corpus

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘lichaam’ voor het eerst aangetroffen in 1553

corpora (plural)
corpussen (plural)
corpusje (diminutive singular)
corpusjes (diminutive plural)

alle verzamelde werken die bekend zijn op een bepaald gebied

Dit is het corpus van het Middelnederlands van de dertiende eeuw.


ironie

via Frans ironie en Latijn ironia van Oudgrieks εἰρωνειᾶ (eirooneia) "geveinsde onwetendheid", in de betekenis van ‘lichte spot’ aangetroffen vanaf 1650

spottende uitlating waarbij je het tegendeel zegt van wat je bedoelt

Misschien is het waar dat je over alles wel ironisch kunt doen, maar het is ook onzin. Er zijn geen twee ironieën aan elkaar gelijk, ik bedoel, elke ironie heeft zijn eigen tint.

Wam de Moor
 Ironie als zelfverdediging : Over Henk Romijn Meijer in: Ons Erfdeel., jrg. 45 nr. 5 (november 2002), Stichting Ons Erfdeel, Rekkem / Raamsdonksveer, p. 698


fabel

Leenwoord uit het Frans of Latijn, in de betekenis van ‘vertelling, verzinsel’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Afkomstig van het Latijnse naamwoord fabula

fabel

een kort moraliserend verhaal met dieren of zaken als handelende personen

fabelen (plural)
fabels (plural)
fabeltje (diminutive singular)
fabeltjes (diminutive plural)


sujet

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘persoon (minachtend)’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1803

sujetten (plural)
sujetje (diminutive singular)
sujetjes (diminutive plural)

persoon of zaak waar een verhaal e.d. om draait; volgorde van gebeurtenissen in een verhaal; voornamelijk in ... op het sujet van ...


brief

In de betekenis van ‘geschreven boodschap’ voor het eerst aangetroffen in 1236

Middelnederlands ‘geschrift, oorkonde’, ontwikkeld uit laat-Oergermaans *brēva- ‘brief, document’, ontleend aan Volkslatijns *brēve, gesubstantiveerd uit klassiek Latijn brevis ‘kort’. De oorspronkelijke betekenis was dus "korte (schriftelijke) mededeling".

Dat geef ik je op een briefje

Ik kan je met zekerheid zeggen dat het zo is

brieven (plural)
briefje (diminutive singular)
briefjes (diminutive plural)

een (traditioneel op papier) geschreven bericht van een persoon naar een ander, meestal in een omslag per post verzonden

Je moet nog een brief naar Tessa sturen.

Er worden steeds minder brieven geschreven sinds er e-mail is.

'En nou heb ik bij Quick thuis een brief gevonden die is geadresseerd aan een zekere Olive Schloss, een toelatingsbrief voor de Slade School of Art.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

Na veel gepeins besloot ik een lange brief vol ervaringen, waarden en suggesties te schrijven aan mijn kinderen. Allemaal lessen die ik in mijn korte leven had geleerd en die mij hadden geholpen. Wellicht zouden zij er ook wat aan hebben in de toekomst of in ieder geval hun vader beter kunnen begrijpen.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


column

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘regelmatige bijdrage aan krant’ voor het eerst aangetroffen in 1969

afgeleid van het gelijknamige Engelse woord

columns (plural)
columnpje (diminutive singular)
columnpjes (diminutive plural)

een kort stukje proza waarin de auteur spits en uitdagend zijn mening ventileert, meestal afgedrukt in een kolom

Het referendum van woensdag „gaat niet over Oekraïne”. „Het gaat zelfs niet over Europa of de EU. Het is simpelweg één grote pr-stunt om de marktwaarde van GeenStijl op te krikken.” Was getekend Luuk Koelman. Alleen niet op zijn vaste plek als donderdagse columnist in Metro. De gratis krant heeft Koelmans column geweigerd. De auteur plaatste zijn column vervolgens op een eigen website.

Simon Carmiggelt kreeg voor zijn gebundelde columns in 1974 de P.C. Hooft-prijs


regel

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘lijn’ voor het eerst aangetroffen in 1236

Ontleend aan het Volkslatijnse *rẹgọla, klassiek regula ("lat, regel").

regels (plural)
regelen (plural)
regeltje (diminutive singular)
regeltjes (diminutive plural)

een horizontaal stuk tekst op een bladzijde

In 2002 en 2003 trok ik intensief op met Muskee, omdat ik zijn biografie schreef. Hij nam me mee op autoritten, waarbij hij veel klassieke muziek liet horen. Hij was verknocht aan Drenthe en liet mij de bossen en groene vlakten zien die hij zo goed kende. Hij gidste me naar het vennetje waar de regels voor zijn grootste hit 'Window of my eyes' in hem opkwamen.

Weblink bron
Jeroen Wielaert
 “Window of my eyes: Harry Muskee en de verloren tijd” (zaterdag 16 januari 2016, 13:44), NOS


antagonist

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘tegenstander’ voor het eerst aangetroffen in 1689

antagonisten (plural)
antagonistje (diminutive singular)
antagonistjes (diminutive plural)

belangrijkste tegenspeler (in een conflict)


manifest

Van het Franse manifeste, in de betekenis van ‘zich duidelijk vertonend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1531

Manifest

openlijke bekendmaking van een staatshoofd, regering, leider of politieke partij

openlijke bekendmaking (over het algemeen in documentvorm) van een staatshoofd, regering, leider of politieke partij waarin bepaalde handelingen worden verklaard en/of verdedigd

Het manifest werd aangeboden aan de staatssecretaris.


roman

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘verhaal’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1642

romans (plural)
romannetje (diminutive singular)
romannetjes (diminutive plural)


pil

v / m: via Middelnederlands pille van middeleeuws Latijn pilla, in de betekenis van ‘geneesmiddel’ voor het eerst aangetroffen in 1351
**[3] (verkorting) van anticonceptiepil, leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘anticonceptiepil’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1964

m van middeleeuws Latijn pilleus, in de betekenis van ‘dokter’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1866

De pil slikken

Iets vervelends accepteren of een onaangenaam klusje toch doen, omdat dit nodig is

De pil vergulden

Een van zichzelf onaangename boodschap op een zo vriendelijk mogelijke manier overbrengen

pillen (singular)
pilletje (diminutive)
pilletjes (diminutive singular)

Deze roman is een pil van ruim 400 bladzijden.


zang

In de betekenis van ‘het zingen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Veel noten op zijn zang hebben

veel eisen en wensen dat aan alle verlangens wordt voldaan

Het heldendicht bestaat uit vijf zangen.


stuk

In de betekenis van ‘kapot’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1819

In de betekenis van ‘brok’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

Men moet een paard de rug niet stuk rijden.

Men moet niet te veel eisen van een ander

Op zijn stuk [blijven] staan

Zich niet laten ompraten en bij de eigen mening blijven

Van zijn stuk raken

Onzeker worden en niet meer weten wat te zeggen

Voet bij stuk houden

Niet toegeven, bij de eigen ideeën of standpunten blijven

In stukken

1. tot of bij gedeelten, in parten
2. kapot

stukken (plural)
stuks (plural)
stukje (diminutive singular)
stukjes (diminutive plural)

Uit de stukken bleek daar niets van.

Hij heeft een stukje voor de krant geschreven.

Dank aan de auteurs en uitgevers die overname toestonden (zie voor bijzonderheden 'Bronnen' aan het einde van het boek). De oorspronkelijke spelling hiervan is zoveel mogelijk gehandhaafd. Van enkele stukken bleken, tot onze spijt, auteur en uitgever niet te achterhalen.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 7


document

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bescheid’ voor het eerst aangetroffen in 1614

documenten (plural)
documentje (diminutive singular)
documentjes (diminutive plural)

een geschrift met belangrijke gegevens, of waaraan een zekere literaire betekenis wordt toegekend

Door de brand waren de documenten verloren gegaan.

Er was een vernietigende recensie over het nieuwe boek van de beroemde schrijver.

De Onderwijsinspectie hoeft een vernietigend rapport over het Cornelius Haga Lyceum niet in te trekken. Het gerechtshof in Den Haag wil zich in hoger beroep niet uitspreken over de rechtmatigheid van het document.

Weblink bron
Tjerk Gaulthérie van Weezel en Rik Kuiper
 “Gerechtshof brandt vingers niet aan inspectierapport over Haga Lyceum” (24 december 2019), de Volkskrant

Tussen neus en lippen door zouden wij dan een document te tekenen krijgen waarin stond dat wij GoSunny en toi op geen enkele manier aansprakelijk stelden voor de dood van onze kinderen.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


encyclopedie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘beschrijvend woordenboek’ voor het eerst aangetroffen in 1654

van Frans encyclopédie, cognaat met Duits Enzyklopädie en Engels encyclopedia

wandelende encyclopedie

iemand met buitengewoon veel parate kennis

ensiklopedie

een gestructureerde en geschreven verzameling van menselijke kennis, in boekvorm of digitaal

encyclopedieën (plural)
encyclopedietje (diminutive singular)
encyclopedietjes (diminutive plural)

Vroeger had je een encyclopedie in de kast staan.

Wikipedia is een vrije encyclopedie die via internet toegankelijk is.


anekdote

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘amusant verhaal’ voor het eerst aangetroffen in 1800

anekdotes (plural)
anekdoten (plural)
anekdotetje (diminutive singular)
anekdotetjes (diminutive plural)

Het boek bevat leuke verhalen en anekdotes.

Tijdens hun afscheid in het café in Amersfoort had hij haar op de valreep nog wat anekdotes verteld over ondernemers die hun steun aan zijn site betuigden.

" „Dus ik heb je een goede beschrijving van hem gegeven?" „Mijn oordeel was gebaseerd op de kleine anekdoten die je me over hem hebt verteld.

Victoria Holt
 “De geheimzinnige echtgenoot” (1976), Saga, ISBN 9788726955644


cesuur

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘rustpunt’ voor het eerst aangetroffen in 1824

cesuren (plural)
cesuurtje (diminutive singular)
cesuurtjes (diminutive plural)

rustpunt halverwege een versvoet, meestal in een gedicht van vijf of zes regels


story

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘verhaal’ voor het eerst aangetroffen in 1968

story's (plural)
story'tje (diminutive singular)
story'tjes (diminutive plural)


ergatief

gaat net als Duits Ergativ en Frans ergatif via Latijn ergativus terug op Oudgrieks ἐργατικός (ergatikós) "betrekking hebbend op werk"

ergatieven (plural)
ergatiefje (diminutive singular)
ergatiefjes (diminutive plural)


klucht

In de betekenis van ‘kort grappig toneelstuk’ voor het eerst aangetroffen in 1528

Komt uit een Zuidoost-Nederlands dialect waar het koppel, troep of kudde betekent. Dit woord is vermoedelijk afgeleid van het 16e-eeuwse kluft, wat menigte betekent. Volgens anderen is het woord ‘klucht’ verwant met ‘klieven’ en betekent het: ‘stuk’).

kluchten (plural)
kluchtje (diminutive singular)
kluchtjes (diminutive plural)

meestal kort toneelstuk waarvan de plot komisch is

"De klucht van de koe" is geschreven door Bredero.

Wanneer de geschiedenis zich herhaalt is dat of in de vorm van een tragedie of in de vorm van een klucht.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


jambe

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘versvoet’ voor het eerst aangetroffen in 1623

versvoet van een onbeklemtoonde lettergreep, gevolgd door een beklemtoonde


octaaf

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘achtste toon van de grondtoon af’ voor het eerst aangetroffen in 1601

rein octaaf

een octaaf zonder alteratie (twaalf halve toonafstanden)

decibel per octaaf

maat voor geluidsterkte per frequentieverdubbeling

Oktave

1,2,3. toontrap, interval en toonhoogtereeks

octaven (plural)
octaafje (diminutive singular)
octaafjes (diminutive plural)


Kafka-achtig

eponiem met het achtervoegsel -achtig afgeleid van de familienaam van de 20e-eeuwse Tsjechische schrijver F. Kafka , gespeld met een hoofdletter volgens spellingregel 16.D en met een koppelteken volgens spellingregel 7.C *

beschreven in de stijl van de schrijver Franz Kafka

Dit verhaal had ik een keer eerder voor mezelf uitgeschreven, als een parabel, een beetje Kafka-achtig.

Weblink bron
Salman Rushdie interview door Karel Berkhout
 “'Super Mario is net Beowulf'” (22 oktober 2010) op nrc.nl


skald

Skalde

een Noordse hofdichter, heldendichter, volksdichter, dichterzanger en geschiedschrijver.

