transformiĝi

przekształcić się, przemienić się, transformować się

El genia projekto gi transformiĝis en nuancoplenan, vivantan lingvon, kun tute propra spirito, de vivanta internacia kolektivo

Z genialnego projektu przekształcił się w pełny niuansów, żyjący język, z całkiem własnym duchem, żyjącej międzynarodowej społeczności.

D-ro Ivo Lapenna, Retoriko, Trzecie wydanie, Rotterdam, 1971.

Lingva diskriminacio, sekve, povas transformiĝi en politikan kaj ekonomian diskriminacion

Dyskryminacja językowa, potem, może przekształcić się w dyskryminację polityczną i ekonomiczną.

Michele Gazzola, Lingva justeco: kiel taksi ĝin? La ekzemplo de Eŭropa Unio, Internacja Kongresa Universitato UEA, Bonaero, Argentyna, 2014.


plifortigi

La komuna malfeliĉo alproksimigis ilin unu al la alia ankoraŭ pli forte kaj plifortigis la amikecon antaŭe ekligitan

Wspólne nieszczęście zbliżyło ich jeszcze bardziej do siebie i umocniło zawartą poprzednio przyjaźń.

Henryk Sienkiewicz, Tra dezerto kaj praarbaro, (Rozdział I), tłum. Mieczysław Sygnarski, GEO 2015.

Li, patro! Ĉi tiu titolo donis al li gravecon, kiu kvazaŭ plifortigis lin en liaj altaj oficoj: de l’ militestro kaj vicreĝo

On ojcem! Tytuł ten nadawał mu powagę, która jakby wspierała jego wysokie urzędy: wodza i namiestnika.

Bolesław Prus, La faraono, tłum. Kazimierz Bein, Kabe, Księga I, Rozdział XVIII, wyd. GEO 2015.


geno

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-geno.wav

genoj (nominative plural)
genon (accusative singular)
genojn (accusative plural)


transformiĝo

transformiĝo de Eŭropa Komunumo al Eŭropa Unio

przekształcenie od Wspólnoty Europejskiej do Unii Europejskiej

transformiĝoj (nominative plural)
transformiĝon (accusative singular)
transformiĝojn (accusative plural)

przekształcenie, przemiana, przemienienie, transformacja

Tiu ĉi konkludo plifortigis la naskiĝantan konvinkon ĉe Darwin pri la transformiĝo de la specioj

Wniosek ten wzmocnił rosnące przekonanie Darwina o transformacji gatunków.

José Antonio Vergara, La insula edeno de Darwin: la Galapagoj kaj la historio de evolu-biologio, Internacia Kongresa Universitato UEA, Rejkiavik, Islandia 2013.

Evidentas teruraj streĉiĝoj en la politika mondo, en la socia, en la eklezia, en ĉiaspecaj komunumoj, sed tiuj streĉiĝoj radikas en la fundamenta transformiĝo

Okropne napięcia oczywiste są w świecie politycznym, w społecznej, w kościelnej, we wszelkich wspólnotach, ale napięcia te mają korzenie w podstawowej transformacji.

Johán Valano (Claude Piron),Tien, wyd. GEO 2015.


plifortigo

plifortigoj (nominative plural)
plifortigon (accusative singular)
plifortigojn (accusative plural)

Kio do, ĉu vi ree intencas malkvietigi la kamparanojn por plifortigo de la faraona povo?

Cóż, czy znowu zamierzasz niepokoić chłopów dla wzmocnienia władzy faraona?

Bolesław Prus, La faraono, tłum. Kazimierz Bein, Kabe, Księga III, Epilog, GEO 2015.

La Unio prezentiĝas kiel aero de libereco, sekureco kaj justeco: per plifortigo de reciproka konfido inter la kompetentaj aŭtoritatoj de la Membroŝtatoj, precipe sur bazo de reciproka agnosko de juraj kaj eksterjuraj decidoj

Unia przedstawia się jako przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości poprzez: umacnianie wzajemnego zaufania między właściwymi władzami Państw Członkowskich, w szczególności na podstawie wzajemnego uznawania sądowych i pozasądowych decyzji.

Artykuł 42 ust.1 pkt b części I Konstytucji Europejskiej, https://eo.wikipedia.org/wiki/


malforto

malfortoj (nominative plural)
malforton (accusative singular)
malfortojn (accusative plural)

Pri tio mi ne volas eĉ ekpensi! Malforto! via nom’ estas: virino!

O tym nie chcę nawet pomyśleć! Słabości! twoje imię jest: kobieta!

V. Ŝekspir, Hamleto, Reĝido de Danujo, Tragedio en Kvin Aktoj, tłum. L. Zamenhof, wyd. Presejo de W. Tümmel, Nurnbergo, 1894.

Petro staris antaŭ la genuanta aro, maljuna, zorgoplena, kaj ŝajnis al ili ĉi momente kvazaŭ personigo de kadukeco kaj malforto.

Piotr stał przed klęczącą gromadą, stary, stroskany i wydawał się im w tej chwili jakby uosobieniem zgrzybiałości i niemocy.

Henryk Sienkiewicz, Quo vadis?, Część II, Rozdział LIII, tłum. Lidia Zamenhof, wyd. GEO, 2015.


malforte

Ŝi revenis al la fajro, kiu preskaŭ estingiĝis kaj malforte briletis

Wróciła do ognia, który niemal wygasł i słabo połyskiwał.

Wacław Sieroszewski, La fundo de l' mizero, tłum. Kazimierz Bein, wyd. GEO 2015.

Silentante mi elsaltis el la glitveturilo kaj eniris en la preĝejon, malforte lumigitan per du aŭ tri kandeloj

Milcząc wyskoczyłem z sań i wszedłem do cerkwi, słabo oświetlonej przez dwie lub trzy świece.

Aleksandr Puŝkin, La neĝa blovado, tłum. Antoni Grabowski, INKO 2000.


malfortigi

Tamen, kun la tempo, kiam la ŝtata konstruaĵo komencis fendiĝi, en la landon alfluis pli kaj pli multenombre fremdaj elementoj. Ili malfortigis la unuecon; disigis la socion, kaj fine superverŝis kaj dronigis en siaj ondoj la antaŭajn loĝantojn de la lando

Z czasem jednak, kiedy państwowy gmach zaczął pękać, do kraju coraz liczniej napływały obce pierwiastki. Osłabiały one spójność, rozsadzały społeczeństwo, a nareszcie zalały i rozpuściły w swoich falach pierwotnych mieszkańców kraju.

Bolesław Prus, La faraono, tłum. Kazimierz Bein, Kabe, Księga I, Wstęp, GEO 2015.

Per si mem la lingvo internacia ne sole ne povas malfortigi la lingvojn naciajn, sed kontraŭe, ĝi sendube devas konduki al ilia granda fortiĝado kaj plena ekflorado

Sam w sobie język międzynarodowy nie tylko nie może osłabić języków narodowych, lecz przeciwnie musi niewątpliwie doprowadzić do ich dużego wzmocnienia i pełnego rozkwitu.

Raport: Esenco kaj estonteco de la ideo de lingvo internacia, Paryż 1900


malfortigo

malfortigoj (nominative plural)
malfortigon (accusative singular)
malfortigojn (accusative plural)

Resume, ĝi indikis, ke la trovita substanco efektive estas veneno, kiu agas en la daŭro de tri, kvar horoj per malfortigo kaj fina paralizo de la kardia muskolo, kun grada endormigo

Podsumowując, stwierdzono, że znaleziona substancja rzeczywiście jest trucizną, która działa w przeciągu trzech, czterech godzin poprzez osłabienie i ostateczne porażenie mięśnia sercowego, ze stopniowym uśpieniem.

Johán Valano (Claude Piron), Ĉu vi kuiras ĉine? – wyd. GEO 2015.

Tial la malfortigo de la mekanismoj de sociala asekuro, tia kia la malaltigo de la familiaj kromsalajroj, kiun la franca registaro nun proponas, efikas la nacian koherecon

Dlatego osłabienie mechanizmów zabezpieczenia społecznego, takich jak obniżenie dodatków rodzinnych, które rząd francuski obecnie proponuje, wpływa na narodową spójność.

Alain SUPIOT, Nek asekuro, nek karitato : solidareco, Le monde Diplomatique en Esperanto, listopad 2014.


malfortiĝi

Mi sentas, ke mia abomeno al tiu knabino komencas malfortiĝi

Czuję, że mój wstręt do tej dziewczyny zaczyna słabnąć.

Bolesław Prus, La faraono, tłum. Kazimierz Bein, Kabe, Księga I, Rozdział XVI, GEO 2015.

Ĉe tiu penso ĝojo tiel ŝveligis lian bruston, ke en momentoj li malfortiĝis kaj apogis sin sur la ŝultro de Ursus, ne povante iri propraforte

Na tę myśl radość tak napełniła jego pierś, że chwilami słabł i opierał się na ramieniu Ursusa, nie mogąc iść o własnej mocy.

Henryk Sienkiewicz, Quo vadis?, Część II, Rozdział LXVII, tłum. Lidia Zamenhof, wyd. GEO – 2015.


malfortulo

malfortuloj (nominative plural)
malfortulon (accusative singular)
malfortulojn (accusative plural)

słabeusz, chuchro, słaby (w użyciu rzeczownikowym)

Fortul' neniam premi malfortulon hontas

Siłacz nigdy nie wstydzi się męczyć słabeusza.

Ivan Krilov, Fabloj, tłum. Vasilij Devjatnin, La lupo kaj la ŝafido

Sed akceptu malfortulon en fido, tamen ne por dubaj disputadoj

Lecz przyjmijcie (przyjmij) słabego w wierze, jednak nie dla wątpliwych sporów.

La Nova Testamento, Epistolo de la Apostolo Paŭlo al la Romanoj, Rozdział 14, tłum. L. Zamenhof, wyd. GEO, 2016.


fortulo

fortuloj (nominative plural)
fortulon (accusative singular)
fortulojn (accusative plural)

siłacz, osiłek, mocarz, mocny (w użyciu rzeczownikowym)

Strebanta malfortulo povas venki la fieran kaj memkontentan fortulon

Usilnie starający się słabeusz może pokonać dumnego i zarozumiałego siłacza.

Ezopo, Fabloj, Testudo kaj Leporo, tłum. Vejdo, wyd. GEO, 2015.

Tio estis la fortuloj, tre famaj de plej antikva tempo

To byli mocarze, bardzo sławni od najdawniejszego czasu.

La Malnova Testamento, Genezo 6/4, tłum. L. Zamenhof, wyd. GEO 2016.


fortulino

fortulinoj (nominative plural)
fortulinon (accusative singular)
fortulinojn (accusative plural)

Aneta Florczyk, pseŭdonomo Atena, estas pola fortulino kaj aŭtonomia aktivulino. De 2002 komencis trejni kun sportiloj por konkuroj al "strongwoman"

pseudonim Atena, jest polską siłaczką i działaczką samorządową. Od 2002 rozpoczęła trenować ze sportowymi przyrządami do konkurencji "strongwoman" (siłaczka).

Hasło „Aneta_Florczyk” w: Esperanta Vikipedio.


fortigi

Mi nun elprenis ĉion el la bareloj kaj kestoj, kaj amasigis la barelojn ĉirkaŭ la tendo por ĝin fortigi

Usunąłem teraz wszystko z beczek i skrzyń, i zgromadziłem beczki dookoła namiotu aby go wzmocnić.

Daniel Defoe, Robinsono Kruso, tłum. Adolf Krafft, wyd. Henry Altemus Company Philadelphia 1908.

Prenu ĉiuvespere freŝan folion de ĝi kaj metu ĝin al la reĝo sur la frunton, tiam liaj pensoj denove fariĝos klaraj, kaj bela sonĝo en la nokto fortigos lin por la morgaŭa tago

Weź co wieczór świeży jej liść i połóż go królowi na czole, wtedy jego myśli ponownie staną się jasne a piękny sen w nocy wzmocni go na jutrzejszy dzień.

Hans Christian Andersen, Fabeloj, Folio el la ĉielo, tłum. L. Zamenhof, GEO, 2015.


fortodona

La unuan fojon post longa tempo tiu infano ĝuis agrablan senton de varmo kaj manĝis kun apetito bone preparitan kaj fortodonan manĝon

Po raz pierwszy po długim czasie dziecko to doświadczyło przyjemnego uczucia ciepła i zjadło ze smakiem dobrze sporządzony i wzmacniający posiłek.

Eliza Orzeszkowa, Marta, tłum. L. Zamenhof, wyd. GEO, 2015.

Oh vi eraras, maljunulineto, tiaj manĝaĵoj estas tre fortodonaj

Och mylisz się, staruszko, takie pożywienia są bardzo wzmacniające.

Božena Němcová, Avineto, tłum. K. Procházka, Vl. Tobek, str. 146, INKO 2002.


fortigo

fortigoj (nominative plural)
fortigon (accusative singular)
fortigojn (accusative plural)

Kaj tial li provis eldoni en Amsterdamo ankaŭ librojn ĉeĥajn, kiuj alportas fortigon al la forlasitaj familioj kaj unuopuloj kaj li pensis ĉe tio pri tiuj, kiuj restis en la hejmlando kvazaŭ en arestejo, en Bohemio, Moravio, Supra Silezio, Slovakio

I dlatego próbował wydawać w Amsterdamie także czeskie książki, które przynoszą wzmocnienie opuszczonym rodzinom i pojedynczym osobom, a myślał przy tym o tych, którzy pozostali w ojczyźnie niby w areszcie, w Czechach, na Morawach, Górnym Śląsku, w Słowacji.

František Kožík, Lumo en tenebroj, tłum. z j. czeskiego Zdeněk Rusín i Miroslav Malovec, Praga: Ĉeĥa Esperanto-Asocio, 1992.

Koncerne la fortigon de la centra povo, la reformo proponis la plilongigon de la prezidanta mandato de ses al sep jaroj kaj ŝanĝis la maleblecon plenumi pli ol du

Odnośnie wzmocnienia władzy centralnej, reforma zaproponowała przedłużenie prezydenckiego mandatu z sześciu do siedmiu lat i zmieniła niemożliwość pełnienia go więcej niż dwa razy.

Gregory Wilpert, Avertopafo en Venezuelo, Le Monde diplomatique en Esperanto, styczeń 2008.


fortiĝi

wzmocnić się, umocnić się, pokrzepić się

Mia amo fortiĝos pli dum foresteco

Moja miłość wzmocni się bardziej podczas nieobecności.

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, Księga X, str. 256, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986.

La pluvego fortiĝis ĉiumomente

Henryk Sienkiewicz, Tra dezerto kaj praarbaro, (Rozdział XXIV), tłum. Mieczysław Sygnarski, GEO 2015.


fortuzo

fortuzoj (nominative plural)
fortuzon (accusative singular)
fortuzojn (accusative plural)

„Rewolucja Surrealistyczna” – kwartalnik surrealistów wydawany w latach 1924-1929 w Paryżu.

