunium

(1.1) łac. Neptunus - „Neptun (bóg morza)”. Od imienia boga nazwano planetę „Neptun”. Neptun jest planetą, która jest następna po planecie „Uran” (łac. Uranos), a „neptun” (pierwiastek) odkryto zaraz po pierwiastku „uran” (łac. uranium)


lithium

(1.1) gr. λιθος (lithos) - „skała”, gdyż odkryto podczas badania minerałów


arsenicum

(1.1) arab. زرنيخ → „złoty” („koloru złota”)


strontium

(1.1) od nazwy szkockiej miejscowości Strontian, gdzie znajdowała się kopalnia, w której odkryto stront


plutonium

(1.1) od nazwy planetoidy Pluto - „Pluton”, przez analogię do nazwania pierwiastka „neptun” (zob. etym. neptunium)


Melitta

również Melita i Malita (z taką samą odmianą)

Melitta insula in Mari Mediterraneo est.


sodium

(1.1) ang. soda, nazwa łacińska nie przyjęła się w słownictwie chemicznym (zob. natrium)

zobacz też: Indeks:Łaciński - Pierwiastki chemiczne


Iaponia

Caput Iaponiae Tocio est.


thallium

(1.1) gr. θαλλος (thallos) - „zielona łodyga”, od jasnej, zielonej linii w widmie


dulce et decorum est pro patria mori

Horacy Carmina III 2, 13

słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę


zirconium

arab. زَرْقُونٌ (zarqūn) → miner. cyrkon, hiacynt


niobium

(1.1) gr. Νιοβη (Niobe) - „Niobe”, postać z gr. mitologii, córka Tantala (tantal i niob zwykle występują razem)


gadolinium

(1.1) od nazwiska chemika fińskiego: Johana Gadolina; nazwisko z hebr. גדול (gadol) → wielki


iridium

(1.1) gr. Ιρις (Iris; bogini tęczy), ponieważ ten metal jest wielokolorowy


humanus

Errare humanum est.


yttrium

(1.1) od nazwy szwedzkiej miejscowości Ytterby (por. etym. erbium, ytterbium, terbium)


dysprosium

(1.1) gr. δυσπροσιτος (dysprositos) - „trudno dostępny”


thorium

(1.1) staroskand. Thor (Thorr) → „bóg wojny”


Aetna

również Aetne

Aetna mons in Sicilia est.


dubnium

(1.1) od nazwy ros. miasta Дубна (Dubna), w którym znajduje się znany instytut jądrowy


kalium

(1.1) arab. قِلْو (al-kalay) - „proszek”, „popiół”; „potaż” (K₂CO₃, Na₂CO₃)


natrium

por. gr. νίτρον (nítron) → soda, węglan sodu < st.egip.


Nilus

Nilus fluvius maximus mundi est.


darmstadtium

od nazwy niem. miasta Darmstadt, gdzie znajduje się laboratorium, w którym odkryto (wytworzono) ten pierwiastek


Neapolis

(1.1) gr. νέα + πόλις (nea polis) → nowe miasto

Neapolis urbs in Italia est.


lawrencium

(1.1) na cześć Ernesta Lawrence'a (1901-58)

zobacz też: Indeks:Łaciński - Pierwiastki chemiczne; w alfabecie łacińskim nie ma litery W; jeśli potrzeba, można użyć formy lavrencium


verbum

zobacz też: substantivum • verbum • adiectivum • pronomen • numerale • adverbium • praepositio • coniunctio • particula • exclamatio

In principio erat Verbum.


vita

źródłosłów dla hiszp. vida, katal. vida, ladyń. vita, port. vida i wł. vita

Vita nostra brevis est, ….


ytterbium

(1.1) od nazwy szwedzkiej miejscowości Ytterby (por. etym. erbium, yttrium, terbium)


curium

(1.1) na cześć Marii Curie (stąd litera M w skrócie)


radium

(1.1) od radius - „promień”, ponieważ jego promieniowanie jest ok. 3 milionów razy większe od uranu


nox

ut sis nocte levis, sit tibi cena brevis


vanadium

(1.1) skand. Vanadis („bogini piękna”, Freja)


magnesium

(1.1) gr. Μαγνησια (Magnisia) - „Magnezja”, miasto w Grecji (por. „magnes”)


rhodium

gr. ῥόδον (rhódon) → róża, ze względu na kolor chlorku (RhCl₃)


animal

od anima → wiatr, oddech^([potrzebne źródło])


Dominica

(1.1) od Dominicus – „(dzień) Pański (tj. należący do Boga)”


res

Tuas res habeto et vade foras!

Zabieraj wszystkie swoje rzeczy i wynoś się!

własność, majątek, posiadłość; stan posiadania

Rem mihi delatam ab eo positamque apud Romam libenter accepi.

Majątek ofiarowany mnie przez niego, położony pod Rzymem chętnie przyjąłem.

Iterum de re tibi adferre nunc debeo: quam enim in litteris tuis monstrasti.

Należy mi teraz odnieść się do tej sprawy, którą zresztą pokazałeś w twoich listach.

Res est, quod spectes.

Iis rebus factis dictaturam cito obtinebat.

Przez te okoliczności szybko otrzymał dyktaturę.

Quam ob rem bellum indictum est.

Z tego powodu wojna została wypowiedziana.

Antonius magnam partem civitatis suis liberis dare voluerat et, proelio ab principis sociis victo, sibi mortem invenit; quibus rebus Augustus triumphator hoc horribile bellum finivit.

Antoniusz chciał przekazać swoim dieciom znaczną część państwa i, gdy bitwa została wygrana przez sojuszników dowódcy, zabił się; dzięki tym powodom August zakończył tę okropną wojnę jako zwycięzca.

Vita eius et res agitatae hominem audacissimum fuisse confirmant.

Jego życie i działalność pokazują, że był bardzo odważnym człowiekiem.

Inimicis necatis rerum in facili potiebatur.

Zabiwszy wrogów, zdobywał z łatwością władzę.

Moribus antiquis res stat Romana virisque

Państwo stoi dawnymi zwyczajami i mężami.


memoria

zobacz też: memor


terbium

(1.1) od nazwy szwedzkiej miejscowości Ytterby (por. etym. erbium, yttrium, ytterbium)


rubidium

(1.1) łac. rubidus → „czerwony”, od dwóch czerwonych pasków w widmie pierwiastka


indium

hiszp. indigo → „indygo” (odcień niebieskiego), od niebieskich prążków w widmie tego pierwiastka


ductus

dowództwo, władza, zwierzchnictwo, przywództwo (głównie wojskowe)


ductus

imiesłów przymiotnikowy bierny, rodzaj męski, M. lp od: duco


palladium

(1.1) nazwa nadana w związku z odkrytą asteroidą Pallas; nazwa Pallas pochodzi od gr. Παλλας Αθηνη (Pallas Athene) - jednego z przydomków Ateny, greckiej bogini mądrości


ut ameris, amabilis esto

jeśli chcesz być kochany, bądź godny miłości


usus magister est optimus

doświadczenie jest najlepszym nauczycielem


technetium

(1.1) gr. τεχνητος (technètos) - „sztuczny”, gdyż był pierwszym pierwiastkiem uzyskanym sztucznie


lupus

nie mylić z: lepus


haruspex

(1.1) z starołac./etrusk. haru - "wnętrzności"; łac. specere

inna pisownia aruspex

haruspik, wróżbita wróżący z wnętrzności zwierząt


rhenium

(1.1) niem. Rhein → „Ren” (< łac. Rhenus) lub niem. Rheinland → „Nadrenia”


homo

adeo familiariter est hominibus omnia sibi ignoscere, nihil aliis remittere

alienum aes homini ingenuo acerba est servitus

aiunt homines plus in alieno negotio videre quam in suo

bona mors est homini, vitae quae exstinguit mala

conveniens homini est hominem servare voluptas

de suis homines laudibus libenter praedicant

duae res homines ad maleficium impellunt: luxuria et avaritia

dum trahimus, dum inter homines sumus, colamus humanitatem

et unum hominem, et plures in infinitum, quod quis velit, heredes facere licet

gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis

gutta cavat lapidem non vi, sed saepe cadendo, sic homo doctus fit non vi, sed saepe studendo

homines potius oculis quam auribus credunt

homines soli animalium non sitientes, bibimus

homini mendaci, etiamsi vera dicit, nemo credit

hominis est errare, insipientis in errore perseverare

hominis est propria veri inquisitio atque investigatio

homo, qui homine calamitoso est misericors, meminit sui

homo solus rationis particeps est, cum cetera animantium genera expertia

homo sum, humani nihil a me alienum puto

homo sum, humani nihil alienum a me esse puto

homo totiens moritur, quotiens amittit suos

mendaci homini ne verum dicenti credere solemus

memento homo, quia pulvis es et in pulverem reverteris

mille viae ducunt hominem per saecula Romam

natura cupiditatem ingenuit homini veri videndi

occurrunt homines, nequeunt occurrere montes

omnes homines sibi sanitatem cupiunt, saepe autem omnia, quae valetudini contraria sunt, faciunt

otium sine litteris mors est et hominis vivi sepultura

poena constituitur in emendationem hominum

principes hominum, filii hominum, non est salus in illis

quaecumque vultis, ut faciant vobis homines et vos facite eis

quod ad ius naturale attinet, omnes homines aequales sunt

respiciens post te, hominem memento te; cave, ne cadas

talis hominibus fuit oratio, qualis vita

taciturnitas stulto homini pro sapientia est

ubicumque homo est, ibi beneficii locus est

ut hominis decus ingenium, sic ingenii ipsius lumen est eloquentia

ver, aestas, autumnus, hiems, redit annus in annum; omnia cum redeunt, homini sua non redit aetas

Homo homini lupus est.


homo

adeo familiariter est hominibus omnia sibi ignoscere, nihil aliis remittere

alienum aes homini ingenuo acerba est servitus

aiunt homines plus in alieno negotio videre quam in suo

bona mors est homini, vitae quae exstinguit mala

conveniens homini est hominem servare voluptas

cuiusvis hominis est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare

de suis homines laudibus libenter praedicant

duae res homines ad maleficium impellunt: luxuria et avaritia

dum trahimus, dum inter homines sumus, colamus humanitatem

et unum hominem, et plures in infinitum, quod quis velit, heredes facere licet

gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis

gutta cavat lapidem non vi, sed saepe cadendo, sic homo doctus fit non vi, sed saepe studendo

homines potius oculis quam auribus credunt

homines soli animalium non sitientes, bibimus

homini mendaci, etiamsi vera dicit, nemo credit

hominis est errare, insipientis in errore perseverare

hominis est propria veri inquisitio atque investigatio

homo, qui homine calamitoso est misericors, meminit sui

homo solus rationis particeps est, cum cetera animantium genera expertia

homo sum, humani nihil a me alienum puto

homo sum, humani nihil alienum a me esse puto

homo totiens moritur, quotiens amittit suos

mendaci homini ne verum dicenti credere solemus

memento homo, quia pulvis es et in pulverem reverteris

mille viae ducunt hominem per saecula Romam

natura cupiditatem ingenuit homini veri videndi

occurrunt homines, nequeunt occurrere montes

omnes homines sibi sanitatem cupiunt, saepe autem omnia, quae valetudini contraria sunt, faciunt

otium sine litteris mors est et hominis vivi sepultura

poena constituitur in emendationem hominum

principes hominum, filii hominum, non est salus in illis

quaecumque vultis, ut faciant vobis homines et vos facite eis

quod ad ius naturale attinet, omnes homines aequales sunt

respiciens post te, hominem memento te; cave, ne cadas

talis hominibus fuit oratio, qualis vita

taciturnitas stulto homini pro sapientia est

ubicumque homo est, ibi beneficii locus est

ut hominis decus ingenium, sic ingenii ipsius lumen est eloquentia

ver, aestas, autumnus, hiems, redit annus in annum; omnia cum redeunt, homini sua non redit aetas


lea

Lea uxor leonis est.


helium

(1.1) gr. Ήλιος (hèlios) - „Słońce”, gdyż hel odkryto na Słońcu


piscator

Venite post me et faciam vos fieri piscatores hominum.