Skalden schreven gedichten over de Noordse mythologie in allitererende versvorm.


saga

[2] het figuurlijk gebruik is vooral in zwang gekomen door de vanaf 1906 tot 1921 verschrenen romancyclus De Forsyte Saga van J. Galsworthy

Germaanse heldenverhalen uit de vroege middeleeuwen die later in het Oudnoords op schrift zijn gesteld

Het portaal van de staafkerk (een type middeleeuwse kerk geheel opgetrokken uit hout dat vrijwel alleen in Noorwegen bewaard is gebleven) van Hylestad behoort tot de mooiste en meest herkenbare voorbeelden van de saga in de beeldende kunsten (…).

⧖ Onder andere Heiligen eerde men, behalven Jon Ogmundsson, voorheen Bisschop te Hoolum, ook wylen den Bisschop van Skallholt Thorlak Thorhallsson, die in het jaar 1193 stierf, en aan wien, onaangezien hy door geenen Paus gecanoniseerd was, egter in Ysland, Denemarken, Noorwegen, Engeland, Schotland, de Orcadische eilanden, in Feröe, en Groenland, eer wierd toegebragt, ja die zelfs in Constantinopel eene, hem toegeweide, Kerk had, en wiens Saga vol is van wonderwerken.

omvangrijke vertelling waarin de geschiedenis van een familie in het verloop van de tijd wordt beschreven

Toen dat klaar was, dacht ik: nu moet ik de stap gaan zetten naar een boek dat er uitziet als de klassieke grote roman: een kroniek, een saga, het Brontë-sisters-achtige boek.

Hierin wordt de idealist Gösta Berling uit de gelijknamige saga (1891) van de Zweedse schrijfster Selma Lagerlöf, afgezet tegen de vrekkige grijsaard Scrooge uit Charles Dickens' Christmas Carol (1843).

Dit boek van 1932 is het vervolg op ‘Maid in Waiting’ van 1931 en is het tweede stuk van een trilogie die dit jaar besloten werd met ‘Over the River’. Het is de laatste saga die Galsworthy nog kon afwerken vóór zijn dood, begin 1933.


chapeau

een kleine kop boven de eigenlijke kop van een artikel, eventueel cursief gedrukt


kritiek

via het Frans via Latijn criticus "kritisch, hachelijk; kritiek, beoordelaar" van Oudgrieks κριτικός (kritikos) "kritisch, in staat tot oordelen; beslissend, kritiek"

zn van Frans critique zn , in de betekenis van ‘beoordeling’ voor het eerst aangetroffen in 1761

zn van Frans critique bn "cruciaal, doorslaggevend"

Een storm/stortvloed van kritiek

Veel kritiek die bovendien ongeveer tegelijkertijd wordt gegeven

Kritik

uitingen waarmee bepaald gedrag, een bepaalde zienswijze e.d. van anderen worden veroordeeld of in twijfel getrokken

Kritik

een document dat kunstzinnig commentaar levert op een optreden, tentoonstelling, boek , film of andere kunstuiting

kritieken (singular)
kritiekje (diminutive second-person)
kritiekjes (diminutive singular)

een document dat kunstzinnig commentaar levert op een optreden, tentoonstelling, boek, film of andere kunstuiting

Heb je de kritieken gelezen? Ze zijn erg positief.


coda

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘resumerend slot van muziekstuk’ voor het eerst aangetroffen in 1772

aan een sonnet toegevoegde regel of strofe


Mefisto

duivels personage die in de Faust van Goethe een grote rol speelt en de hoofdrol vervult in de gelijknamige roman van Klaus Mann

Klaus Mann Schreef zijn sleutelroman Mefisto over zijn vriend Gustav Gründgens en diens toneelcarrière tijdens het nazi-regime.


climax

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘hoogtepunt’ voor het eerst aangetroffen in 1847

Via het Latijnse clīmax van het Oudgriekse κλῖμαξ = ladder, trap

climaxen (plural)
climaxje (diminutive singular)
climaxjes (diminutive plural)

iets cruciaals waar in de loop van het verhaal naartoe gewerkt wordt

De climax van het verhaal was voor mijn gevoel wel erg snel afgelopen.

De Washington Post bracht een ode aan deze ‘nieuwe’ manier van tv-kijken, die de belangrijkste beperking van het leven - we hebben niet eeuwig de tijd - probeert te omzeilen. Je gaat tv kijken alsof je een boek leest, aldus Washington Post-journalist Jeff Guo: snel bladeren door de saaie passages en terugkijken naar de scènes die de moeite waard waren. Dat lijkt verdacht veel op het zapgedrag van een pornoconsument die van climax naar climax klikt. Snelkijkers zijn, als je hun getuigenissen mag geloven, dan ook allemaal mensen die in hun eentje televisie kijken.


anticlimax

In de betekenis van ‘teleurstellende afloop’ voor het eerst aangetroffen in 1847

Afgeleid van climax met het voorvoegsel anti-

Antiklimax

een weinig spannende, soms teleurstellende ontknoping van het verhaal

een opsomming / stijlfiguur waarbij de opgesomde delen geleidelijk in kracht afnemen


perkament

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘geprepareerde dierenhuid’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

parchment

een dun schrijfmateriaal, gemaakt van huid van kalveren, koeien, geiten, schapen, konijnen of ezels

perkamenten (singular)
perkamentje (diminutive second-person)
perkamentjes (diminutive singular)

een stuk [1], gewoonlijk met handgeschreven tekst erop

Deze perkamenten komen uit dezelfde bron.


aforisme

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘korte spreuk’ voor het eerst aangetroffen in 1615

Via het Middeleeuws Latijnse aphorismus van het Ougriekse ἀφορισμός, wat weer teruggaat tot ἀφορίζω met het achtervoegsel -isme

Aphorismus

korte spreuk met een kernachtige boodschap


dichtkunst

het in een min of meer strakke structuur van ritme, maat en klank verwoorden van een gedachte of een verhaal

De indeling in verzen valt bij schriftelijke weergave van dichtkunst meestal meteen op.


poëzie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘dichtkunst’ voor het eerst aangetroffen in 1548

Afgeleid van het Franse "poésie" (dichtkunst)

De indeling in verzen valt bij schriftelijke weergave van poëzie meestal meteen op.


romanschrijver

romanforfatter

een mannelijke persoon die romans schrijft

romanschrijvers (plural)
romanschrijvertje (diminutive singular)
romanschrijvertjes (diminutive plural)

De Noorse romanschrijver Jonas Lie, die sinds jaren te Parijs woont, zal daar op 6 November 1903 zijn 70ste verjaardag vieren.


index

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘inhoudsopgave, verhoudingscijfer’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1676

índice

indicator voor een belangrijke eigenschap

indexen (plural)
indices (plural)
indexje (diminutive singular)
indexjes (diminutive plural)

register [1], inhoudsopgave, catalogus (bijv. een webindex)

'index librorum prohibitorum', eertijds lijst van door de roomse curie verboden boeken


thesis

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘stelling’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1650

toondaling, niet beklemtoonde lettergreep in een versvoet


fictie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘niet op werkelijkheid berustende voorstelling’ voor het eerst aangetroffen in 1566

Naamwoord van handeling van fingeren met het achtervoegsel -tie

afgeleid van het Franse fiction of daarvoor van het Latijnse 'fictiō'

vertelwijze waarbij gebruikgemaakt wordt van verzonnen elementen


zedenles

samenstelling van zede zn en les zn met het invoegsel -n-

zedenlessen (plural)
zedenlesje (diminutive singular)
zedenlesjes (diminutive plural)

verhaal of toneelstuk met een moralistische strekking


schrijfmachine

In de betekenis van ‘typemachine’ voor het eerst aangetroffen in 1875

Schreibmaschine

een mechanisch apparaat, voorzien van druktoetsen waarmee schrifttekens op papier gezet kunnen worden

schrijfmachines (plural)
schrijfmachinetje (diminutive singular)
schrijfmachientje (diminutive singular)
schrijfmachinetjes (diminutive plural)
schrijfmachientjes (diminutive plural)

Voordat de schrijfmachine werd uitgevonden werden teksten met de hand geschreven en het apparaat werd later vervangen door een tekstverwerker op een computer en een printer.

Het idee om na het tellen terug te keren naar zijn schrijfmachine was weliswaar rationeel, maar ook immoreel. Geen groot bedrog, maar toch bedrog.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “1968, De grote eeuw deel 7” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044633535


zedenschets

samenstelling van zede en schets met het invoegsel -n-

zedenschetsen (plural)
zedenschetsje (diminutive singular)
zedenschetsjes (diminutive plural)


verteller

Afgeleid van de stam van vertellen met het achtervoegsel -er

vertellers (plural)
vertellertje (diminutive singular)
vertellertjes (diminutive plural)

in een verhaal diegene die vertelt welke gebeurtenissen er plaatsvinden

Tijdens het toneelstuk praatte de verteller de delen van het verhaal aan elkaar.


anthologie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bloemlezing’ voor het eerst aangetroffen in 1769

afgeleid van het Franse: 'anthologie' met het achtervoegsel -logie


antholoog

afgeleid van antho met het achtervoegsel -loog

anthologen (plural)
antholoogje (diminutive singular)
antholoogjes (diminutive plural)


crenologie

afgeleid van creno met het achtervoegsel -logie


dittografie

afgeleid van ditto met het achtervoegsel -grafie

dittografieën (plural)
dittografietje (diminutive singular)
dittografietjes (diminutive plural)

het bij vergissing dubbel schrijven van letters enz


rondeau

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘rondeel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

rondeaus (plural)
rondeautje (diminutive singular)
rondeautjes (diminutive plural)

een versvorm met de structuur A₁B₁A₂A₁A₃B₂A₁B₁

Het rondeau was populair bij componisten als Dufay; het A- en het B-gedeelte hadden ieder hun eigen muziek.


populisme

[1] van Engels populisme, in de betekenis van ‘Amerikaanse politieke stroming’ (People's Party) aangetroffen vanaf 1896 (zie vindplaats hieronder), daarnaast ook gebruikt voor de Russische Narodniki , een heel andere beweging uit dezelfde tijd

[2] (metonymisch) gebruik van de naam van de politieke stroming om een stijl van betogen aan te duiden, in de betekenis ‘volks uit effectbejag’ aangetroffen vanaf 1972 (zie vindplaats hieronder)

[3] van Frans populisme, in de betekenis van ‘stroming in de Franse literatuur met aandacht voor de lagere volksklasse’ aangetroffen vanaf 1933 (zie vindplaats hieronder)

Populismus

politieke stroming die vindt dat een maatschappelijke elite de belangen van het volk verwaarloost en een krachtige leider dat zal oplossen

stroming in de literatuur die op een realistische en positieve manier het leven van mensen met weinig geld beschrijft, vanaf 1929 ontstaan in Frankrijk

In de keuze van het object vertoont het populisme enige overeenstemming met het naturalisme.

Marmelstein, J.W.
 “Frankrijks moderne letterkunde (1900-1934)” (1935), G.J.A. Ruys, Zutphen, p. 97

⧖ Bewust of onbewust sluiten onze laatst besproken romans zich aan bij 't Fransch populisme, tenminste in de voortzetting van de realistische richting à la Aymé.