Post fortuzo mi devas nur longe ripozi

Po wysiłku muszę tylko długo odpoczywać.

En moka scienca fasono La Superrealista Revolucio esploris temojn rilatintajn al la pli mallumaj flankoj de la homa psiko kun artikoloj kiuj fokusis sur fortuzo, morto kaj sinmortigo

W kpiącym naukowym kształcie „Rewolucja Surrealistyczna” zgłębiała zagadnienia związane z ciemniejszymi stronami ludzkiej psychiki w artykułach, które skupiły się na wysiłku, śmierci i samobójstwie.

Hasło „La Révolution surréaliste” w: Esperanta Vikipedio.


dungiteco

La ĝenerala teorio de dungiteco, interezo kaj mono

procentu i pieniądza (tytuł dzieła Johna Keynesa)

dungitecoj (nominative plural)
dungitecon (accusative singular)
dungitecojn (accusative plural)

Io simila jam okazis al li en antaŭa dungiteco

Coś podobnego już wydarzyło mu się w poprzednim zatrudnieniu.

Johán Valano (Claude Piron), Ĉu li bremsis sufiĉe? wyd. GEO 2015.

zatrudnienie (liczba miejsc pracy lub zatrudnionych)

Libereco de komerco ne estas dogmo. Ĝi estas rimedo kiu praviĝas en la mezuro laŭ kiu ĝi kontribuas al la kresko kaj al pli bona dungiteco, ne kiam ĝia efiko estas disvastigi unu post la alia aŭ ĉiujn kune inflacion, deflacion kaj senlaborecon

Wolność handlu nie jest dogmatem. Jest ona środkiem który sprawdza się w wymiarze jak przyczynia się do wzrostu i do lepszego zatrudnienia, a nie, kiedy jej rezultatem jest rozpowszechnianie, jednej po drugiej lub wszystkich razem, inflacji, deflacji i bezrobocia.

Serge Halimi, Kiam la maldekstro rezignis nome de Eŭropo, Le Monde diplomatique en Esperanto, lipiec 2005.

Dungiteco kreskis, sed oni povus tute egale, kaj ĝuste, diri ke senlaboreco malkreskis.

Zatrudnienie wzrosło, lecz można by w zupełności i właściwie powiedzieć, że bezrobocie zmalało.


plendungiteco

plendungitecoj (nominative plural)
plendungitecon (accusative singular)
plendungitecojn (accusative plural)

En mondo kie plendungiteco ne plu estas sekurigita valoro, la kvazaŭ egaldimensia identigo inter instruiteco kaj profesio povanta konduki al salajrata laboro fariĝis vera obsedo

W świecie gdzie pełne zatrudnienie nie jest już gwarantowaną wartością, niemal pełnowymiarowa zgodność między wyszkoleniem i zawodem mogąca prowadzić do płatnej pracy stała się prawdziwą obsesją.

Jean Winand, Universitato kaj "demokratio de la kredemuloj" – tłum. Christian Lavarenne, Unesko-Kuriero nr 1 z 2018.

Li kvalifikas „fabelo” la plendungitecon “de la tridek gloraj jaroj”, al kiu oni devus strebi reatingi : “Ni neniam forgesu, ke la tiel nomata plendungiteco de la 1960-aj jaroj estis tiu de viroj”

Określa pełne zatrudnienie “bajką trzydziestu chwalebnych lat”, do którego należało by starać się powrócić: „Nigdy nie zapominajmy, że tak zwane pełne zatrudnienie w latach od 1960 dotyczyło mężczyzn”.

Mona Chollet, Imagi garantiatan enspezon por ĉiuj, tłum. Jeanne-Marie Cash, Le Monde diplomatique en Esperanto, maj 2013.


subdungiteco

subdungitecoj (nominative plural)
subdungitecon (accusative singular)
subdungitecojn (accusative plural)

Socialaj reformoj, kiuj koncernis unuavice la amasan senlaborecon kaj subdungitecon, dum longa tempo kaj en multaj landoj, fariĝis ankaŭ kategorioj de polityka kaj administra agado

Reformy społeczne, które dotyczyły głównie masowego bezrobocia i niepełnego zatrudnienia, przez długi czas i w wielu krajach, stały się także kategoriami działalności politycznej i administracyjnej.


senlaboreco

senlaborecoj (no-plural potential rare nominative plural virtual)
senlaborecon (no-plural accusative singular)
senlaborecojn (no-plural potential rare accusative plural virtual)

zob. sendungado

Ĝi estis ankaŭ puriĝejo, tra kiu pasadis homaj animoj, enirante el ĝi en la ĉielon de akirita laboro, aŭ en la inferon de kontraŭvola senlaboreco

Był to także czyściec, przez który przechodziły dusze ludzkie, wstępując z niego w niebo zdobytej pracy lub w piekło przymusowego bezrobocia.

Sed laborsekureco! Ĉu vi imagas? Neniam riski senlaborecon!

Ale bezpieczeństwo pracy! Czy wyobrażasz sobie? Nigdy nie ryzykować bezrobocia!

Johán Valano, (Claude Piron), Ĉu ni kunvenis vane? - wyd. GEO, 2015.


obsedo

obsedoj (nominative plural)
obsedon (accusative singular)
obsedojn (accusative plural)

Ŝia obsedo pri viroj, ŝiaj ŝablonaj diroj pri la vira sekso impresis malnature

Jej obsesja do mężczyzn, jej szablonowe wypowiedzi o płci męskiej wywarły wrażenia sprzecznie z naturą.

Johán Valano, (Claude Piron), Ĉu li bremsis sufiĉe? wyd. GEO, 2015.

Kaj kiom obstina ŝi montriĝis en siaj obsedoj!

I jak uparta pokazała się w swoich obsesjach!

Sara Larbar, Karuseloj, São Paulo, SP, Brazilio, Lilia Ledon da Silva, 2015.


obsedi

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-obsedi.wav

opętać, obsedować, natrętnie narzucać się

Tiel do, kun la celo konfuzi kaj trompi min, li diris al mi, ke, por ke la belulino tiel forte lin sorĉanta ne plu obsedu lin, la plej bona rimedo konsistus en tio, foresti kelkajn monatojn

Tak więc, w celu żeby zmylić i oszukać mnie, powiedział mi, że aby ślicznotka tak mocno go czarująca nie opętała go dalej, najlepszy sposób polegałby na tym, by być nieobecnym przez kilka miesięcy.

Miguel de Cervantes Saavedra, La inĝenia hidalgo don Quijote de La Mancha, tłum. Fernando de Diego, wydanie drugie Hiszpańskiej Esperanckiej Federacji, 2016.

Krok demandis, ĉu ili havas vinon aŭ bonan bieron por interŝanĝo kontraŭ lardo kaj sekita fiŝo; kaj samtempe li provis proksimiĝi al ili, ĉar lin obsedis severa tento riski atakon kontraŭ ili kaj per tio tuj ricevi bonan profiton

zapytał, czy mają wino lub dobre piwo do wymiany za słoninę i suszoną rybę; a jednocześnie starał się zbliżyć do nich, gdyż opętała go sroga pokusa aby ryzykować atak przeciwko nim i przez to natychmiast uzyskać dobrą korzyść.

Frans. G. Bengtsson, Orm la Ruĝa, tłum. Bertil Nilsson, str. 31, INKO 2000.


obseda

Obseda reklamo alkutimigis usonanojn trinki sukojn inter matena kaj taga manĝoj

Natarczywa reklama przyzwyczaiła Amerykanów pić soki między posiłkami, porannym i dziennym.

Ilja Ilf, Evgenij Petrov, Unuetaĝa Usono, tłum Vladimir OKC, 1937.

Ŝajnas, ke li sentis sin nenormala pro la mokoj de la medio, vizitis psikiatron, kiu diagnozis lian intereson pri esperanto kiel obsedan malsanon

Wydaje się, że poczuł się nienormalny z powodu szyderstw otoczenia, odwiedził psychiatrę, który rozpoznał jego zainteresowanie esperantem jako obsesyjną chorobę.


obsede

La ekzemploj, kiujn li uzas, la simboloj, per kiuj li esprimas bilde sian penson, la metaforoj, ĉio ĉi turniĝas ĉirkaŭ unu temo obsede: fajro

Przykłady których używa, symbole którymi wyraża obrazowo swoje myśli, przenośnie, wszystko to obraca się obsesyjnie koło jednego tematu: ogień.

Johán Valano (Claude Piron),Ĉu vi kuiras ĉine? wyd. GEO 2015.

De tiam la kolektaĵo riĉiĝis obsede, kiel ĉiaj kolektaĵoj

Od wtedy kolekcja wzbogaciła się obsesyjnie, jak wszystkie kolekcje.

Ticio Escobar, En Paragvajo, la fantomoj de Stroessner, Le monde diplomatique en Esperanto, listopad 2013.


reformo

reformoj (nominative plural)
reformon (accusative singular)
reformojn (accusative plural)

Kial februaro estas la plej mallonga monato? Ĉar, antaŭ la kalendara reformo fare de Julio Cezaro, la jaro komenciĝis la 1-an de marto

Dlaczego luty jest najkrótszym miesiącem? Ponieważ przed reformą kalendarzową Juliusza Cezara, rok zaczynał się pierwszego marca.

Walter Klag, Alia kalendaro eblas, Monato, kwiecień 2015.

Kio estas la kialo de ĉi tiu mizero? Kiam oni post la disfalo de Sovet-Unio enkondukis ekonomiajn reformojn, la kosto de la rimedoj, necesaj por agrikultura produktado, altiĝis 21-oble pli multe ol la prezo de la agrikulturaj produktoj mem

Co jest przyczyną tej biedy? Kiedy po rozpadzie Związku Radzieckiego wprowadzono reformy ekonomiczne, koszt środków potrzebnych do produkcji rolniczej wzrósł 21-krotnie więcej niż cena samych produktów rolniczych.

Aleksej Serdjuk, Voroneĵa Ŝtata Agrikultura Universitato, Ekonomia “diskriminacio”, Kontakto nr 201 (2004;3).


reformado

reformadoj (nominative plural)
reformadon (accusative singular)
reformadojn (accusative plural)

La esperantistoj baldaŭ konvinkiĝis, ke veni al ia komuna, ĉiujn kontentiganta kaj silentiganta interkonsento pri la esenco de la reformoj estas tute ne eble, kaj la ekstera mondo, kiun la reformemuloj celis, restis absolute indiferenta koncerne tion, ĉu tiu aŭ alia detalo havas en nia lingvo tian formon aŭ alian; oni baldaŭ konvinkiĝis, ke per reformado ni nur perdos ĉion ĝis nun akiritan kaj gajnos absolute nenion

Esperantyści wkrótce przekonali się, że przyjść do jakiegoś wspólnego, wszystkich zadowalającego i wyciszającego porozumienia o treści reform zupełnie nie jest możliwe, a zewnętrzny świat, ku któremu reformatorzy zmierzali, pozostał całkowicie obojętnym odnośnie tego, czy ten lub inny szczegół ma w naszym języku taką lub inną formę; niebawem przekonano się, że reformowaniem tylko stracimy wszystko do teraz uzyskane i absolutnie nic nie osiągniemy.

Ludwik Zamenhof, Parolado de Zamenhof en la kvara universala kongreso (1908)


reformatoro

reformatoroj (nominative plural)
reformatoron (accusative singular)
reformatorojn (accusative plural)

Plua skismo en Okcidento okazis en la paso de la 16-a jarcento, kiam establiĝis protestantismaj eklezioj pro agado de reformatoroj: Martin Luther, Zvinglo, Kalvino kaj pluaj

Dalsza schizma na Zachodzie miała miejsce w czasie XVI wieku, kiedy zakładano kościoły protestanckie za działalności reformatorów: Martina Lutra, Zwingliego, Kalwina i innych.

Hasło „Historio_de_kristanismo” w: Esperanta Vikipedio.

Strasburgo en mezepoko estis centro de reformacio, tie loĝis alzaca reformatoro Martin Bucer

Strasburg w średniowieczu był centrum reformacji, mieszkał tam alzacki reformator Martin Butzer.

Oldřich Arnošt Fischer kaj Gabriella Stier, Wykład dla Esperanckiego Klubu w Brnie, 9 września 2015; materiały 21 Ekumenicznego Esperanckiego Kongresu w Strasburgu.


reformismo

reformismoj (no-plural potential rare nominative plural virtual)
reformismon (no-plural accusative singular)
reformismojn (no-plural potential rare accusative plural virtual)

Reformismo estas la supozo ke laŭpaŝaj ŝanĝoj tra kaj ene de ekzistantaj institucioj oni povus finfine ŝanĝi la fundamentan ekonomian sistemon kaj politikajn strukturojn de socio

Reformizm jest założeniem, że stopniowe zmiany za pośrednictwem i wewnątrz istniejących instytucji mogłyby w końcu zmienić podstawowy system gospodarczy i struktury polityczne społeczeństwa.

>Hasło „Reformismo” w: Esperanta Vikipedio.

Allende ne provis krei novan reformismon nek socialdemokratan vojon

nie próbował tworzyć nowego reformizmu ani socjaldemokratycznej drogi.

Tomas Moulián, La rompita revo de Salvador Allende, Le Monde Diplomatique en Esperanto, wrzesień 2003.


Esperanto-Tago

Esperanto-Tagoj (nominative plural)
Esperanto-Tagon (accusative singular)
Esperanto-Tagojn (accusative plural)

26-a de Julio - Esperanto-Tago, tago de lingva justeco. Kial la Esperanto-Tago? La 26-an de Julio 1887 aperis la unua libro pri la internacia lingvo Esperanto. Ni proponas al la mondo festi la 26-an de Julio kiel tagon de lingva justeco kaj sekve de justaj interrilatoj de kulturoj, popoloj, etnoj

lipca - Dzień esperanta, dzień językowej sprawiedliwości. Dlaczego Dzień esperanta? 26 lipca 1887 roku została opublikowana pierwsza książka o międzynarodowym języku esperanto. Proponujemy światu przyjąć i świętować 26 lipca jako dzień sprawiedliwej komunikacji a co za tym idzie sprawiedliwych relacji między kulturami, narodami i grupami etnicznymi.

UEA, Klariga teksto pri la Esperanto-tago, 2015, pełny tekst: https://uea.org/vikio/Kial_la_Esperanto-tago


reformisto

reformistoj (nominative plural)
reformiston (accusative singular)
reformistojn (accusative plural)

Sed baldaŭ montriĝis, ke tio, kio en la teorio ŝajnis bona, en la praktiko nenion taŭgis, kaj ĉiuj reformistoj kaj malkontentuloj ekkriis, ke la proponitaj reformoj nur malbonigus la lingvon

Lecz wkrótce okazało się, że to co w teorii wydawało się dobre, w praktyce do niczego nie nadawało się i wszyscy reformatorzy i malkontenci zakrzyczeli, że proponowane reformy pogorszyły by tylko język (ponieważ każdemu podoba się tylko to co zaproponował).