Pójdźcie za Mną, a uczynię was rybakami ludzi.


chlorium

(1.1) gr. χλωρός (chlōros) - „zielony”, od koloru gazu


vexillum

Vexillum Poloniae album et rubrum est.


stannum

(1.1) z stagnum - "bagno", "kałuża", ponieważ cyna łatwo się topi

cyna, pierwiastek chemiczny o symbolu Sn i liczbie atomowej 50


albus

Albus nivis color est.


Londinium

Londinium urbs maxima Angliae est.


Lutetia

Hodie Lutetia est maxima urbs Franciae.

Dzisiaj Paryż jest największym miastem Francji.


bos

(1.1) praindoeur. *gʷṓws; por. gr. βοῦς, sanskr. गो

źródłosłów dla ang. beef, ast. güe, dalmatyński bu, franc. bœuf, friu. bo, galic. boi, galic. bou, hiszp. buey, hiszp. güey, katal. bou, korsykański boiu, port. bife, port. boi, prow. buòu, rum. bou, sardyński boe, st.franc. buef, sycyl. boi, sycyl. voi, wenec. bo, wł. bove, wł. bue


Albis

Albis fluvius in Germania et Bohemia est.


zincum

(1.1) nazwa pochodzi od Georgiusa Agricoli (1546), z nieznanych motywów, być może jakieś nawiązanie do Śląska (łac. Silesia), gdzie zaobserwował występowanie tego metalu


lapsus calami

łac. lapsus + calamus; dosłownie wyrażenie to oznacza pośliznięcie się trzciny, czyli narzędzia, którego w starożytności używano do pisania

zobacz też: lapsus linguae • lapsus memoriae • Indeks:Łaciński - Związki frazeologiczne

literówka (omyłka popełniona wskutek pospiesznego pisania)


patria

Patria est, ubicumque est bene.

Ojczyzna jest tam, gdzie jest dobrze. (Cyceron


unus

starołaciński oinos < praital. *oinos < praindoeur. *óynos

liczebnik porządkowy: primus

zobacz też: Indeks:Łaciński - Liczebniki • unus • duo • tres • quattuor • quinque • sex • septem • octo • novem • decem


sine

Ille dolet vere, qui sine teste dolet.

Ten szczerze opłakuje, kto opłakuje bez świadków.


Canada

Canada natio Americae Septentrionalis est.


lupa

(1.2) od 1.1, ze względu na wołania klientów „u-u!” na podobieństwo wycia wilka

zobacz też: Indeks:Łaciński - Ssaki

zobacz też: Indeks:Łaciński - Fałszywi przyjaciele


es

2. os. lp czasu teraźniejszego trybu oznajmującego strony czynnej od: sum


fluor

od łac. fluere → płynąć, gdyż początkowo tę nazwę miała alchemiczna ciecz, magma (nazwa z renesansu)


duo

liczebnik porządkowy secundus


amica

Amicus Plato, sed magis amica veritas.

Przyjacielem jest Platon, ale większą przyjaciółką jest prawda.(Arystoteles


alpha

alfa, pierwsza litera greckiego alfabetu, α


antipathia

gr. ἀντιπάθεια


antiphona

gr. ἀντίφωνος


ample

wydatnie, obficie, obszernie, szeroko, rozlegle


angelus

Angelus Domini nuntiavit Mariæ, et concepit de Spiritu Sancto.

Anioł Pański zwiastował Maryi, i poczęła z Ducha Świętego.


aranea

Araneae octo crura habent.


aquila

zobacz też: Indeks:Łaciński - Ptaki


nos

salva nos


apicula

łac. apis + -cula; źródłosłów dla franc. abeille, hiszp. abeja, katal. abella, port. abelha, wł. pecchia


auster

Surge auster…


amor

Amor vincit omnia.


apostata

gr. ἀποστάτης

Qui dicit regi: Apostata; qui vocat duces impios

Czy króla ktoś nazwie: Nicponiu, lub możnych określi: Zbrodniarze?

Homo apostata vir inutilis, graditur ore perverso

Człowiekiem nikczemnym jest i nicponiem, kto chodzi z kłamstwem na ustach.

Księga Przysłów 6, 12 (tekst łac.) (pol.)


administrator

źródłosłów dla pol. administrator, ang. administrator, bułg. администратор, chorw. administrator, hiszp. administrador, katal. administrador, mac. администратор, nbk. administrator, port. administrador, ros. администратор i węg. adminisztrátor


album

(1.1-2) źródłosłów dla niem. Album i pol. album


alias

kiedy indziej, w innym czasie, przy innej sposobności


Liger

Liger flumen in Gallia occidentali est.


ancora

ancoram pono

rzucać kotwicę (aby unieruchomić statek)


Britannia

Omnium insularum, quae Romanis notae sunt, maxima est Britannia.

Ze wszystkich wysp, jakie są Rzymianom znane, największa jest Brytania.


anomalia

(1.1) gr. ἀνωμαλία


Hispania

Hispania provincia Carthaginis erat.


Africa

zobacz też: Indeks:Łaciński - Geografia


azalea

gr. ἀζαλέα < gr. ἀζαλέος


Slovachia

zobacz też: Indeks: Łaciński - Kraje Europy


barbaria

barbaria (obszar zamieszkany przez dzikie, prymitywne ludy)


Varsovia

Varsovia caput Poloniae est.


Johannes

(1.1) gr. Ἰωάννης (Joánnis) < hebr. יוחנן (Yōḥānān)

Mihi nomen Johannes est.


Brasilia

port. brasil → brezylka < port. brasa < pragerm. *brasō


California

Kalifornia (stan w USA; kraina geograficzna)


Catharina

gr. Αἰκατερίνη (Aikaterine) < gr. καθαρός (katharos) → czysty, bez skazy

inna pisownia Catherina

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


bicolor

inna pisownia bicolorus


bibliotheca

gr. βιβλιοθήκη < gr. βιβλίον + θήκη

inna pisownia bibliothece, bybliotheca, bybliothece


Babylon

gr. Βαβυλών (Babulṓn) < akad. 𒆍𒀭𒊏𒆠 (Bābilim) → dosł. brama Boga


aorta

zobacz też: Indeks:Łaciński - Części ciała


Vistula

Vistula maximum flumen Poloniae est.


branchia

gr. βράγχια < gr. βράγχος


Cracovia

Cracoviae flumen Vistula profluit.


Germania

(1.1) łac. germanus → „brat”, „swój, braterski”


ballo

źródłosłów dla ang. ballet, franc. baller, hiszp. bailar, katal. ballar, port. bailar, sycyl. ballari, wenec. bałar, wł. ballare


Arabia

gr. Ἀραβία < gr. Ἄραψ + -ία


branca

inna pisownia brancha


canicula

psi rzut (najgorszy rzut w grze w kości)


Roma

In urbi Romae Papa habitat.


Dorothea

(1.1) gr. Δωροθέα < gr. δῶρον + θεός


Jupiter

inna pisownia Iupiter, Iuppiter, Juppiter


Sophia

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona żeńskie


carpo

dokuczać, krytykować złośliwie, drwić (często za plecami)


capra

nie mylić z: caprea; zobacz też: Indeks:Łaciński - Ssaki


Samaria

gr. Σαμάρεια < hebr. שומרון


amicus

Amicus Plato, sed magis amica veritas

Przyjacielem jest (mi) Platon, ale większą przyjaciółką – prawda.


NN

używany jako podmiot zamiast właściwego imienia lub nazwiska, gdy są one nie znane lub nie chce się ich wyjawiać


Francisca

łac. Franciscus; źródłosłów dla ang. Frances, bask. Frantziska, czes. Františka, franc. Françoise, hiszp. Francisca, niderl. Francisca, niderl. Francesca, ind. Fransiska, katal. Francesca, niem. Franziska, pol. Franciszka, port. Francisca, słń. Frančiška, szw. Franciska, węg. Franciska, wł. Francesca, wł. Francisca


certe

Certe laetus ero, si alteram filiam habebo.

Na pewno będę szczęśliwy, jeśli będę miał kolejną córkę.


Polonia

In Polonia habito.


cerva

źródłosłów dla hiszp. cierva, rum. cerbă, rum. cearbă, wł. cerva


India

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Azji


collega

kolega (ktoś sprawujący równorzędny urząd)


Elisabeth

gr. Ἐλισάβετ < hebr. אלישבע (elisheba, eliszebeth)

inna pisownia Elisabetha


carcinoma

gr. καρκίνωμα < gr. καρκίνος


columbium

(1.1) na cześć Krzysztofa Kolumba, gdyż niob odkryto w minerale pochodzącym z Ameryki; nazwa nie przyjęła się

zobacz też: Indeks:Łaciński - Pierwiastki chemiczne


cellula

łac. cella + -ula; źródłosłów dla ang. cellule, franc. cellule, hiszp. célula, katal. cèl·lula, port. célula, rum. celulă, wł. cellula


Silesia

źródłosłów dla ang. Silesia, białor. Сілезія, bask. Silesia, fiń. Sleesia, franc. Silésie, hiszp. Silesia, ia Silesia, n.gr. Σιλεσία, pol. Silesia, port. Silésia, ukr. Сілезія, wł. Slesia

Flumen maximum Silesiae Viadrus est.


chronologia

gr. χρονολογία < gr. χρόνος


completa

Nom., Abl. i Voc. sg., rodzaj żeński od completus


charisma

gr. χάρισμα < gr. χαρίζομαι < gr. χάρις < gr. χαίρω


Salomon

gr. Σαλομών, gr. Σαλωμών < hebr. שלמה < hebr. שלום


catta

(1.1) źródłosłów dla franc. chatte, friu. gjate, galic. gata, hiszp. gata, katal. gata, port. gata, ros. кот, rum. cătușă, wal. cath, wł. gatta


Eros

gr. Ἔρως (Érōs) < gr. ἔρως (érōs) → miłość, pożądanie; źródłosłów dla ang. Eros, franc. Éros, hiszp. Eros, pol. Eros, wł. Eros

nadawane niewolnikom; zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


coma

włosy (na głowie) (lp lub lm), pukiel włosów, lok

Mihi est coma crispa

Daniel Blanchard, François Cerruti-Torossian, Michael Kopf, Stéphane Morassut, Christophe Rico, Niko Schonebaum, Forum. Lectiones Latinitatis Vivae, Polis Institute Press, 2018, ISBN 978-965-7698-08-2

wstęgi (chmur), języki (ognia), ogon (komety)


clausura

łac. clausus + -sura; źródłosłów dla alb. këshyre, ang. clausure, ang. closure, ang. cloture, hiszp. clausura, pol. klauzura, wł. chiusura, wł. clausura


concordia

Concordia civium murus urbium.


clamor

łac. clamo + -or; źródłosłów dla ang. clamor, ang. clamour, franc. clameur, hiszp. clamor, port. clamor, wł. clamore


cometa

forma cometa występuje jedynie u chrześcijańskiego pisarza Aureliusza Prudencjusza Clemensa (XII. Hymnus Epiphaniae, 21); w łacinie klasycznej częściej używa się cometes

Tristis cometa intercidat!