A.G. Christiaens
 De Kritiek in Vlaanderen : Antwoord van Jongelui uit Brussel in: Dietsche Warande en Belfort., jrg. 1930 nr. 11 (1930), N.V. P. Brand's Uitgeversbedrijf, Hilversum, p. 917


parabel

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘gelijkenis’ voor het eerst aangetroffen in 1291

afgeleid van het Griekse 'bolḗ' (worp) met het voorvoegsel para-

parabelen (plural)
parabels (plural)
parabeltje (diminutive singular)
parabeltjes (diminutive plural)

zinnebeeldig verhaal dat dient om een religieus, moreel of filosofisch idee te illustreren

Wat is de parabel van de gebroken ruit en hoe gaat deze?


paraleipsis

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘stijlfiguur’ voor het eerst aangetroffen in 1950

afgeleid van het Griekse 'leipein' (alleen laten) met het voorvoegsel para-

stijlfiguur die benadrukt waaraan men ogenschijnlijk aan voorbij wil gaan


haplografie

afgeleid van het Griekse 'haploös' (éénvoudig, niet dubbel) met het achtervoegsel -grafie

haplografieën (plural)
haplografietje (diminutive singular)
haplografietjes (diminutive plural)

schrijffout, bestaande in het weglaten van één van twee opeenvolgende gelijke letters of lettergrepen


biografisme

afgeleid van biograaf met het achtervoegsel -isme

literatuurbeschouwing waarin nauwe relatie gelegd wordt tussen een tekst en de biografie van de auteur


comparatisme

afgeleid van comparatief, wat weer van het Latijnse 'comparativus' is, van 'comparare' (vergelijken) (met het voorvoegsel com-), met het achtervoegsel -isme

vergelijkende taal- of literatuurwetenschap


dactylus

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘versvoet met één beklemtoonde en twee onbeklemtoonde lettergrepen’ voor het eerst aangetroffen in 1784

Afgeleid van het Griekse woord dáktylos ("vinger").

een versvoet die bestaat uit een beklemtoonde lettergreep gevolgd door twee onbeklemtoonde lettergrepen


strofe

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘couplet’ voor het eerst aangetroffen in 1857

van het Grieks strophè (het draaien, wending)

geheel van versregels dat een gedicht of onderdeel daarvan vormt


antistrofe

afgeleid van strofe met het voorvoegsel anti-

antistrofen (plural)
antistrofes (plural)


facteur

artistiek leider van een rederijkerskamer

Waar De Fonteine in 1448, wat toneelactiviteiten betreft, zowat alles aan het vrije initiatief overliet - waarbij gezellen bijvoorbeeld een rol konden nemen of laten - wordt een en ander in de nieuwe reglementen preciezer geregeld en aan sancties gekoppeld. Hiermee ging ten slotte ook een striktere verdeling van functies en verantwoordelijkheden gepaard, waardoor bijvoorbeeld de bijzonder functie van ‘dé’ facteur ontstond, waar in De Fonteine in 1448 nog iedereen verondersteld werd ‘facteur’ te kunnen zijn.


horror

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘afschuw’ voor het eerst aangetroffen in 1847

[3] van Engels horror als alternatief voor horreur

genre waarin angstaanjagende verhalen en effecten centraal staan

Een productiehuis dat zich specialiseert in horror.


comparatist

van het Latijnse 'comparare' compareren (vergelijken) (met het voorvoegsel com-) met het achtervoegsel -ist

beoefenaar van, deskundige op het gebied van de comparatieve taalwetenschap of literatuurwetenschap


comparatistisch

afgeleid van comparatist met het achtervoegsel -isch

volgens de methode van de comparatieve taalwetenschap


compendium

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘samenvatting’ voor het eerst aangetroffen in 1658

Afgeleid van Latijn pendere (wegen) met het voorvoegsel com-

compendia (plural)
compendiums (plural)
compendiumpje (diminutive singular)
compendiumpjes (diminutive plural)

samenvattend overzicht of handboek, zowel voor studenten als beroepsbeoefenaars

Ter gelegenheid van haar 100-jarig bestaan heeft de Nederlandse Vereniging voor Urologie een compendium voor huisartsen uitgegeven.

Weblink bron “Urologie op een rijtje” (2008-11-10), H&W


exempel

via Middelnederlands exempel van Latijn exemplum

een middeleeuws stichtelijk verhaal, dat werd ingezet om het publiek te overtuigen van een bepaald geloof en om het gegeven voorbeeld na te laten volgen


abductie

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘wegvoering’ voor het eerst aangetroffen in 1658

Abduction

beweging vanuit neutrale uitgangshouding

abducties (plural)
abductietje (diminutive singular)
abductietjes (diminutive plural)

veronderstelde ontvoering van humanen door aliens met het doel ze aan verschrikkelijke experimenten bloot te stellen in hun ruimtevaartuigen en waar bij voorkeur ook nog vrouwen zwanger worden van buitenaardse wezens


lettervreter

lettervreters (plural)
lettervretertje (diminutive singular)
lettervretertjes (diminutive plural)

iemand die alles leest wat hij in handen krijgt


heffing

Naamwoord van handeling van heffen met het achtervoegsel -ing

heffingen (plural)
heffinkje (diminutive singular)
heffinkjes (diminutive plural)


factie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘politieke groep’ voor het eerst aangetroffen in 1596

uit het Latijn factio, van facere; met het achtervoegsel -tie

fictie, gebaseerd op ware gebeurtenissen


cyborg

cyborgs (plural)
cyborgje (diminutive singular)
cyborgjes (diminutive plural)

kruising tussen mens en machine beschreven in SF-lectuur en diverse films


cyberpunk

afgeleid van punk met het voorvoegsel cyber-

sciencefictiongenre waarin de samenleving is veranderd in een dystopie en een anarchie met daarnaast nadruk op de volgende thema's: computers, informatietechnologie, hackers, kunstmatige intelligentie en robots


travestie

Van het Frans voltooid deelwoord travesti. In de betekenis van ‘verkleding (vooral als andere sekse)’ voor het eerst aangetroffen in 1847

travesties (plural)
travestieën (plural)

komische herwerking van een serieus gedicht of verhaal, waarbij de inhoud of boodschap wel hetzelfde blijven


refrein

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘gelijke woorden aan eind van ieder couplet’ voor het eerst aangetroffen in 1448

refreinen (plural)
refreintje (diminutive singular)
refreintjes (diminutive plural)

strofisch gedicht waarvan iedere strofe dezelfde slotregel heeft


beroepsschrijver

samenstelling van beroep en schrijver met het invoegsel -s-

beroepsschrijvers (plural)
beroepsschrijvertje (diminutive singular)
beroepsschrijvertjes (diminutive plural)

iemand die met schrijven zijn brood verdient


anafoor

met het voorvoegsel ana- en met het achtervoegsel -foor

anaforen (plural)
anafoortje (diminutive singular)
anafoortjes (diminutive plural)

stijlfiguur bestaande uit de herhaling van een woord of woordgroep aan het begin van opeenvolgende zinnen


epifoor

met het voorvoegsel epi- en met het achtervoegsel -foor

epiforen (plural)
epifoortje (diminutive singular)
epifoortjes (diminutive plural)

herhaling van hetzelfde woord aan het eind van opeenvolgende versregels of zinnen


romance

Oorspronkelijk van Oudfrans romanz of Oudprovençaals romans. Later nog eens opnieuw ontleend van Frans in de nieuwe vorm romance. In de betekenis van ‘volkslied’ voor het eerst aangetroffen in 1485. De betekenis "liefdesavontuur/-geschiedenis" is in het Nederlands nieuwer en ontleend aan het Engels of Duits.

een (vaak strofisch) gedicht met een aandoenlijk thema

Ada van Holland, bezongen door Beets, 1839. Onderwerp van een historisch-literaire studie van Busken Huet, uitgegeven als ‘prijs der Kunstkronijk’, 1866. Zij is de hoofdpersoon van Bilderdijks treurspel Willem van Holland. Staring schreef een romance tot haar eer.

Weblink bron
K. ter Laan
 “Letterkundig woordenboek voor Noord en Zuid” (1952)


isosyllabisme

afgeleid van syllabe (lettergreep) met het voorvoegsel iso- en met het achtervoegsel -isme

gelijkheid in het aantal lettergrepen per versregel


hexameter

Leenwoord uit het Latijn of Grieks, in de betekenis van ‘versmaat’ voor het eerst aangetroffen in 1655

afgeleid van het Griekse 'metron' (maat, versvoet) met het voorvoegsel hexa-


literair

afgeleid van het Franse littéraire (met het achtervoegsel -air)

literairder (uninflected comparative)
literairst (uninflected superlative)
literaire (inflected positive)
literairdere (inflected comparative)
literairste (inflected superlative)
literairs (partitive positive)
literairders (partitive comparative)

behorend tot, betrekking hebbend op de literatuur

Mijn werk is al gepubliceerd in een aantal literaire tijdschriften.

Dramatisch en literair gezien heeft het boek niet veel om zijn lijf.

In die jaren schreef hij ook zijn bekendste kinderboeken. Hij deed dat er zo'n beetje bij, in vakanties. Geen literaire meesterwerken, maar sommige worden nog steeds gelezen. De verfilming van Oorlogswinter uit 2008 trok bijna een miljoen bioscoopbezoekers.

Weblink bron
Dik Verkuil
 “Het vertrouwen van Jan Terlouw was zijn kracht en zijn zwakte” (16 mei 2025), NOS


epifanie

afgeleid van het Griekse phainein (doen verschijnen, tonen) met het voorvoegsel epi- met het achtervoegsel -ie

epifanieën (plural)
epifanietje (diminutive singular)
epifanietjes (diminutive plural)


omnibus

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘openbaar vervoermiddel’ voor het eerst aangetroffen in 1832

verzameling verhalen, romans in één band

De verhalen zijn gebundeld in een omnibus.


synecdoche

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘retorische figuur’ voor het eerst aangetroffen in 1698

afgeleid van het Griekse ecdoche met het voorvoegsel syn-

synecdoche's (plural)
synecdoches (plural)
synecdochen (plural)
synecdocheetje (diminutive singular)
synecdocheetjes (diminutive plural)

stijlfiguur waarbij een deel voor het geheel of het geheel voor een deel wordt genoemd bv. 'het groene laken' voor 'het biljart'


acrostichon

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘naamvers’ voor het eerst aangetroffen in 1824

acrostichons (plural)
acrostichonnetje (diminutive singular)
acrostichonnetjes (diminutive plural)


sciencefiction

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘toekomstverhaal met technische uitvindingen als uitgangspunt’ voor het eerst aangetroffen in 1955

genre van verhalen, films enz. met vooral toekomstbeelden vol verzonnen technologische verandering en (quasi)-wetenschappelijke ontwikkeling


salon

Leenwoord uit het Frans, verder te herleiden tot het Italiaanse salone. In de betekenis van ‘ontvangkamer’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1863

salons (plural)
salonnetje (diminutive singular)
salonnetjes (diminutive plural)

kunstzinnige en/of filosofische bijeenkomst van geletterden, vaak bij iemand thuis gehouden; met name populair in Frankrijk in de 17e-18 eeuw

Vincent Voiture, in zijn gedichten en brieven, was de eerste in de salon van Madame de Rambouillet [om] zijn kwaliteiten van geest en moed in praktijk te brengen.

In de literaire salon van Madame Geoffrin, zelf de ongeletterde dochter van een Iakei, ontmoette Stanislaw Montesquieu.


illusionisme

afgeleid van illusie met het achtervoegsel -isme

stijlvorm die op het wekken van illusies uit is


topos

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘plaats met vaste argumenten in bv. redevoeringen’ voor het eerst aangetroffen in 1961

een stijlfiguur, waarbij een clichésituatie of clichélocatie wordt gebruikt


aliterair

afgeleid van literair met het voorvoegsel a-

zonder geremd te worden door kennis van of gevoel voor letterkunde


alternantie

afgeleid van het Franse alternance (met het achtervoegsel -antie)

schema waarbij om en om mannelijk en vrouwelijk rijm wordt gebruikt


assonantie

afgeleid van het Franse assonance (met het achtervoegsel -antie)

rijm waarin de klinkers overeenkomen bijv. bewegen - lepel


acconsonantie

afgeleid van het Franse acconsonance (met het achtervoegsel -antie)

rijm van woorden door gelijkluidendheid van medeklinkers

voorbeeld:
Gij zult wel nimmermeer ontwaken,
want gij bleef roerloos toen de trap
zo kraakte bij de stille stap
des mans, die kwam om toe te maken.

Weblink bron
Willem Elsschot
 (1908) in: Forum., jrg. 1 nr. 11 (1980; origineel november 1932), Reflex, Utrecht, ISBN 90 6322 034 0, p. 667

In het beginsel hebben klinkers meer présence dan medeklinkers (hoewel je met een royaal gebruik van schr, str, m en nog andere geluiden nog aardig wat emoties kunt doen opflakkeren), en we zien dan ook assonantie veel vaker optreden dan acconsonantie - of het nu voortkomt uit poëtisme, slordigheid of onkunde.

