tastorgaan

tastorganen (plural)
tastorgaantje (diminutive singular)
tastorgaantjes (diminutive plural)

lichaamsdeel waarmee een levend wezen zijn omgeving door aanrakingen kan waarnemen

De tong is een oneindig veel gevoeliger tastorgaan dan de hand.

Weblink bron
Bianca Boer
 “De lijn” (19 september 2008) op nrc.nl

De stermol heeft tweeëntwintig tentakels die zijn bedekt met honderden tastorganen. Zo weet de blinde stermol in 2,3 seconde of het dier dat hij tegenkomt eetbaar is en verorbert hij het ook nog binnen die tijd.

Weblink bron “Stermol” (22 september 2006) op nrc.nl


tandformule

een schematische weergave voor de samenstelling van een gebit van een mens of dier


kersttulp

kersttulpen (plural)
kersttulpje (diminutive singular)
kersttulpjes (diminutive plural)

een vroeg bloeiende tulp die al in december bloeit

In de kerstperiode was de kersttulp erg populair.


capnofiel

gevormd uit Oudgrieks καπνός (kapnós) "rook, damp" met het achtervoegsel -fiel

capnofieler (uninflected comparative)
capnofielst (uninflected superlative)
capnofiele (inflected positive)
capnofielere (inflected comparative)
capnofielste (inflected superlative)
capnofiels (partitive positive)
capnofielers (partitive comparative)

De bacterie is facultatief anaeroob en groeit het best in verhoogde kooldioxidespanning (capnofiel).

A.J. van Winkelhoff & W.A. van der Reijden
 Microbiologie van parodontale infecties (2009) in:
D. van Steenberghe e.a. eds.
 Parodontologie, Bohn Stafleu van Loghum, Houten, ISBN 9789031368860, p. 167 kol. 1


wildtype

het fenotype van een soort zoals het in de natuur voorkomt

Het poliovirus is in heel Afrika bedwongen. Nigeria was het laatste land waar de belangrijkste variant, het wildtype, nog voorkwam. Nu ook in het noordoosten van dat land vier jaar geen nieuwe uitbraken zijn vastgesteld, kan het hele continent poliovrij worden verklaard. Vijfentwintig jaar geleden raakten jaarlijks nog 75.000 kinderen in Afrika besmet.

Weblink bron “WHO: polio in Afrika bedwongen” (DI 25 AUGUSTUS 2020), NOS

Over de hele wereld zijn er meer dan veertig incidenten bekend, maar die virussen zijn tot nog toe steeds minder fit gebleken. Ze zijn als het ware kreupel en kunnen het daarom niet overnemen van het wildtype virus.”

Weblink bron “Groningse grieppatiënt resistent tegen Tamiflu” (4 november 2009), Reformatorisch Dagblad


genomics

Hoewel het woord in het Engels een meervoudsvorm heeft, heeft zich het in het Nederlands ontwikkeld tot een woord dat alleen als enkelvoud wordt gebruikt.

wetenschap die de wisselwerking tussen erfelijk materiaal en processen in levende wezens onderzoekt

We hebben tegenwoordig ook een aardige kijk op verschillen tussen individuen, dankzij de genomics.

Weblink bron
Martin van den Berg interview door Sander Voormolen
 “Rookwolken vergaan, giftige stoffen blijven bestaan” (16 juni 2012) op nrc.nl

Genomics is onderzoek naar samenstelling van erfelijk materiaal van mensen, dieren, planten en micro-organismen en de vertaling van die erfelijke eigenschappen naar het functioneren van het organisme.

Weblink bron “Commissie: 600 miljoen voor genenonderzoek” (11 april 2001) op nrc.nl


kweekschaal

kweekschalen (plural)
kweekschaaltje (diminutive singular)
kweekschaaltjes (diminutive plural)

plat rond glazen bakje met een voedingsbodem waarop micro-organismen of cellen zich in afzondering snel kunnen vermenigvuldigen

Ze implanteerden een organoïde van menselijke hersencellen in een holte in een muizenbrein. Het mensenbreinweefsel kreeg bloedvaatjes en raakte doorbloed, zodat de kern niet afstierf. De hersencellen ontwikkelden zich verder dan in de kweekschaal.

Weblink bron
Niki Korteweg
 “Bonsaihersens in een lab-schaaltje” (28 september 2018) op nrc.nl

De onderzoekers wilden de neuronen van FTD-patiënten graag laten groeien in een kweekschaal, om de moleculaire veranderingen in de cel te bestuderen.

Weblink bron
Sander Voormolen
 “Erfelijke dementie in een kweekbakje” (2 januari 2015) op nrc.nl


hybridisatie

hybridisation

het kruisen van organismen van een verschillend ras of soort

Ze beginnen met een discussie over de wetenschappelijke methode en de invloed van vooroordelen op de interpretaties van waarnemingen. Vervolgens wordt de ordening van het leven in taxonomische groepen bediscussieerd en het zogeheten basistype geïntroduceerd; organismen die direct of indirect met elkaar verbonden zijn door hybridisaties (kruisingen).