Aurelius Prudentius Clemens, XII. Hymnus Epiphaniae, 21


creator

Veni, Creator Spiritus.


credo

Crēdō te ad me ventūrus esse.


damno

Damnant quod non intellegunt

Absentem in criminibus damnari non oportet

Nie trzeba, żeby nieobecny został skazany.


colo

(1.1) łac. *quelo < praindoeur. *kʷel-; źródłosłów dla franc. cultiver, hiszp. cultivar, port. cultivar, wł. coltivare

(1.6) łac. colum → cedzak, cedzidło; źródłosłów dla alb. kulloj, franc. couler, hiszp. colar, port. coar, wenec. cołar, wł. colare

uprawiać (ziemię), hodować (rośliny, zwierzęta)

Quid est agrum bene colere? Bene arare. Quid secundum? Arare. Quid tertium? Stercorare.

Co to znaczy dobrze uprawiać ziemię? Dobrze orać. A po drugie? Orać. A po trzecie? Nawozić.

pielęgnować, doglądać, troszczyć się, dbać

czcić, oddawać cześć, praktykować kult, respektować, okazywać szacunek

Vis te, Sexte, coli: volebam amare. Parendum est tibi: quod iubes, coleris. Sed si te colo, Sexte, non amabo.

Chcesz być wielbiony, Sekstusie; chciałem cię miłować. Trzeba ci się podporządkować – bądź wielbiony, tak jak nakazujesz. Ale jeśli cię wielbię, nie będę cię miłował.

spełniać, wykonywać, przestrzegać, kultywować


coxa

praindoeur. *koḱs-; ; źródłosłów dla franc. cuisse, port. coxa, wł. coscia


confessor

łac. confessus + -or < łac. confiteor → wyznawać

źródłosłów dla ang. confessor, franc. confesseur, hiszp. confesor, katal. confessor, port. confessor, wł. confessore


delecto

cieszyć, sprawiać przyjemność, zachwycać, oczarowywać, podobać się, fascynować, bawić, rozweselać

Verba tua me delectant

Hans Henning Ørberg, Lingua Latina per se illustrata. Colloquia personarum, Special-Trykkeriet Viborg, 2005, s. 37, ISBN 87-997016-6-9

cieszyć się, zachwycać się, znajdować przyjemność (w czymś), być zadowolonym (z czegoś)

Anima autem mea exsultabit in Domino et delectabitur super salutari suo.

Moja dusza będzie radować się w Panu, będzie się weselić z jego ratunku (Ps 35, 9

Multae feminae ante hanc tabernam consistunt, nam feminae ornamentis delectantur.

Wiele kobiet zatrzymuje się przed tym sklepem, ponieważ kobiety zachwycają się ozdobami.


debitor

dłużnik (osoba winna pieniądze lub zobowiązana zapłacić)

ten, kto jest zobowiązany (odpłacić za przysługę)


democratia

gr. δημοκρατία (dēmokratiā) < gr. δῆμος + κράτος (dêmos + krátos) → lud + władza


cubo

Cubitum eo.


cicada

źródłosłów dla alb. gjinkallë, ang. cicada, franc. cigale, friu. ciale, galic. cicada, galic. cigala, hiszp. cigala, hiszp. cigarra, katal. cigala, korsykański cicala, łac. *cicala, mac. цикада, pol. cykada, port. cigarra, prow. cigala, ros. цикада, rum. cicadă, sycyl. cicala, sycyl. cigala, wenec. sigala, wenec. sigała, wł. cicala


dea

Diana erat dea Romana lunae et venatus.

Diana była rzymską boginią księżyca i polowania.


concha

gr. κόγχη; źródłosłów dla alb. kungë, ang. conch, ang. concha, franc. conche, franc. conque, hiszp. concha, hiszp. conca, hiszp. cuenca, pol. koncha, port. conca, port. concha, port. conca


dictator

źródłosłów dla pol. dyktator; białor. дыктатар

w starożytnym Rzymie: urzędnik wybrany, aby sprawował nieograniczoną władzę (najdłużej przez 6 miesięcy) w czasie zwiększonego niebezpieczeństwa


Moses

gr. Μωησής, gr. Μωσῆς < hebr. משה


chirurgia

gr. χειρουργία (kheirourgíā); źródłosłów dla ang. chirurgy ang. surgery, ast. ciruxía, ast. ceruxía, franc. chirurgie, galic. cirurxía, hiszp. cirugía, niderl. chirurgie, katal. cirurgia, niem. Chirurgie, pol. chirurgia, port. cirurgia, prow. cirurgia, ros. хирургия, rum. chirurgie, sardyński chirurgia, st.franc. cirurgie, st.franc. surgerie, wł. chirurgia


uxor

Uxor mea formosa est.


dono

Requiem aeternam dona eis, Domine.


DOC

zakłada się, że Księżyc „kłamie”, ponieważ litery odpowiadające jego kształtowi w danej kwadrze nie zgadzają się ze znaczeniem rozpoczynających się od nich czasowników: kształt D ma pochodzić od łac. decrescere → maleć (choć Księżyc w pierwszej kwadrze rośnie), natomiast kształt C ma pochodzić od łac. crescere → rosnąć (choć Księżyc w ostatniej kwadrze maleje); litera O odpowiada pełni

na półkuli południowej obowiązuje kolejność COD

…ułatwiający rozpoznawanie fazy Księżyca na podstawie jego kształtu


encyclopaedia

(1.1) gr. εγκύκλιος (enkýklios) - "tworzyć okrąg"; παιδεία (paideía) - "wiedza, wykształcenie"


Jesus

inna pisownia Iesus


doctor

doctor scientiarum informaticarum biomedicæ

doctor scientiarum informaticarum medicæ


ego

przykład z Wulgaty, tłum. z Biblii Tysiąclecia

Ego sum qui sum.


ursa

łac. ursus; źródłosłów dla arum. ursã, franc. ourse, hiszp. osa, port. ursa, romansz ursa, romansz uorsa, rum. ursă, wł. orsa


crocus

gr. κρόκος (krókos); źródłosłów dla ang. crocus, czes. krokus, duń. krokus, fiń. krookus, franc. crocus, galic. croque, hiszp. croco, niderl. krokus, irl. cróch, isl. krókus, katal. crocus, litew. krokas, niem. Krokus, nbk. krokus, nn. krokus, pol. krokus, port. croco, ros. крокус, słń. krokus, szw. krokus, wł. croco


dogma

gr. δόγμα (dógma) < gr. δοκέω (dokéō, → wydawać się) + -μα (-ma)


factor

ten, kto wykonuje działanie, działający, czyniciel


evangelista

gr. εὐαγγελιστής < gr. εὐαγγέλιον


furca

przedmiot o rozdwajających się końcówkach przypominających widły, w starożytności wykorzystywany jako widły w gospodarstwie domowym, a także jako podpórka w uprawie np. winorośli, do unieruchomienia bydła i przy egzekucjach

Et cum comperisset nudi hominis cervicem inseri furcae, corpus virgis ad necem caedi

Obnażają winowajcę, szyję kładą między widły, ciało sieką rózgami aż na śmierć


iodium

(1.1) gr. ιοειδης (ioeidès) - „fioletowy”, gdyż w postaci krystalicznej jest tego koloru


cadmia

(1.1) gr. καδμεία (kadmeía): od imienia Kadmos, założyciela Teb, gdzie wydobywano tę rudę


cobaltum

(1.1) niem. Kobold - „zły duszek”; górnicy nadawali pogardliwe imiona bezwartościowym ich zdaniem minerałom, wśród których były i rudy kobaltu.


frustra

Ad quem (Antiochum) cum legati venissent Romani, qui de eius voluntate explorarent darentque operam, consiliis clandestinis ut Hannibalem in suspicionem regi (Antiocho) adducerent, tamquam ab ipsis corruptus alia atque antea sentiret, neque id frustra fecissent

Kiedy do niego (Antiocha) przybyli legaci rzymscy, którzy mieli dowiadywać się o jego zamiarach i zadbać, aby król (Antioch) przestał ufać Hannibalowi, skryty podstęp – iż ten został przez nich samych przekupiony, a nawet zmienił swoje wcześniejsze poglądy – nie pozostał bez skutku…

Korneliusz Nepos: Żywoty wybitnych mężów. XXIII: Hannibal, 2.

Deus et natura nihil faciunt frustra.

Bóg i natura niczego nie robi na próżno.


manganum

(1.1) gr. Μαγνησία (Magnēsía) - „Magnezja”, miasto w Grecji


mathematica

Mathematica regina omnium scientiarum et Arithmetica regina omnium mathematicarum.

Matematyka jest królową wszystkich nauk, a arytmetyka jest królową całej matematyki. (Carl Gauss


galea

Arma varia gladiatoribus erant. Alii galeam, scutum gladiumque ferebant. Alii retia contra adversiarium iacebant et eum acerrimo tridente interficiebant.

Broń gladiatorów była różnorodna. Jedni nosili hełm, tarczę oraz miecz, inni rzucali sieci na przeciwnika i zabijali go bardzo ostrym trójzębem.