Weblink bron
H.H. Polzer (bekend onder ps. Drs. P.)
 Het Rijmschap in: Onze Taal., jrg. 49 nr. 11 (november 1980), Genootschap Onze Taal, Den Haag, p. 105


consonantie

afgeleid van het Franse consonance (met het achtervoegsel -antie)

afgeleid van consonant met het achtervoegsel -ie


sentimentalisme

afgeleid van sentiment met het achtervoegsel -isme


hyperbool

via Frans hyperbole of direct via Latijn hyperbole van Oudgrieks ὑπερβολή (huperbolè), in de betekenis van ‘kegelsnede’ voor het eerst aangetroffen in 1605


hyperbolisch

afgeleid van hyperbool met het achtervoegsel -isch

hyperbolic

de vorm van een hyperbool hebbend of daarop lijkend

hyperbolic

als in een hyperbool d.w.z. zwaar overdreven

hyperbolischer (uninflected comparative)
hyperbolische (inflected positive)
hyperbolischere (inflected comparative)
hyperbolischers (partitive comparative)


metrum

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘versmaat’ voor het eerst aangetroffen in 1737

metra (plural)
metrums (plural)
metrumpje (diminutive singular)
metrumpjes (diminutive plural)

afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen in een vers, versmaat


metriek

afgeleid van metrum met het achtervoegsel -iek


steensoep

steensoepen (plural)
steensoepje (diminutive singular)
steensoepjes (diminutive plural)

een volksverhaal uit Portugal over samenwerken en schaarste


pennenstrijd

samenstelling van pen en strijd met het invoegsel -en-

openbaar uitgevochten strijd met de pen (vroeger, tegenwoordig met modernere middelen)

Als je hier een literaire pennenstrijd in wilt zien, dan staat het, zij het ook puur op snelheid, 1-0 voor Hoogervorst, want zij had de primeur. Zij haalde ook uit met gerichte beschuldigingen aan het adres van ‘de schrijver’. Hij zou niet alleen een drankorgel en schuinsmarcheerder zijn, maar ook een dief - die zich bij de boedelscheiding een deel van haar glaswerk en serviesgoed had toegeëigend. (Janet Luis NRC 24 oktober 2014)


hyperruimte

afgeleid van ruimte met het voorvoegsel hyper-

hyperruimten (plural)
hyperruimtes (plural)

een fictieve sneller dan het licht-transportmethode in de sciencefiction die vooralsnog tot de onmogelijkheden wordt gerekend

Bij de abductie sleepte het groen getinte ruimtewezen zijn slachtoffer in zijn ruimtevaartuig en ontsnapte via de hyperruimte


ruimteoorlog

samenstelling van ruimte zn en oorlog zn

ruimteoorlogen (plural)
ruimteoorlogje (diminutive singular)
ruimteoorlogjes (diminutive plural)

in of vanuit de ruimte gevoerde oorlog die nu nog slechts het domein is van de sciencefiction maar in de toekomst mogelijk werkelijkheid wordt


beeldroman

beeldromans (plural)
beeldromannetje (diminutive singular)
beeldromannetjes (diminutive plural)

een in stripvorm uitgegeven boek (gewoonlijk bestemd voor volwassenen) dat zich onderscheidt van het stripalbum door een veelal literaire inslag


familieroman

familieromans (plural)
familieromannetje (diminutive singular)
familieromannetjes (diminutive plural)

roman die de geschiedenis van een familie of gezin tot onderwerp heeft


jeugdroman

jeugdromans (plural)
jeugdromannetje (diminutive singular)
jeugdromannetjes (diminutive plural)


liefdesroman

samenstelling van liefde en roman met het invoegsel -s-

Liebesroman

roman met liefdesperikelen als hoofdonderwerp

liefdesromans (plural)
liefdesromannetje (diminutive singular)
liefdesromannetjes (diminutive plural)


oorlogsroman

samenstelling van oorlog en roman met het invoegsel -s-

oorlogsromans (plural)
oorlogsromannetje (diminutive singular)
oorlogsromannetjes (diminutive plural)


sleutelroman

sleutelromans (plural)
sleutelromannetje (diminutive singular)
sleutelromannetjes (diminutive plural)

roman waarin werkelijk bestaande personen optreden met andere namen

Onder professoren (1975) is een sleutelroman van Willem Frederik Hermans die zich afspeelt in academische kringen aan de Universiteit Groningen


striproman

stripromans (plural)
stripromannetje (diminutive singular)
stripromannetjes (diminutive plural)


rubriek

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘opschrift’ voor het eerst aangetroffen in 1599

van het Latijn rubrica = rode aarde of rode kleurstof

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘afdeling’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1884

rubrieken (plural)
rubriekje (diminutive singular)
rubriekjes (diminutive plural)

Rubriceren is iets of iemand in een rubriek, categorie of klasse onderbrengen of verdelen, groeperen, classificeren.

titel (opschrift) boven een afdeling in een boek of iets dergelijks, epigraaf


glief

gliefen (plural)
gliefje (diminutive singular)
gliefjes (diminutive plural)

een teken (inkerving) in een geschreven medium, dat bijdraagt aan de betekenis van wat er geschreven wordt


sage

Uit Middelnederlands saghe “het vertelde”, saghe “verhaal, vertelling”, ontleend aan Duits Sage, in de betekenis van ‘volksverhaal’ voor het eerst aangetroffen in 1483 .

Weer in zwang geraakt in de 19e eeuw, onder invloed van de Romantiek.

Onder invloed van de Romantiek, met diens nadruk op folklore en etnische authenticiteit, raakten de Oudnoorse saga heldendichten ook bekend in de meeste Europese cultuurgebieden.

een traditioneel volksverhaal dat vaak gegroeid is om een historische kern

De sage over het vrouwtje van Stavoren.


verwikkeling

Naamwoord van handeling van verwikkelen met het achtervoegsel -ing

verwikkelingen (plural)
verwikkelingetje (diminutive singular)
verwikkelingetjes (diminutive plural)

verloop van de gebeurtenissen in een letterkundig werk


dierenfabel

samenstelling van dier zn en fabel zn met het invoegsel -en-

dierenfabels (plural)
dierenfabelen (plural)
dierenfabeltje (diminutive singular)
dierenfabeltjes (diminutive plural)

fabel waarin dieren (meestal met 'menselijke' eigenschappen) optreden


terzine

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘dichtvorm’ voor het eerst aangetroffen in 1894

een gedicht of een strofe van een gedicht van drie regels met dichtvorm A B A - B C B - C D C enz.


Filemon

via Middelnederlands Philemon en en Latijn Philemon en van Oudgrieks Φιλήμων en (filémoon) "vriendelijk", naam van verschillende personen in klassieke oudheid en de Bijbel

Filemon

naam van een boek uit het Nieuwe Testament

man die samen met zijn vrouw Baukis een toonbeeld van liefde en gastvrijheid was in een verhaal uit de Metamorfosen van Ovidius


antiheld

Afgeleid van held met het voorvoegsel anti-

Antiheld

een hoofdpersonage in een verhaal met niet de typerende positieve eigenschappen van een held

antihelden (plural)
antiheldje (diminutive singular)
antiheldjes (diminutive plural)

Donald Duck is een typische antiheld met een gebrek aan talent en intelligentie.


detectiveroman

Kriminalroman

verhaal over een speurder die een misdrijf tracht op te lossen

de·tec·ti·ve·ro·man (of: de·tec·tive·ro·man bij meer oorspronkelijke uitspraak)

detectiveromans (plural)
detectiveromannetje (diminutive singular)
detectiveromannetjes (diminutive plural)

De klank van 'detective' was oorspronkelijk Engels, hierboven steeds tussen haakjes vermeld. De Woordenlijst gaat uit van de nu meer gangbare Franse klank.


bouquetroman

samenstelling van bouquet zn en roman zn

bouquetromans (plural)
bouquetromannetje (diminutive singular)
bouquetromannetjes (diminutive plural)

roman met een romantisch verhaal over een liefdesgeschiedenis zonder literaire pretenties

Ik lees geen bouquetromannetjes tenzij ik er toevallig ergens eentje zie liggen. Ik ben niet genoeg geïnteresseerd in rijk worden of in sjabloonmatige liefdesverhaaltjes. (Beatrijs Ritsema NRC 26 maart 1992)


cyberroman

afleiding van roman met het voorvoegsel cyber-

cyberromans (plural)
cyberromannetje (diminutive singular)
cyberromannetjes (diminutive plural)

roman die zich afspeelt in de de wereld van computernetwerken (cyberspace)

Spijtig voor de cyberdelici zijn hun utopische verwachtingen omtrent cyberspace tot nu toe verwachtingen gebleven. Het ziet er leuk uit in Star Trek en de cyberroman Neuromancer (1989) van William Gibson, maar voor het overige is het universum van cyberspace in meer dan één opzicht virtueel: het is ook nog steeds tamelijk denkbeeldig. (Sjoerd de Jong NRC 20 december 1996)


damesroman

samenstelling van dame en roman met het invoegsel -s-

damesromans (plural)
damesromannetje (diminutive singular)
damesromannetjes (diminutive plural)

roman speciaal geschreven voor vrouwen en behorend tot de triviaalliteratuur; bekende vormen zijn de doktersroman en de bouquetroman

Het Bijbelboek Genesis waarin Eva van haar onschuld wordt beroofd door een slang is opwindender dan deze hooguit enigszins pikante damesroman. (Elsbeth Etty NRC 8 juni 2012)


debuutroman

debuutromans (plural)
debuutromannetje (diminutive singular)
debuutromannetjes (diminutive plural)

Haar debuutroman Hoe ik nu leef (2004) - over een 15-jarig meisje dat in een Derde Wereldoorlog terechtkomt, geschreven in een gedurfde, rauwe stijl - werd meteen een internationale bestseller. (Thomas de Veen NRC 6 april 2016 )


graalroman

graalromans (plural)
graalromannetje (diminutive singular)
graalromannetjes (diminutive plural)

roman over een zoektocht naar de beker die gebruikt is tijdens het laatste avondmaal

Daarom heeft hij nu zulke uiteenlopende stukken als een van de eerste bijbels die van de persen van Gutenberg rolden, een uiterst zeldzame Franse graalroman uit de dertiende eeuw en het vijftiende-eeuwse verluchte gebedenboek van Beatrix van Assendelft, afkomstig uit de particuliere collectie Six. (Kitty Kilian NRC 11 juni 1993 )


ideeënroman

samenstelling van idee zn en roman zn met het invoegsel -en-

ideeënromans (plural)
ideeënromannetje (diminutive singular)
ideeënromannetjes (diminutive plural)

roman die vooral uiting geeft aan een visie over mens en maatschappij

The Fountainhead introduceert tientallen personages op talloze locaties in een tijdspanne van ruim twintig jaar, op 800 pagina’s. En hoewel de anekdote meeslepend is, is het boek vooral een ideeënroman, met de personages als belichaming van Rands opvattingen. (Herien Wensink NRC 16 juni 2014)


ik-roman

ik-romans (plural)
ik-romannetje (diminutive singular)
ik-romannetjes (diminutive plural)

De brievenroman wordt het populairst, want die biedt een oplossing voor het probleem: hoe kun je het beste doen alsof iets waar gebeurd is? De ik-roman is hiervoor ook geschikt, maar die beperkt zich tot het zielenleven van één persoon. (Een canon van de Nederlandse literatuur NRC 5 maart 2005)


streekroman

streekromans (plural)
streekromannetje (diminutive singular)
streekromannetjes (diminutive plural)

roman die kenmerkend is voor het leven in een bepaalde landstreek

A.M. de Jong was een van de belangrijkste Brabantse schrijvers uit de twintigste eeuw. Hij is vooral bekend van zijn streekroman over Merijntje Gijzen


romancier

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘romanschrijver’ voor het eerst aangetroffen in 1824


mozaïekroman

mozaïekromans (plural)
mozaïekromannetje (diminutive singular)
mozaïekromannetjes (diminutive plural)

een roman waarin meerdere hoofdpersonen en verhalen door elkaar heen lopen


sciencefictionroman

samenstelling van sciencefiction en roman

sciencefictionromans (plural)
sciencefictionromannetje (diminutive singular)
sciencefictionromannetjes (diminutive plural)

een roman waarin wetenschappelijke ontwikkelingen behandeld wordt in een fictieverhaal

Jules Verne is het prototype van de realistische sciencefictionroman.


tendensroman

tendensromans (plural)
tendensromannetje (diminutive singular)
tendensromannetjes (diminutive plural)

een roman met een (te) sterke (eenzijdige) politieke of morele boodschap

De 'Maxhavelaar' van Multatuli en de 'Negerhut van oom Tom' van Beecher Stowe zijn voorbeelden van tendensromans.


zaproman

zapromans (plural)
zapromannetje (diminutive singular)
zapromannetjes (diminutive plural)

een roman waarin snel wordt overgesprongen van de ene naar de andere hoofdpersoon en verhaallijn

Een zaproman lijkt soms meer op een verzameling korte verhalen.


tafeltje-dek-je

(samenkoppeling) van tafeltje, dek en je

tafel uit een sprookje van de gebroeders Grimm die vanzelf gedekt wordt na het uitspreken van deze toverformule


oneigenlijk

afgeleid van eigenlijk met het voorvoegsel on-

improper

niet overeenkomend met de oorspronkelijke bedoeling

oneigenlijker (uninflected comparative)
oneigenlijkst (uninflected superlative)
oneigenlijke (inflected positive)
oneigenlijkere (inflected comparative)
oneigenlijkste (inflected superlative)
oneigenlijks (partitive positive)
oneigenlijkers (partitive comparative)


trochee

een versvoet bestaande uit een beklemtoonde lettergreep gevolgd door een onbeklemtoonde


centripetaal

In de betekenis van ‘middelpuntzoekend’ voor het eerst aangetroffen in 1824

van Engels 'centripetal' in 1709 gebruikt in centripetal force als vertaling met het achtervoegsel -al van het Latijn (neologisme) vis centripeta door de Engelse natuurkundige I. Newton in 1687 gevormd uit vis "kracht", centrum "midden" en petere "zoeken"

centripetaler (uninflected comparative)
centripetaalst (uninflected superlative)
centripetale (inflected positive)
centripetalere (inflected comparative)
centripetaalste (inflected superlative)
centripetaals (partitive positive)
centripetalers (partitive comparative)

De persoonlijke, christelijke boodschap is in Moens' gedichten inderdaad de voornaamste bindende kracht waardoor de beelden centripetaal worden aangetrokken.


letterkundige

afgeleid van letterkundig met het achtervoegsel -e

iemand die teksten bestudeert die tot de literatuur worden gerekend


letterkundig

afgeleid van letterkunde met het achtervoegsel -ig

letterkundiger (uninflected comparative)
letterkundigst (uninflected superlative)
letterkundige (inflected positive)
letterkundigere (inflected comparative)
letterkundigste (inflected superlative)
letterkundigs (partitive positive)
letterkundigers (partitive comparative)


Vijftiger

afgeleid van vijftig met het achtervoegsel -er, verwijzing naar de jaren 50 van de 20e eeuw

schrijver behorend tot de Vijftigers, een stroming die opgang maakte in de jaren 50 van de 20e eeuw

Net als andere Vijftigers als Paul Rodenko en Bert Schierbeek, die later nog een gedicht over Piet Keizer zou schrijven, kreeg Vinkenoog een basisplaats toebedeeld. Wie ook aantrad in de Podium-wedstrijd was Remco Campert, een Vijftiger van het eerste uur.