Letero de Zamenhof al J. M. Dow (21-a de februaro 1907)

ĉar al ĉiu plaĉis nur tio, kion li proponis

Reformistoj realigas novaĵojn kiam ili efektivigas reformojn

Reformatorzy osiągają nowe rzeczy, kiedy przeprowadzają reformy.

Kiel reformisto, Roosevelt provas integri la enmigrintojn kaj civilizi la novan kapitalismon

Jako reformista, Roosevelt próbuje zintegrować imigrantów i ucywilizować nowy kapitalizm.

Norman Birnbaum, Ĉe la radikoj de la usona naciismo, Le Monde diplomatique en Esperanto, październik 2002.


diversforma

Virga pureco kaj refreŝiga aromo estis en la delikataj folioj; klare kaj vigle fluis la riveroj kaj torentoj inter la velure-verdaj junkoj kaj super la diversformaj ŝtonoj

Dziewicza czystość i orzeźwiający zapach były w delikatnych liściach; przejrzyście i żwawo płynęły rzeki i strumienie między aksamitno-zielone sitowia i ponad różnokształtnymi kamieniami.

Hans Christian Andersen, Fabeloj, (Historio de la jaro), tłum. L. Zamenhof, GEO, 2015.

La homaro fariĝis pli riĉa per unu nova grava akiro kaj eltiras el ĝi la plej vastan kaj diversforman utilon

Ludzkość stała się bogatsza przez jedno nowe, ważne osiągnięcie i wydobywa z niego najszersze i różnorodne korzyści.

L. Zamenhof, Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia, wyd. Universala Esperanto-Asocio Roterdamo, Nederlando, 1968.


diversformigi

La arto posedas diversajn gradojn, ĝian konadon la homoj akiras por diversaj celoj. Eĉ sufiĉe malalta grado de artista klereco sufiĉas, por liveri al la ĝin posedanta homo certan sumon da agrablaĵoj, per kiu li beligas kaj diversformigas la momentojn de la vivo al si kaj al la ĉirkaŭantoj

Sztuka posiada różne stopnie, znajomość jej ludzie nabywają dla różnych celów. Dość niski nawet stopień artystycznego wykształcenia dostatecznym jest, aby dostarczyć posiadającemu go człowiekowi pewną sumę przyjemności, którą upiększa, urozmaica on chwile życia sobie i otaczającym.

Eliza Orzeszkowa, Marta, tłum. L. Zamenhof, Eldonita de GEO, 2015.


ne sanktuloj potojn faras

nie święci garnki lepią nie święci garnki robią


ne ekzistas fumo sen fajro

nie ma dymu bez ognia, nie istnieje dym bez ognia


pagas ne riĉulo, pagas kulpulo

nie płaci bogaty, a płaci winowaty, płaci nie bogaty, płaci winny


bonigi

poprawić, ulepszyć, polepszyć, (czynić dobrym)

La lango de saĝuloj bonigas la instruon; • Sed la buŝo de malsaĝuloj elparolas sensencaĵon

Język mędrców ulepsza naukę; lecz usta głupców wymawiają nonsensy.

La Malnova Testamento, La sentencoj de Salomono 15/2, z hebrajskiego tłum. L. Zamenhof, Wydawnictwo GEO 2016.

Ŝi volis iom distri la Grafon sinjoron, • Per diskuto bonigi lian senhumoron

Chciała trochę zabawić pana Hrabiego, dyskusją polepszyć jego zły humor.

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986, (Księga V, str. 133).


barbo potenca, sed kapo sensenca

broda mądrości nie doda, broda mędrcem nie czyni, broda potężna, ale głowa bzdurna


boniĝi

Mi nun ne plu devas laboradi por nutraĵo aŭ por vivtenado; ĉio, kion mi devas fari, jene: instrui miajn filojn kiel saĝiĝi kaj boniĝi, kaj mem vivi komforte kaj observi kiel mia riĉaĵo pligrandiĝas tagon post tago

Teraz nie muszę dalej pracować dla pożywienia czy dla utrzymania; wszystko co muszę robić, oto: uczyć moich synów jak zmądrzeć i stać się dobrym, a samemu żyć wygodnie i obserwować jak mój majątek zwiększa się dzień po dniu.

Daniel Defo, Robinsono Kruso lia vivo kaj strangaj, mirindegaj aventuroj, tłum. A. Krafft, wyd. Henry Altemus Company Philadelphia 1908.

Ĉu modo nin ŝanĝis ankaŭe, • Ĉu junuloj boniĝis; sed laŭ mi, konstante • Skandaloj malpliiĝas

Czy moda zmieniła nas również, czy młodzieńcy poprawili się, lecz według mnie skandali wciąż ubywa.

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986, (Księga I, str. 15).


ne en unu tago elkreskis Kartago

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Lepticed7-ne en unu tago elkreskis Kartago.wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-NMaia-ne en unu tago elkreskis Kartago.wav

nie od razu Kraków zbudowano, nie w jeden dzień wyrosła Kartagina


ne por lupo estas supo

nie dla psa kiełbasa, nie dla wilka jest zupa


ne ĉiu ĝibulo estas sanktulo

nie ten święty, co zgięty, nie każdy garbaty jest świętym


plena estas la infero de promesitaj aferoj

dobrymi chęciami jest piekło wybrukowane, pełne jest piekło obiecanych spraw


plibonigi

polepszyć, poprawić, ulepszyć, doskonalić, usprawnić (czynić lepszym)

Esperon plibonigi vian sorton per laboro vi povas havi nur malgrandan kaj tre necertan

Nadzieję by polepszyć twój los przez pracę możesz mieć tylko niewielką i wielce niepewną.

Mi volas plibonigi la sorton de la egipta popolo

Bolesław Prus, La faraono, tłum. Kazimierz Bein, Kabe, Księga III, Rozdział VI, wyd. GEO 2015.


flugado

flugadoj (nominative plural)
flugadon (accusative singular)
flugadojn (accusative plural)

Multaj homoj revis pri flugado, sed oni nur post jarcentoj elpensis rimedon kaj povis per sciencaj mekanismoj kontraŭstari nian pezecon. Nu, inter voli kaj povi ekzistas la sama diferenco kiel inter flugrevo kaj aviado

Wiele ludzi marzyło o lataniu, lecz dopiero po wiekach wymyślono sposób i można naukowymi mechanizmami przeciwstawić się naszej ciężkości. Otóż, między chcieć a móc istnieje taka sama różnica jak między marzeniem o lataniu a lotnictwem.

Charles Baudouin, La Arto de Memdisciplino: Psikagogio, wyd. Rudolf Mosse, Berlin, 1926.

La flugado estas belega arto, kaj feliĉa estas tiu, kiu posedas ĝin de sia naskiĝo!

Fruwanie jest cudowną sztuką, i szczęśliwym jest ten, kto posiada ją od swego urodzenia.

Hans Christian Andersen, Fabeloj, Galoŝoj de feliĉo, tłum. L. Zamenhof, GEO, 2015.


plibonigo

plibonigoj (nominative plural)
plibonigon (accusative singular)
plibonigojn (accusative plural)

poprawa, ulepszenie, polepszenie, usprawnienie

La Unio sin dediĉas al la daŭriga evoluo en Eŭropo, kio baziĝas sur ekvilibra ekonomia kresko, sur la stabileco de la prezoj, kaj sur sociala merkata ekonomio kun alta konkurenca kapablo, kiu celas al plena dungiteco kaj socia progreso, kaj al altnivela protekto kaj plibonigo de la kvalito de la vivmedio

Unia poświęca się trwałemu rozwojowi w Europie, który opiera się na zrównoważonym ekonomicznym wzroście, na stabilności cen i na społecznej gospodarce rynkowej z wysoką zdolnością konkurencyjną, która zmierza do pełnego zatrudnienia i postępu społecznego oraz do wysokiego poziomu ochrony i poprawy jakości środowiska naturalnego.

Eŭropa Konstitucio, unua parto - Artikolo I-3.3, tekst na stronie: eo.wikisource.org

Ĉia kontribuo por plibonigo de la konstruaĵo estas bonvena

Każdy wkład w ulepszenie budynku mile jest widziany.


pezeco

pezecoj (nominative plural)
pezecon (accusative singular)
pezecojn (accusative plural)

Multaj homoj revis pri flugado, sed oni nur post jarcentoj elpensis rimedon kaj povis per sciencaj mekanismoj kontraŭstari nian pezecon

Wiele ludzi marzyło o lataniu, lecz dopiero po wiekach wymyślono sposób i można naukowymi mechanizmami przeciwstawić się naszej ciężkości.

Paperpezo - relativa pezeco de papero kutime mezurata per gramoj en kvadrata metro

Gramatura – względna ciężkość papieru zwykle mierzona w gramach na metr kwadratowy.

Terminareto de presado; tekst dostępny na stronie: https://eo.wikibooks.org/wiki/Terminareto_de_presado#p


el multaj milonoj fariĝas milionoj

ɛl‿ˈmultaj miˈlonoj faˈriʤ̑as miliʔˈonoj

grosz oszczędzony może uróść w miliony; grosz do grosza, a będzie kokosza; z wielu części tysięcznych powstają miliony


peze

Pro la edzo, ― mallaŭte respondis Marta, kaj ŝiaj palpebroj denove malleviĝis malrapide kaj peze

Dla męża – cicho odpowiedziała Marta, i powieki jej ponownie opadły powoli i ciężko.

Eliza Orzeszkowa, Marta, tłum. L. Zamenhof, wyd. GEO, 2015.

Kaj ŝiaj pulsoj batis peze en la tempioj kaj manoj

A jej tętna biły ciężko w skroniach i rękach.

Henryk Sienkiewicz, Quo vadis?, Część I, Rozdział VII, tłum. Lidia Zamenhof, wyd. GEO – 2015.


pezaĵo

pezaĵoj (nominative plural)
pezaĵon (accusative singular)
pezaĵojn (accusative plural)

ciężar, masa, obciążnik, ciężki przedmiot

Tia forto, kiam enfermita, kapablas levi grandegajn pezaĵojn de la surfaco de la tero

Taka siła, kiedy jest zamknięta, potrafi podnieść ogromne masy powierzchni ziemi.

Edgar Rice Burroughs, Princino de Marso, tłum. K. R. C. Sturmer, wyd. GEO 2015.

Pezaĵon de palpebroj li ĉiam pli sentas

Ciężar powiek on zawsze bardziej odczuwa.

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986, (Księga V, str. 150).


senpezeco

senpezecoj (nominative plural)
senpezecon (accusative singular)
senpezecojn (accusative plural)

Ili ne bezonos rigardi en vitrajn fenestrojn de sia kajuto, por ke decidi, ĉu ili movas: senpera sento de senpezeco tuj montros al ili, ke ili jam ĉesis esti kaptitoj de la Tero kaj fariĝis loĝantoj de la nia miniatura planedo, ne havanta pezforton

Nie będą potrzebowali patrzeć w szklane okna swojej kabiny, aby ustalić czy się poruszają; bezpośrednie poczucie nieważkości natychmiast pokaże im, że już przestali być więźniami Ziemi i stali się mieszkańcami naszej miniaturowej planety, nie mającej grawitacji.

J.I. Perelman, Interplanedaj Vojaĝoj, Petrogrado, 1915.

Ni fiksis ununuran kazon, kiam la malagrablaj sentoj, ligitaj kun la senpezeco, daŭris por la kosmonaŭto 10 tagojn

Ustaliliśmy jedyny przypadek, kiedy nieprzyjemne uczucia, związane z nieważkością trwały u kosmonauty 10 dni.

O.G. Gazenko, Vento de kosmaj vagadoj, tłum. artykułu z pisma Nauka i Życie nr 7 z 2001 roku.


kiu kaĉon kuiris, tiu ĝin manĝu

ˈkiʔu ˈkaʧ̑on kuˈʔiris, ˈtiʔu ʤ̑in‿ˈmanʤ̑u

nawarzyłeś piwa, to musisz je teraz wypić; kto kaszę ugotował, ten niech ją zje


grio

grioj (nominative plural)
grion (accusative singular)
griojn (accusative plural)

kasza (ziarna zbożowe oczyszczone i łuszczone)


malpeze

Unu fojon li malpeze premis siajn lipojn sur ŝian frunton, kaj ŝi ne retiriĝis, sed fermis al si la okulojn kaj suspiris

Pewnego razu lekko przycisnął swoje wargi do jej czoła, a ona nie cofnęła się, ale zamknęła sobie oczy i westchnęła.

Edgar Rice Burroughs, Tarzan de la Simioj, tłum. Donald J. Harlow, wyd.GEO 2015.

Longa blanka tuko malstreĉe kaj malpeze kovris ŝiajn belajn membrojn; ŝia blanka kolo kaj ŝia brusto estis kovritaj per granda ĉenaĵo de malnovaj kaj novaj moneroj, kiuj formis veran grandan kolumon

Długa biała chusta luźno i lekko zakryła jej piękne ręce; jej biała szyja i jej pierś okryte były dużym łańcuchem ze starych i nowych monet, które utworzyły oryginalny wielki kołnierz.

Hans Christian Andersen, Fabeloj; Ligo de amikeco, tłum. L. Zamenhof, GEO, 2015.


kion Parizo aplaŭdas, Berlino mallaŭdas

ˈkiʔon paˈrizo apˈlawdas, bɛrˈlino malˈlawdas

kion parizo aplau̯das, berlino mallau̯das


artefarita intelekto

artefaritaj intelektoj (nominative plural)
artefaritan intelekton (accusative singular)
artefaritajn intelektojn (accusative plural)

Artefarita Intelekto (AI) kiel scienca disciplino oficiale naskiĝis en 1956. Ekde tiam la termino "artefarita intelekto“, kiun eble oni ekutiligis komence pro ties impresa valoro, fariĝis tiom populara, ke hodiaŭ ĉiu jam aŭdis pri ĝi

Sztuczna Inteligencja (AI) jako dyscyplina naukowa oficjalnie powstała w 1956. Od wtedy termin „sztuczna inteligencja”, który początkowo zastosowano może z powodu jego wrażeniowej wartości, stał się tak popularny, że dzisiaj każdy już słyszał o nim.

Jean-Gabriel Ganascia, Artefarita Intelekto: inter mito kaj realo, tłum. Norberto Saletti, Unesko-Kuriero, nr 3, lipiec-wrzesień 2018.

Dum la lastaj jaroj, grandiozaj estis la progresoj pri artefarita intelekto (AI), ebligintaj inventaĵojn, kiujn oni antaŭe taksus nepenseblaj

W ciągu ostatnich lat wspaniałe były postępy w sztucznej inteligencji (AI), umożliwiające wynalazki, które wcześniej oceniano by jako nie do pomyślenia.

Por etiko pri esplorado pri artefarita intelekto (AI) - Unesko-Kuriero, nr 3, lipiec-wrzesień 2018, ISSN 2521-7356.


nudpieda

Li iris nudpieda, havis cindron sur la kapo kaj estis kovrita per dika ĉifona tuko, sub kiu oni ne povis vidi lian vizaĝon

Szedł bosy, miał popiół na głowie i był przykryty grubą szmacianą chustą, spod której nie można było zobaczyć jego twarzy.