Isabelle Ducos-Filippi, Le Latin, Assimil, 2007, s. 111, ISBN 978-2-7005-0369-2.


etymologia

(1.1) gr. ετυμολογια (ἐτυμολογία, etimologia)


epocha

gr. ἐποχή < gr. ἐπέχω + -η


cuprum

łac. cyprum < gr. κύπριον (kýprion) → miedziany < gr. Κύπριος (Kýprios) → cypryjski < gr. Κύπρος (Kýpros) → Cypr – z wyspy tej pochodziła większość miedzi w świecie starożytnym, stąd też nazwa „metal cypryjski”


eucharistia

(1.1) gr. εὐχαριστία < gr. εὐχάριστος < gr. εὖ + χάρις


fratricida

Cain primus fratricida erat.


gutta

gutta cavat lapidem non vi, sed saepe cadendo, sic homo doctus fit non vi, sed saepe studendo


gramma

gr. γράμμα (grámma) < gr. γράφω + -μα (gráphô + -ma)


ganglion

gr. γάγγλιον


fabula

źródłosłów dla ang. fable, franc. fable, irl. fabhal, isl. fabúla, isl. fabúlera, wł. favola, wł. fiaba


Mexicum

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Ameryki


hydrargyrum

(1.1) gr. ὑδράργυρος (hydrargyros) < gr. ὕδωρ + ἄργυρος → woda + srebro, „ciekłe srebro”


oxygenium

(1.1) gr. οξυς (oxys) - „kwas”, γεινομαι (geinomai) - „rodzić”, ponieważ wiele kwasów zawiera tlen


Vindobona

Vindobona caput Austriae est.


filius

W. lp zakończony jest na -i (nie jak inne wyrazy tej deklinacji -e).

w lm: dzieci (włącznie z córkami), potomkowie


wolframium

jeżeli nie można użyć litery W (której nie ma w alfabecie łacińskim), można użyć formy Volframium; zob. też: Indeks:Łaciński - Pierwiastki chemiczne


aurum

zobacz też: Indeks:Łaciński - Pierwiastki chemiczne


gena

źródłosłów dla ang. gena, rum. geană, wł. gena


Suecia

Suecia natio in Scandinavia est.


Gallia

Gallia est omnis divisa in partes tres…

Cała Galia jest podzielona na trzy części…


hydrogenium

(1.1) gr. ΰδωρ (hydōr) - „woda”, γεινομαι (geinomai) - „tworzyć”, „rodzić”


monachus

gr. μοναχός (monakhós) → pojedynczy, sam < gr. μόνος (mónos) → jedyny


figura

David figura Christi.


Helvetia

łac. Helvetius + -ia; od nazwy plemienia Helwetów zamieszkujących tereny nad rzeką Aare, podbitego przez Juliusza Cezara

Caput Helvetiae Berna est.


filia

Filia mea uxor regis Angliae est.


feto

łac. fetus + -o; źródłosłów dla arum. fet, arum. fitare, hiszp. jedar, neap. fetà, piemoncki fe, rum. făta, rum. fătare, sardyński fedare, sardyński afedai, sycyl. fitari


vinco

Veni, vidi, vici.


fenestra

źródłosłów dla ang. fenestra, ang. fenster, arum. fireastrã, franc. fenêtre, franc. fenestre, hiszp. fenestra, hiszp. finiestra, hiszp. hiniestra, niderl. venster, katal. finestra, korsykański finestra, dalmatyński finiastra, neap. fenesta, niem. Fenster, port. fenestra, port. fresta, szw. fönster, wł. finestra


implicite

w sposób skomplikowany / pogmatwany, zawile


indefinite

w sposób nieokreślony, ogólnikowo, niedokładnie


geometria

od gr. γεωμετρία


infacete

niedelikatnie, niegrzecznie, niesmacznie, niezręcznie


inertia

inercja, indolencja, bezwład, bezczynność


insomnia

(1.1) łac. in- + somnium + -ia (bez- + sen + -cja)


invidia

Caeca invidia est.


amicus certus in re incerta cernitur

prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie; przyjaciel pewny w rzeczy niepewnej jest dostrzegany


laetor

In resurrectione tua, Christe, coeli et terra laetentur!

Niech niebiosa i ziemia radują się z Twojego zmartwychwstania, Chryste!


leto

Ego meum fratrem letavi.


pictor

Meus accola pictor est.


lapsus

płynny ruch (bieg wody, pełzanie, sunięcie, szybowanie, ślizganie się)

utracenie życzliwości, łask, przychylności, pozycji

zbłądzenie, uchybienie, popadnięcie w błąd, omyłka


lapsus

participium perfecti passivi od czasownika: labor


lector

pro captu lectoris habent sua fata libelli


idiota

od gr. ἰδιώτης (idiotes) → osoba powstrzymująca się od angażowania w sprawy polityczne

źródłosłów dla pol. idiota, ang. idiot, st.franc. idiot, franc. idiot, hiszp. idiota, port. idiota, rum. idiot, wł. idiota


legenda

napis objaśniający (na przykład na mapie)


lepra

zobacz też: Indeks:Łaciński - Choroby i dolegliwości


machinator

tryb rozkazujący, czas przyszły od: machinor


litteratura

łac. littera + -ura, łac. litteratus + -ura; źródłosłów dla ang. literature, czes. literatura, franc. littérature, hiszp. literatura, katal. literatura, port. literatura, prow. literatura, słń. literatura

inna pisownia literatura


luna

Luna splendet noctu.


lumbago

źródłosłów dla ang. lumbago, franc. lumbago, hiszp. lumbago, pol. lumbago, port. lumbago


liturgia

gr. λειτουργία → usługa, funkcja publiczna


temperatura

łac. tempero + -tura; źródłosłów dla ang. temperature, ast. temperatura, chorw. temperatura, dłuż. temperatura, franc. température, galic. temperatura, głuż. temperatura, hiszp. temperatura, ia temperatura, katal. temperatura, norm. tempéthatuthe, pol. temperatura, port. temperatura, prow. tempradura, ros. температура, rum. temperatură, słń. temperatura, wenec. tenperadura, wł. temperatura


familia

łac. famulus → niewolnik, służący; źródłosłów dla alb. familje, alb. fëmijë, ang. family, arag. familha, arag. familha, arum. fumealji, arum. fumelj, ast. familia, bask. familia, bułg. фамилия, chorw. familija, dalmatyński famalja, dłuż. familija, duń. familie, franc. famille, friu. famee, galic. familia, hiszp. familia, istr. fameîa, jèrriais fanmil'ye, katal. família, ladyń. familia, liguryjski famìggia, malaj. famili, niem. Familie, norm. famîle, nbk. familie, nn. familie, piemoncki famija, pol. familia, port. família, prow. familha, rom. familija, romansz famiglia, ros. фамилия, rum. familie, rum. femeie, sardyński famíglia, sycyl. famigghia, szw. familj, użycie międzynarodowe familia, waloński famile, wenec. famégia, wenec. faméja, węg. família, wł. famiglia


margarita

(1.1) z gr. μαργαρίτης


melior

gradus comparativus (stopień wyższy) od: bonus


in vino veritas

szersza wersja: in vino veritas, in aqua sanitas

„w winie prawda” – wino (alkohol) powoduje chęć mówienia prawdy, bycia szczerym


veritas

Misericordia et veritas obviaverunt sibi […]


lacrima

(1.1) praindoeur. *dáḱru- < praindoeur. *dr̥ḱ-h₂eḱru-; por. sanskr. अस्र, gr. δάκρυον

źródłosłów dla arum. lacãrmã, ast. llárima, ast. llágrima, franc. larme, friu. lagrime, galic. lágrima, hiszp. lágrima, istr. lagrama, katal. llàgrima, papiamento lágrima, port. lágrima, romansz larma, prow. lagrema, rum. lacrămă, rum. lacrimă, sardyński làcrima, sardyński làgrima, sardyński làmigra, sycyl. làcrima, wenec. łàgrema, wenec. làgrema, wł. lacrima


mentha

inna pisownia menta


splendor

tytuł encykliki: „Veritatis splendor”


mater

Mater mea uxor servi erat.


menda

Menda librarioli.


menda

, , liczby mnogiej od rzeczownika → mendum


metaphora

gr. μεταφορά < gr. μεταφέρω < gr. μετά + φέρω


frater

Fratrem et sororem habeo.


meningitis

Meningitis, cuius causa bacteria aut viri aut fungi esse potest, hominem aegrum morti saepe obicit.

Zapalenie opon mózgowych, którego przyczynami mogą być bakterie, wirusy lub grzyby, często powoduje śmierć chorego.


muto

Naturam mutare difficile est.


pater

Pater meus servus erat.

ojciec, zakonnik mający święcenia kapłańskie


fraternitas

(1.1) źródłosłów dla ang. fraternity, franc. fraternité, hiszp. fraternidad, katal. fraternitat, port. fraternidade, rum. fraternitate, wł. fraternità


mendico

łac. mendicus; źródłosłów dla franc. mendier, hiszp. mendigar, katal. mendicar, port. mendigar, wł. mendicare


nauta

rzeczownik rodzaju męskiego odmienny wg I deklinacji


nodo

Vites bene nodentur.

Winorośle powinny być dobrze podwiązane.


numisma

gr. νόμισμα (nómisma); źródłosłów dla port. numisma

inna pisownia nomisma


olfacto

inna pisownia olfacio, olefacio, olefacto


ministro

łac. minister; źródłosłów dla ang. minister


meteorologia

gr. μετεωρολογία < gr. μετεωρολόγος + -ία


opus

Sic luceat lux vestra coram homnibus: ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in caelis est.

Tak niechaj świeci światłość wasza przed ludźmi, aby widzieli uczynki wasze dobre i chwalili Ojca waszego, który jest w niebie.


mica

praindoeur. *smeyg-; źródłosłów dla ang. mica, franc. mica, galic. mica, hiszp. mica, hiszp. miga, hiszp. migaja, katal. mica, oksytański mica, port. mica, rum. mică, wł. mica


mediator

łac. medio + -tor; źródłosłów dla ang. mediator, duń. mediator, franc. médiateur, franc. médiator, hiszp. mediador, katal. mediador, pol. mediator, port. mediador, rum. mediator, wenec. mezzadro, wł. mezzadro, wł. mediatore


palpebra

zobacz też: Indeks:Łaciński - Części ciała


officina

źródłosłów dla franc. officine, hiszp. oficina, pol. oficyna, st.franc. wisine (> franc. usine)


militia

łac. miles → żołnierz; źródłosłów dla ang. militia, arab. ميليشيا, azer. milis, bask. milizia, białor. міліцыя, franc. milice, hiszp. milicia, ia militia, katal. milícia, pol. milicja, port. milícia, ros. милиция, rum. miliție, ukr. міліція, wł. milizia


parochia

gr. παροικία < gr. παροικέω → mieszkać obok


parricida

inna pisownia paricida

zabójca rodzica (głównie ojca → ojcobójca)


parsimonia

źródłosłów dla ang. parsimony, hiszp. parsimonia, wł. parsimonia


meus

źródłosłów dla ang. meo more, arum. meu, ast. mio, ast. míu, katal. meu, katal. mon, dalmatyński mi, franc. mon, franc. mien, friu. gno, galic. meu, galic. meus, hiszp. mio, hiszp. mi, istr. meîo, istr. mio, miran. miu, port. meu, rum. mes, sardyński meu, sycyl. meu, wenec. mio, wł. mio

Uxor fratris mei pulchra est.


physis

gr. φύσις < gr. φύω


cuneus

Cuneus machina simplex est.


papilla

łac. papula → krosta; źródłosłów dla ang. papilla, fiń. papilli, franc. papille, hiszp. papila, port. papila, wł. papilla


magnus

Ruthenia maxima civitas mundi est.