Weblink bron
Dr. ir. Hans Degens
 “Studieboek biedt alternatief voor evolutionistische hegemonie” (7 februari 2012), Reformatorisch Dagblad

In het verleden duurde het soms weken voordat een uitslag beschikbaar was. Met de zogeheten FISH-technologie (Fluorescentie In Situ Hybridisatie) kan een betrouwbaar beeld van de aanwezigheid van DNA en daardoor een besmetting worden verkregen, aldus de onderzoekers.

Weblink bron “Gronings bedrijf toont sneller infecties aan” (22 november 2003), Reformatorisch Dagblad


spinnennest

samenstelling van spin zn en nest zn met het invoegsel -en-

spinsel zoals veel spinnen Araneae gebruiken als omhulsel voor hun eitjes en de net daaruitgekropen spinnetjes

⧖ Willemijn ontdekte het spinnennest, vlak bij het pad. Kruipwilgetwijgen en struikheitakjes waren bijeengesponnen met een dicht weefsel van spinnedraden. Uit de verte leek het op een weggeworpen plastic zak, die over de takjes heen was gevallen. Opzij van de spinseltent troonde een grote spin met een slank okergeel lijf en poten van bijna drie, centimeter lang. Tussen de draden van het spinsel was iets donkers te zien: een bol van bewegende jonge spinnetjes.

Henk van Halm
 De moederliefde van een wolfsspin in: Trouw , jrg. 42 nr. 12221 (28 juli 1984), Organisatie Trouw, Meppel, p. 23 kol. 1


overgangstijd

samenstelling van overgang zn en tijd zn met het invoegsel -s-

periode dat een vrouw steeds minder menstruaties krijgt totdat ze in het geheel niet meer menstrueert


fylogenetisch

afgeleid van fylogenese met het achtervoegsel -isch

fylogenetischer (uninflected comparative)
fylogenetische (inflected positive)
fylogenetischere (inflected comparative)
fylogenetischers (partitive comparative)


bacteriekolonie

samenstelling van bacterie zn en kolonie zn

bacteriekolonies (plural)
bacteriekoloniën (plural)

voor het blote oog zichtbare hoeveelheid bacteriën van één soort die groeit op een voedingsbodem

Ze maakten uitstrijkjes die vervolgens op kweek werden gezet. Na twee dagen vormden zich tal van bacteriekolonies. Meest voorkomend was de Bacillus mycoidus, een onschuldige bacterie die de groei van schadelijke soortgenoten remt. Het geld bevatte ook veel huidbacteriën.

Weblink bron “Britse studie: geld zit vol bacteriën” (2 april 2015), Reformatorisch Dagblad


bentisch

afgeleid van het Greikse 'benthos' (diepte van de zee) met het achtervoegsel -isch

bentischer (uninflected comparative)
bentische (inflected positive)
bentischere (inflected comparative)
bentischers (partitive comparative)


cholinergisch

afgeleid van cholinergica met het achtervoegsel -isch

cholinergischer (uninflected comparative)
cholinergische (inflected positive)
cholinergischere (inflected comparative)
cholinergischers (partitive comparative)

betrekking hebbend op synapsen of zenuwvezels waarbij overdracht plaatsvindt door acetylcholine als transmitter


seksegen

leenvertaling van Engels sex gene, op te vatten als samenstelling van sekse zn en gen zn

informatie in het chromosoom die bepalend is voor het geslacht

Het seksegen bij mensen wordt SRY-gen genoemd en is te vinden op het Y-chromosoom.

Die theorie zegt dat een embryo zich altijd tot een vrouw ontwikkelt, tenzij het enige bekende sekse-gen, een 'mannelijkheidsgen', ingrijpt.

Vrouwelijkheidsgen in: Trouw , jrg. 52 nr. 15300 (7 september 1994), Organisatie Trouw, Meppel, p. 16 kol. 3


biogenetisch

afgeleid van genetisch met het voorvoegsel bio-

biogenetic

biogenetischer (uninflected comparative)
biogenetische (inflected positive)
biogenetischere (inflected comparative)
biogenetischers (partitive comparative)

betrekking hebbend op de ontwikkeling van organismen, de biogenesis

De negatieve beeldvorming speelt een belangrijke rol in de toenemende druk van de gehandicaptenzorg, meent Reinders. „In de toekomst komt steeds meer biogenetische informatie beschikbaar. Ook neemt het onderzoek naar verstandelijk gehandicapten tijdens de zwangerschap toe. Het ligt voor de hand dat in de publieke opinie de gedachte gaat overheersen dat kinderen met bijvoorbeeld het Down-syndroom gemakkelijk hadden kunnen worden voorkomen. Een kind met een handicap wordt dan een dure voorkeur.”

Weblink bron “„Gehandicaptenzorg onder druk door gentechnologie”” (27 mei 2002), Reformatorisch Dagblad

Velen herinneren zich de bijdrage van Rau aan het debat over biogenetische experimenten. Volgens Rau waren het Duitse naziverleden en de vreselijke experimenten die toentertijd op mensen werden uitgevoerd reden genoeg om heden ten dage een pas op de plaats te maken.

Weblink bron “Johannes Rau (1931-2006) overleden” (27 januari 2006), Reformatorisch Dagblad


bio-informatica

afleding van informatica met het voorvoegsel bio-

de wetenschap die tot doel heeft de biologische kennis te verrijken door kennis uit de informatica toe te passen op biologische data

Dankzij de moderne technieken komen er grote hoeveelheden informatie beschikbaar die met bio-informatica verwerkt worden. Ben van Ommen van TNO is de voortrekker op dit gebied. Hij geeft leiding aan een team van dertien bio-informatici. Die onderzoeken bijvoorbeeld de relatie tussen voeding en chronische ziekten. Voeding is van grote invloed op het al dan niet ontstaan van veel chronische ziekten.