Bolesław Prus, La faraono, tłum. Kazimierz Bein, Kabe, Księga II, Rozdział I, wyd. GEO 2015.

Mi eliras koridoren nudpieda, kalsone vestita, kaj silente fermas post mi la ŝovpordon de la kupeo, kie plu dormas mia familio

Wychodzę na korytarz bosy, ubrany w kalesony i cicho zamykam za sobą rozsuwane drzwi przedziału, gdzie nadal śpi moja rodzina.

Sten Johansson, Nokta halto, 3:a premio en la branĉo Prozo de la Belartaj Konkursoj de UEA 1996, tekst dostępny na stronie: http://esperanto.net/literaturo/tekstoj/johansson/nokt.html.


nudpiede

Kiu semas dornojn, tiu ne marŝu nudpiede

Kto sieje ciernie, ten nie maszeruje boso.

Kimraj Proverboj, The Esperanto Monthly, London. Vol. VII, n-ro 76, aprilo 1919.

Mia plej amata loko estis glata, larĝa ŝtono, kiu leviĝis, blanka kaj malseka, meze de la rivereto, kaj kiu esti atingebla post vagado tra la akvo, kaj tion mi faris nudpiede

Moim najukochańszym miejscem był gładki, szeroki kamień, który wznosił się biały i mokry na środku rzeczki i który był dostępny po wędrówce przez wodę, a to robiłam boso.

Charlotte Bronte, Jane Eyre, Część I, str. 107, tłum. H. J. Bulthuis, INKO 2001.


ŝovpordo

ŝovpordoj (nominative plural)
ŝovpordon (accusative singular)
ŝovpordojn (accusative plural)

Malferma ŝovpordo kondukas malsupren en ĝardena ĉambro kun fenestroj kaj vitra pordo en la fono

Otwarte drzwi przesuwne prowadzą w dół do ogrodowego pokoju z oknami i szklanymi drzwiami w tle.

Henrik Ibsen, John Gabriel Borkman, tłum. Odd Tangerud, ISBN 82-91707-59-6.


mizero instruas

zobacz też: Indeks:Esperanto - Związki frazeologiczne


mugo

mugoj (nominative plural)
mugon (accusative singular)
mugojn (accusative plural)

zob. monta pino, pumilio, hoka pino

Pinus mugo Turra, kosodrzewina, sosna górska


kuraca

leczniczy, kuracyjny, zdrowotny, zdrojowy

En malsanulejo, krom malsanuloj troviĝas ampleksa alia personaro: kuraca, flega, laboratoria, administra, farmacia, ktp.

W szpitalu, oprócz chorych znajduje się wielki inny personel: leczniczy, pielęgniarski, laboratoryjny, administracyjny, farmaceutyczny itd.

Claude Piron, La bona lingvo, GEO, 2015.

Preskaŭ sammomente feliĉiga, kuraca varmo disvastiĝis tra lia tuta korpo

Niemal równocześnie przynoszące szczęście, lecznicze ciepło rozprzestrzeniało się przez całe jego ciało.

George Orwell tłum. Donald Broadribb, Mil naŭcent okdek kvar, 2001.


ceramiko

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-ceramiko.wav

ceramikoj (nominative plural)
ceramikon (accusative singular)
ceramikojn (accusative plural)


limonado

limonadoj (nominative plural)
limonadon (accusative singular)
limonadojn (accusative plural)


kodo

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-kodo.wav

kodoj (nominative plural)
kodon (accusative singular)
kodojn (accusative plural)

nie mylić z: kodekso → kodeks (księga / manuskrypt)


kurace

Ekzistas mil manieroj hipnotigi iun kaj uzi la hipnotan staton kurace, kaj mi min demandis, kiel li procedos

Istnieje tysiąc sposobów by zahipnotyzować kogoś i stosować stan hipnotyczny leczniczo, a ja zapytałem się, jak będzie postępował.

Johán Valano, (Claude Piron), Tien, str. 35, wyd. GEO 2015.


kuracista

Diru al mi, sankta patro, kio estas la kuracista arto kaj sur kio estas bazitaj ĝiaj rimedoj?

Powiedz mi, święty ojcze: co to jest sztuka lekarska i na czym oparte są jej sposoby?

La diplomon kuracistan Ludoviko Zamenhof ricevis jam du jarojn antaŭ tio; sed inter 1885 kaj 1887 li vane serĉis tujan vivrimedon

Dyplom lekarski Ludwik Zamenhof otrzymał już dwa lata wcześniej; lecz między 1885 i 1887 daremnie szukał bezpośredniego sposobu życia.

Edmond Privat, Vivo de Zamenhof, rozdział V, str. 38, wyd. INKO 2001.


rasismo

rasismoj (nominative plural)
rasismon (accusative singular)
rasismojn (accusative plural)

Oni akuzis lin pri rasismo, ekspluata kaj supereca sinteno al malgranda fremda popolo, ktp.

Oskarżono go o rasizm, wyzyskowe i wyższościowe przywiązanie do małego obcego ludu.

Claude Piron Ĉu li bremsis sufiĉe?, 1978

Li volas lukti kontraŭ la rasismo.


kuracila

Kaj lia nazo preferus senti ion alian ol tiun kuracilan odoron

A jego nos wolałby czuć coś innego niż ten lekowy zapach.

Johán Valano (Claude Piron), Ili kaptis Elzan!, wyd. GEO 2015.


sammomente

równocześnie, jednocześnie, w tej samej chwili

George Orwell - Mil naŭcent okdek kvar – tłum. Donald Broadribb – Lipiec 2001.

Li trovis ŝin tiel bela, ke li sammomente enamiĝis en ŝin

Znalazł ją tak piękną, że zakochał się w niej w tej samej chwili.

Hans Christian Andersen, Fabeloj, (Vojkamarado), tłum. L. Zamenhof, GEO, 2015.


disigilo

disigiloj (nominative plural)
disigilon (accusative singular)
disigilojn (accusative plural)

Komo servas kiel disigilo de silaboj


kuraco

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-kuraco.wav

mineralakva kuraco

kuracja wodą mineralną (tzw. kuracja pitna)

kuracoj (nominative plural)
kuracon (accusative singular)
kuracojn (accusative plural)

Kiam pli kaj pli graviĝis ŝia malsano, iu el miaj konatoj diris al mi, ke en Kantono estas hospitalo kompetenta en kuraco de tiuspeca haŭtkancero

Kiedy coraz bardziej wzmagała się jej choroba, ktoś z moich znajomych powiedział mi, że w Kantonie jest szpital kompetentny w leczeniu tego rodzaju raka skóry.

Lin Sheng, Forpasis mia karulino, Monato, marzec, 2006.

Elekto de kuraco ne povas esti preciza sen kompreno de heredeca strukturo kaj de kondiĉoj, en kiuj vivis la prauloj

Wybór kuracji nie może być dokładny bez zrozumienia dziedzicznej struktury i warunków, w jakich żyli przodkowie.

Ivan Efremov, La nebulozo de Andromedo, str. 174, tłum. Jurij Finkel, wyd. GEO 2015.


kuracistino

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-kuracistino.wav

kuracistinoj (nominative plural)
kuracistinon (accusative singular)
kuracistinojn (accusative plural)

Virino, kiu kuracas, estas kuracistino; edzino de kuracisto estas kuracistedzino

Kobieta, która leczy jest lekarką; żona lekarza jest doktorową.

L. Zamenhof, Fundamento de esperanto, Ekzercaro, § 36, wyd. GEO 2016.

Patrina moŝto, mi estos kuracistino, kaj tiel kvietigos homajn suferojn

Mościa matko, będę lekarką i w ten sposób złagodzę ludzkie cierpienia.

Louis Beaucaire, Kruko kaj Baniko en Bervalo, str. 66, INKO 2000.


kastelestrido

kastelestridoj (nominative plural)
kastelestridon (accusative singular)
kastelestridojn (accusative plural)


dormeto

dormetoj (nominative plural)
dormeton (accusative singular)
dormetojn (accusative plural)


ŝipflago

ŝipflagoj (nominative plural)
ŝipflagon (accusative singular)
ŝipflagojn (accusative plural)


kastelestridino

kastelestridinoj (nominative plural)
kastelestridinon (accusative singular)
kastelestridinojn (accusative plural)


fruktoĝardeno

fruktoĝardenoj (nominative plural)
fruktoĝardenon (accusative singular)
fruktoĝardenojn (accusative plural)


lernejestro

lernejestroj (nominative plural)
lernejestron (accusative singular)
lernejestrojn (accusative plural)


reĝedzino

reĝedzinoj (nominative plural)
reĝedzinon (accusative singular)
reĝedzinojn (accusative plural)


komandanto

komandantoj (nominative plural)
komandanton (accusative singular)
komandantojn (accusative plural)


kastelestro

kastelestroj (nominative plural)
kastelestron (accusative singular)
kastelestrojn (accusative plural)


kantaro

kantaroj (nominative plural)
kantaron (accusative singular)
kantarojn (accusative plural)


gadmeso

gadmesoj (nominative plural)
gadmeson (accusative singular)
gadmesojn (accusative plural)


fruktarbejo

fruktarbejoj (nominative plural)
fruktarbejon (accusative singular)
fruktarbejojn (accusative plural)


parlamentano

parlamentanoj (nominative plural)
parlamentanon (accusative singular)
parlamentanojn (accusative plural)


deputitaro

deputitaroj (nominative plural)
deputitaron (accusative singular)
deputitarojn (accusative plural)


deputitejo

deputitejoj (nominative plural)
deputitejon (accusative singular)
deputitejojn (accusative plural)


deputito

deputitoj (nominative plural)
deputiton (accusative singular)
deputitojn (accusative plural)


kuracejo

kuracejoj (nominative plural)
kuracejon (accusative singular)
kuracejojn (accusative plural)

Pro oportuneco ŝi enloĝiĝis ĉi tie, en la Svisa Domo, unu el la apudaj domoj de la kuracejo

Dla wygody wprowadziła się tutaj, do Domu Szwajcarskiego, jednego z sąsiednich domów lecznicy.

Friedrich Ellersiek, Pro Kio? wyd. Nova Esperanto-Biblioteko, 1920.

Pacientoj estas devigitaj viziti privatajn kuracejojn kaj, memevidente, pagi pli ol laŭ la ŝtata sistemo

Pacjenci są zmuszeni odwiedzać prywatne lecznice i, samo przez się, płacić więcej niż wedle systemu państwowego.

Paul Gubbins, Komence kora, fine rankora, Monato, lipiec 2007.


kommandano

kommandanoj (nominative plural)
kommandanon (accusative singular)
kommandanojn (accusative plural)


pirujo

pirujoj (nominative plural)
pirujon (accusative singular)
pirujojn (accusative plural)


haŭtkancero

haŭtkanceroj (nominative plural)
haŭtkanceron (accusative singular)
haŭtkancerojn (accusative plural)

La Monda Organizo pri Sano malkonsilas uzon de la solarioj pro kosmetikaj celoj, ĉar la ultraviola radiado povas damaĝi (maljunigi) la haŭton kaj tiel altigi la riskon je haŭtkancero

Światowa Organizacja Zdrowia odradza stosowanie solariów dla celów kosmetycznych, ponieważ promieniowanie ultrafioletowe może uszkadzać (postarzeć) skórę, a tym samym zwiększać ryzyko raka skóry.


koramikino

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-koramikino.wav

koramikinoj (nominative plural)
koramikinon (accusative singular)
koramikinojn (accusative plural)


natura nombro

naturaj nombroj (nominative plural)
naturan nombron (accusative singular)
naturajn nombrojn (accusative plural)


kuracebla

kuracebla per kirurgia operacio

dający się wyleczyć zabiegiem chirurgicznym

uleczalny, wyleczalny, dający się wyleczyć

Kvankam la malsano estas bone kuracebla per antibiotikoj, ĝi povas transiri al kronika formo

Chociaż choroba jest dobrze uleczalna antybiotykami, może przejść do postaci chronicznej.

Vladimir Lemelev, Epidemiaj sekvoj en Europo, Monato, lipiec 2007.

Mi nur diru, ke li havis tre gravan malsanon, malfacile kuraceblan, sed ege dolorigan

Powiem tylko, że miał bardzo poważną chorobę, trudno wyleczalną, ale wielce bolesną.

Claude Piron, Vere aŭ fantazie, str. 52, wyd. GEO 2015.


vojevodidino

vojevodidinoj (nominative plural)
vojevodidinon (accusative singular)
vojevodidinojn (accusative plural)


vojevodido

vojevodidoj (nominative plural)
vojevodidon (accusative singular)
vojevodidojn (accusative plural)

Ĉe ni, ĉiu vojevodido vivas kiel reĝido!

U nas każdy wojewodzic żyje niczym królewicz!


konstruejo

konstruejoj (nominative plural)
konstruejon (accusative singular)
konstruejojn (accusative plural)


vidado

vidadoj (nominative plural)
vidadon (accusative singular)
vidadojn (accusative plural)


mezuro

mezuroj (nominative plural)
mezuron (accusative singular)
mezurojn (accusative plural)


vojevodio

vojevodioj (nominative plural)
vojevodion (accusative singular)
vojevodiojn (accusative plural)

Ĉu vi loĝas en malplej granda vojevodio de Pollando?

Mieszkasz w najmniejszym polskim wojeowództwie?


himeno

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-himeno.wav

himenoj (nominative plural)
himenon (accusative singular)
himenojn (accusative plural)


abiturienta ekzameno

abiturientaj ekzamenoj (nominative plural)
abiturientan ekzamenon (accusative singular)
abiturientajn ekzamenojn (accusative plural)

matura, egzamin na koniec szkoły średniej


kapitulaco

kapitulacoj (nominative plural)
kapitulacon (accusative singular)
kapitulacojn (accusative plural)


rezignacio

rezignacioj (nominative plural)
rezignacion (accusative singular)
rezignaciojn (accusative plural)


rezigno

rezignoj (nominative plural)
rezignon (accusative singular)
rezignojn (accusative plural)

rezygnacja (zaniechanie danej czynności)


malvarmujo

malvarmujoj (nominative plural)
malvarmujon (accusative singular)
malvarmujojn (accusative plural)


saĝtelefono

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Juliano P. Junho (Jjunho)-saĝtelefono.wav

saĝtelefonoj (nominative plural)
saĝtelefonon (accusative singular)
saĝtelefonojn (accusative plural)


nasknomo

nasknomoj (nominative plural)
nasknomon (accusative singular)
nasknomojn (accusative plural)


familinomo

familinomoj (nominative plural)
familinomon (accusative singular)
familinomojn (accusative plural)

Nia najbaro estas tre fama, ĉiuj konas lian familinomon!