Berolinum

Berolinum caput Germaniae est.


Lipsia

(1.1) starosłow. "miejsce, gdzie są lipy"

Lipsia urbs maxima in Saxonia est.

Lipsk jest największym miastem Saksonii.


cucumis

zobacz też: cucuma


vulpes

od formy wczesnołacińskiej volpes ← praitalski *wolpis ← praindoeur. *h₂wl(o)p- ~ *h₂ulp- (["czerwony"] lis)


pluvia

, , lp rodzaju żeńskiego od przymiotnika → pluvius

, , lm rodzaju nijakiego od przymiotnika → pluvius


lepus

nie mylić z: lupus


alkalicus

(1.1) arab. القلي (al-kali) „potaż”; stąd współczesna pisownia przez K

Lithium metallum alkalicum est.


apis

również zapis apes z odmianą ap|es, ~is


macropus

(1.1) dosł.: przym. „długostopy” < z gr. μακρός + πούς (macros + pūs) → długi + stopa

Macropi in Australia sunt.


germanicus

Germanicum caput Berolinum est.


polonicus

Vexillum polonicum album et rufum est.


hippocampus

(1.1) gr. ἵππος (hippos) → koń + łac. campus


pausa

alternatywny zapis paussa


Idus

idy (piętnasty dzień marca, maja, lipca i października, trzynasty pozostałych)


persona non grata

nie tłumaczy się na język polski, zostawiając w oryginale, zwykle tylko tworząc lp i lm w mianowniku.

w dyplomacji: osoba niemile widziana w danym państwie

Germanici emissarii in Imperio Romano personae non gratae sunt.

Germańscy posłowie są w Cesarstwie Rzymskim personae non gratae.


phoca

gr. φώκη; źródłosłów dla ang. phoca, bask. foka, franc. phoque, hiszp. foca, pol. foka, port. foca, rum. focă, użycie międzynarodowe Phoca, węg. fóka, wł. foca

zobacz też: Indeks:Łaciński - Ssaki

inna pisownia phoce


dies solis

zobacz też: dies solis • dies lunae • dies Martis • dies Mercurii • dies Iovis • dies Veneris • dies Saturni • Indeks:Łaciński - Kalendarz i czas


Ianuarius

(2.1) od (1.1): Ianuarius (mensis) → "(miesiąc) poświęcony (bogu) Janusowi"

od Ianus (Janus, bóg rzymski o dwóch twarzach)


Ianuarius

zobacz też: Ianuarius • Februarius • Martius • Aprilis • Maius • Iunius • Iulius • Augustus • September • October • November • December


planca

źródłosłów dla franc. planche, pol. blanka, port. chanca, port. prancha, st.franc. planche, st.franc. planke, st.franc. planque

inna pisownia palanca, phalanga


dies lunae

zobacz też: dies lunae • dies Martis • dies Mercurii • dies Iovis • dies Veneris • dies Saturni • dies solis • Indeks:Łaciński - Kalendarz i czas


dies Saturni

(1.1) dosł. „dzień Saturna”; pierwsze poświadczenie - Tibullus, 23-20 r. p.n.e., ostatnie poświadczenia w dokumentach łacińskich pojawiły się do VI w. n.e.


Februarius

(1.1) od Februa – nazwa święta oczyszczenia przypadającego 15.II, ponieważ w kalendarzu rzymskim był to ostatni miesiąc roku, w którym składano bogom ofiary dla oczyszczenia z grzechów

zobacz też: Ianuarius • Februarius • Martius • Aprilis • Maius • Iunius • Iulius • Augustus • September • October • November • December; zobacz też: Indeks:Łaciński - Kalendarz i czas


phlegma

gr. φλέγμα; źródłosłów dla ang. phlegm, franc. flemme, hiszp. flema, katal. flegma, pol. flegma, port. flegma, port. fleuma, port. fleima, wł. flemma


Aprilis

(1.1) utworzone od łac. aperire → otwierać, ponieważ wówczas „otwiera się” (czyli rozpoczyna) wiosna


pastor

łac. pāscō 'karmić, utrzymywać, wypasać, paść się' < praindoeur. *peh₂- 'chronić'


Iulius

(1.2) z (1.1) (na cześć Juliusza Cezara)

(1.3) od imienia papieża Juliusza II, który wprowadził monetę do obiegu


Iunius

(2.1) od imienia rzymskiej bogini Junony (łac. Iuno), żony Jowisza (Iovis, Iupiter)


plagiator

tryb rozkazujący, czas przyszły od: plagio


pyrus

In horto nostro quattuor pyros habemus.


Corinthus

gr. Κόρινθος

Corinthus urbs in Graecia est.


prophetia

gr. προφητεία

Hoc praeceptum commendo tibi, fili Timothee, secundum praecedentes in te prophetias, ut milites in illis bonam militiam

Ten właśnie nakaz poruczam ci, Tymoteuszu, dziecko moje, po myśli proroctw, które uprzednio wskazywały na ciebie: byś wsparty nimi toczył dobrą walkę.

1 List do Tymoteusza 1, 18 (tekst łac.) (pol.)


vipera

zobacz też: Indeks:Łaciński - Płazy i gady


tertius

aut amat, aut odit mulier, nil est tertium


incolo

Silvam incolunt feri animalia.


ipse

por. ipsa • ipsum


Augustus

(1.1) na cześć Oktawiana Augusta; miesiąc liczy 31 dni, ponieważ cesarz życzył sobie, by miesiąc ten miał dokładnie tyle samo dni, ile lipiec, miesiąc Juliusza Cezara (zob. Iulius). Pierwotną nazwą miesiąca było Sextilis, ponieważ był to szósty miesiąc roku, który w kalendarzu rzymskim rozpoczynał się w marcu

Augustus mortuus est, habemus novum Augustum

august (tytuł Oktawiana Augusta, potem wszystkich cezarów)


gallus

Gallus canens novum diem salutat

Hans Henning Ørberg, Lingua Latina per se illustrata. Pars I. Familia Romana, Special-Trykkeriet Viborg, 2003, s. 104, ISBN 87-997016-5-0


Garumna

Garumna flumen in Aquitania est.


Sequana

zobacz też: Sequanus

Sequana Lutetiae profluit.


noster

exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor


pulso

rzucać się (na kogoś), atakować zadając ciosy, atakować w sądzie


fortis

Fortes fortuna adiuvat.


quod

por. qui, quae


flumen

Vistula flumen maximum Poloniae est.


poema

gr. ποίημα < gr. ποιέω


effemino

(1.1) łac. femina → kobieta; dosł. „czynić kobietą”, a więc łagodną, słabą


pandemia

gr. πανδημία


ceteris paribus

Używane w nauce i jako pojęcie prawnicze.

przy tych samych, niezmienionych warunkach, okolicznościach


gladiator

(1.1) łac. gladius → miecz (początkowo gladiatorzy walczyli na miecze)

Spartacus ductor gladiatorum erat.


silva

In silva periculosae bestiae habitant.


planta

praindoeur. *pléh₂-n̥t-eh₂ < praindoeur. *pleh₂-


patriarcha

gr. πατριάρχης


ea

por. is • id


parabola

gr. παραβολή; źródłosłów dla alb. përrallë, ang. parable, franc. parabole, hiszp. parábola, katal. paràbola, niem. Parabel, pol. parabola, port. parábola, wł. parabola


pneumonia

gr. πνευμονία


qui

Najczęściej występujące słowo w korpusie języka łacińskiego.

(…) flumine Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit.

rzeką Rodanem, który naszą prowincję oddziela od Helwetów.

Nescimus qui sis.


problema

gr. πρόβλημα


plagio

łac. plagium + -o; źródłosłów dla franc. plagier, galic. plaxiar, katal. plagiar, port. plagiar, rum. plagia, wł. plagiare


pirata

rzeczownik rodzaju męskiego odmieniający się wg I deklinacji


praecedo

Helvetii (…) reliquos Gallos virtute praecedunt.

Helweci męstwem prześcigają innych Galów.


lingua

Verbum “polonium”, elementum chemicum, est a lingua Polonica derivatum.

Słowo „polonium” (polon), pierwiastek chemiczny, pochodzi z języka polskiego.


contendo

napinać, naprężać, nastroić (instrument muzyczny)

dążyć, podążać, kierować się (ku czemuś)

Caesar ad utramque partem pontis firmo praesidio relicto in fines Sugambrorum contendit.

Cezar, pozostawiwszy silną straż na obu końcach mostu, ruszył do kraju Sugambrów.

Gaius Iulius Caesar, Commentarii de bello Gallico, IV 18.

Contendere durum est cum victore.

Quintus Horatius Flaccus, Satirae, la.wikisource.org


obtineo

utrzymywać, okupować, zajmować (jakieś miejsce)


gaudeo

Gaudeamus igitur, iuvenes dum sumus.


cum

(2.1) daw. quom, quum, z indoeurop. *kᵛom

przy zaimkach osobowych zachowuje się jako przyrostek, np.: „cum” + „vos” → „vobiscum”

z (przy oznaczaniu liczności elementów, odpowiednik polskiego narzędnika)


Rhodanus

Rhodanus flumen in Gallia est.


initium

Illud initium eram quoque difficile.


regno

Ante rempublicam constitudendam Romam septem reges regnabant

Przed ustanowieniem republiki Rzymem rządziło siedmiu królów.


minor

(1.1) łac. mina; źródłosłów dla ang. menace, ang. minatory, dalmatyński menur, franc. mener, friu. menâ, hiszp. minar, hiszp. menar, katal. menar, ladyń. mener, neap. menà, norm. m'ner, prow. menar, rum. mâna, rum. mânare, sycyl. minari, wenec. minari, wł. menare, wł. menar

(2.1) źródłosłów dla ang. minor, ang. minus, franc. mineur, franc. moindre, franc. moins, friu. minôr, galic. menor, katal. menor, katal. menys, ladyń. mendr, ladyń. mender, port. menor, port. menos, prow. menor, prow. mendre, prow. mens, rum. minor, wł. minore, wł. meno


minor

mniejszy, gradus comparativus (stopień wyższy) od: parvus


recte

imiesłów przymiotnikowy bierny, m lp od czasownika: rego

imiesłów przymiotnikowy bierny, m lp od czasownika: recingo


maneo

nie mylić z: mano


tres

zobacz też: Indeks:Hasła w języku łacińskim - liczebniki


septemtrio

(1.2) lp od (1.1), gdyż te gwiazdy wskazują północ

septemtriones siedem gwiazd w konstelacji Małej lub Wielkiej Niedźwiedzicy


prohibeo

zapobiegać (czemuś), przeszkadzać (w czymś)

bronić, strzec, zabezpieczyć, uchronić (kogoś przed czymś)

uniemożliwiać (komuś coś), powstrzymywać (kogoś od czegoś), przeszkadzać (komuś w czymś)


possum

czasownik nieregularny

Amplifica, si potes!