Weblink bron
Rinke van den Brink
 “Over systeembiologie en bio-informatica” (30-12-2010), NOS

Joanna Holbrook gebruikt algoritmes om nieuwe medicijnen te ontdekken. Als professor in de bio-informatica aan de Universiteit van Southampton en werkzaam bij het bedrijf Benevolent AI, is haar doel om geïndividualiseerde diagnoses en behandelingen van complexe ziekten te verbeteren door datasets te verwerken, analyseren, integreren en interpreteren.

Weblink bron “A Bright New World: de impact van Artificial Intelligence” (28-09-2018), NOS

Hoogleraar Yves Moreau, verbonden aan de universiteit van Leuven, doet al jaren onderzoek naar onder meer bio-informatica en de banden tussen de Chinese wetenschap en politie.

Weblink bron “'Nederlandse labs werkten samen met Chinezen in gevoelig dna-onderzoek'” (WO 6 OKTOBER 2021), NOS


conditionering

naamwoord van handeling van conditioneren met het achtervoegsel -ing

conditioning

leerproces waarbij een organisme zich aanpast aan de omgeving

Zij trainden bijen via de methode van Pavlov-conditionering. De insecten werden blootgesteld aan de geur van een geïnfecteerd monster, waarop ze een beloning van suikerwater kregen. Om dit water binnen te krijgen staken de bijen hun tong uit, waarop ze de beloning begonnen te associëren met de geur. "Ze begonnen hun tong uit te steken voor de geur alleen, zonder beloning", schrijven Wageningen Bioveterinary Research en InsectSense.

Weblink bron “'Bijen kunnen na training geur coronavirus herkennen'” (04-05-2021), NOS

Het grootste gevaar is dat je de dingen doet omdat het altijd al zo gedaan is. Dan krijg je ook de reactie dat je zaken afschiet omdat het al eens is geprobeerd en het toen niet werkte. Dat soort conditionering in een bedrijf is de dood in de pot."

Weblink bron
Alex van der Hulst
 “Baas Picnic: 'Als je niet experimenteert, verzin je nooit iets nieuws'” (15-08-2018), Tubantia


endoparasiet

afleiding van parasiet met het voorvoegsel endo-

endo-parasite

een organisme dat binnenin ander organisme leeft en dat andere organisme schade berokkent

een organisme dat binnenin een ander organisme leeft en dat andere organisme schade berokkent


energiestofwisseling

samenstelling van energie zn en stofwisseling zn

dat deel van de stofwisseling dat zorgt voor de energievoorziening van een organisme

Op Twitter spraken kijkers van This Time Next Year overigens wel van een bijzondere aflevering. Daarin kwamen de ouders van Shirley aan het woord, die hun dochter verloren nadat ze van een donorlijst voor een nieuw hart was gehaald in verband met een energiestofwisseling.

Weblink bron
Maxime Segers
 “Twan Huys en Wendy van Dijk zakken weer in kijkcijferlijst” (28-09-2018), Tubantia

Bijwerkingen als spierklachten ontstaan doordat de vorming van co-enzym Q10 (nodig voor de energiestofwisseling van de spieren) mede wordt geblokkeerd. Verder is cholesterol de grondstof/bouwsteen voor diverse hormonen, onder meer het stresshormoon cortisol.

Weblink bron “Cholesterol/trombose” (29 april 2011), Reformatorisch Dagblad


veldkijker

binocular eyepiece

verrekijker die vooral geschikt is om in de natuur waarnemingen te doen

Daarnaast heeft hij nog een tip voor sterrenliefhebbers die ook na de Sterrendagen eens op pad willen. “Ga eens met een veldkijker ’s nachts eropuit. Als het helder is heb je helemaal geen sterrenkijker nodig. Met zo’n kleinere kijker kom je echt al een heel eind.”

Weblink bron
Ruben Koene
 “Bewolking bij Sterrenkijkdagen: 'Niet goed op het weer gelet'” (03-03-2017), Tubantia

Tijdens het opruimen van zijn boekenkast stuitte hij op een fotoalbum van zijn vader. Daarin zat een brief uit de oorlog van de legerleiding, die Van Kooten senior om uitleg vroeg over een verdwenen veldkijker.

Weblink bron “Nachtverkoop in iets kortere Boekenweek” (10 januari 2013), Reformatorisch Dagblad


dierenrijk

samenstelling van dier zn en rijk zn met het invoegsel -en-

Ik eet me een weg door het dierenrijk, zie je. Ik heb al egels, veldmuizen en slangen gehad, maar in al die tijd heb ik nog nooit een doodgewone meeuw gegeten.

Tracy Chevalier
 “Opmerkelijke Schepsels” (2009), Orlando, ISBN 978949208651-8

Zebra's hebben misschien wel een van de bijzonderste vachten uit het dierenrijk. Zwart/wit gestreept, alsof ze wandelende streepjescodes zijn. En dat terwijl ze op Afrikaanse savannes leven waar alles bruin, geel, grijs en groen is.