Nasz sąsiad jest naprawdę sławny, wszyscy znają jego nazwisko.


fraŭlinnomo

fraŭlinnomoj (nominative plural)
fraŭlinnomon (accusative singular)
fraŭlinnomojn (accusative plural)


geriatrio

geriatrioj (nominative plural)
geriatrion (accusative singular)
geriatriojn (accusative plural)


malvarmigujo

malvarmigujoj (nominative plural)
malvarmigujon (accusative singular)
malvarmigujojn (accusative plural)


rolo

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-rolo.wav

roloj (nominative plural)
rolon (accusative singular)
rolojn (accusative plural)


fenikso

feniksoj (nominative plural)
fenikson (accusative singular)
feniksojn (accusative plural)


koramiko

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-koramiko.wav

koramikoj (nominative plural)
koramikon (accusative singular)
koramikojn (accusative plural)

Tradycyjnie jest to termin o znaczeniu męskim, jednak możliwe jest stosowanie go na określenia osoby dowolnej płci (zwłaszcza w znaczeniu (1.2)), podobnie jak w przypadku innych słów o rdzeniu neutralnym jak np. „amiko”.

Ne, li ne estas mia nova koramiko.

Kara frato, koramiko, kamarado kunkreskinta.

Drogi bracie, przyjacielu serdeczny, towarzyszu dorastania.

E. Lönnrot, tłum. J. E. Leppäkoski, Kalevala.


nekuracebla

Tiu ĉi malsano estas de mi tute nekuracebla: tamen mi konis kelkajn somnambulintojn, kiuj dece mortis en lito

Ta choroba jest dla mnie całkiem nieuleczalna, jednak znałem kilku lunatyków, którzy przyzwoicie umarli w łóżku.

William Shakespeare, Makbeto, tłum Daniel Lambert, Księgarnia Hachette, Paryż 2008.

Tiu sengusta, senodora herbaĉo efikas tre rapide kaj la ŝanĝoj, kiujn ĝi kaŭzas en la korpo, estas nekuraceblaj

To niesmaczne, bezwonne zielsko daje skutek bardzo szybko i zmiany, które ono powoduje w ciele, są nieuleczalne.

Claude Piron, Vere aŭ fantazie, str. 113, wyd. GEO 2015.


vilaĝana

vilaĝanaj (nominative plural)
vilaĝanan (accusative singular)
vilaĝanajn (accusative plural)

wieśniaczy, związany z mieszkańcami wsi, chłopstwem


sireno

sirenoj (nominative plural)
sirenon (accusative singular)
sirenojn (accusative plural)


olimpiado

olimpiadoj (nominative plural)
olimpiadon (accusative singular)
olimpiadojn (accusative plural)


olimpiaj ludoj

olimpiajn ludojn (no-singulative accusative plural)


olimpiko

olimpikoj (nominative plural)
olimpikon (accusative singular)
olimpikojn (accusative plural)


Mesino

Mesinoj (no-plural potential rare nominative plural virtual)
Mesinon (no-plural accusative singular)
Mesinojn (no-plural potential rare accusative plural virtual)


nekuraceble

Mi tre bedaŭras, sed la kuracisto diris, ke mia bona amiko estas nekuraceble malsana

Bardzo mi przykro, ale lekarz powiedział, że mój dobry przyjaciel jest nieuleczalnie chory.


fuorto

fuortoj (nominative plural)
fuorton (accusative singular)
fuortojn (accusative plural)


ogro

ogroj (nominative plural)
ogron (accusative singular)
ogrojn (accusative plural)


Somera Olimpiko

Someraj Olimpikoj (nominative plural)
Someran Olimpikon (accusative singular)
Somerajn Olimpikojn (accusative plural)


citadelo

citadeloj (nominative plural)
citadelon (accusative singular)
citadelojn (accusative plural)


oferado

oferadoj (nominative plural)
oferadon (accusative singular)
oferadojn (accusative plural)


fajrobirdo

fajrobirdoj (nominative plural)
fajrobirdon (accusative singular)
fajrobirdojn (accusative plural)


oferaĵo

oferaĵoj (nominative plural)
oferaĵon (accusative singular)
oferaĵojn (accusative plural)


fortreso

fortresoj (nominative plural)
fortreson (accusative singular)
fortresojn (accusative plural)


kosmoŝipo

kosmoŝipoj (nominative plural)
kosmoŝipon (accusative singular)
kosmoŝipojn (accusative plural)

rozróżnienie pomiędzy kosmoŝipo, a spacoŝipo ma w zasadzie charakter głównie kulturowy, choć występuje pewna różnica znaczeniowa. Z kolei termin stelŝipo (ang. starship, interstellar spacecraft) oznacza pojazd zdolny do podróży międzygwiezdnych (i transportu ludzi), a więc osiągnięcie trzeciej prędkości kosmicznej


leŭtenanto

leŭtenantoj (nominative plural)
leŭtenanton (accusative singular)
leŭtenantojn (accusative plural)


standardisto

standardistoj (nominative plural)
standardiston (accusative singular)
standardistojn (accusative plural)


kuracebleco

kuraceblecoj (nominative plural)
kuraceblecon (accusative singular)
kuraceblecojn (accusative plural)

La kuracisto diris al mi, ke la kuracebleco de tia malsano ne estas tute certa

Lekarz powiedział mi, że uleczalność takiej choroby nie jest całkiem pewna.


centuriestro

centuriestroj (nominative plural)
centuriestron (accusative singular)
centuriestrojn (accusative plural)


rudrostango

rudrostangoj (nominative plural)
rudrostangon (accusative singular)
rudrostangojn (accusative plural)


rudrorado

rudroradoj (nominative plural)
rudroradon (accusative singular)
rudroradojn (accusative plural)


nekuracebleco

nekuraceblecoj (nominative plural)
nekuraceblecon (accusative singular)
nekuraceblecojn (accusative plural)

Superstiĉo pri la nekuracebleco de nazkataro estas profunde radikita inter homoj

Przesąd o nieuleczalności kataru nosa jest wśród ludzi mocno zakorzeniony.


fizionomio

fizionomioj (nominative plural)
fizionomion (accusative singular)
fizionomiojn (accusative plural)

fizjonomia, wyraz twarzy, rysy twarzy, wygląd

Malgraŭ la luma nokto oni ne povis distingi la fizionomiojn de la vojaĝantoj

Pomimo widnej nocy nie można było rozpoznać fizjonomii podróżnych.

Bolesław Prus, La faraono, tłum. Kazimierz Bein, Kabe, Księga II, Rozdział I, wyd. GEO 2015.

fizjonomia, cechy charakterystyczne, charakterystyka sprawy

Esperanto havas sian propran spiriton kaj fizionomion

Esperanto ma swojego własnego ducha i fizjonomię.


ĉaŭ

Używane zarówno jako nieformalne powitanie i pożegnanie


parollibereco

parolliberecoj (nominative plural)
parolliberecon (accusative singular)
parolliberecojn (accusative plural)

zob. esprimlibereco, opiniolibereco


antaŭurba fervojo

antaŭurbaj fervojoj (nominative plural)
antaŭurban fervojon (accusative singular)
antaŭurbajn fervojojn (accusative plural)


eniro

eniroj (nominative plural)
eniron (accusative singular)
enirojn (accusative plural)

wejście, wstęp (czynność kogoś kto wchodzi)

Vladimiro jam ne vivis: li mortis en Moskvo, tagon antaŭ la eniro de la Francoj

już nie żył, umarł w Moskwie, dzień przed wejściem Francuzów.

Aleksandr Puŝkin, La neĝa blovado, tłum. Antoni Grabowski

wejście (miejsce przez które się wchodzi)

Kaj li montris al ili la eniron en la urbon, kaj ili venkobatis la urbon per glavo

I pokazał im wejście do miasta, a oni podbili miasto mieczem.

La Malnova Testamento, Juĝistoj 1/25, tłum. L. Zamenhof, Londyn, Brita kaj Alilanda Biblia Societo.


feliĉulo

feliĉuloj (nominative plural)
feliĉulon (accusative singular)
feliĉulojn (accusative plural)

szczęściarz, szczęśliwiec, szczęśliwy człowiek

Feliĉulo!– li diris,– se eĉ la mondo kaj la vivo estus plej malbonaj, restos en ili unu eterna bono – la juneco!

Szczęściarzu! – powiedział, - jeśli nawet świat i życie byłyby jak najgorsze, pozostanie w nich jedno wieczne dobro – młodość!

Henryk Sienkiewicz, Quo Vadis, Cześć I, Rozdział II, tłum. L. Zamenhof, wyd. Polonia Varsovio 1957.

La fantazio estas la paradizo de l’ feliĉuloj kaj la infero de l’ malfeliĉuloj

Fantazja jest rajem szczęśliwców, a piekłem nieszczęśliwych.

Steen Blicher, Taglibro de Vilaĝ-pedelo, Maksimoj kaj pensoj, tłum. Hendrik Bulthuis

Ĉu ŝi ricevos kristanan enterigon, kiam ŝi ja intence foriris en la mondon de la feliĉuloj

Czy otrzyma chrześcijański pochówek, kiedy przecież celowo poszła w świat błogosławionych?

V. Ŝekspir, Hamleto, tłum. L. Zamenhof, wyd. Presejo de W. Tümmel Nurnbergo 1894.


malfeliĉulo

malfeliĉuloj (nominative plural)
malfeliĉulon (accusative singular)
malfeliĉulojn (accusative plural)

nieszczęśnik, nieszczęśliwiec, nieborak, nieszczęśliwy (w użyciu rzeczownikowym)

Ĉar tio ĉi fariĝis en ventego, oni supozis, ke la malfeliĉulo aliris ĝis la rando de la ŝtonega insuleto, sur kiu staras la lanterno, kaj ke li estas forportita de ondo

Ponieważ stało się to wśród burzy, przypuszczano, że nieszczęśliwy podszedł do brzegu skalistej wysepki, na której stała latarnia, i że został uniesiony przez falę.

Henryk Sienkiewicz, La lanternisto, tłum. Kazimierz Bein – Kabe, wyd. GEO 2015.

Ĉiuj tagoj de malfeliĉulo estas malbonaj

Malnova Testamento, Sentencoj 15, tłum. L. Zamenhof, wyd. Brita kaj Alilanda Biblia Societo, Londyn.


malfeliĉa

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-malfeliĉa.wav

nieszczęśliwy, nieszczęsny (taki, który nie ma szczęścia)

Kiarajte mi volus rompi tiun ligon, • Mem malfeliĉa, kaŭzi plu malfeliĉigon?

Jakim prawem chciałbym złamać ten związek, sam nieszczęśliwy, powodować dalej unieszczęśliwienie?

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986, (Księga VIII, str. 211).

Komenciĝis malfacila tempo por la malfeliĉa orfino

Rozpoczął się trudny czas dla nieszczęśliwej sieroty.

Fratoj Grimm, Elektitaj Fabeloj (Cindrulino), tłum. z niemieckiego Kabe – Kazimierz Bein, wyd. GEO 2015.

nieszczęśliwy, nieszczęsny (przynoszący nieszczęście, niepomyślny, nieudany)

Tie tri kokinoj mortis pro malfeliĉa amo al koko; ili elŝiris al si ĉiujn plumojn

Tam trzy kury zmarły z powodu nieszczęśliwej miłości do koguta; wyciągnęły sobie wszystkie pióra.

Hans Christian Andersen, Fabeloj, (Estas tute certa), tłum. L. Zamenhof, wyd. Esperantista Centra Librejo, Paryż 1932.


malfeliĉe

nieszczęśliwie (w sposób godny pożałowania)

Hieraŭ vespere mi mienis tro malfeliĉe

Wczoraj wieczorem wyglądałem nader nieszczęśliwie.

nieszczęśliwie (pechowo, niepomyślnie, niefortunnie, niestety)

La ĉevalo malfeliĉe falis vundita

Ezopo, Fabloj, zebrał Vejdo, wyd. GEO 2015.


frizilo

friziloj (nominative plural)
frizilon (accusative singular)
frizilojn (accusative plural)

Wyraz potoczny, stosowany dość często, jednakże z racji jego wieloznaczności jest zazwyczaj zastępowany precyzyjniejszymi określeniami.


Internacia Tago de Ne-perforto

Tra la pasinta deko da jaroj, la 2-a de oktobro estas regule festata kiel la Internacia Tago de Ne-perforto, laŭ deklaro de Unuiĝintaj Nacioj

Przez minioną dziesiątkę lat, drugi październik, według deklaracji Narodów Zjednoczonych, regularnie obchodzony jest jako Międzynarodowy Dzień bez Przemocy.

Gazetaraj Komunikoj de UEA, N-ro 760 (2018-10-02)


malfeliĉigi

unieszczęśliwić (uczynić kogoś nieszczęśliwym)

Kiom da sango unu via paf' eltiris, • Kiel malfeliĉigis nin kaj familion • Vian, kaj Jacek, via kulpo kaŭzis ĉion

Ile krwi jeden twój strzał wytoczył, jak unieszczęśliwił nas i twoją rodzinę, i Jacku, twoja wina spowodowała to wszystko!

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986, (Księga X, str. 269-270).

Indulgu min, ne pereigu! edzino, malgrandaj infanoj… ne malfeliĉigu homon

Oszczędź mnie, nie niszcz żony, małych dzieci… nie unieszczęśliwiaj człowieka.

N. Gogol, La revizoro, tłum. L. Zamenhof, wyd. Esperantista Centra Librejo, Paryż 1928.


malfeliĉo

malfeliĉo sin ne ĝenas, faru geston — ĝi tuj venas

malfeliĉoj kaj batoj venas ĉiam kun fratoj

ne atendis, ne esperis — malfeliĉo aperis

nieszczęście (stan czyjegoś niezadowolenia)

La urbano rakontis sian malfeliĉon al unu el siaj konatoj, kiu pretendis, ke li estas granda konanto de la leĝoj

Mieszczanin opowiedział swoje nieszczęście jednemu ze swoich znajomych, który twierdził, że jest wielkim znawcą praw.

L. Zamenhof, Anekdotoj el la Fundamenta Krestomatio, (La leĝisto), wyd Hachette et Cie, Paryż, Francja, 1904.

nieszczęście (niepomyślne wydarzenie, pech)

Multe da malfeliĉo kaj malĝojo ekzistas en la mondo

Wiele nieszczęścia i smutku jest na świecie.

Fratoj Grimm, Elektitaj Fabeloj, (Fingreto), tłum. Kabe - Kazimierz Bein, wyd. GEO 2006.


fenkolo

fenkoloj (nominative plural)
fenkolon (accusative singular)
fenkolojn (accusative plural)


malfeliĉigo

malfeliĉigoj (nominative plural)
malfeliĉigon (accusative singular)
malfeliĉigojn (accusative plural)


taŭge

właściwie, odpowiednio, w sposób przydatny


abazio

abazioj (nominative plural)
abazion (accusative singular)
abaziojn (accusative plural)


abdukcio

abdukcioj (nominative plural)
abdukcion (accusative singular)
abdukciojn (accusative plural)


pafo

pafoj (nominative plural)
pafon (accusative singular)
pafojn (accusative plural)

Post kelke da minutoj ni ekaŭdis pafojn kaj tuj poste aliajn krakojn

Po kilku minutach usłyszeliśmy strzały i natychmiast potem inne trzaski.