Mercurius

Mercurius nuntius deorum erat.


finis

W rodzaju żeńskim spotykane zwykle przed epoką klasyczną i po niej; w epoce klasycznej głównie w poezji, rzadko w prozie.

lm ziemia, ląd, terytorium, kraj, państwo


mons

Voce mea ad Dominum clamavi, et exaudivit me de monte sancto suo.

Wołałem swym głosem do Pana, i wysłuchał mnie ze świętej swej góry.


specto

(1.1) gr. σκέπτομαι


Aquitania

Garumna flumen in Aquitania est.


ruber

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kolory

Ruber sanguinis color est.


pompa

gr. πομπή < gr. πέμπω


regnum

Corona Regni Poloniae.


corpus delicti

dowód rzeczowy (dowód zbrodni, np. narzędzie zbrodni)


casus foederis

powód sojuszu (w dyplomacji: sytuacja, w której umowa zobowiązuje państwo do stanięcia w obronie sojusznika)


sagitta

2. lp trybu rozkazującego od czasownika sagitto


Gedania

Gedania membrum societatis hansicae erat.


parum

mało, za mało, niewystarczająco, nie dosyć


facio

fecit → wykonał (podpis na dziełach sztuki, czyniony przez autora)


qui bibit, dormit; qui dormit, non peccat; qui non peccat, sanctus est; ergo qui bibit sanctus est

kto pije, śpi; kto śpi, nie grzeszy; kto nie grzeszy, jest święty; więc kto pije, jest święty


rhetorica

łac. rhetoricus < gr. ῥητορικός < gr. ῥήτωρ


sacer

święty, poświęcony (o przedmiocie, czynności)


causa

Principio ipse mundus deorum hominumque causa factus est, quaeque in eo sunt ea parata ad fructum hominum et inventa sunt. (…) nec, si quae bestiae furantur aliquid ex is aut rapiunt, illarum quoque causa ea nata esse dicemus. Neque enim homines murum aut formicarum causa frumentum condunt sed coniugum et liberorum et familiarum suarum…

Zaczynając więc, sam świat stworzony został dla bogów i ludzi, wszystko to, co się w nim znajduje, zostało ustanowione i obmyślone na pożytek ludzi. (…) jeśli jakieś zwierzęta kradną coś z tych rzeczy albo porywają, nie powiemy, że również dla nich się te rzeczy zrodziły. Bowiem ludzie nie przechowują zboża dla myszy czy mrówek, lecz dla swoich małżonków, dzieci i domowników.

Marek Tulliusz Cyceron: 154, De Natura Deorum (O naturze bogów), księga II, 154 i 157 (LXVIII)


locus

„locus” określa mniejsze (np. mieszkanie) miejsce niż „locum” (cały region, państwo itp.)


consul

In civitate Romana duo consules creabantur; cum unus Romae inesset ut urbem ordinaret alter exercitum e castris movere atque bellum in ulterioribus provinciis Imperii gerere potuit.

W państwie rzymskim wybierało się dwóch konsulów; gdy jeden był obecny w Rzymie, żeby zarządzać miastem, drugi mógł ruszyć z wojskiem i prowadzić wojnę w bardziej odległych prowincjach Imperium.


afficio

alternatywna pisownia: adficio


pars

źródłosłów dla ang. part, dalmatyński puart, franc. part, friu. part, galic. parte, hiszp. parte, niderl. part, irl. páirt, katal. part, port. parte, romansz part, rum. parte, sycyl. parti, szw. part, wenec. part, wenec. parte, wł. parte


fio

czasownik fio służy jako strona bierna czasownika facio

Dixitque Deus: „Fiat lux”. Et facta est lux.

Wtedy rzekł Bóg: „Niechaj się stanie światłość!”. I stała się światłość. (Rdz 1, 3


omnipotens

et ero vobis in Patrem, et vos eritis mihi in filios et filias, dicit Dominus omnipotens

i będę wam Ojcem, a wy będziecie moimi synami i córkami – mówi Pan wszechmogący.

Nova Vulgata, Ad Corinthios epistula II Sancti Pauli Apostoli 6, 18.


totus

praindoeur. *teutā → szczep, plemię lub od praindoeur. *tovetos < praindoeur. *tēu → potok


locum

zob. locus


nix

Hieme montes nive operiuntur.


video

Veni, vidi, vici

vide → patrz, zobacz (w tekście umieszczane przed odwołaniem do innego tekstu)


disco

Disce puer Latine…

Ucz się, chłopcze, po łacinie… (Stefan Batory

Multas res discere potes, sed umquam omnia non poteris; solum di sciunt quod scire nequimus.

Możesz uczyć się wielu rzeczy, jednak nigdy nie będziesz mógł (nauczyć się) wszystkiego; tylko bogowie wiedzą to, czego my nie możemy wiedzieć.


scintilla

2. lp, czasu teraźniejszego, trybu rozkazującego, strony czynnej od czasownika scintillo


sculptura

rzeźba, dzieło rzeźbiarza (szczególnie w liczbie mnogiej)


sculptura

, , lp rodzaju nijakiego, imiesłowu czasu przyszłego, strony czynnej od czasownika: sculpo

, , lp rodzaju żeńskiego, imiesłowu czasu przyszłego, strony czynnej od czasownika: sculpo


ut

rozpoczynający zdanie podrzędne wyrażające cel żeby, aby

rozpoczynający zdanie określające czas kiedy, gdy tylko, skoro


puter

praindoeur. *puH-; źródłosłów dla ang. putrid, galic. podre, hiszp. podre, papiamento putrí, port. podre, wł. putre


satira

inna pisownia satura, satyra


servo

iusiurandum patri datum usque ad hanc diem ita servavi


sella

krzesło, siedzenie, stołek, kozioł (powozu)


spectro

(celownik lub ablativus) → zob. spectrum


casus belli

por. casus foederis


rana

zobacz też: Indeks:Łaciński - Płazy i gady

zobacz też: Indeks:Łaciński - Ryby


semita

łac. se- + praindoeur. *mi-ta- < forma przyrostkowa od: praindoeur. *mei- → ruszać, iść, zmieniać


spectator

tryb rozkazujący, czas przyszły od: specto


signo

In hōc sīgnō vincēs.


sequentia

łac. sequens; źródłosłów dla ang. sequence, franc. séquence, hiszp. secuencia, katal. seqüència, pol. sekwencja, port. sequência, rum. secvență, wł. sequenza


sequentia

imiesłów czasu teraźniejszego strony czynnej, M., B., W. liczby mnogiej rodzaju nijakiego od czasownika sequor


summa

rozprawa Summa theologica Tomasza z Akwinu


hora

sentencja: vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam

Quota hora cubitum ivisti?


salvia

źródłosłów dla ang. sage, ang. salvia, franc. sauge, hiszp. salvia, katal. sàlvia, niem. Salbei, pol. szałwia, port. sálvia, rum. salvie, wł. salvia


sacristia

źródłosłów dla ang. sacristy, czes. sakristie, franc. sacristie, hiszp. sacristía, katal. sagristia, niem. Sakristei, pol. zakrystia, port. sacristia, słc. sakristia, słń. zakristija, szw. sakristia, węg. sekrestye, wł. sagrestia


tempora

O tempora! O mores!


scientia

łac. sciens + -ia < łac. scio; źródłosłów dla alb. shkencë, ang. science, arum. shtiintsã, bask. zientzia, eo scienco, franc. science, hiszp. ciencia, hiszp. esciencia, katal. ciència, malt. xjenza, port. ciência, rum. știință, wł. scienza


symptoma

gr. σύμπτωμα


ungula

Pecori et bubus diligenter substernatur, ungulae curentur.

Owcom i wołom należy starannie podściełać i troszczyć się o ich kopyta.

(…) si vis bene tibi deicere. Sume tibi ollam, addito eo aquae sextarios sex et eo addito ungulam de perna.

Jeśli chcesz się dobrze przeczyścić, weź sobie garnek, wlej do niego sześć sextarii wody i włóż do niej wieprzową nogę.


spica

źródłosłów dla arum. schic, dalmatyński spaica, franc. épi, friu. spi, hiszp. espiga, katal. espiga, port. espiga, prow. espic, romansz spia, rum. spic, sardyński spiga, sardyński spica, sycyl. spica, wł. spiga


salto

źródłosłów dla ang. saltate, arag. saltar, franc. sauter, hiszp. saltar, hiszp. sotar, katal. saltar, port. saltar, rum. sălta, sycyl. satari, wenec. saltar, wł. saltare

przedstawić, sportretować (w pantomimie)


upupa

zobacz też: Indeks:Łaciński - Ptaki


vespere

(Cephalio) mihi a te litteras reddidit a. d. viii Id. Mart. vespere

Wręczył mi (Cefaliusz) listy od ciebie na osiem dni przed idami marcowymi (= 8 marca) wieczorem.

Marcus Tullius Cicero Epistulae ad Atticum XI, 12


vindemia

Fac ad vindemiam quae opus sunt ut parentur.

Dopilnuj, aby wszystko, co jest potrzebne do winobrania, było przygotowane.

Vindemia haec huic anu non satis est.

Cały zbiór winogron nie wystarczy, by zaspokoić pragnienie tej staruchy.


Sequanus

Senon, członek plemienia Senonów, żyjącego nad Sekwaną


inter pedes puellarum est voluptas puerorum

między nogami dziewcząt znajduje się przyjemność chłopców


papa

gr. πάπας < gr. πάππας → tato; źródłosłów dla alb. papë, ang. pope, czes. papež, duń. pave, fiń. paavi, franc. pape, galic. papa, goc. 𐍀𐌰𐍀𐌰, hiszp. papa, niderl. paap, irl. pápa, isl. páfi, łot. papa, niem. Papst, pers. پاپ, pol. papież, port. papa, słc. pápež, słń. papež, st.ang. papa, st.franc. pape, sw. papa, szw. påve, tagal. papa, tur. papa, wł. papa,


theca

gr. θήκη < gr. τίθημι; źródłosłów dla arum. teacã, franc. taie, franc. thèque, hiszp. tecla, irl. tiach, rum. teacă, wł. teca, wł. tega


stigma

gr. στίγμα < gr. στίζω → kłuć; źródłosłów dla ang. stigma,ang. stigmat, ang. stigme, franc. stigmate, hiszp. estigma, katal. estigma, pol. stygmat, port. estigma, wł. stigma


ventilator

(1.1) od łac. ventilo (rzucać czymś w powietrzu)


auctoritas

(1.1) źródłosłów dla franc. autorité, wł. autorità


quidquid discis, tibi discis

czegokolwiek się uczysz, uczysz się dla siebie


trio

używane głównie w liczbie mnogiej


vena

zobacz też: Indeks:Łaciński - Części ciała


penna

Si in infimo aere prope mare volabis, pennae umidae fient, sin volabis in summo aere prope caelum, ignis solis ceram molliet atque pennas uret.