Weblink bron “Waarom zebra's strepen hebben (en hoe een paard in een zebrapak dat aantoont)” (21-02-2019), NOS


fossielenjager

samenstelling van fossiel zn en jager zn met het invoegsel -en-

iemand die zoekt naar versteende overblijfselen van overleden planten of dieren

Haar ogen zijn knoopjesbruin en helder, en ze heeft de neiging die iedere fossielenjager heeft, om altijd naar iets op zoek te zijn, ook op straat of binnenshuis, waar je met geen mogelijkheid iets interessants kan vinden.

Het bot werd in 2006 of 2007 gevonden door een fossielenjager op een plek waar tussen 1913 en 1916 menselijke botten werden gevonden naast de botten van uitgestorven dieren uit de ijstijd.

Weblink bron “Prehistorische tekening in bot gevonden in Amerika” (22-06-2011), Tubantia

Het nieuwe soort pissebed, Pneumodesmus newmani, is genoemd naar de fossielenjager en buschauffeur Mike Newman uit Kemnay. Schotland heeft volgens hem de beste palaeozoïsche vindplaatsen van de wereld. „Schotland kent meer vindplaatsen dan de Verenigde Staten en Rusland bij elkaar.”

Weblink bron “Fossiel toont aan dat leven niet uit water ontstond” (26 januari 2004), Reformatorisch Dagblad


lichaamscel

samenstelling van lichaam zn en cel zn met het invoegsel -s-

een van de cellen van een organisme die geen geslachtscellen of de voorlopers daarvan zijn

Merkwaardig dat hij zich er nooit ook maar in het minst bewust van was geweest, van die door zijn organisme soeverein genomen beslissing om zijn zucht naar alcohol slechts eens per jaar te verzadigen - terwijl die beslissing zich toch aan iedere kwetsbare lichaamscel, aan elke bedreigde vezel moest hebben meegedeeld.

A.F.Th. van der Heijden
 “Advocaat van de Hanen” (1990), De Bezige Bij , ISBN 9789023479925

Eén gen, het Niemann-Pick C1-gen (NPC1) speelt een sleutelrol bij de vermenigvuldiging van het virus. Door dat gen uit te schakelen is de vermenigvuldiging van ebola in een lichaamscel te stoppen.

Weblink bron “Nederlanders ontdekten besmettingsmechanismen ebola” (13-11-2014), NOS


leverweefsel

samenstelling van lever zn en weefsel zn

de lichaamscellen die samen de lever vormen

Het toxicologisch tegenonderzoek had onomstotelijk de aanwezigheid van een zeer hoge concentratie opmerkelijk zuivere heroïne in een monster van het leverweefsel aangetoond.

Suikerziektepatiënten moeten elke dag insuline spuiten om te zorgen dat glucose wordt opgenomen in spier,-vet,- en leverweefsel. Doen ze dat niet, dan kan het levensgevaarlijk zijn. Genezen kan nu niet. Alleen mensen die ernstig ziek zijn door diabetes kunnen in aanmerking komen voor transplantatie van de alvleesklier. Maar dat is een zware ingreep.

Weblink bron “Hoop voor suikerziektepatiënten” (21-02-2012), NOS


menstruatiecyclus

menstruatiecycli (plural)
menstruatiecyclussen (plural)

reeks natuurlijke periodieke veranderingen in de hormoonproductie en de structuren van de baarmoeder en eierstokken van het vrouwelijke voortplantingssysteem

Wat gebeurt er precies in de baarmoeder tijdens de menstruatiecyclus?


plantenrijk

samenstelling van plant zn en rijk zn met het invoegsel -en-

vegetable kingdom

de verzameling van alle organismen die zich niet kunnen voortbewegen en die fotosynthese vertonen

Weer kwam het bij hem op dat zijn perceptie van de geschiedenis, van dat wat men de loop der geschiedenis noemt, heel anders was dan de algemeen gebruikelijke, dat zij zich op dezelfde manier aan hem voordeed als het leven van het plantenrijk.

Boris Pasternak (vert. Margriet Berg en Marja Wiebes)
 “Dokter Zjivago” (1957), G.A. van Oorschot , ISBN 9789028261396


najaarstrek

samenstelling van najaar zn en trek zn met het invoegsel -s-

de reis die een soort in de herfst aflegt

Wit oplichtend op de grond achter in de binnenplaatsen symboliseerden de omgekeerde bootjes hetzelfde als elders de najaarstrek van de kraanvogels of de eerste sneeuw.

Het ministerie benadrukt dat de najaarstrek van de vogels volgens deskundigen voorbij is. "De vogels blijven nu op de plek waar zij zijn, tenzij ze door de strenge vorst of sneeuw verder moeten trekken omdat voedsel onbereikbaar wordt", laat het ministerie weten.

Weblink bron “Schouten: nog geen ophokplicht voor pluimvee” (16-01-2020), NOS


oerbacterie

afgeleid van bacterie met het voorvoegsel oer-

hypothetisch organisme zoals dat bij het begin van het leven op aarde bestaan moet hebben


archaeon

van wetenschappelijke (Griekse) term Archaea

een organisme dat tot het domein Archaea behoort

Nederlandse onderzoekers hebben ontdekt dat een extremofiele [sic] archaeon perchloraat kan omzetten.