H. Andersen, Fabeloj, Część I, (Ligo de amikeco), tłum. L. Zamenhof, wyd. Esperantista Centra Librejo, Paryż 1926.


feliĉe

Ŝi vivis feliĉe ĉe la gepatroj, inter siaj fratoj kaj parencoj, sub la blua dia ĉielo kaj inter la verdaĵo de la amata tero

Żyła szczęśliwie u rodziców, wśród swoich braci i krewnych, pod błękitnym boskim niebem i między zielenią ukochanej ziemi..

Eliza Orzeszkowa, Bona sinjorino, tłum. Kazimierz Bein – Kabe, wyd. GEO 2015.

Feliĉe, la homoj povis rapidi kaj pelegi la kamelojn al la plej granda rapideco, ĉar la varmego ne elĉerpigis iliajn fortojn

Na szczęście, ludzie mogli pospieszać i pędzić wielbłądy w największym tempie, ponieważ upał nie wyczerpał ich sił.

Henryk Sienkiewicz, Tra dezerto kaj praarbaro, (Rozdział XII), tłum. Mieczysław Sygnarski, GEO 2015.


heredanto

heredantoj (nominative plural)
heredanton (accusative singular)
heredantojn (accusative plural)

Li estis vidvo, kaj mi – lia sola filo kaj heredanto de lia tuta grandega riĉeco

Był wdowcem, a ja – jego jedynym synem i spadkobiercą jego całego ogromnego bogactwa.

V. Devjatnin, Arturo – opowiadanie tłum. przez L. Zamenhofa i zawarte w jego Fundamenta Krestiomatio de la lingvo Esperanto, Paryż, 1904 r.

Grafo estas vere • Grandsinjor’, heredanto riĉa, juna, bela, • Jam ekaminta! Tamen ĉu restos fidela

Hrabia jest wprawdzie wielkim panem, dziedzic bogaty, młody, piękny, już zakochany! Jednak, czy pozostanie wierny?

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986, (Księga V, str. 122).


heredantino

laŭleĝa (= legitima) heredantino de krono

heredantinoj (nominative plural)
heredantinon (accusative singular)
heredantinojn (accusative plural)

Mia patro mortis, restigante min heredantino de la tuta havaĵo

Mój ojciec umarł, pozostawiając mnie spadkobierczynią całego majątku.

Kun Tadeeto volis ŝin kunigi svate, • Ambaŭ malpaciĝantajn domojn ligi frate • Kaj al heredantino rabaĵon bonvole • Cedi

Z Tadeuszkiem chciał ją wyswatać, oba skłócone domy bratersko powiązać i dziedziczce łup rabunkowy dobrotliwie odstąpić.

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986, (Księga VI, str. 157).


hereda

dziedziczny (o cechach lub chorobach odziedziczonych genetycznie)

Nesinregemo, simila al furiozinta ĉevalo, kaj hereda en lia familio, ekposedis lin nun kaj senigis de la konscio

Zapamiętałość, podobna do szalejącego konia i dziedziczna w jego rodzinie, opanowała go teraz i pozbawiła świadomości.

Henryk Sienkiewicz, Quo vadis?, Część I, Rozdział V, tłum. Lidia Zamenhof, wyd. GEO – 2015.

dziedziczny, sukcesyjny, rodowy (o dobrach materialnych lub tytułach otrzymanych w spadku)

La faraono administris la regnon kun la helpo de konstanta armeo kaj milico aŭ polico kaj multenombraj oficistoj, el kiuj iom post iom formiĝis la hereda aristokrataro

Faraon rządził królestwem z pomocą stałej armii i milicji czy policji i licznych urzędników, z których stopniowo tworzyła się dziedziczna arystokracja.

B. Prus, La Faraono, (Antaŭparolo), tłum. Kazimierz Bein (Kabe), wyd. Esperantista Centra Librejo, Paryż 1927.

La hereda juro estas branĉo de la pola civila juro, kiu aplikiĝas principe post la morto ĉiu fizika persono

Prawo spadkowe jest gałęzią polskiego prawa cywilnego, które stosuje się głównie po śmierci każdej osoby fizycznej.


kunheredi

współdziedziczyć (dziedziczyć wspólnie z kimś)

Post mortinto lia edzino kunheredas kune kun la infanoj kaj heredaĵparto de ĉiu infano estas egala

Po zmarłym jego małżonka współdziedziczy razem z dziećmi i udział spadkowy każdego dziecka jest równy.


averia reĝimo

averiaj reĝimoj (nominative plural)
averian reĝimon (accusative singular)
averiajn reĝimojn (accusative plural)

La aviadilo en kiu mi flugis al la Usono, dek kvin minutojn post la starto, devis alteriĝi en averia reĝimo sur la sama aerodromo

Samolot, w którym leciałem do Stanów Zjednoczonych, piętnaście minut po starcie, musiał lądować w trybie awaryjnym na tym samym lotnisku.


ĉasejo

ĉasejoj (nominative plural)
ĉasejon (accusative singular)
ĉasejojn (accusative plural)


ĉasaviadilo

ĉasaviadiloj (nominative plural)
ĉasaviadilon (accusative singular)
ĉasaviadilojn (accusative plural)


fusilo

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Va Milushnikov (Vami)-fusilo.wav

fusiloj (nominative plural)
fusilon (accusative singular)
fusilojn (accusative plural)


stajvelo

stajveloj (nominative plural)
stajvelon (accusative singular)
stajvelojn (accusative plural)


ĉashundo

ĉashundoj (nominative plural)
ĉashundon (accusative singular)
ĉashundojn (accusative plural)


karabeno

karabenoj (nominative plural)
karabenon (accusative singular)
karabenojn (accusative plural)


muskedo

muskedoj (nominative plural)
muskedon (accusative singular)
muskedojn (accusative plural)


heredaĵo

deviga parto de la heredajo

obowiązkowa część spadku (np. w postaci zachowku)

heredaĵoj (nominative plural)
heredaĵon (accusative singular)
heredaĵojn (accusative plural)

Kian heredaĵon postlasis al mi mia patro?

La Monda Heredaĵo de Unesko konsistas el la monda kultura heredaĵo kaj el la monda natura heredaĵo.

Światowe Dziedzictwo UNESCO składa się ze światowego dziedzictwa kulturowego i ze światowego dziedzictwa naturalnego.


graflando

graflandoj (nominative plural)
graflandon (accusative singular)
graflandojn (accusative plural)


divido de heredaĵo

Kiam estas pluraj heredantoj, tiam plej ofte necesa estos divido de heredaĵo

Kiedy spadkobierców jest kilku, wtedy najczęściej konieczny będzie dział spadku.


heredo

heredoj (nominative plural)
heredon (accusative singular)
heredojn (accusative plural)

Heredo laŭ deziro de la mortinto ebligas la testamenton, kiun ĉi tiu mortinto antaŭ sia morto, povas surskribi aŭtografe

Dziedziczenie według woli zmarłego umożliwia testament, który ów zmarły przed swoją śmiercią, może napisać własnoręcznie.

Unu muelisto lasis al siaj tri infanoj nur sian muelejon, sian azenon kaj sian katon. La divido baldaŭ estis farita, la heredintoj ne vokis notarion, nek advokaton kiuj formanĝis baldaŭ la tutan malriĉan heredon

Pewien młynarz zostawił dla swoich troje dzieci swój młyn, swojego osła i swojego kota. Podziału dokonano wkrótce i spadkobiercy nie wołali notariusza ani adwokata, którzy pożarliby zaraz cały ubogi spadek.

Charles Perrault, Rakontoj pri Feinoj, tłum. prof. Sarpy, Paris Librairie Hachette et Cie, 1904.


heredigi

przekazać w spadku, pozostawić w spadku (coś komuś lub komuś na coś), przekazać dziedzictwo

Mia patro havas grandvolumenan libraron kaj li promesis heredigi al mi ĉiujn siajn librojn

Mój ojciec ma olbrzymi księgozbiór i obiecał przekazać mi w spadku wszystkie swoje książki.

Bonulo heredigas la nepojn

Dobry człowiek przekazuje dziedzictwo wnukom.

Malnowa Testamento, Sentencoj, tłum. L. Zamenhof, wyd. Brita kaj Alilanda Biblia Societo Londono.

Li ne havis la gefilojn kaj en sia testamento decidis heredigi siajn bienojn kaj kapitalojn por sciencaj medicinaj esploradoj

Nie miał dzieci i w swoim testamencie postanowił przekazać w spadku swoje posiadłości i fundusze na naukowe badania medyczne.


maljusta

Li tute ne konsideris, ke lia juĝo povas esti erara kaj maljusta

Zupełnie nie wziął pod uwagę, że jego sąd może być mylny i niesprawiedliwy.

Bolesław Prus, La faraono, tłum. Kazimierz Bein, Kabe, Księga I, Rozdział XII, wyd. GEO 2015.

Vere, tiu ne povis esti maljusta

Zaprawdę, ten nie mógł być niesprawiedliwy.

Henryk Sienkiewicz, Quo vadis?, Część II, Rozdział LXXI, tłum. Lidia Zamenhof, wyd. GEO 2015.


herediganto

heredigantoj (nominative plural)
herediganton (accusative singular)
heredigantojn (accusative plural)

W niektórych językach osoba fizyczna określana jest jako osoba naturalna = natura persono.

spadkodawca (osoba pozostawiająca spadek)

Nur homo kiel fizika persono povas esti herediganto

Wyłącznie człowiek jako osoba fizyczna może być spadkodawcą.


kabano

kabanoj (nominative plural)
kabanon (accusative singular)
kabanojn (accusative plural)


magmo

magmoj (nominative plural)
magmon (accusative singular)
magmojn (accusative plural)


nenial

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-nenial.wav


ĉien

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-ĉien.wav


nenien

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-nenien.wav


kromosomo

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-kromosomo.wav

kromosomoj (nominative plural)
kromosomon (accusative singular)
kromosomojn (accusative plural)


lupfantomo

lupfantomoj (nominative plural)
lupfantomon (accusative singular)
lupfantomojn (accusative plural)


ablacio

ablacioj (nominative plural)
ablacion (accusative singular)
ablaciojn (accusative plural)


heredigantino

heredigantinoj (nominative plural)
heredigantinon (accusative singular)
heredigantinojn (accusative plural)

Analizante lastan volon de la heredigantino oni devas strebi por determini ŝiajn realajn intencojn

Analizując ostatnią wolę spadkodawczyni należy starać się aby ustalić jej rzeczywiste intencje.


maljuste

La riĉeco de multaj riĉuloj estas riĉaĵoj maljuste akiritaj

Majętność wielu bogaczy jest bogactwem niesprawiedliwie osiągniętym.

Ezopo, Fabloj, Heraklo kaj Mamono, przygot. Vejdo, wyd. GEO 2015.

Aŭdinte tion, la tajloro ekmiris kaj komprenis, ke li maljuste forpelis siajn filojn

Usłyszawszy to, krawiec zdziwił się i zrozumiał, że niesprawiedliwie wypędził swoich synów.

Fratoj Grimm, Elektitaj Fabeloj, Tablo "kovru vin", la orazeno kaj bastono el sako, str. 63, tłum.Kabe, wyd. INKO 2002.


senheredigi

Mi volis senheredigi sian maldankan filon, sed pro peto mia edzino, mi testamentis al li nur monon

Chciałem wydziedziczyć swojego niewdzięcznego syna, ale na prośbę mojej żony, zapisałem mu w testamencie tylko pieniądze.

Vivas ankoraŭ maljuna onklo de li, kiu nepre volas, ke Jameson restu needziĝinta, kaj kiu senheredigus lin, se li edziĝus

Żyje jeszcze jego stary wujek, który koniecznie chce, aby Jameson pozostał nieżonaty, i który wydziedziczyłby go, jeśli on ożeniłby się.

Friedrich Wilhelm Ellersiek, Pro Kio? Nova Esperanto-Biblioteko, Berlin 1920.


maljusto

maljustoj (nominative plural)
maljuston (accusative singular)
maljustojn (accusative plural)

Maljuston ne toleros mi

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, Księga VIII, str. 214, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986.

Ni, juristoj, efektive estas ne multe pli ol speguloj, sinjoro Alfred; sed pleje konsiliĝas kun ni koleremaj kaj malpacemaj homoj, kiuj elrigardas ne tute bone; kaj estas propre maljusto nin insulti, se ni montras al la homoj malafablajn vizaĝojn

My, prawnicy, rzeczywiście nie jesteśmy niczym więcej niż lustra, panie Alfredzie; ale najczęściej konsultują się z nami kłótliwi i agresywni ludzie, którzy nie wyglądają zupełnie dobrze; i jest właściwie niesprawiedliwością obrażać nas, jeśli pokazujemy ludziom nieuprzejme oblicza.

Charles Dickens, La Batalo de l' Vivo, tłum. L.Zamenhof, wyd. GEO 2015.


glacimonto

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-glacimonto.wav

glacimontoj (nominative plural)
glacimonton (accusative singular)
glacimontojn (accusative plural)

Kiel priskribi lian ektimon, kiam anstataŭ la firma tero, kies proksimecon li jam antaŭvidis, li rimarkis antaŭ si altan glacimonton, etendiĝantan longan distancon dekstren kaj maldekstren

Jak opisać jego przestrach, kiedy zamiast twardego gruntu, którego bliskość już przeczuwał, zobaczył przed sobą wysoką górę lodową, rozciągającą się na długą odległość w prawą i lewą stronę!

Glacimontoj prezentas grandan danĝeron al ŝipoj

Góry lodowe stanowią duże niebezpieczeństwo dla statków.

Hasło „Glacimonto” w: Esperanta Vikipedio.


senheredigo

senheredigoj (nominative plural)
senheredigon (accusative singular)
senheredigojn (accusative plural)

Tiu senheredigo naskigis en la koro de mia patro profundan malamon al mi

To wydziedziczenie zrodziło w sercu mojego ojca głęboką nienawiść do mnie.

Henri Vallienne, Ĉu li? - str. 226, wyd. Inko 2003.


testamenti

przekazać, zapisać coś komuś w testamencie

Li ankaŭ promesis testamenti al mi vastan domon kaj terenon, kiujn li posedas ĉe la Lazura Marbordo, kaj bieneton en Kalifornio

Obiecał mi także, zapisać w testamencie rozległy dom i teren, które posiada na Lazurowym Wybrzeżu, i zagrodę w Kalifornii.

Johán Valano, (Claude Piron), Ĉu ni kunvenis vane? wyd. GEO, 2015.

Li testamentis sian partoprenon en la negoco al sinjorino Craggs, al la plenumantoj de la testamento, administratoroj kaj kuratoroj

Przekazał w testamencie swój udział w interesie pani Craggs, wykonawcom testamentu, administratorom i kuratorom.