Jeśli będziesz latać w powietrzu na bardzo niskim poziomie blisko morza, pióra staną się wilgotne; jeśli zaś będziesz latać w powietrzu na bardzo wysokim poziomie blisko nieba, ogień słońca stopi wosk i spali pióra.

Hans Henning Ørberg, Lingua Latina per se illustrata. Pars I. Familia Romana, Special-Trykkeriet Viborg, 2003, s. 206, ISBN 87-997016-5-0.

Plato sic definivit hominem: ‘Homo est animal bipes sine pennis’. Diogenes gallum pennis nudatum produxit in scholam. — Ecce – inquit – hic est homo Platonis.

Platon tak definiował człowieka: „Człowiek jest dwunożnym zwierzęciem bez piór”. Diogenes przyprowadził do szkoły koguta obnażonego z piór. — Oto – powiada – jest człowiek według Platona.

Łacina dla początkujących, Edgard, Warszawa, 2007, s. 80, ISBN 978-83-62482-12-2

Age sis, tu sine pennis vola!


cor

Pone me ut signaculum super cor tuum…


mei

rodzaj męski lp, , lm od zaimka → meus (mój)

rodzaj nijaki lp od zaimka → meum (moje)


mei

bezokolicznik czasu teraźniejszego strony biernej od czasownika → meio


veto

Imperator eum advenire vetuit.


virus

jad, trująca wydzielina; wydzielina (roślin, ciała) o właściwościach leczniczych, magicznych itp.

cierpki sok, cierpkość, gorycz, przykry smak lub zapach


nulla est medicina sine lingua Latina

nie ma medycyny bez łaciny; żadna to medycyna bez języka łacińskiego


amicum proba, probatum ama

przyjaciela próbuj, wypróbowanego — kochaj


vivere militare est

żyć to znaczy walczyć; życie jest walką; żyję po to, aby walczyć


deus et natura nihil faciunt frustra

Bóg i natura niczego nie robią na próżno


frustra vivit, qui nemini prodest

na próżno żyje, kto nikomu nie przynosi pożytku


ardua prima via est

najtrudniejszy pierwszy krok, początki są zawsze trudne; pierwsza droga jest stroma


vivere est cogitare

Jest to fragment zdania: Loquor enim de docto homine et erudito, cui vivere est cogitare. → Mówię bowiem o człowieku uczonym i wykształconym, dla którego żyć to znaczy myśleć. (Marcus Tullius Cicero, Tusculanæ Disputationes)


medice, cura te ipsum

lekarzu, lecz się sam lub lekarzu ulecz samego siebie


amor caecus est

Autor: Teokryt


pater semper incertus

ojciec zawsze (jest) niepewny (co do tego, czy dziecko jest jego)


contra vim mortis non est medicamen in hortis

przeciwko sile śmierci nie ma lekarstwa w ogrodach


qui potest mortem metuens esse non miser?

kto, myśląc o śmierci, może być szczęśliwy?


aut prodesse volunt, aut delectare poetae

poeci chcą / pragną przynosić pożytek lub przyjemność


otia post negotia

odpoczynek po pracy; najpierw praca, potem odpoczynek


verba volant, scripta manent

słowa ulatują, to co zostało napisane, pozostaje


Wratislavia

Wratislavia urbs maxima Silesiae est.

Wrocław jest największym miastem Śląska.


infinitivus

infinitivus praestentis activi

bezokolicznik czasu teraźniejszego w stronie czynnej

infinitivus praesentis passivi

bezokolicznik czasu teraźniejszego w stronie biernej

infinitivus perfecti activi

bezokolicznik czasu przeszłego w stronie czynnej

infinitivus perfecti passivi

bezokolicznik czasu przeszłego w stronie biernej


quod discis, tibi discis

inne wersje: quidquid discis, tibi discis


Vratislavia

Vratislavia urbs maxima Silesiae est.


praesens

zobacz też: Indeks:Łaciński - Słownictwo gramatyczne; rzeczownik rodzaju nijakiego, bowiem pochodzi od tempus praesens (tempus n)


Domini canes

(1.1) średniowieczna gra słów, por. dominicanus („dominikanin”)

psy Pana (Boga), o zakonie dominikanów (którzy mieli strzec Kościoła jak psy)


beatus, qui prodest, quibus potest

szczęśliwy jest ten, który pomaga, komu może


vagina

vagina communis tendinum musculorum fibularium

vagina communis tendinum musculorum flexorum

vagina communis tendinum musculorum peroneorum

vagina plantaris tendinis musculi fibularis longi


pacalis

pokojowy (związany z pokojem, brakiem wojny)


Sinae

nazwa oficjalna Respublica Populi Sinarum

Caput Sinarum Pecinum est.


RIP

inna pisownia R.I.P.

requiescat in pace → niech odpoczywa w pokoju (napis umieszczany na nagrobkach, nekrologach itp.)


Pechinum

Pechinum caput Sinarum est.


sciurus

In nostro horto habitant sciuri et pavones.

W naszym ogrodzie mieszkają wiewiórki i pawie.


arboreus

drzewny, należący do drzewa, mający cechy drzewa


templum

Attamen populus immolabat in excelsis; non enim aedificatum erat templum nomini Domini usque in diem illum.

Lud jednak składał ofiary na wyżynach, gdyż do tego czasu jeszcze nie została zbudowana Świątynia ku czci Pana.


cervus

Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus.

Jak łania pragnie wody ze strumieni, moja dusza pragnie Ciebie, Boże!


Iuno

Iuno uxor Iovi erat.


mysterium

gr. μυστήριον


almus

praindoeur. *h₂el- → wzrastać, odżywiać; źródłosłów dla hiszp. almo, wł. almo


intelligo

por. intellego


Iuppiter

quod licet Iovi, non licet bovi (przysłowie)

inna pisownia Iupiter, Jupiter, Juppiter

Uxor Iovi Iuno erat.

Iuppiter maxima planeta nostrae systemae solaris est.

Jowisz jest największą planetą naszego Układu Słonecznego.


Minerva

Minerva Romana dea belli, pacis et sapientiae erat.

Minerwa była rzymską boginią wojny, pokoju i mądrości.


benedico

W łacinie klasycznej zapisywane rozdzielnie: bene dico.

Benedictus, qui venit in nomine Domini!

Błogosławiony, który przychodzi w imię Pana!


intellego

Noli mihi Graece loqui! Eam linguam non intellego.

Nie mów do mnie po grecku! Nie rozumiem tego języka.

Hans Henning Ørberg, Lingua Latina per se illustrata. Colloquia personarum, Special-Trykkeriet Viborg, 2005, s. 71, ISBN 87-997016-6-9


camelus

por. dromas


python

Python Pyton, wąż-smok, zabity przez Apollona


praetor

Praetor adseruit suum servum.


Marocum

Caput Maroci Rabat est.


hippopotamus

(1.1) gr. ἱπποπόταμος (hippopótamos) → hipopotam, dosł. koń rzeczny

nazwa systematyczna Hippopotamus amphibius


pax

Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis.

Chwała na wysokościach Bogu, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli.


Marochium

Caput Marochii Rabat est.


Venetiola

(1.1) od Venetia („Wenecja”), miasto i (wówczas) państwo w Europie, skąd pochodzi hiszpańska nazwa Wenezueli (Venezuela)

Caput Venetiolae Caracas est.


Malaesia

Malaesia natio in Asia orientalis est.

Malezja jest państwem we wschodniej Azji.


arbor

Arbor prope viam est.


pacificus

łac. pax + facio; źródłosłów dla ang. pacific, franc. pacifique, hiszp. pacífico, port. pacifico, wł. pacifico


sine qua non

dosł. "bez której nie", używany na oznaczenie warunku koniecznego


floridus

zobacz też: Florida


amitinus

brat cioteczny (syn ciotki - siostry matki lub ojca)


mare nostrum

(1.1) dosł. „nasze morze”, Rzymianie nazywali tak Morze Śródziemne, które było otoczone tylko przez Cesarstwo Rzymskie

morze lub duży akwen otoczony obszarem jednego państwa


amitina

siostra cioteczna (córka ciotki - siostry matki lub ojca)


bellus

In horto nostro belli flores aderant.


nexum

w starożytnym Rzymie: umowa, w której dłużnik jako gwarancję spłaty długu ofiarował swoją wolność i w przypadku, gdy nie mógł spłacić długu, to stawał się niewolnikiem pożyczającego


nomenclator

niewolnik, który pamiętał dla swojego pana i przypominał mu imiona spotykanych osób


lunaris

2. lp, tryb oznajmujący, od czasownika lunare


Tiberis

Tiberis Romae profluit.


mortalis

śmiertelny (taki, który może umrzeć lub być zabitym)


quasi

Coniugium sine prole est quasi dies sine sole.

Małżeństwo bez dzieci jest jak dzień bez Słońca.


nomen

zobacz też: Indeks:Łaciński - Słownictwo gramatyczne

Nomen mihi Ioannes est.


senatus

senatui placuit

senat zagłosował ( senatowi spodobało się)

dosł. senatus oznacza coś w rodzaju rada starszych


requies

Requiem aeternam dona eis, Domine.


rosmarinus

(1.1) łac. ros + marinus → rosa morska lub łac. ros + mare


oro

prosić, upraszać, błagać, zaklinać (kogoś o coś)

Oravi tecum, uxorem ut duceres.

Dominus vobiscum. — Et cum spiritu tuo. — Oremus.

Pan z wami. — I z duchem twoim. — Módlmy się.

Omnis homo pro anima mortui papae oravit.

Każdy człowiek modlił się za duszę zmarłego papieża.


cucullus

zobacz też: cuculus


peccatum

Agnus Dei, qui tollis peccata mundi: miserere nobis

Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata, zmiłuj się nad nami.

Przykład z łacińskiego tekstu Mszy Św. (fragment Agnus Dei)


cuculus

zobacz też: cucullus


loco citato

formuła stosowana w przypisach dla zasygnalizowania danych bibliograficznych, które w pełnej formie zostały już podane we wcześniejszym przypisie


honores saepe mutant mores, raro in meliores

zaszczyty często zmieniają obyczaje, rzadko na lepsze


nauticus

żeglarski, marynarski, dotyczący marynarza, żeglarza


quidquid agis, prudenter agas et respice finem

cokolwiek czynisz, czyń roztropnie i przewiduj koniec.


ad patres

do ojców; na tamten świat; na łono Abrahama


actus hominis, non dignitas iudicetur

autor: Minucjusz Feliks

sądzone będą czyny ludzkie, nie godności (stanowiska)


architecton

architekt, kierownik budowy, nadzorca robotników


aegroto dum anima est, spes est

Inna wersja: aegroto dum anima est, spes esse dicitur


ad multos annos

wielu lat życia (życzenie; do wielu lat)


navis

Abhinc centum annos plerumque navium carbonibus agebatur.