Weblink bron
Harm Ikink, Anne van Kessel
 “ (2013-04-11), Kennislink


protist

van Neolatijn Protista, gevormd uit Oudgrieks πρώτιστος (prótistos) "allereerste"

benaming voor elke eencellige eukaryoot die niet tot de planten, dieren of schimmels wordt gerekend


protisten

verzamelgroep van de eencellige eukaryoten die niet tot planten, dieren of schimmels worden gerekend, Protista


sporendiertje

samenstelling van spore zn "voortplantingscel" en diertje zn "microbe" met het invoegsel -n-

benaming voor eencellige parasitaire schimmels, die zich via voortplantingscellen verspreiden

Nosemose is een ziekte van de volwassen honingbij veroorzaakt door een ééncellig parisitair sporendiertje dat zowel in de lente als in het najaar twee hoogtepunten in zijn jaarcyclus kent.

Weblink bron “Gebrek aan stuifmeel is nefast voor fruittelers : Er is voor de honingbijen onvoldoende stuifmeel in Limburg voorhanden.” (3 november 2004) op gva.be


brachycefaal

Gevormd van grieks brachus (kort) + kephalè (hoofd).

brachycefaler (uninflected comparative)
brachycefaalst (uninflected superlative)
brachycefale (inflected positive)
brachycefalere (inflected comparative)
brachycefaalste (inflected superlative)
brachycefaals (partitive positive)
brachycefalers (partitive comparative)

gekenmerkt door een schedel die van voor naar achter niet zo lang is in vergelijking met de breedte

Flora, fauna en geografie van het eiland, behuizing, dieet, beroepsleven, schedelomvang (‘overwegend brachycefaal’), godsdienst, ja zelfs het gedachtenleven van de Minoërs ('de Kretenzische architecten hebben altijd meer in de exacte wetenschappen geloofd') worden uitvoerig en met verbluffende stelligheid door de auteur beschreven.

Weblink bron
I. de Jong
 “Kreta” (23 januari 1988) op nrc.nl


onderorde

binnen de ordening naar verwantschap een groep bij elkaar horende dieren of planten die maar een deel van een orde omvat, maar wel uit meerdere families bestaat


ondersoort

kleinere onderscheiding binnen een soort


onderfamilie

samenstelling van onder bw en familie zn

binnen de ordening naar verwantschap een groep bij elkaar horende dieren of planten die maar een deel van een familie omvat, maar wel uit meerdere geslachten bestaat


ondergeslacht

samenstelling van onder bw en geslacht zn

ˈɔndərɣəˌslɑxt

binnen de ordening naar verwantschap een groep bij elkaar horende dieren of planten die maar een deel van een geslacht omvat, maar wel uit meerdere soorten bestaat


verspreidingsgebied

samenstelling van verspreiding zn en gebied met het invoegsel -s-

het gebied waarin een bepaalde soort (of ander taxon) is gevestigd


Linnaeus

gebruikt als verwijzing naar de bioloog Carl Linnaeus

Vinden de leraar en de dominee het onnodig dat ze als meisje een vervolgopleiding doet? Dan maakt ze zich Linnaeus, „Faust” en Von Humboldt zelf wel eigen.

Weblink bron
Margot Dijkgraaf
 “Olga leeft met iets wat niemand hoeft te weten” (28 juni 2018) op nrc.nl


rattenlongworm

Angiostrongylus cantonensis een parasitaire rondworm

In de Amerikaanse staat Florida zijn quarantainemaatregelen genomen om te voorkomen dat de Afrikaanse reuzenslak zich verder over de staat verspreidt. Het dier draagt mogelijk een parasiet met zich mee die rattenlongworm wordt genoemd en een hersenvliesontsteking kan veroorzaken bij mensen en vee.

Weblink bron
Denise de Koning
 “Paniek in Florida door ‘een van de schadelijkste slakken ter wereld’: quarantaine ingesteld” (02-07-2022), Tubantia

Het dier kan een parasiet met zich meedragen die rattenlongworm wordt genoemd en hersenvliesontsteking kan veroorzaken bij mensen en vee. Het dier bedreigt met zijn eetlust ook landbouwgewassen, schrijft de Amerikaanse krant USA Today.

Weblink bron “Delen Florida in quarantaine door megaslak met rattenlongworm” (02 jul 2022), NU.nl


zenuwreflex

zenuwreflexen (plural)
zenuwreflexje (diminutive singular)
zenuwreflexjes (diminutive plural)

een onwillekeurige reactie op bepaalde prikkels

En hij genoot van de bevrediging wanneer hij raak schoot, om de vijand spastisch spartelend te zien sterven, op de grond te zien vallen met wild trappende benen, wat alleen zenuwreflexen waren van iemand die al dood was, ongeveer zoals met een schot door de kop van een antilope.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691

Het CowToilet is een ‘vrijwillig urineersysteem’ voor melkkoeien. Op het CowToilet wordt de koe uitgenodigd om in het toilet te plassen. Dat doet het systeem door gebruik te maken van een natuurlijke zenuwreflex bij de koe. Hiervoor wordt een specifieke plek net boven het uier van de koe gestimuleerd, wat een plasneiging bij de koe veroorzaakt.