Charles Dickens, La Batalo de l' Vivo, tłum. L. Zamenhof, wyd. GEO 2015.


juda

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-juda.wav


gemo

gemoj (nominative plural)
gemon (accusative singular)
gemojn (accusative plural)


testamenta

testamenta dispozicio

rozrządzenie testamentowe (np. zapis zwykły)

Se aliaj eblaj heredantoj grumblus, ili verŝajne havus ŝancojn sukcesi en proceso kontraŭ tiu ero testamenta

Jeżeli inni możliwi spadkobiercy zrzędziliby, zapewne mieliby szanse odnieść sukces w procesie przeciwko tej części testamentowej.

Johán Valano (Claude Piron), Ĉu li bremsis sufiĉe? – wyd. GEO, 2015.


ĝuo

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-ĝuo.wav

ĝuoj (nominative plural)
ĝuon (accusative singular)
ĝuojn (accusative plural)

La naturo sin montras ĉi tie en sia tuta grandeco, ĉiu terpeco estas historia, la okuloj kaj pensoj havas ĝuon

Przyroda pokazuje się tutaj w całej swojej wielkości, każdy skrawek ziemi jest historyczny, oczy i myśli mają rozkosz.

Hans Christian Andersen, Fabeloj, Ligo de amikeco, tłum L. Zamenhof, wyd. Esperantista Centra Librejo, Paryż, 1926.

Multaj el ili amasigas monon kaj virinojn kaj pasigas la vivon en ĝuoj

Wielu z nich gromadzi pieniądze i kobiety i pędzi życie wśród uciech.

B. Prus, La Faraono, tłum. Kazimierz BEIN (Kabe), Księga I, Rozdział XX, wyd. Esperantista Centra Librejo, Paryż 1927.


komputi

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-komputi.wav


ĝue

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-ĝue.wav

Gastoj, somerdonacojn rigardante ĝue, • Vane petas, ke Vojski ilin montru plue

Goście, letnie dary oglądając rozkosznie, daremnie proszą, aby Wojski pokazywał je nadal.

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986, (Księga XII, str. 304).

Li kantis rapide, vigle, ĝue

Claude Piron, Vere aŭ fantazie, wyd. GEO 2015.


sekva

La ondegoj retiriĝis por kolekti la forton por la tri sekvaj

Wielkie fale cofnęły się, aby zebrać siłę dla trzech następnych.

B. Traven, Mortula ŝipo, tłum. H.G. Kaiser, str. 457, INKO 2003.

“Por kio li utilas?” estis la sekva demando

Do czego jest przydatny?" było następne pytanie.

L. Frank. Baum, Doroteo kaj la Sorĉisto en Oz, tłum. Donald Broadribb, 1996.


sekvo

sekvoj (nominative plural)
sekvon (accusative singular)
sekvojn (accusative plural)

La fidela kaj zorgema edzino vane klopodis dispeli la malĝojajn pensojn; la melankolio kaj animpremiteco de Mozart ne estis simpla simptomo, sed natura sekvo de l' danĝera malsano

Wierna i troskliwa żona daremnie starała się rozwiać smutne myśli; melancholia i duchowy ucisk Mozarta nie były prostym objawem, ale naturalnym następstwem niebezpiecznej choroby.

Jakub Arbes, Rakontoj, El la vivo de Mozart, tłum. Josef Grňa, Esperanta Biblioteko de Ĉeĥaj Aŭtoroj, 1908.

Ĉu vi pensis pri sekvoj de skandalo tia

Czy myśleliście o skutkach takiego skandalu?

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986, (Księga II, str. 59).


buŝa testamento

buŝaj testamentoj (nominative plural)
buŝan testamenton (accusative singular)
buŝajn testamentojn (accusative plural)

Ĉiu plenaĝa homo povas komuniki la lastan volon en buŝa testamento, kiam ekzistas la timo de lia baldaŭa morto

Każdy pełnoletni człowiek może przekazać ostatnią wolę w testamencie ustnym, kiedy istnieje obawa jego rychłej śmierci


sekvanto

sekvantoj (nominative plural)
sekvanton (accusative singular)
sekvantojn (accusative plural)

następca, osoba podążająca za kimś, wyznawca

Pri homa refratiĝo ankaŭ skribis la sekvantoj de la Majstro

O ludzkim ponownym zbrataniu się pisali także następcy Mistrza.

Edmond Privat, Vivo de Zamenhof, INKO 2001.

Lia celo ja estis klara: forkuri for de la terura sekvanto, kiu, laŭ neniam okazinta sperto, kuris same rapide, se ne pli rapide ol li

Jego cel był przecież jasny; uciekać przed straszliwą osobą podążającą z tyłu, która, według nigdy nie doznanego przeżycia, biegła tak samo szybko, jeśli nie szybciej niż on.

Claude Piron, Vere aŭ fantazie, Esperanta lernolibro, wyd. GEO 2015.


lumglavo

lumglavoj (nominative plural)
lumglavon (accusative singular)
lumglavojn (accusative plural)


sekvantaro

sekvantaroj (nominative plural)
sekvantaron (accusative singular)
sekvantarojn (accusative plural)

świta, drużyna, orszak, grupa współwyznawców

En ĉi tiu loko haltis la avangardo de la princa sekvantaro

W tym miejscu zatrzymała się straż książęcej świty.

B. Prus, La Faraono, (Księga I, rozdz. IV), tłum. Kazimierz Bein (Kabe), wyd. Esperantista Centra Librejo, Paryż 1927.

Pro tio en ĉiu ekskurso akompanis lin grandaj aroj da servistoj, ne kalkulante pretorianajn taĉmentojn kaj aŭgustanojn, el kiuj ĉiu havis apartan sekvantaron da sklavoj

Z tego powodu w każdej wycieczce towarzyszyły mu duże grupy sług, nie licząc oddziałów pretoriańskich i augustianów, z których każdy miał osobny orszak niewolników.

Henryk Sienkiewicz, Quo Vadis, Rozdział XXXVI, tłum. Lidia Zamenhof, wyd. Polonia, Warszawa 1957.


defio

defioj (nominative plural)
defion (accusative singular)
defiojn (accusative plural)


rigo

rigoj (nominative plural)
rigon (accusative singular)
rigojn (accusative plural)

taklowanie, otaklowanie, ustawianie / ustawienie ożaglowania, omasztowania i olinowania


ĉeso

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-ĉeso.wav

ĉesoj (nominative plural)
ĉeson (accusative singular)
ĉesojn (accusative plural)

przestanie, zaprzestanie, przerwa, zatrzymanie (przerwanie jakiejś czynności)

Li longe flaras, fini ne bonvolas temon, • Kvazaŭ li de aŭdantoj akrigus sciemon, • Fine komencis: tiam ree iĝis ĉeso • En rakont' aŭskultata kun grandintereso

Długo wąchał, nie raczył kończyć tematu, jakby słuchaczom zaostrzał ciekawość, w końcu zaczął; wtedy powtórnie zrobiła się przerwa w opowieści słuchanej z wielkim zainteresowaniem.

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986, (Księga VIII, str. 202).

Je la dua de la mateno mi vekiĝis el malfacila dormado pro la ĉeso de ĉiu movado ĉirkaŭ mi

O drugiej rano obudziłem się z trudnego snu z powodu zaprzestania wszelkiego ruchu wokół mnie.

Mark Twain, Tri Ceteraj Noveloj, Kanibalismo en la vagonoj, tłum. Edwin Grobe


rigilaro

rigilaroj (nominative plural)
rigilaron (accusative singular)
rigilarojn (accusative plural)

takielunek (jako olinowanie, ożaglowanie i oporządzenie)


navigebla

zdatny/zdolny do nawigacji lub nawigowania


arbaretumo

arbaretumoj (nominative plural)
arbaretumon (accusative singular)
arbaretumojn (accusative plural)


vanto

vantoj (nominative plural)
vanton (accusative singular)
vantojn (accusative plural)

Wieloznaczność z vanta, vantaĵo itp. W celu jej uniknięcia można użyć synonimu, jest on jedna bardzo rzadki, praktycznie niestosowany.


bilĝo

bilĝoj (nominative plural)
bilĝon (accusative singular)
bilĝojn (accusative plural)


kreiĝo

kreiĝoj (nominative plural)
kreiĝon (accusative singular)
kreiĝojn (accusative plural)

Kaj la homa medio ne favoris la kreiĝon de plezuro

A ludzkie środowisko nie sprzyjało tworzeniu się zadowolenia.

La arbo estas tre olda kaj mi opiniis ke ĝi kreskas apud mia domo ekde la kreiĝo de la mondo

Drzewo jest bardzo stare i sądzę, że rośnie obok mojego domu od powstania świata.


gvatnesto

gvatnestoj (nominative plural)
gvatneston (accusative singular)
gvatnestojn (accusative plural)

Ni subite aŭskultis la krion el gvatnesto: „Tero videblas!”.

Nagle usłyszeliśmy krzyk z bocianiego gniazda: „Ziemia na horyzoncie!”.


gvatisto

gvatistoj (nominative plural)
gvatiston (accusative singular)
gvatistojn (accusative plural)

La kaŝitaj gvatistoj kaŝobservas la malamikajn patroln.

Ukryci obserwatorzy skrycie obserwowali nieprzyjacielski patrol.


karakterizi

charakteryzować, określić charakter, pokazać charakter

Lian landon oni plej trafe karakterizas kiel gigantan militistan karceron

Jego kraj najcelniej charakteryzuje się jako olbrzymie wojskowe więzienie.

Stefan Maul, Diktatoroj dorlotataj, Monato, marzec 2006.

Rilate al Volapük, kiun ankaŭ karakterizas prefero al inteligento super memoro, temas pri la fakto, ke nia bona lingvo estas pli respekta kaj pli demokratia

Odnośnie Volapük, którego również charakteryzuje preferencja dla inteligencji nad pamięcią, chodzi o fakt, że nasz dobry język jest bardziej uznawany i więcej demokratyczny.

Claude Piron, La bona lingvo, wyd. GEO 2015.


toleremo

toleremoj (nominative plural)
toleremon (accusative singular)
toleremojn (accusative plural)

Universala Esperanto-Asocio, fondita en 1908 por kunigi homojn per internacia dua lingvo, portas toleremon en sia esenca ekzisto

Światowy Związek Esperancki (dosłownie; Powszechny Związek Esperanta), utworzony w 1908 roku aby łączyć ludzi międzynarodowym drugim językiem, nosi tolerancję w swojej podstawowej egzystencji.

Mesaĝo de UEA okaze de la Internacia Tago por Toleremo, 16 listopad 2018, Nr 765 (2018-11-16).

Toleremo iĝas krimo, kiam ĝi celas malbonon

Tolerancja staje się zbrodnią, kiedy zmierza do zła.

Thomas Mann, Der Zauberberg (la sorĉomonto), też; https://eo.wikipedia.org/wiki/Toleremo


karakteriziĝi

La frukto citrono fizike karakteriziĝas per ĝia ovala formo kun pintoj en siaj ekstremoj kaj per diversdika ŝelo

Owoc cytryny fizycznie charakteryzuje się swoim owalnym kształtem z czubkami na swoich krańcach i skórką różnej grubości.

La malaltaĵa pejzaĝo karakteriziĝas per enuiga monotoneco

Krajobraz nizinny charakteryzuje się nużącą monotonią.


diocezo

diocezoj (nominative plural)
diocezon (accusative singular)
diocezojn (accusative plural)

diecezja (rzymska jednostka administracyjna)


toleremeco

toleremecoj (nominative plural)
toleremecon (accusative singular)
toleremecojn (accusative plural)

Aŭ ĉu vi malestimas la riĉecon de Lia boneco kaj toleremeco kaj pacienco, ne sciante, ke la boneco de Dio alkondukas vin al pento

Albo czy lekceważysz bogactwo jego dobroci, pobłażliwości i cierpliwości, nie wiedząc, że dobroć Boga doprowadza cię do skruchy?

Nova Testamento, Epistolo de la Apostolo Paŭlo al la Romanoj, rozdział 2/4, tłum. L. Zamenhof, wyd. GEO 2016.

Estas signo de la grandioza toleremeco de sinjoro Lever, ke li permesis, ke ĉi tiu sanktejo estu profanata dum pli ol duonhoro de nura pastro skribanta sur paperfolion

Jest to znak wielkiej tolerancyjności pana Levera, że pozwolił, aby świątynia ta została sprofanowana przez ponad pół godziny przez zwykłego księdza piszącego na kartce papieru.

Chesterton G.K. - La naiveco de pastor Brown, str. 54, tłum. Cecil Bean, wyd. INKO 2000.


loksodromio

loksodromioj (nominative plural)
loksodromion (accusative singular)
loksodromiojn (accusative plural)

por. ortodromio


karakteriza

El la anekdotoj, kiuj rakontas pri Henriko VIII de Anglujo, estas nenia, kiu montrus lin de aminda flanko; sed nenia estas tiel karakteriza, kiel la sekvanta

Z anegdot, które opowiadają o Henryku VIII z Anglii, nie ma żadnej, która pokazywałaby go, od strony godnej sympatii; ale żadna nie jest tak charakterystyczna jak następna.

L. Zamenhof, Fundamenta Krestomatio, Anekdotoj, wyd. Esperantista Centra Librejo, Paryż 1936.

Por ĉiuj prionaj malsanoj estas karakterizaj spongecaj kavoj en la cerbo surloke de detruitaj neŭronoj

Dla wszystkich chorób prionowych charakterystyczne są gąbczaste zagłębienia w mózgu w miejscu zniszczonych neuronów (komórek nerwowych).

Vladimir Lemelev, Nova etapo en biologio kaj medicino. Monato, maj 2006.


mararmeo

mararmeoj (nominative plural)
mararmeon (accusative singular)
mararmeojn (accusative plural)

por. aerarmeo • terarmeo


bilardo

bilardoj (nominative plural)
bilardon (accusative singular)
bilardojn (accusative plural)


derivaĵo

derivaĵoj (nominative plural)
derivaĵon (accusative singular)
derivaĵojn (accusative plural)

Derivaĵo de sinuso estas kosinuso.

La vorto „esperantisto” estas derivaĵo de la vorto „Esperanto”.

Wyraz „esperantisto” jest derywatem od słowa „Esperanto”.


tolereme

Li aspektis tre tolereme kaj zorgeme, kiam sinjorino Katarinja, ne perdante en tiu momento la prudenton, prezentis ambaŭ sinjorojn

Wyglądał bardzo tolerancyjnie i starannie, kiedy pani Katarinja, nie tracąc w tym momencie roztropności, przedstawiła obu panów.

Jaroslav Hašek, La brava soldato Ŝvejk, Część I, str. 230, tłum. Vladimir Vano, INKO 2001.

Li trovas plezuron en la koto de malscio tiel tolereme kiel apro

Znajduje przyjemność w błocie niewiedzy, tak tolerancyjnie jak dzik.