Vijftigers

Vijftiger met de uitgang -s, verwijzing naar de jaren 50 van de 20e eeuw naar analogie van de Tachtigers in de 19e eeuw

literaire stroming die opgang maakte in de jaren 50 van de 20e eeuw

Pas na de oorlog zorgden de Vijftigers met hun experimentele poëzie voor een doorbraak van de avant-garde in de literatuur.

Jacqueline Bel
 “Bloed en rozen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1900-1945.”, 3e druk (2018), Prometheus, Amsterdam, ISBN 9789035130470, p. 584


ghostwriter

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘die voor een ander teksten schrijft’ voor het eerst aangetroffen in 1968

iemand die voor iemand anders teksten schrijft, terwijl die andere abusievelijk doorgaat voor de auteur

De politicus heeft zijn autobiografie laten schrijven door een ghostwriter.


Quasimodo

van Frans Quasimodo en , op te vatten als afgeleid van quasimodo, benaming voor de zondag na Pasen

hoofdpersoon uit De Klokkenluider van de Notre-Dame, een boek van de 19e-eeuwse Franse schrijver Victor Hugo

Quasimodo werd op de eerste zondag na Pasen gevonden op de trappen van de Notre-Dame te Parijs.

De wrede dood van het hemelse zigeunermeisje Esmeralda en de smachtende liefde van de gebochelde Quasimodo woelde een diepe, onbekende emotie bij me los.

Weblink bron
Bas Heijne
 “Notre-Dame leeft, ik heb het gezien” (16 april 2019) op nrc.nl


burlesk

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘boertig’ voor het eerst aangetroffen in 1782

afgeleid van het Franse burlesque (met het achtervoegsel -esk)

burlesker (uninflected comparative)
burleskst (uninflected superlative)
burleske (inflected positive)
burleskere (inflected comparative)
burleskste (inflected superlative)
burlesks (partitive positive)
burleskers (partitive comparative)

kluchtig, waarbij een hoogdravend onderwerp in platte taal wordt behandeld

Hans Teeuwen: Echte Rancune/ Real RancourOnze enige internationale cabaretster. Vlijmscherpe satire, grotesk spel en burleske verhalen in urgente en tot nadenken stemmende voorstelling over ras, islam en vooroordelen.

Toch is Toussaints werk allerminst druilerig, maar vrolijk, licht van toon, hilarisch en vaak op het burleske af. In zijn recentste romantrilogie over Marie, waarvan het derde deel werd genomineerd voor de Europese Literatuurprijs, is een melancholieke ondertoon geslopen, superieur en minimalistisch verwoord. De zoektocht naar de vrouw, het spel van aantrekken en afstoten, kijken en aanraken - heel het magnetisch veld van geduld oefenen en aanvoelen van de urgentie van het moment wordt ook bij Toussaint met onuitgesproken verlangen gekleurd.


burleske

Van het Franse burlesque, waar ook burlesk van is afgeleid. Verder te herleiden tot het Latijnse burula.


feuilleton

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘vervolgverhaal’ voor het eerst aangetroffen in 1847

Feuilleton

vervolgverhaal in een krant of tijdschrift, dan wel op de radio of televisie

feuilletons (plural)
feuilletonnetje (diminutive singular)
feuilletonnetjes (diminutive plural)

Nationale faam kreeg hij met Boefje, dat eerst als feuilleton in NRC verscheen, dan in een tientallen keren herdrukt boek, een honderden keren opgevoerd toneelspel werd en werd verfilmd. Het was een Ciske de Rat avant la lettre, waarheidsgetrouwe literaire journalistiek, over het leven van een Rotterdams kind dat opgroeide voor galg en rad. Het werd een aanklacht tegen een onverschillige maatschappij genoemd, maar ook een getuigenis van mensenliefde.

Bij het slot van feuilleton The Family gaan we nog meer meevoelen met dat stelletje aso's dat we in razend tempo hebben leren kennen. Regisseur Casper Vandeputte houdt de vaart erin met snelle scènes en stripachtig beeld.


frictie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘wrijving’ voor het eerst aangetroffen in 1847

gebied tussen fictie en non-fictie in en mengelingen daarvan

Nieuwe genres dragen namen als 'literaire non-fictie' en 'op ware feiten gebaseerde fictie'. Frank Westerman lanceerde voor het tussengebied de term 'frictie'. Het is mooi dat 50Plus nu laat zien dat je diezelfde scheidslijn ook in de politiek kunt laten vervagen. Ouderwetse liefhebbers van non-fictie vinden het laakbaar dat de ouderen in het verhaal van 50Plus niet zo oud worden als de ouderen in de officiële cijfers van het CBS. Curieus is dat zeker. Maar mensen die openstaan voor nieuwe genres weten dat hier sprake is van fraaie 'literaire politiek' en 'deels op feiten gebaseerde fictie'.


homerisch

eponiem, afgeleid met met het achtervoegsel -isch van Homerus, de Griekse dichter Homeros uit de 8e eeuw v.Chr.

Homeric

(letterkunde) (geschiedenis) zoals voorkomt in de werken van Homerus (de Ilias en de Odyssee)

homerischer (uninflected comparative)
homerische (inflected positive)
homerischere (inflected comparative)
homerischers (partitive comparative)


leesvoer

reading matter

boeken en ander leesmateriaal dat dient om de wens om te lezen te bevredigen

Op zoek naar een boek om je boekenkast verder uit te breiden? De bibliotheek houdt vandaag een boekenmarkt met leesvoer voor jeugd en volwassenen, allemaal voor zachte prijsjes. Ook is er bladmuziek te koop. De boekenmarkt is te vinden aan de Pijpenstraat 15 van 9.30 tot 16.00 uur.

Als het voorstel was aangenomen door alle Europese ministers van Financiën, zou er een akkoord liggen dat het voor EU-lidstaten mogelijk maakt om minder btw te heffen op digitaal leesvoer. Nu wordt er in EU-landen op elektronische publicaties nog minstens 15 procent btw geheven.


literatuurlijst

samenstelling van literatuur zn en lijst zn

literatuurlijsten (plural)
literatuurlijstje (diminutive singular)
literatuurlijstjes (diminutive plural)

lijst van literaire teksten die men voor zijn examen gelezen moet hebben

Het boek van de Israëlische schrijfster Dorit Rabinyan gaat over een liefdesrelatie tussen een Israëlische vertaalster en een Palestijnse artiest, die opbloeit in New York. Maar dan scheiden hun wegen, want zij gaat terug naar Tel Aviv, en hij naar Ramallah, op de bezette Westelijke Jordaanoever. Het boek verscheen al in 2014, en kende toen een bescheiden succes. Maar sinds de Israëlische regering op 31 december de roman besloot te schrappen van de literatuurlijst op de Israëlische middelbare school, repte als het ware half Israël zich naar de boekhandel, om een kopie.

Ban de literatuurlijst, stelt bestsellerauteur Kluun. "Verboden boeken zijn toch niet van deze tijd. Alsof iemand tegen mij zegt: je mag geen dance of soul luisteren, alleen rock. Absurd."


vertelstandpunt

samenstelling van vertel ww en standpunt zn

positie van waaruit een verhaal wordt beschreven

Het vertelstandpunt in dit gedeelte is handig toegepast. De lezer is gebonden aan het beperkte ik-standpunt en kent dus alleen de gedachten van Duveke die haar vriendin Rifka mateloos bewondert, haar niet objectief kan bekijken en dus een onbetrouwbare verteller is.


olimsignatuur

samenstelling van olim bw en signatuur zn , aaneengeschreven volgens spellingregel 6.C

De schrijfwijze met koppelteken "olim-signatuur" valt te verdedigen als analoge toepassing van spellingregel 6.I, maar dit kan vanwege spellingregel 6.H het misverstand oproepen dat "olim" een letterwoord is.

vroegere plaatsaanduiding binnen een bibliotheek die nog zichtbaar is in een boek


idolopeia

van Oudgrieks εἰδωλοποιΐα (eidolopoía), samenstelling van εἴδωλον [eídōlon] zn "figuur, afbeelding, geest" en ποιεῖν [poieîn] ww "maken, doen"

stijlfiguur waarbij mensen die zijn overleden sprekend worden opgevoerd.


Tafelronde

leenvertaling van Frans Table ronde, omdat Koning Arthur en zijn ridders gewoon waren elkaar aan een ronde tafel te ontmoeten

verzameling van de ridders die volgens de overlevering door koning Arthur aan zijn hof waren verenigd

Net zoals in de late Middeleeuwen heel literair Europa was geïnspireerd door de Keltische sagenmotieven van koning Arthur en de ridders van de Tafelronde, zo zouden Yeats en de zijnen nu weer met het Keltische cultuurgoed Europese literatuur maken.


ridders van de Tafelronde

vaste verbinding van ridders, van, de en Tafelronde

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/nl-ridders van de Tafelronde.ogg

de ridders die volgens de overlevering door koning Arthur aan zijn hof waren verenigd


chicklit

eigentijdse romantische fictielectuur (door en) voor jonge vrouwen, niet per se met veel literaire pretentie


panoramisch

afleiding van panorama met het achtervoegsel -isch

panoramischer (uninflected comparative)
panoramische (inflected positive)
panoramischere (inflected comparative)
panoramischers (partitive comparative)

Wat knap dat W nog steeds voor glamour en stijl staat, denk ik wanneer ik in de W Lounge aan een cocktail nip. De architectuur, de stijlvolle wereldburgers, de uitstraling en het panoramische uitzicht over de stad zorgen ervoor dat ik mijn ogen uitkijk.

Moderne polyester motorjachten zien er tegenwoordig strakker, rechter en platter uit. Sommige jachten worden in het Oostblok gemaakt en bieden 360 graden panoramisch zicht. Voorbeeld is de Sloveense Seafaring 44 coupe, nieuw en ontstaan vanuit de wereld van de campers en caravans. Het jacht is direct genomineerd als Europese Motorboot 2018.


alexandrijn

eponiem: van Frans alexandrin, een verwijzing naar de Roman d'Alexandre een gedicht uit 1180 over Alexander de Grote dat in deze versvoet is geschreven; in de betekenis van ‘versvorm’ voor het eerst aangetroffen in 1832


anapest

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘versvoet’ voor het eerst aangetroffen in 1821

versvoet bestaande uit twee onbeklemtoonde lettergrepen gevolgd door een beklemtoonde


distichon

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘tweeregelig vers’ voor het eerst aangetroffen in 1841

tweeregelig vers dat een volledige zin vormt


Vondel

Joost van den Vondel (Keulen, 17 november 1587 – Amsterdam, 5 februari 1679) was een Nederlandse dichter en toneelschrijver, alsmede handelaar in kousen en suppoost bij de Bank van Lening

Joost van den Vondel is zonder twijfel de grootste Nederlandse dichter en toneelschrijver van de zeventiende eeuw


vitalisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘leer van het bestaan van een specifieke levenskracht’ voor het eerst aangetroffen in 1886

afgeleid van vitaal met het achtervoegsel -isme

literaire stroming in Nederland en Vlaanderen (1920-1933) die propageert om intens, vurig en gevaarlijk te leven


trocheus

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘versvoet (lang-kort)’ voor het eerst aangetroffen in 1734

versvoet van een beklemtoonde lettergreep, gevolgd door een onbeklemtoonde


enjambement

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘overloop van versregels’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

het doorlopen van een zin over twee (of eventueel meer) versregels


hendiadys

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘stijlfiguur’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1832

afgeleid van het Griekse ἕν διὰ δυοῖν 'hén dià dyoîn' (één door twee)

stijlfiguur waarbij een begrip door twee zelfstandige naamwoorden wordt aangeduid, waarvan er één de betekenis van bijvoeglijk naamwoord heeft


ollekebolleke

uit het begin van het aftelrijmpje "olleke bolleke rubisolleke ollekebolleke knol", als benaming van een door Drs. P bedachte versvorm aangetroffen vanaf 1975

ˌɔləkəˈbɔləkə

dactylisch vers in het Nederlandse taalgebied, bestaande uit twee strofen van vier regels en een zesde regel gevormd wordt door één woord

Ik miste bijvoorbeeld deerlijk net' „ollekebolleke", de dichtvorm waarvan de eerste regel in een dubbele dactylus een verzuchting moet zijn, de tweede regel in een dubbele dactylus het onderwerp moet aangeven, regel 3 en 4 samen uit 3 dactylussen plus 1 beklemtoonde lettergreep moet bestaan, de 6e regel (de 2e van het tweede couplet) als dubbele dactylus uit slechts één woord mag bestaan met de klemtoon op de vierde lettergreep, en de achtste en laatste regel moet rijmen op de vierde:
Wat een gedoe nu weer!
Man met een vilten hoed
zoekt op lijn zestien
met iedereen mot.
Ook loopt diezelfde
Modigliani-man
zonder een extra knoop
deerlijk voor spot.