Weblink bron
Peter Zandee
 “Internationale prijs voor Achterhoeks koeientoilet” (03-12-2020), Tubantia


geofage

afleiding van geofaag met het achtervoegsel -e

aardeetster, vrouw die aarde of klei eet


onderklasse

taxonomische rang onder die van klasse en boven die van orde


stamcelbank

plaats waar cellen kunnen worden bewaard die zich nog tot verschillende soorten weefsels kunnen ontwikkelen

Stamcelbank Nederland, gevestigd in het Utrechtse Leusden, laat weten ongeveer 10.000 klanten te hebben. Zij hebben tegen betaling hun eigen stamcellen, gewonnen uit navelstrengbloed, laten opslaan bij de organisatie. Deze worden kort na de geboorte afgenomen en opgestuurd naar de stamcelbank.

Weblink bron
Flóri Hofman
 “Enige stamcelbank van Nederland raakt vergunning kwijt” (1 november 2021) op nrc.nl

In sommige landen en culturen is er weinig kennis over stamceldonatie en soms rust er een taboe op. „Stamceldonorbanken zijn bovendien duur”, zegt Elbertse van Matchis. (…) Stamcelbanken zijn daarom vooral gevestigd in rijkere landen.

Weblink bron
Romy van der Poel
 “De onmogelijke zoektocht van Marlon Etnel naar een donor die op hem lijkt” (20 augustus 202) op nrc.nl

Mummery: „Het plan is om een stamcelbank op te zetten van veertig tot vijftig stamcellijnen. Daarbij kunnen dan, volgens dezelfde methode van weefseltypering als bij bloedtransfusie en beenmergtransplantatie gebruikelijk is, donorcellen en patiënt gematched worden. Dat is ook het doel van firma's als Geron en het Australische consortium. Het vergt maar een tijdelijke operatie om tientallen lijnen te maken. Daarna kunnen de stamcellen in kweek blijven voor later gebruik.”

Weblink bron
Sander Voormolen
 “Geneeskrachtige embryo's” (10 februari 2001) op nrc.nl


beschermingsplan

samenstelling van bescherming zn en plan zn met het invoegsel -s- , in de betekenis "concurrentiebeperkende maatregelen" aangetroffen vanaf 1897 (zie vindplaats hieronder)

maatregelen om het uitsterven van een bepaalde soorten planten of dieren te voorkomen

Behalve de regering steken beide filantropen geld in het beschermingsplan voor de bruinvis.

Weblink bron
Hester van Santen
 “‘Goed nieuws’ voor de vaquita-bruinvis” (9 juni 2017) op nrc.nl


superfamilie

afgeleid van familie met het voorvoegsel super-

superfamilies (plural)
superfamilietje (diminutive singular)
superfamilietjes (diminutive plural)

een taxonomische rang boven die van familie. De omgang met rangen verschilt tussen de plantkunde en de zoölogie. Superfamilies werden vroeger aangeduid met de uitgang -acea. Thans schrijft de ICZN (International Code of Zoological Nomenclature, artikel 29.2) -oidea voor