Platono, La respubliko, tłum. Donald Broadribb, wyd. 1993.


eŭska

Ŝi tre ŝatas la eŭskajn ĉemarajn urbojn

Ona bardzo lubi baskijskie nadmorskie miasta


karakterize

Simple ĉiu lingvo en ilia buŝo karakterize transformiĝis kaj iel raciiĝis je la plej simplaj kaj rudimentaj formoj

Po prostu każdy język w ich ustach charakterystycznie zmieniał się i jakoś racjonalizował się do najprostszych i elementarnych form.

Karol Čapek, Milito kontraŭ salamandroj, str. 190/191, tłum. Josef Vondroušek, INKO 2003.

Estis karakterize, ke li ne volis ĉeesti mem ĉe la mortigo, nur profiton li volis havi

Było znamiennie, że sam nie chciał uczestniczyć w morderstwie, chciał mieć tylko korzyść.

Vlada Zika, Justa Chess, tłum. Petr Tomašovsky, INKO 2003.


malscio

malscioj (nominative plural)
malscion (accusative singular)
malsciojn (accusative plural)

Ili tre miris pro nia malscio kaj rapide kolektis kelkajn dekojn da katoj el la tuta najbaraĵo, por montri al ni, ke la horloĝoj en iliaj okuloj ĉiuj iras regule

Dziwili się bardzo z powodu naszej niewiedzy i szybko zebrali kilka dziesiątek kotów z całej okolicy, aby pokazać nam, że zegarki w ich oczach wszystkie chodzą regularnie.

L. Zamenhof, Fundamenta Krestomatio, El la vivo kaj sciencoj, Bagateloj, Esperantista Centra Librejo, Paryż, 1936.

Li kredis tiun ĉarlatanon ĉar al li mem mankas kapablo distingi inter scio, malscio kaj imitado

Wierzył temu szarlatanowi ponieważ jemu samemu brakuje zdolności by odróżniać pomiędzy wiedzą, niewiedzą i naśladowaniem.


terarmeo

terarmeoj (nominative plural)
terarmeon (accusative singular)
terarmeojn (accusative plural)

rzadko występuje również w zapisie z łącznikiem: ter-armeo

por. aerarmeo • mararmeo


militforto

militfortoj (nominative plural)
militforton (accusative singular)
militfortojn (accusative plural)

Wyraz występuje zarówno w liczbie mnogiej (militfortoj) jak i mniej popularnej liczbie pojedynczej.

Wyraz oznacza siły wojskowe (wojska) lub angielski termin military. Siły wojskowe razem z policją i org. paramilitarnymi zasadniczo określa termin armitaj fortoj- armed forces. Często jednak obydwa terminy stosuje się wymiennie, a ich znaczenia przenikają się zależnie od kontekstu.

siła zbrojna, siły zbrojne (całe wojsko danego państwa)


gojo

gojoj (nominative plural)
gojon (accusative singular)
gojojn (accusative plural)


konsilanto

konsilantoj (nominative plural)
konsilanton (accusative singular)
konsilantojn (accusative plural)

Kaj jen viro nomata Jozef, kiu estis konsilanto, viro bona kaj justa.

Był tam mężczyzna nazywany Józefem, który był doradcą, mężem dobrym i sprawiedliwym. [Łk 23,50]

Tłumaczenie:Ludwik Zamenhof, La Nova Testamento, GEO, 2016.


kreinto

kreintoj (nominative plural)
kreinton (accusative singular)
kreintojn (accusative plural)

Kaj Dio, nia kreinto estas plej saĝa kaj plej amanta, – kiu povas dubi pri tio

A Bóg, nasz stwórca jest najmądrzejszy i najbardziej kochający, - kto może wątpić o tym?

Hans Christian Andersen, Fabeloj, (Historio el la dunoj), tłum. L. Zamenhof, wyd. Heroldo de Esperanto Bruselo 1963.

Poste, malgraŭ mia malbona sanstato, mi daŭrigis la laboron, kiu postulis streĉon de ĉiuj miaj animfortoj por plenumi la lastan deziron de mia kara amiko, la granda kreinto de nia lingvo

Później, pomimo mojego złego stanu zdrowia, kontynuowałem pracę, która wymagała napięcia wszystkich moich sił duchowych dla spełnienia ostatniego życzenia mojego drogiego przyjaciela, wielkiego twórcę naszego języka.

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, El la antaŭparolo al la unua Esperantlingva eldono, tłum. Antoni Grabowski, wyd. Pola Esperanto-Asocio, str. X i XI, Warszawa 1986.


konsiliano

konsilianoj (nominative plural)
konsilianon (accusative singular)
konsilianojn (accusative plural)


konsilisto

konsilistoj (nominative plural)
konsiliston (accusative singular)
konsilistojn (accusative plural)

By uniknąć dwuznaczności, warto użyć synonimów (odpowiednio konsiliano i konsilanto)


Nom

zobacz też: Gen • Eli • Lev • Nom • Rea • Jos • Juĝ • Rut • Sam • Reĝ • Kro • Ezr • Neĥ • Tob • Jut • Est • Mak • Ijo • Psa • Sen • Koĥ • Kan • Saĝ • Sir • Jes • Jer • Lam • Bar • Jeĥ • Dan • Hoŝ • Joe • Amo • Oba • Jon • Miĥ • Naĥ • Hab • Cef • Ĥag • Mal • Mat • Mar • Luk • Joh • Ago • Rom • Kor • Gal • Efe • Flp • Kol • Tes • Tim • Tit • Fil • Heb • Jak • Pet • Joh • Jud • Apo


karakterizo

la eŭlera karakterizo

charakterystyka eulerowska (charakterystyka Eulera)

karakterizoj (nominative plural)
karakterizon (accusative singular)
karakterizojn (accusative plural)

Kiel mi lernu tian precizecon de karakterizoj?

Jak nauczę się takiej precyzji charakterystyk?

Ivan Efremov, La nebulozo de Andromedo, tłum. Jurij Finkel, wyd. GEO 2015.

Ni eltrovu trinkaĵon, kiu havu ĉiujn karakterizojn de vino, krom la enhavo alkohola, kvankam al trinkanto ĝi sentiĝu kvazaŭ alkoholhava

Odkryjmy napój, który niech ma wszystkie charakterystyki wina, oprócz zawartości alkoholowej, chociaż pijącemu go da się odczuć jako zawierający alkohol.

Johán Valano (Claude Piron), Ili kaptis Elzan! - wyd. GEO 2015.


kreo

kreoj (nominative plural)
kreon (accusative singular)
kreojn (accusative plural)

tworzenie, stworzenie, utworzenie, powołanie, kreowanie (czynność tego, kto tworzy)

Kiam oni ĝin turnis, tiam sonis ĉiuj valsoj, polkoj kaj mazurkoj; kiujn oni iam konis depost la kreo de la mondo

Kiedy go obracano, wtedy dźwięczały wszystkie walce, polki i mazurki, które niegdyś znano od stworzenia świata.

H. C. Andersen, Fabeloj, (Paŝtisto de porkoj), tłum. L. Zamenhof, wyd. Esperantista Centra Librejo, Paryż 1926.

Oni diras ankaŭ „kreo el nenio”, kie nenio estas negativa koncepto por supozigi mankon de io ajn antaŭa

Mówi się także ‘’stworzenie z niczego’’, gdzie nic jest pojęciem negatywnym, aby nasuwać przypuszczenie braku czegokolwiek wcześniejszego.


grandvelo

grandveloj (nominative plural)
grandvelon (accusative singular)
grandvelojn (accusative plural)


kareni

kilować, naprawiać spód statku (podwodzie)


kareno

karenoj (nominative plural)
karenon (accusative singular)
karenojn (accusative plural)


karakterizado

karakterizadoj (nominative plural)
karakterizadon (accusative singular)
karakterizadojn (accusative plural)

charakteryzowanie, charakteryzacja, cechowanie (czynność tego, kto charakteryzuje)

El mi sola eliras ĉiuj verkoj de la poeto! tiuj karakterizadoj de aparta homo, kiel li estas kaj vivas, tiel ke la homoj pensas, ke ili lin rekonas

Ze mnie samego wychodzą wszystkie dzieła poety! te charakteryzowania poszczególnego człowieka, jak egzystuje i żyje, tak że ludzie myślą, że go rozpoznają.

Hans Christian Andersen, Fabeloj, (Plumo kaj inkujo), tłum. L. Zamenhof, wyd. Heroldo de Esperanto Bruselo 1963.

Tia karakterizado de la evento rezistas al historia vero

Takie charakteryzowanie wydarzenia sprzeciwia się historycznej prawdzie.


permakulturo

eo permanenta + kulturo (daŭrigebla kultivado)

permakulturoj (nominative plural)
permakulturon (accusative singular)
permakulturojn (accusative plural)


kreaĵo

kreaĵoj (nominative plural)
kreaĵon (accusative singular)
kreaĵojn (accusative plural)

twór, utwór, kreacja, stworzenie (coś co zostało stworzone)

La dioj ne rigardas tian kreaĵon, kiu havas manojn nur por la laboro, buŝon nur por la ploro, kaj dorson por la bastonoj

Bogowie nie patrzą na taki twór, który ma ręce tylko do pracy, usta tylko do płaczu, a grzbiet do kijów.

B. Prus, La Faraono, (Księga I, Rozdział II), tłum. Kazimierz Bein (Kabe), wyd. Esperantista Centra Librejo, Paryż 1927.

Malgraŭ tio li saĝe rigardis la mondon kaj baldaŭ montris siajn spritecon kaj lertecon: li estis kreaĵo, kiu sukcesis en ĉiuj entreprenoj

Pomimo to, mądrze patrzył na świat i wkrótce pokazał swój spryt i zręczność; był stworzeniem, które odniosło sukces we wszystkich przedsięwzięciach.

Fratoj Grimm, Elektitaj Fabeloj, (Fingreto), tłum. Kabe, wyd. Inko Tyresö 2002.


aŭti

Ni aŭtas al niaj gepatroj.

Jedziemy samochodem do naszych rodziców.


mezalianco

mezaliancoj (nominative plural)
mezaliancon (accusative singular)
mezaliancojn (accusative plural)


dentorela

związany z szyną zębatą, oznaczający szynę zębatą, ( „szynowo-zębaty”)


dentorelo

dentoreloj (nominative plural)
dentorelon (accusative singular)
dentorelojn (accusative plural)


dentorela fervojo

dentorelaj fervojoj (nominative plural)
dentorelan fervojon (accusative singular)
dentorelajn fervojojn (accusative plural)

por. dentrado • dentorelo


dentrado

dentradoj (nominative plural)
dentradon (accusative singular)
dentradojn (accusative plural)


saĝe

La spertuloj aferon klarigis tre saĝe

Biegli sprawę wyłuszczyli bardzo mądrze.

Adam Mickiewicz, Sinjoro Tadeo, tłum. Antoni Grabowski, Pola Esperanto-Asocio, Warszawa 1986, (Księga IV, str. 120).

„Amo naskas kaj subtenas la vivon, la plej alta amo naskas la plej altan vivon! Nur per amo povas esti savita lia vivo!” oni diris, kaj la scienculoj asertis, ke tio estis dirita eksterordinare saĝe kaj bone

Miłość rodzi i podtrzymuje życie, najwyższa miłość rodzi najwyższe życie! Tylko przez miłość może być ocalone jego życie!" mówiono, a naukowcy zapewnili, że zostało to powiedziane wyjątkowo mądrze i dobrze.

H. C. Andersen, Fabeloj, Tom IV - (Filino de la marĉa reĝo), tłum. L. Zamenhof, wyd. Heroldo de Esperanto, Bruksela 1963.


polko

Polki nie należy mylić ze szwedzkim tańcem ludowym o nazwie polsko.

Je leviĝo de kurtenego oni dancas polkon

Po podniesieniu kurtyny tańczy się polkę.

Aleksis Kivi, La Botistoj, tłum. Hilma Hall, wyd. Finna Biblioteko Esperanta Nr 2, Helsingforso 1919.

polka (muzyka do tańca o tej samej nazwie)

Li verkis preskaŭ 300 valsojn, polkojn, mazurkojn kaj kvadrilojn

Ułożył niemal 300 walców, polek, mazurków i kadrylów.

Hasło „Josef_Strauss” w: Esperanta Vikipedio.


funikularo

funikularoj (nominative plural)
funikularon (accusative singular)
funikularojn (accusative plural)

W tłumaczeniu Francisko Azorína wyraz ten oznacza kablofervojo, w analogi do łacińskiego funiculum.

por. telfero


telfero

telferoj (nominative plural)
telferon (accusative singular)
telferojn (accusative plural)

por. funikularo

Je la 3-a de februaro 1998 aviadilo tranĉis la ŝnuregon de ski-telfero en Cavalese.

Trzeciego lutego 1998 roku samolot przeciął kable narciarskiej kolei linowej w Cavalese.

Hasło „Telferaj akcidentoj de Cavalese” w: Esperanta Vikipedio.


druĵino

druĵinoj (nominative plural)
druĵinon (accusative singular)
druĵinojn (accusative plural)


plenaere

na wolnym powietrzu, na świeżym powietrzu, na zewnątrz


ĉielskrapanto

ĉielskrapantoj (nominative plural)
ĉielskrapanton (accusative singular)
ĉielskrapantojn (accusative plural)


Tago de la Homaj Rajtoj

Tagoj de la Homaj Rajtoj (nominative plural)
Tagon de la Homaj Rajtoj (accusative singular)
Tagojn de la Homaj Rajtoj (accusative plural)

La 10-a de decembro estas Homrajta Tago ĉe Unuiĝintaj Nacioj. Tiu ĉi Tago de la Homaj Rajtoj markas la datrevenon de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj, akceptita de la Ĝenerala Asembleo de UN je tiu dato en la jaro 1948

grudnia jest Dniem Praw Człowieka w Narodach Zjednoczonych. Ten Dzień Praw Człowieka wskazuje rocznicę Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w tym dniu w 1948 roku.

Gazetara Komuniko de UEA Nr 768 (2018-12-04); https://uea.org/aktuale/komunikoj/2018/Prepare-al-Homrajta-Tago-10-decembro-kaj-Zamenhof-Tago-15


fuzaviadilo

fuzaviadiloj (nominative plural)
fuzaviadilon (accusative singular)
fuzaviadilojn (accusative plural)

por. jeto • jetaviadilo • reakciaviadilo


kunordi

rzecz. kunordo, kunordiganto

czas. kunordigi


kunordigado

kunordigadoj (nominative plural)
kunordigadon (accusative singular)
kunordigadojn (accusative plural)


koordinatsistemo

koordinatsistemoj (nominative plural)
koordinatsistemon (accusative singular)
koordinatsistemojn (accusative plural)


TTT

ang. WWW; skrót od ang. World Wide Web → światowa rozległa sieć internetowa

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q143 (epo)-Robin van der Vliet-TTT.wav

Tut-Tera Teksaĵo → ogólnoświatowa sieć ( tkanina/tkanka); WWW