Nico Ncheepmaker
 Trijfel in: Leeuwarder Courant , jrg. (8 juni 1978), Stichting Leeuwarder Courant 1947, Leeuwarden, p. 5 kol. 4


haagspel

van Middelnederlands hagespel, op te vatten als samenstelling van haag zn en spel zn

haagspelen (plural)
haagspelletje (diminutive singular)
haagspelletjes (diminutive plural)

in de 15e en 16e eeuw een feestelijke bijeenkomst van rederijkerskamers met wedstrijden in toneel en dichtkunst

Landjuweel was een samenkomst van alle Kamers uit het gehele land; een haagspel werd gehouden voor een beperkt aantal Kamers uit een bepaalde streek.


signaalwoord

samenstelling van signaal zn en woord zn

woord waarmee de schrijver een bepaalde betekenis van zijn tekst oproept

De vlinder, die in de werkelijkheid boven het oudgeworden witte riet fladdert en in de literatuur een zinnebeeld van onsterfelijkheid en ziel is, draagt, zoals de dichter zei ‘deze verrukkelijke naam rouwmantel’. Bij eerste lezing, zo verging het mij althans, functioneert het woord rouwmantel als cape van de jager, als signaalwoord van het doodsmotief. De jager wordt een vreemde figuur, een soort aanzegger, boodschapper van de grote jager, waarbij mij een titel van H.C. ten Berge inviel: De dood is de jager.

Die belangstelling voor de persoonlijkheid van de auteur - wat daarmee in concreto ook bedoeld moge zijn - was eveneens in Vlaanderen aanwezig, al werd daar meer het signaalwoord ‘de mens’ gebruikt: men wou ‘de mens’ weer centraal stellen in de literatuur. In literairkritische termen ging het dan om ‘waarachtigheid’, ‘levensechtheid’ en ‘doorleefdheid’, die als criteria golden voor de beoordeling van creatief werk.


tmesis

via Latijn van Oudgrieks τμῆσις (tmèsis) "het snijden"

stijlfiguur waarbij een samengesteld woord in zijn onderdelen wordt gesplitst met tussenvoeging van een of meer andere woorden

"Wee- nu mensch en dieren klagen" ('t Vriest, II, 343)
Het koppelteken wordt hier gebruikt na het eerste deel van een samenstelling, die echter gesplitst is (tmesis) en waarvan het tweede deel verder is geplaatst (hyperbaton). Daardoor krijgt het naast zijn koppelende functie al iets van de afbrekende functie. De splitsing zelf geeft een effect van spanning.


sapfisch

afgeleid van de eigennaam Sapfo met het achtervoegsel -isch

sapfischer (uninflected comparative)
sapfische (inflected positive)
sapfischere (inflected comparative)
sapfischers (partitive comparative)

in de stijl van de klassieke Griekse dichteres Sapfo

In de bundel Ongeroepen staan drie oden in een alcaeisch metrum (naar de Griekse lyricus Alcaeus), in de bundel In de koude voorjaarsnacht staan drie oden in een sapfisch metrum (naar Sapfo).


saffisch

saffischer (uninflected comparative)
saffische (inflected positive)
saffischere (inflected comparative)
saffischers (partitive comparative)

Soms moet zelfs rekening gehouden worden met invloeden uit de volkstalige literatuur. Zo was de anonieme dichter die in de Leidsche Studentenalmanak van 1840 een saffisch vers over wintergenoegens liet plaatsen, schatplichtig aan zowel Horatius als aan Staring, terwijl de net vermelde priester-dichter Emiel Gouffaux sommige Latijnse verzen uitgaf die men naast werk van Gezelle zou kunnen leggen; overigens vervaardigde Gouffaux een Latijnse vertaling van Gezelles gedicht Excelsior, die de goedkeuring van de Westvlaamse dichter wegdroeg.


terzet

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘muziekstuk voor drie partijen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1772

een gedicht of een strofe van een gedicht van drie regels


amfibrachys

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘een versvoet’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

een versvoet bestaande uit een beklemtoonde lettergreep met aan weerszijden een onbeklemtoonde, genoteerd als ⌣-⌣


rijmerij

Naamwoord van handeling van rijmen met het achtervoegsel -erij


salonnière

vrouw die een salon onderhield, met name in 17e-18e eeuws Frankrijk

Voor de vorstin schiep Castiglione ook het ideaaltype, waarin we de rol van een salonnière herkennen.

Het had iets heel Frans, zoals Katherine zich omringde met kunstenaars, denkers, wetenschappers en schrijvers, als een salonnière uit vroeger tijden, …


clavis

van Latijn clavis "sleutel", in het middeleeuws Latijn ook de benaming voor de toets van een orgel, omdat die wel iets had van de toenmalige sleutels en zorgde voor afsluiting van het ventiel van de orgelpijp

verklaring bij een symbolisch verhaal dat daarin voorkomende elementen koppelt aan hun achterliggende betekenis of personages koppelt aan bestaande personen

Toch blijft deze studie meer dan een boek over Van Mander: de commentaar op de "Grondt" is een goudmijn van renaissancistische kultuur, een soort clavis die in zijn noodgedwongen veelzijdigheid de densiteit van Van Manders boodschap wellicht nog overtreft.


chiasme

stijlfiguur die bestaat uit een herhaling met een omkering

Dames en heren, jongens en meisjes is een chiasme, want er worden steeds twee geslachten aangeduid, maar de volgorde wordt omgekeerd.


kruisstelling

Dames en heren, jongens en meisjes is een kruisstelling, want er worden steeds twee geslachten aangeduid, maar de volgorde wordt omgekeerd.


homoioteleuton

van Oudgrieks ὁμοιοτέλευτον "gelijkmaking van einden"

homeoteleuton

homoioteleutons (plural)
homoioteleuta (plural)

stijlfiguur waarbij twee of meer woorden, zinsdelen, regels of verzen met exact dezelfde uitgang direct op elkaar volgen
Omdat in het Grieks en Latijn veel gelijkklinkende uitgangen worden gebruikt, kwam deze manier van dichten in de oudheid nogal banaal over.

Erger kan het niet, maar nee, in de zestiende-eeuwse sonnetten, van Bellay en Shakespeare, wordt het homoioteleuton, het rijm, systematisch, en niet slechts ‘gelegentlich’ toegepast!

Weblink bron
J.P. Guépin
 “De beschaving.” (1983), Bert Bakker, Amsterdam, ISBN 9060199529, p. 298


sproke

erfwoord: Middelnederlands sprōke, sprooc ‘gezegde, kort verhaal, gedicht’. Bijvorm van spreuk. Verkleiningsvorm sprookje.

korte middeleeuwse verhalen in versvorm met een opvoedende strekking over zeer uiteenlopende onderwerpen

Zo bevat het boek meer dan vijfhonderd rijmspreuken: middeleeuwse levenswijsheden van het type 'Wildi bliven in u ere, / so staet vaste - het wait zere,' en ruim honderd sproken: korte gedichten over minne, mirakels en moraal.


marinisme

eponiem, met het achtervoegsel -isme van de 16e-eeuwse Italiaanse dichter G. Marino , in de betekenis van ‘gezwollen stijl’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1886

gezwollen, gekunstelde stijl die streefde naar verrassende effecten en oorspronkelijkheid


jambisch

afleiding van jambe met het achtervoegsel -isch

jambischer (uninflected comparative)
jambische (inflected positive)
jambischere (inflected comparative)
jambischers (partitive comparative)

met het ritme van een jambe, een versvoet van een onbeklemtoonde lettergreep, gevolgd door een beklemtoonde

De gedichten zijn, behoudens een enkele uitzondering, opgebouwd uit drie strofen en het aantal gedichten met een ononderbroken jambisch ritme is wel erg hoog. Ondanks het hoogstaande onderwerp maakt dit ze toch voorspelbaar en uiteindelijk enigszins teleurstellend.

Weblink bron
28-05-2010
 “Vertrouwen en schuldgevoel” (Klaas Fraanje), Reformatorisch Dagblad

Plots weet een meisje op de achterste rij het. Ze komt naar voren en zet met een rode stift streepjes onder ”welk”, ”len”, ”um” en ”telt”. Conclusie: een jambisch metrum.

Weblink bron
Chris Klaasse
 “Bij ”De idioot in het bad” kun je een speld horen vallen” (04-02-2019), Reformatorisch Dagblad


berijmer

Naamwoord van handeling van berijmen met het achtervoegsel -er

Niet iedere lezer en zanger kan zich even makkelijk inleven: sommige mensen hebben wat extra hulp en extra beelden nodig om bij de juiste emotie uit te komen. Dat betekent dat een berijmer de vrijheid heeft om soms te kiezen voor wat mooi klinkt, wat mensen raakt of wat verduidelijkend werkt – zolang hij de strekking van de Bijbeltekst maar geen geweld aandoet.

Weblink bron
Enny de Bruijn
 “Dichten in het spoor van de traditie” (30-11-2013), Reformatorisch Dagblad

Marnix van Sint-Aldegonde is de eerste gereformeerde berijmer die daar grondig mee aan de slag gaat.

Weblink bron
Jaco van der Knijff
 “Schriftberijmingen in verleden en heden” (30-11-2013), Reformatorisch Dagblad


vertelperspectief

samenstelling van vertel ww en perspectief zn

gekozen punt van waarneming van waaruit de gebeurtenissen in een verhaal aan de lezer worden meegedeeld

U schreef eens dat u bij elke roman opnieuw experimenteert met het vertelperspectief, maar dat u onveranderlijk uitkomt bij de meest traditionele: de derde persoon, de verleden tijd. ‘Swing Time’ wordt helemaal verteld vanuit één naamloze ik-persoon. Waarom brak u met uw eigen traditie?
"Een alwetende verteller is geruststellend voor een lezer: hij klinkt ergens uit een wolk en lijkt alles over iedereen te weten. Een ik-verteller is veel minder alwetend en betrouwbaar."

Weblink bron
Niña Weijers
 “‘Onze oorlogen werden geëxporteerd. Nu komt het thuis’” (17 november 2016) op nrc.nl


poëma

in versmaat of een dichterlijke stijl opgestelde tekst


poëtaster

van middeleeuws Latijn poetaster, dat is afgeleid van poeta "dichter" met het achtervoegsel -aster


Pléiade

naam van een beroemde verzameling uitgaven waarin alleen het werk van de belangrijkste schrijvers wordt gepubliceerd

„Mijn droom? Een huis, mijn huis, met de Pléiade om me heen, eindelijk de hele Saint-Simon lezen.

Weblink bron
Margot Dijkgraaf
 “‘Schrijven stelt het sterven uit’” (26 juli 2013) op nrc.nl

Tollens' poëzie is in de twintigste eeuw niet meer integraal herdrukt, die van Hugo is in de Pléiade opgenomen.

Weblink bron
Marita Mathijsen
 “De Tollenstwist” (7 januari 2006) op nrc.nl

zevental beroemde dichters uit de Franse Renaissance in de 16e eeuw

Wat een gezelschap! Hun verzen doen die van de Dichters van de Pléiade verbleken.

Weblink bron
Guus Luijters
 “Hogesluis over de Amstel” (16 mei 2019) op nrc.nl

In de zestiende eeuw werden in Frankrijk niet alleen prachtige gedichten geschreven door de Pléiade, `het zevengesternte van grote dichters'. Ook het werk van veel andere dichters was zeer de moeite waard.