Sto lat temu większość statków było napędzanych węglem.


ad quas res aptissimi erimus, in iis potissimum elaborabimus

najwięcej dokonamy w tym, do czego będziemy najbardziej uzdolnieni


non numeranda, sed ponderanda sunt argumenta

Argumentów nie należy liczyć, lecz należy je rozważać.


lucifer

Gwiazda Poranna, Jutrzenka, planeta Wenus


fiat iustitia pereat mundus

niech się stanie sprawiedliwość, choćby miał zginąć świat


ut desint vires, tamen est laudanda voluntas

chociaż brakuje sił, trzeba pochwalać chęci


nihil consensui tam contrarium est, quam vis atque metus

Nic nie jest tak bardzo przeciwne zgodzie jak siła i strach.


atrium

(1.1) pochodzenia etruskiego lub indoeurop. *ater- („ogień”)


Florida

Floridam exploraverunt Hispanici anno MDXIII.


ius sanguinis

prawo krwi; prawo mówiące o nabywaniu obywatelstwa (lub innych praw) przez osobę, której jeden z rodziców ma dane obywatelstwo (prawa)


amantium irae amoris integratio

gniewy kochanków są spoiwem miłości, kłótnie kochanków umacniają ich miłość


Turicum

Turicum maxima urbs Helvetiae est.

Zurych jest największym miastem Szwajcarii.


pica

praindoeur. *(s)peyk- → dzięcioł, sroka; źródłosłów dla ang. magpie, ang. pie, ang. piebald, ang. pica, ast. pega, franc. pie, galic. pega, hiszp. pega, irl. píoca, katal. pica, port. pega, sycyl. pica, wł. pica

inna pisownia peca


Belgia

łac. Belga + -ia; źródłosłów dla bret. Belgia, est. Belgia, far. Belgia, fiń. Belgia, ido Belgia, ind. Belgia, nbk. Belgia, nn. Belgia, pol. Belgia, romansz Belgia, rum. Belgia


sto

Magistram stare video.


anus

jest to osobliwość IV deklinacji − przybiera część końcówek z II deklinacji


porta

Porta fidei

Tytuł motu proprio papieża Benedykta XVI


porta

2. sg., imperativus praesentis activi od: porto


hortus

praindoeur. *gherd-/ghert- → to, co jest zagrodzone; źródłosłów dla ast. güertu, dalmatyński vart, friu. ort, hiszp. huerto, hiszp. huerta, katal. hort, katal. horta, korsykański ortu, piemoncki òrt, port. horto, port. horta, romansz üert, romansz iert, sardyński oltu, sardyński ortu, sardyński otu, sycyl. òrt, sycyl. òrta, sycyl. ortu, wenec. orto, wenec. ort, wł. orto

In horto servi laborant.


ecclesia

źródłosłów dla ang. ecclesia, arum. kishë, ast. ilesia, ast. eglesia, bask. eliza, espernato eklezio, franc. église, franko-prowansalski égllése, friu. glesie, hiszp. iglesia, ia ecclesia, katal. església, korsykański chiesa, ladino dlieja, lomb. geesa, port. igreja, sardyński chegia, sardyński cheja, sardyński creia, sardyński cresia, st.franc. eglise, st.franc. esglise, st.franc. iglise, sycyl. cresia, sycyl. chiesa, wal. eglwys, wenec. cexa, wenec. céxa, wenec. ciesa, wł. chiesa


penis

(1.1-2) praindoeur. *pes- lub *pesos- → ogon


agape

gr. ἀγάπη (agápē) → miłość

źródłosłów dla hiszp. ágape, pol. agape, port. ágape


ars

(1.2) z praindoeur. *ar-ti-, od praindoeur. *ar- → „łączyć” (por. armus)

źródłosłów dla ang. art, alb. art, ast. arte, bask. arte, bret. arz, franc. art, friu. art, galic. arte, hiszp. arte, katal. art, korn. art, franko-prowansalski ârt, hebr. ארטי, korsykański arte, liguryjski arte, lomb. art, malt. arti, miran. arte, neap. arte, norm. art, port. arte, prow. art, rum. artă, sardyński arti, st.franc. art, szkoc. airt, średnioang. art, wenec. arte, wł. arte

sztuka (umiejętność, wiedza na jakiś temat)


Belga

Galliam septentrionalem incolunt Belgae.


plus

zawzyczaj lm


plus

gradus comparativus (stopień wyższy) od: multus


plus

gradus comparativus (stopień wyższy) od: multum


Finnia

Caput Finniae Helsingia est.


libero

Pater Horatii poetae a suo domino liberatus est.

Ojciec poety Horacego został wyzwolony przez swojego pana.


Francia

zobacz też: Indeks: Łaciński - Kraje Europy

Caput Franciae Lutetia est


Slovakia

zobacz też: Indeks:Łaciński - Kraje Europy


December

(1.1) od decem → dziesięć, ponieważ był to dziesiąty miesiąc kalendarza juliańskiego (rok rozpoczynał się pierwszego marca)

zobacz też: Ianuarius • Februarius • Martius • Aprilis • Maius • Iunius • Iulius • Augustus • September • October • November • December


Angelus

łac. angelus < gr. ἄγγελος (ángelos); źródłosłów dla hiszp. Ángel, sycyl. Àncilu, wł. Angelo

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


Maria

gr. Μαρία, gr. Μαριάμ < aram. מרים (maryām); źródłosłów dla alb. Maria, ang. Maire, ang. Moira, ang. Maura, bask. Maria, bask. Miren, bret. Mari, czes. Marie, duń. Maria, duń. Marie, est. Maarja, est. Mari, franc. Maria, galic. Maria, grenl. Maaria, gruz. მარია, hiszp. Maria, irl. Muire, katal. Maria, korsykański Maria, litew. Marija, łot. Marija, niem. Maria, niem. Marie, pol. Maria, pol. Maryja, port. Maria, prow. Maria, rum. Maria, sardyński Maria, węg. Mária, wł. Maria

Iesus cum Maria sint nobis in via.

Niechaj nam Jezus i Maryja towarzyszą (są) w drodze.


minister

łac. minus + -ter → mniejszy, por. łac. magister

źródłosłów dla ang. minister, bask. ministro, chorw. ministar, dłuż. ministaŕ, duń. minister, eo ministro, fiń. ministeri, franc. ministre, głuż. minister, hiszp. ministro, katal. ministre, niem. Minister, pol. minister, port. ministro, ros. министр, rum. ministru, slovio minister, szw. minister, węg. miniszter, wł. ministro


November

(1.1) od novem - „dziewięć”, ponieważ był to dziewiąty miesiąc kalendarza juliańskiego


centum

praital. *kntom < praindoeur. *(d)ḱmtom < praindoeur. *deḱm → dziesięć


Leo

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona

zobacz też: Aries • Taurus • Gemini • Cancer • Leo • Virgo • Libra • Scorpio • Sagittarius • Capricornus • Aquarius • Pisces


September

(1.1) od septem - "siedem", ponieważ był to siódmy miesiąc kalendarza juliańskiego


Archimedes

zobacz też: Indeks:Łaciński - Imiona


memento mori

pamiętaj, że umrzesz; pamiętaj o śmierci


Biblia

gr. βιβλία → księgi < gr. βυβλίον → księga


Numerius Negidius

łac. numerare + negare → płacić + odmawiać, dosł. ten, kto odmawia zapłaty


Aulus Agerius

może od łac. aula + ago → dwór (królewski) + wnosić (sprawę do sądu)


eu

brawo! dobrze! wyśmienicie! pięknie! świetnie! (także o zabarwieniu ironicznym)


mulier

aut amat, aut odit mulier, nil est tertium


Mars

zobacz też: Indeks:Łaciński - Astronomia

Mars belli deus est.

Isabelle Ducos-Filippi, Le Latin, Assimil, 2007, s. 77, ISBN 978-2-7005-0369-2.


cervisia

Cervisia saepissime in Gallia bibebatur.


quid pro quo

nie mylić z: qui pro quo


amore, more, ore, re iunguntur amicitiae

przyjaźń zawiązuje się z miłości, zwyczaju, wyglądu, czynu


non nova, sed nove

rzecz nie nowa, lecz podana w sposób nowy


nec nos ambitio, nec amor nos tangit habendi

autor: Owidiusz

nie kieruje nami ani pragnienie zaszczytów, ani posiadania


sine labore non est panis in ore

inna wersja: sine labore non erit panis in ore

bez pracy nie ma chleba w ustach; polski odpowiednik bez pracy nie ma kołaczy


nihil est tam angusti animi quam amare divitias

nic tak nie świadczy o małostkowości jak umiłowanie bogactwa


per procura

w imieniu kogoś, przez ustanowionego pełnomocnika


A

majuskuła pierwszej litery alfabetu łacińskiego


vale

vale et me ama

ama nos et vale


alea iacta est

Według Swetoniusza (Żywoty Cezarów) podczas przekraczania Rubikonu Juliusz Cezar miał wypowiedzieć słowa alea iacta est (tradycyjnie „kości zostały rzucone”, dosł. „kostka została rzucona”), co miało oznaczać podjęcie nieodwracalnej decyzji lub kroku o wielkim znaczeniu.


freno

źródłosłów dla franc. freiner, hiszp. frenar, port. frear, wł. frenare


algorithmus

arab. الخوارزمي


advocatus diaboli

Potoczne określenie Promotora Wiary w procesie kanonizacyjnym lub beatyfikacyjnym.


secundus

liczebnik główny duo


secundus

poruszający się razem (np. w kierunku jazdy)


amanita

(1.1) gr. ἀμανίτης

Amanitae veneniferae fungi sunt.


Romanus

Romani incolas Karthaginis suos inimicos putabant.

Rzymianie uważali mieszkańców Kartaginy za swoich wrogów.


diodus

Nonnunquam diodus nominatu rectificatum quia fluxus electricum fluit ex anodu ad catodum.

Diody czasami nazywa się prostownikami, ponieważ prąd elektryczny płynie od anody do katody.


velocitas

Constat theoriam relativitatis specialis, velocitatem maximam esse celeritatem luminis, quam sola corpora non massam habentes, sicut photones, attingere possunt.

Zgodnie ze szczególną teorią względności prędkością maksymalną jest prędkość światła, którą mogą osiągnąć tylko ciała niemające masy, takie jak fotony.


germanus

(2.1) zobacz też: Germanus

Defuncto autem Samborio suscepit ducatum Pomoraniae frater eius germanus dux Mistivinus.

Po śmierci Sambora księstwo pomorskie otrzymał jego rodzony brat książę Mistiwin.


species

Fallaces sunt rerum species

Zdradliwe są pozory (wyobrażenia) rzeczy.

Seneka Młodszy: O Pożytkach, ks. 4, rozdz. 34


mos

Moribus antiquis res stat Romana virisque

Państwo rzymskie stoi dawnymi zwyczajami i mężami.


sculptor

nie mylić z: scalptor