mineren

mineerde (past)
gemineerd (past participle)
te mineren (active infinitive imperfect present)
zullen mineren (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen mineren (active infinitive imperfect future)
hebben gemineerd (active infinitive perfect present short-form)
te hebben gemineerd (active infinitive perfect present)
gemineerd zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
gemineerd te zullen hebben (active infinitive perfect future)
minerend (imperfect participle)
gemineerd (past participle)
minere (subjunctive)
mineer (indicative imperfect present singular first-person)
mineert (indicative imperfect present singular second-person)
mineert (indicative imperfect present singular second-person)
mineert (indicative imperfect present singular second-person)
mineert (indicative imperfect present singular third-person)
mineerde (indicative imperfect past singular first-person)
mineerde (indicative imperfect past singular second-person)
mineerde (indicative imperfect past singular second-person)
mineerde (indicative imperfect past singular second-person)
mineerde (indicative imperfect past singular third-person)
mineerden (indicative imperfect past plural first-person)
mineerden (indicative imperfect past plural second-person)
mineerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal mineren (indicative imperfect future singular first-person)
zult mineren (indicative imperfect future singular second-person)
zal mineren (indicative imperfect future singular second-person)
zult mineren (indicative imperfect future singular second-person)
zal mineren (indicative imperfect future singular second-person)
zult mineren (indicative imperfect future singular second-person)
zal mineren (indicative imperfect future singular third-person)
zullen mineren (indicative imperfect future plural first-person)
zullen mineren (indicative imperfect future plural second-person)
zullen mineren (indicative imperfect future plural third-person)
zou mineren (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou mineren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) mineren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt mineren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou mineren (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden mineren (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden mineren (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden mineren (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb gemineerd (perfect present first-person)
hebt gemineerd (perfect present second-person)
hebt gemineerd (perfect present second-person)
heeft gemineerd (perfect present second-person)
hebt gemineerd (perfect present second-person)
heeft gemineerd (perfect present third-person)
hebben gemineerd (perfect present first-person)
hebben gemineerd (perfect present second-person)
hebben gemineerd (perfect present third-person)
had gemineerd (perfect past first-person)
had gemineerd (perfect past second-person)
had gemineerd (perfect past second-person)
hadt gemineerd (perfect past second-person)
had gemineerd (perfect past third-person)
hadden gemineerd (perfect past first-person)
hadden gemineerd (perfect past second-person)
hadden gemineerd (perfect past third-person)
zal gemineerd hebben (perfect future first-person)
zal gemineerd hebben (perfect future second-person)
zult gemineerd hebben (perfect future second-person)
zult gemineerd hebben (perfect future second-person)
zal gemineerd hebben (perfect future second-person)
zult gemineerd hebben (perfect future second-person)
zal gemineerd hebben (perfect future third-person)
zullen gemineerd hebben (perfect future first-person)
zullen gemineerd hebben (perfect future second-person)
zullen gemineerd hebben (perfect future third-person)
zou gemineerd hebben (perfect conditional first-person)
zou gemineerd hebben (perfect conditional second-person)
zou gemineerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gemineerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gemineerd hebben (perfect conditional second-person)
zou gemineerd hebben (perfect conditional third-person)
zouden gemineerd hebben (perfect conditional first-person)
zouden gemineerd hebben (perfect conditional second-person)
zouden gemineerd hebben (perfect conditional third-person)
er wordt gemineerd (impersonal passive present imperfect)
er is gemineerd (impersonal passive present perfect)
er werd gemineerd (impersonal passive past imperfect)
er was gemineerd (impersonal passive past perfect)
er zal gemineerd worden (impersonal passive future imperfect)
er zal gemineerd zijn (impersonal passive future perfect)
er zou gemineerd worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou gemineerd zijn (impersonal passive conditional perfect)
gemineerd worden (passive infinitive imperfect present short-form)
gemineerd te worden (passive infinitive imperfect present)
gemineerd zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
gemineerd te zullen worden (passive infinitive imperfect future)
gemineerd zijn (passive infinitive perfect present short-form)
gemineerd te zijn (passive infinitive perfect present)
gemineerd zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
gemineerd te zullen zijn (passive infinitive perfect future)
word gemineerd (singular imperfect present first-person)
wordt gemineerd (singular imperfect present second-person)
wordt gemineerd (singular imperfect present second-person)
wordt gemineerd (singular imperfect present second-person)
wordt gemineerd (singular imperfect present plural third-person)
worden gemineerd (singular imperfect present plural first-person)
worden gemineerd (singular imperfect present plural second-person)
worden gemineerd (singular imperfect present third-person)
werd gemineerd (singular imperfect past first-person)
werd gemineerd (singular imperfect past second-person)
werd gemineerd (singular imperfect past second-person)
werdt gemineerd (singular imperfect past second-person)
werd gemineerd (singular imperfect past plural third-person)
werden gemineerd (singular imperfect past plural first-person)
werden gemineerd (singular imperfect past plural second-person)
werden gemineerd (singular imperfect past third-person)
zal gemineerd worden (singular imperfect future first-person)
zult gemineerd worden (singular imperfect future second-person)
zult gemineerd worden (singular imperfect future second-person)
zult gemineerd worden (singular imperfect future second-person)
zal gemineerd worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen gemineerd worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen gemineerd worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen gemineerd worden (singular imperfect future third-person)
zou gemineerd worden (singular imperfect conditional first-person)
zou gemineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gemineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gemineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gemineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gemineerd worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden gemineerd worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden gemineerd worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden gemineerd worden (singular imperfect conditional third-person)
ben gemineerd (perfect present first-person)
bent gemineerd (perfect present second-person)
bent gemineerd (perfect present second-person)
is gemineerd (perfect present second-person)
zijt gemineerd (perfect present second-person)
is gemineerd (perfect present third-person)
zijn gemineerd (perfect present first-person)
zijn gemineerd (perfect present second-person)
zijn gemineerd (perfect present third-person)
was gemineerd (perfect past first-person)
was gemineerd (perfect past second-person)
was gemineerd (perfect past second-person)
waart gemineerd (perfect past second-person)
was gemineerd (perfect past third-person)
waren gemineerd (perfect past first-person)
waren gemineerd (perfect past second-person)
waren gemineerd (perfect past third-person)
zal gemineerd zijn (perfect future first-person)
zult gemineerd zijn (perfect future second-person)
zult gemineerd zijn (perfect future second-person)
zult gemineerd zijn (perfect future second-person)
zal gemineerd zijn (perfect future third-person)
zullen gemineerd zijn (perfect future first-person)
zullen gemineerd zijn (perfect future second-person)
zullen gemineerd zijn (perfect future third-person)
zou gemineerd zijn (perfect conditional first-person)
zou gemineerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gemineerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gemineerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gemineerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gemineerd zijn (perfect conditional third-person)
zouden gemineerd zijn (perfect conditional first-person)
zouden gemineerd zijn (perfect conditional second-person)
zouden gemineerd zijn (perfect conditional third-person)


stamcelonderzoek

samenstelling van stamcel zn en onderzoek zn

onderzoek naar en met ongedifferentieerde cellen

Het verbod op het financieren van stamcelonderzoek door de Amerikaanse overheid is voorlopig opgeheven. Dat heeft het Hof van Beroep in Washington bepaald. De Amerikaanse overheid was in beroep gegaan tegen het verbod.