Weblink bron
Ewoud Sanders
 “Ramsj” (3 juni 2005) op nrc.nl


performantie

leenvertaling van Engels performance met het achtervoegsel -tie

De eerste betekenis "vermogen om prestaties te leveren" is vooral gangbaar in Vlaanderen.

vaardigheid om tekst te maken die in een bepaalde literaire traditie of omgeving past

Ook een literaire tekst moet leven ‘te midden van de mensen’. Welnu, dergelijke registers bespeelt iemand als Hugo Claus meesterlijk. Zo geletterde mensen ‘de lat lager leggen’, zoals de slogan van de poëzie-avonden in schouwburg of café of dancing luidt, dan kan Claus daaraan meedoen als virtuoos van de attractie en de performantie.

Marcel Janssens
 De heisa rond Belladonna - 3. Een lectuur (en een probleem) in: Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde., jrg. 2003 nr. 1 (2003), Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde, Gent, p. 36


tekstelement

samenstelling van tekst zn en element zn

tekstelementen (plural)
tekstelementje (diminutive singular)
tekstelementjes (diminutive plural)


anastrofe

inversie, stijlfiguur waarbij de normale woordvolgorde wordt omgekeerd


antifrase

afgeleid van frase met het voorvoegsel anti-

stijlfiguur waarbij door middel van een woord of zinsdeel iets wordt uitgedrukt waarvan de gevoelswaarde min of meer tegengesteld is aan datgene wat net daarvoor is gezegd, meestal om een ironisch effect te bereiken of als eufemisme


satiredichter

samenstelling van satire zn en dichter zn , geschreven zonder tussen-n volgens spellingregel 8.A, omdat het meervoud van "satire" zowel satiren als satires kan zijn

De jonggestorven dichter Aules Persius Flaccus (34 - 62 n.Chr.), in later eeuwen naast Horatius en Juvenalis de meest vereerde en nagevolgde satiredichter, schreef zes satiren.

C.M. Geerars
 Theorie van de satire. in: Documentatieblad Werkgroep Achttiende Eeuw, 15/16 jrg. 5 nr. 2/3 (april 1972), p. 3


ik-figuur

samenstelling van ik vn en figuur zn , geschreven met een koppelteken volgens spellingregel 6.I (5)

persoon die wordt bedoeld als in een verhaal, gedicht of lied de eerste persoonsvorm ("ik") wordt gebruikt

Sabino vertelt dat verhaal met veel overtuigingskracht. De morele ontreddering van de ik-figuur laat zich goed navoelen. Maar tegelijk geeft hij hem een cynische afstandelijkheid mee die een al te directe identificatie van de lezer met de hoofdpersoon steeds weer verbreekt.

Weblink bron
Ger Groot
 “Vechten tegen een erotisch zeer succesvolle vader” (2 januari 2009) op nrc.nl

Een verwant en ook al oud probleem in de literatuur en song- of rapteksten is de vraag of de ik-figuur in de teksten de schrijver of zanger is. Hier ligt de zaak eenvoudiger: formeel gezien valt de ik-figuur van een boek of song natuurlijk nooit samen met de auteur. Als een rapper dus iets racistisch rapt, betekent dit niet dat de rapper zelf een racist is. Toch worden de meningen en uitlatingen van ik-figuren keer op keer gelijkgesteld met die van de schrijvers.

Weblink bron
Bernard Hulsman
 “Een rapper en zijn alter ego's” (20 december 2000) op nrc.nl


hij-vorm

samenstelling van hij "persoonlijk voornaamwoord" en vorm "zelfstandig naamwoord" , geschreven met een koppelteken volgens spellingregel 6.I onder (5)

manier van vertellen waarbij het verhaal wordt gedaan door een figuur die de auteur in de derde persoon opvoert

In een interview in 1962 ging Hermans uitgebreid in op de concurrentie tussen de roman en de film. Het voordeel van de film was dat de kijker in een donkere zaal zat. „Zijn blik is op één bepaald lichtpunt geconcentreerd en daardoor krijg je, dat van een film een enorme hypnotische macht uitgaat.” Die macht wilde hij ook. Daarom vroeg hij zich steeds af welke vorm hij moest kiezen, de ik-vorm of de hij-vorm. Zat de verteller in het hoofd van het karakter of keek hij van buiten naar hem?

Weblink bron
Willem Otterspeer
 “Beyond Life” (10 februari 2016) op nrc.nl

Wie het verzonnen heeft, ben ik vergeten; maar nog steeds worden generaties scholieren opgescheept met het begrip ‘auctoriale verteller’. Samen met de ‘ik-verteller’ en de ‘personale verteller’ (die gebruik maakt van de hij-vorm) vormt deze alwetende verteller de heilige drie-eenheid van de verhaalanalyse, die het leesplezier in de klas niet echt verhoogt.

Weblink bron
Pieter Steinz
 “Het alledagenfeestgevoel” (26 augustus 2006) op nrc.nl

Hij viert zijn varieerlust bot door wisselende vertellers in te voeren, door ik-vormen af te wisselen met hij-vormen of door beide te combineren met wij-vormen, wat aan het klassieke koor herinnert.

Weblink bron
Georges Wildemeersch
 Hugo Claus (°1929) Europees kunstenaar in: Vlaanderen., 289 jrg. 51 nr. 1 (januari/februari 2002), Christelijk Vlaams Kunstenaarsverbond, Tielt, p. 49/50


hoofdkarakter

samenstelling van hoofd zn en karakter zn

persoon die in het verloop van een verhaal veel meer aandacht krijgt dan andere personen die daarin voorkomen

In het eerste bedrijf moeten we het belangrijkste personage zien te mangelen in een dilemma gruwelijk als een martelwerktuig, anders hebben we geen drama. Het hoofdkarakter is hier een tot paus uitverkoren theoloog van Duitse afkomst: Benedictus.

Weblink bron
A.F. Th. van der Heijden
 “Gedichten Gods of de vergrijpstuiver” (1 maart 2014) op nrc.nl

Naast de knuffels wordt het kind bijgestaan door de drie hoofdkarakters Plato, de coach en opa. Plato is het vriendje van de leerling, hij geeft tips. De coach formuleert de doelstelling en bewaakt deze. (…) Opa houdt zich op de achtergrond en staat voor de intelligentie.

Weblink bron
Anja de Vink
 “Buurberen, splitsmuizen en samenpoezen; De Rekenspiegel houdt de zwakke leerling goed in de gaten” (4 juli 1998) op nrc.nl


ciceroniaans

ciceroniaanser (uninflected comparative)
ciceroniaanst (uninflected superlative)
ciceroniaanse (inflected positive)
ciceroniaansere (inflected comparative)
ciceroniaanste (inflected superlative)
ciceroniaansers (partitive comparative)

Het gesprek werd geënsceneerd in de bakermat van het humanisme, Rome, en volgens een ciceroniaans procédé gesitueerd in de zomer van 1569.


lipsiaans

lipsiaanser (uninflected comparative)
lipsiaanst (uninflected superlative)
lipsiaansere (inflected comparative)
lipsiaanste (inflected superlative)
lipsiaansers (partitive comparative)

verband houdend met of in de stijl van Justus Lipsius

Dat Puteanus hier de te prefereren stijlsoort als 'Attisch' benoemt – het traktaat waarin hij dit beweert, draagt de titel Suada Attica (1615) – waar hij elders 'Laconisch' zou verkiezen, oogt eveneens lipsiaans.


literarisch

afgeleid van literair met het achtervoegsel -isch

literarischer (uninflected comparative)
literarische (inflected positive)
literarischere (inflected comparative)
literarischers (partitive comparative)

behorend tot, betrekking hebbend op de literatuur


monostrofisch

afgeleid van strofe met het voorvoegsel mono- met het achtervoegsel -isch

monostrofischer (uninflected comparative)
monostrofische (inflected positive)
monostrofischere (inflected comparative)
monostrofischers (partitive comparative)


kinderboekenschrijfster

samenstelling van kinderboek zn en schrijfster zn met het invoegsel -en-

vrouw die boeken schrijft die ook door kinderen met plezier gelezen kunnen worden

Toen hij begin jaren negentig zijn vrouw, een bekende kinderboekenschrijfster, leerde kennen, ontwaarde hij via haar ineens het goddelijk licht.

Michel Krielaars
 “Het brilletje van Tsjechov : reizen door Rusland” (2014), Atlas Contact , ISBN 9789045024875

Ook Anna Woltz, kinderboekenschrijfster en de auteur van het kinderboekenweekgeschenk dit jaar, roemt die techniek. "Het zijn prachtige tekeningen. Ook voor volwassenen is het heel leuk om naar te kijken. Je ziet gewoon voor je dat hij aan het knippen is."

Weblink bron “Rupsje Nooitgenoeg is 50 en nog steeds populair, maar waarom?” (13-06-2019), NOS

Kinderboekenschrijfster Manon Sikkel, bekend van onder andere de boeken over Geheim agent oma en Elvis Watt, is sinds 1 april 2019 Kinderboekenambassadeur van Nederland.

“Kinderboekenambassadeurschap Manon Sikkel verlengd tot 2022” (08-04-2021)


oorlogsboek

samenstelling van oorlog zn en boek zn met het invoegsel -s-

oorlogsboeken (plural)
oorlogsboekje (diminutive singular)
oorlogsboekjes (diminutive plural)


lievelingsdichter

samenstelling van lieveling zn en dichter zn met het invoegsel -s-

schrijver van poëzie die je het meest waardeert

Een van zijn lievelingsdichters was Bert Schierbeek van wie hij met overtuiging poëzie citeerde, zoals uit De deur (1972): „omdat we samen waren/ en zoveel gelachen hebben dat we/ het nooit zullen vergeten.”

Weblink bron
Kester Freriks
 “Theatrale vrijbuiter met een groot hart voor poëzie” (23 maart 2020) op nrc.nl

Ze citeert uit een gedicht van haar lievelingsdichter Osip Mandelstam.

Weblink bron
Rinskje Koelewijn
 “‘Angst is goed’” (2 juli 2016) op nrc.nl


jongensboek

samenstelling van jongen zn en boek zn met het invoegsel -s-

jongensboeken (plural)
jongensboekje (diminutive singular)
jongensboekjes (diminutive plural)

boek dat geschreven is voor mannelijke kinderen en waarin vaak ook mannelijke kinderen de hoofdrol spelen

De entree van Balk in het betaald voetbal, eind september, had veel weg van een jongensboek. Zo werd dat in ieder geval beleefd in Zuidhorn, het dorp waar zijn roots liggen.

Weblink bron
Edwin Cornelissen
 “Balk zorgt voor spanning in Groningen: 'Bij gelijkwaardigheid speelt andere jongen'” (Vrijdag 15 januari 2021, 06:36), NOS

Ajax-trainer Erik ten Hag betreurt het vertrek van Frenkie de Jong naar Barcelona, maar vindt het tegelijkertijd 'geweldig' voor de middenvelder. "Dit is een jongensboek."

Weblink bron “Ten Hag houdt een 'dubbel gevoel' over aan transfer De Jong” (Vrijdag 25 januari 2019, 15:47), NOS


kinderliteratuur

samenstelling van kind zn en literatuur zn met het invoegsel -er-

fictie boeken speciaal geschreven voor kinderen en waarin kinderen meestal de hoofdrol spelen

Aan de prijs is een bedrag van 450.000 euro verbonden. Het is de grootste onderscheiding ter wereld op het gebied van kinderliteratuur. De prijs werd ingesteld na de dood van Lindgren in 2002. Lindgren schreef onder meer Pippi Langkous en Ronja de Roversdochter.

Weblink bron “Guus Kuijer krijgt Lindgren-prijs” (Dinsdag 20 maart 2012, 14:02), NOS

Sendak, geboren in 1928 in Brooklyn, New York, illustreerde meer dan vijftig boeken en won een reeks aan prijzen met zijn tekeningen. In 2003 won hij de Astrid Lindgrenprijs, ook wel de Nobelprijs voor kinderliteratuur genoemd.

Weblink bron “Schrijver Maurice Sendak overleden” (Dinsdag 8 mei 2012, 15:14), NOS


Cairojaans

eponiem afgeleid met het achtervoegsel -aans van de familienaam van de 20e-eeuwse Surinaamse auteur E. Cairo

de variant van het Surinaams-Nederlands die kenmerkend is voor het werk van Edgar Cairo

De Surinaamse auteur Edgar Cairo is in de Nederlands-Caribische literatuur vooral bekend geworden wegens zijn singuliere taalgebruik. Hij gebruikte een diep Surinaams-Nederlands dat ook wel als Cairojaans werd aangeduid, omdat het volstrekt uniek was.

Wim Rutgers
 “De brug van Paramaribo naar Willemstad. Nederlands-Caribische en Caribisch-Nederlandse literatuur 1945-2005.” (2007), Fundashon pa Planifikashon di Idioma / Universiteit van de Nederlandse Antillen, Curaçao


Cairojaans

Surinaams-Nederlands in de variant die kenmerkend is voor het werk van Edgar Cairo

Het barokke Cairojaanse taalgebruik, vol herhalingen en synoniemen, leent zich uitstekend voor een synthese met klassiek Europees drama.

Lieke van Duin
 Op zoek naar de synthese : Caraïbisch theater in Nederland in: Bzzlletin., jrg. 16 nr. 143 (februari 1987), BZZTôh, Den Haag, p. 108


verhaaltechniek

samenstelling van verhaal zn en techniek zn

verhaaltechnieken (plural)
verhaaltechniekje (diminutive singular)
verhaaltechniekjes (diminutive plural)


Adek

pseudoniem van de Surinaamse schrijver en verzetsman Anton de Kom

Cornelis Gerard Anton de Kom - in Suriname bekend als Adek - werd in 1898 te Paramaribo geboren.

Weblink bron
Judith Allard-de Kom
 “Eigen gezicht”, p. 289

Hij slaagt erin om het bredere historische verband aan te geven, maar tekent ook, als iemand die De Kom van zeer nabij heeft meegemaakt, een indringend portret van Adek.

Weblink bron
Michiel van Kempen
 “De geest van Waraku. Kritieken over Surinaamse literatuur.” (1993), Uitgeverij Zuid, Haarlem/Brussel, ISBN 9067730076, p. 92


dierenepos

samenstelling van dier zn en epos zn met het invoegsel -en-

dierenepossen (plural)
dierenepen (plural)

een heldenverhaal met een dier in de hoofdrol


bekentenisliteratuur

samenstelling van bekentenis zn en literatuur zn

literatuur waarin de schrijver zich duidelijk uitspreekt over de eigen gevoelens, ervaringen en opvattingen; literatuur met een persoonlijke getuigenis

Moeizame vader-zoonrelaties zouden daarna nog vaak terugkeren. Ze zijn meestal onverholen autobiografisch, zonder bekentenisliteratuur te worden. Wat Van den Broeck met dat materiaal doet, is belangrijker dan de stof op zich. Hij injecteert ze met humor en fictie. Zo komt het geschreven leven in het teken te staan van zijn grote literaire plan om schijn en werkelijkheid te verzoenen in het schrijven.

Weblink bron
Lars Bernaerts
 “Walter van den Broeck (1941-2024), de schrijver die altijd arbeiderszoon bleef” (6 februari 2024 om 07:16), De Standaard


bekentenislitteratuur

samenstelling van bekentenis zn en litteratuur zn


fabeldichter

samenstelling van fabel zn en dichter zn

fabeldichters (plural)
fabeldichtertje (diminutive singular)
fabeldichtertjes (diminutive plural)

schrijver die moraliserende dierenverhalen schrijft


hoofdfiguur

hoofdfiguren (plural)
hoofdfiguurtje (diminutive singular)
hoofdfiguurtjes (diminutive plural)

Hines (48) is vooral bekend van de tv-serie Curb Your Enthusiasm, van Seinfeld-bedenker Larry David. In de HBO-serie speelt ze de vrouw van de hoofdfiguur. De rol leverde haar twee Emmy-nominaties op.

Weblink bron “Kennedy-telg huwt actrice Hines” (Zondag 3 augustus 2014, 06:00), NOS

De jonge regisseur Joeri Vos baseerde zich op een boek van de Noorse auteur Johan Harstad. Hoofdfiguur Mattias wil helemaal niet opvallen, maar is wel een talentvolle zanger. Het levert een beladen, warrig stuk op over verloren doelen en liefdes dat uitwaaiert van de Faeröer Eilanden naar Srebrenica. Het is niet de beste openingsvoorstelling uit de geschiedenis van Oerol.

Weblink bron
Jeroen Wielaert
 “Oerol toont nieuwe zin voor plekken” (Vrijdag 13 juni 2014, 19:58), NOS


actant

in het verhaalschema uit de theorie van Algirdas Greimas elk van de zes hoofdfuncties die binnen een plot paarsgewijs zijn verbonden: begunstiger-begunstigde, subject-object en helper-opponent

Binnen dit actantieel model kan één actantenrol door meerdere acteurs 'gespeeld' worden en kunnen anderzijds verschillende actantenrollen door één actant worden uitgebeeld: bijv. die van subject en begunstigde in een verhaal waarin acteur A (= subject) streeft naar het bezit van B (= object) voor zichzelf (A = begunstigde).

Weblink bron “Algemeen letterkundig lexicon: actant” (2012-) op dbnl.org


antimetrie

met het voorvoegsel anti- en met het achtervoegsel -metrie

incidentele, opzettelijke afwijking van het metrum


knittelvers

knittelverzen (plural)
knittelversje (diminutive singular)
knittelversjes (diminutive plural)

een gedicht dat nagenoeg geen enkel regelmatig metrum bezit


sprookjesprinses

samenstelling van sprookje zn en prinses zn met het invoegsel -s-

sprookjesprinsessen (plural)
sprookjesprinsesje (diminutive singular)
sprookjesprinsesjes (diminutive plural)


écriture automatique

het schrijven zonder vooropgezet idee, met het doel de tekst te gebruiken voor een literair doel

Je hebt zo’n spelletje dat je moet schrijven zonder na te denken. En dan bedoel ik niet dat wat journalisten en columnisten beroepshalve doen, maar schrijven onder volledige uitbanning van elke vorm van bewuste reflectie. Écriture automatique heet dat.

Weblink bron
Ilja Leonard Pfeijffer
 “De taal gaat aan de haal” (5 januari 2007) op nrc.nl

het onbewuste schrijven: het vrijelijk uiten van het onbewuste zonder correctie door de rede

Nadenken is het universum in je bovenkamer zelfstandig voor je laten werken, een soort écriture automatique.

Weblink bron
Bas van Putten
 “We missen het onderweg zijn” (29 april 2021) op nrc.nl


chrestomathie

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘bloemlezing’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824


debuutprijs

prijs die verbonden is aan een geslaagd debuut


auctoriaal

van Duits auktorial bn , in de betekenis „gepresenteerd door een alwetende verteller“ aangetroffen vanaf 1984

auctorialer (uninflected comparative)
auctoriaalst (uninflected superlative)
auctoriale (inflected positive)
auctorialere (inflected comparative)
auctoriaalste (inflected superlative)
auctoriaals (partitive positive)
auctorialers (partitive comparative)

gepresenteerd door de alwetende verteller

Misschien is het dan ook deze verteller die hun de opdracht heeft gegeven het kind achter te laten en op weg te gaan. Het is echter de vraag of deze passages zo opgevat moeten worden. De eerste zin is een normale zin in een auctoriaal vertelde roman en de passage met de kijker speelt zich af op een plaats waar diverse werkelijkheden of werelden samenvloeien en waar bovennatuurlijke dingen gebeuren (het onzichtbaar worden van de kinderen).

Weblink bron
J.A. Dautzenberg
 Hugo Raes : De lotgevallen (augustus 2002) in:
Ton Anbeek e.a. (red.)
 Lexicon van literaire werken. (1989-2014), Wolters-Noordhoff, Groningen / Garant-Uitgevers, Antwerpen, ISBN 9001032303, p. 8


dichtader

dichtaderen (plural)
dichtaders (plural)

inspiratie om te dichten, verzen te schrijven


hard-boiled

van het Engels, (samenkoppeling) van hard en boiled

volgens een genre uit de VS dat verwant is aan de detective en andere misdaadzaken vol geweld


intertekstueel

afleiding van tekst met het voorvoegsel inter- en met het achtervoegsel -eel

afleiding van tekstueel met het voorvoegsel inter-

intertekstueler (uninflected comparative)
intertekstueelst (uninflected superlative)
intertekstuele (inflected positive)
intertekstuelere (inflected comparative)
intertekstueelste (inflected superlative)
intertekstueels (partitive positive)
intertekstuelers (partitive comparative)

met betrekking tot de onderlinge relatie van teksten


letterlievend

letterlievender (uninflected comparative)
letterlievendst (uninflected superlative)
letterlievende (inflected positive)
letterlievendere (inflected comparative)
letterlievendste (inflected superlative)
letterlievends (partitive positive)
letterlievenders (partitive comparative)


non-fictie

geen meervoud, afleiding van fictie met het voorvoegsel non-

niet op fantasie maar op feiten berustende literatuur


literair-historisch

(samenkoppeling) van literair en historisch

literair-historischer (uninflected comparative)
literair-historische (inflected positive)
literair-historischere (inflected comparative)
literair-historischers (partitive comparative)

betrekking hebbend op, uit een oogpunt van literatuurgeschiedenis


intertekstualiteit

afleiding van intertekstueel met het achtervoegsel -iteit

het voorkomen in literaire teksten van echo's van andere (literaire) teksten; verwijzing naar andere literaire teksten

"De jury koos voor een boek dat leest als een trein, maar tegelijkertijd wel het nodige van de lezer vraagt. Het zit barstensvol doorwrochte intertekstualiteit, stroomt over van de bewonderenswaardig ambitieuze stijlwisselingen en bevat buitengewone reflecties op het schrijverschap. Ieder afzonderlijk hoofdstuk is als een goudklompje en gezamenlijk vormen ze een literaire tour de force", aldus juryvoorzitter Guy Verhofstadt, onder meer oud-premier van België, donderdagavond.

Weblink bron “Anjet Daanje wint Boekenbon Literatuurprijs” (vrijdag 11 november 2022, 00:41), NOS


versvorm

versvormen (plural)
versvormpje (diminutive singular)
versvormpjes (diminutive plural)

elk van de vormen waarin verzen geschreven kunnen worden


kwintijn

Afgeleid van het Latijnse quinque (vijf)

kwintijnen (plural)
kwintijntje (diminutive singular)
kwintijntjes (diminutive plural)

een dichtvorm (versvorm) waarbij een strofe bestaat uit vijf verzen


obliek

oblieker (uninflected comparative)
obliekst (uninflected superlative)
oblieke (inflected positive)
obliekere (inflected comparative)
obliekste (inflected superlative)
oblieks (partitive positive)
obliekers (partitive comparative)


mysterieroman

samenstelling van mysterie zn en roman zn

roman waarin een mysterie centraal staat

Een mysterieroman waarbij de losse eindjes nog aan elkaar moeten worden geknoopt, vormt voor jou de perfecte uitdaging.

Weblink bron
Lieve Peters
 “Dít genre zou je moeten lezen, op basis van je sterrenbeeld” (2022-01-26), Vriendin.nl


damesportret

samenstelling van dame zn en portret zn met het invoegsel -s-

damesportretten (plural)
damesportretje (diminutive singular)
damesportretjes (diminutive plural)


geschiedverhaal

samenstelling van geschiedenis zn en verhaal zn

geschiedverhalen (plural)
geschiedverhaaltje (diminutive singular)
geschiedverhaaltjes (diminutive plural)

vertelling over een gebeurtenis in het verleden


geschiedenisverhaal

geschiedenisverhalen (plural)
geschiedenisverhaaltje (diminutive singular)
geschiedenisverhaaltjes (diminutive plural)

Die spionage is niet alleen een romantisch geschiedenisverhaal. Wenen heeft zich de afgelopen jaren ontpopt als "hoofdstad van Russische spionage", volgens inlichtingenbronnen. De Russische inmenging in Oostenrijk zou zelfs zo ver gaan dat westerse bondgenoten zijn gestopt met het delen van gevoelige informatie met de Oostenrijkers.

Weblink bron
Chiem Balduk
 “Oostenrijk blijft sterk afhankelijk van Rusland, ondanks onthulling over spionage” (zaterdag 28 september 2024, 08:32), NOS


antiheldin

afleiding van heldin met het voorvoegsel anti-

Antiheldin

een vrouwelijk hoofdpersonage in een verhaal die niet de typische positieve eigenschappen heeft van een held


closereadingmethode

closereadingmethoden (plural)
closereadingmethodes (plural)

vorm van literaire kritiek die zich toelegt op een minutieuze lezing van de tekst zelf, zonder gebruik te maken van biografische of andere extra-literaire informatie


verhaaltheorie

verhaaltheorieën (plural)
verhaaltheorietje (diminutive singular)
verhaaltheorietjes (diminutive plural)

een techniek die wordt toegepast om de structuur van verhalen te ontleden en deze aldus beter te begrijpen


literatuurgegeven

samenstelling van literatuur zn en gegeven zn

literatuurgegevens (plural)
literatuurgegeventje (diminutive singular)
literatuurgegeventjes (diminutive plural)

Dit woord komt vooral in het meervoud voor.

een stukje informatie betreffende literatuur