Weblink bron
NOS Nieuws
 “VS mag stamcelonderzoek financieren” (Donderdag 9 september 2010, 19:55), NOS

Nobelprijs voor stamcelonderzoek

Weblink bron
NOS Nieuws
 “Nobelprijs voor stamcelonderzoek” (Maandag 8 oktober 2012, 13:57), NOS


verdedigingssysteem

samenstelling van verdediging zn en systeem zn met het invoegsel -s-

verdedigingssystemen (plural)
verdedigingssysteempje (diminutive singular)
verdedigingssysteempjes (diminutive plural)

afweersysteem van een organisme tegen aanvallen van buitenaf

Sigma54 reguleert een reeks processen in de bacterie. Als er geen dreiging is, houdt het eiwit het verdedigingssysteem van de bacterie in de ruststand. Bij stress komt het eiwit in actie. Dat kan zijn als er voor de bacterie voedselgebrek dreigt, maar ook als de bacterie op een antibioticum stuit of op een reactie van het afweersysteem van mens of dier.

Weblink bron
NOS Nieuws
 “Zwakke plek ontdekt in verdediging van bacteriën” (Vrijdag 21 augustus 2015, 16:31), NOS

Het is de wetenschappelijke doorbraak van het jaar en misschien wel de toekomstige behandeling van kanker: de kanker-immunotherapie. Dat schrijft het gezaghebbende wetenschapsblad Science. Het is een behandeling waarbij niet de tumor wordt aangepakt, maar het immuunsysteem van het lichaam wordt gestimuleerd. Daarbij krijgt het verdedigingssysteem van het lichaam zo'n oppepper, dat het lichaam zelf het gezwel aanvalt. Dat blijkt in veel gevallen bijzonder effectief.

Weblink bron
NOS Nieuws
 “"Kankertherapie doorbraak van het jaar"” (Vrijdag 20 december 2013, 21:21), NOS


invasieve soort

soort die zich buiten zijn oorspronkelijke verspreidingsgebied heeft gevestigd (exoot) en door zijn aanwezigheid of door de groei van die populatie tot problemen kan leiden


vegetatiezone

samenstelling van vegetatie zn en zone zn


huidweefsel

alle cellen en hun onderlinge samenhang die samen de huid vormen

"Een dag later komen ze er dan pas achter dat ze ernstige brandwonden hebben opgelopen", zegt Ymke Lucas, brandwondenarts in het Rotterdamse Maasstad Ziekenhuis. De schade aan huidweefsel door bevriezing is vergelijkbaar met letsel door verbranding.

Weblink bron “Brandwondencentra zien nieuwe trend: ernstige vrieswonden na gebruik lachgas” (Woensdag 17 april 2019, 09:09), NOS

Zonder enig overleg gebruikten zij apparatuur, personeel en middelen van het ziekenhuis. Huidweefsel werd op kosten van het ziekenhuis in laboratoria onderzocht.

Weblink bron “Ziekenhuis wil af van dermatologen” (Maandag 5 november 2012, 19:29), NOS

In zijn nieuwste spectaculaire persmoment heeft de Russische premier Poetin een walvis geschoten met een kruisboog op de woelige wateren van de Grote Oceaan. Voor de kust van het schiereiland Kamtsjatka verzamelde hij zo huidweefsel van het dier voor verder onderzoek.

Weblink bron “Poetin schiet walvissen met kruisboog” (Donderdag 26 augustus 2010, 12:44), NOS


lijn van Weber

een denkbeeldige lijn door Wallacea. De lijn van Weber scheidt duidelijker dan de lijn van Wallace de zoogdierfauna tussen enerzijds (westelijk) het oriëntaals gebied en anderzijds (oostelijk) het Australaziatisch gebied


Wallacelijn

een denkbeeldige lijn die de zoögeografische regio's van Azië en Australazië van elkaar scheidt. De lijn wordt wel gezien als de scheidingslijn tussen Azië en Oceanië


stikstoffixatie

samenstelling van stikstof zn en fixatie zn

stikstoffixaties (plural)
stikstoffixatietje (diminutive singular)
stikstoffixatietjes (diminutive plural)

het chemisch vastleggen door bacteriën van gasvormige distikstof (N₂) uit de lucht, in stikstofverbindingen die als voedingsstoffen door planten worden gebruikt


bodemleven

Sneekes en Van den Heuvel doen ook onderzoek naar zeesneeuw. Dat is een schuimachtige substantie van eiwitten die kan ontstaan als oplosmiddelen in contact komen met algen en plankton. Bij de olieramp in de Golf van Mexico in 2010 zagen zeebiologen dat er een grote hoeveelheid zeesneeuw op de bodem terechtkwam. Dat sleurde veel microscopisch leven mee de diepte in en verstikte vervolgens het bodemleven.

Weblink bron
Peter Kuipers Munneke
 “Poolexpeditie dag 5: poolleven kwetsbaar voor olievervuiling” (Zondag 23 augustus 2015, 21:51), NOS

Dat sommige mensen de kleine diertjes vooral een beetje vies vinden, komt volgens Rienks doordat mensen het bodemleven niet goed kennen. Onbekend maakt onbemind en het NIOO-KNAW moedigt iedereen daarom aan om vandaag in eigen tuin of balkon op zoek te gaan naar 'bodemschatjes' als duizendpoten, spinnen en kevers.

Weblink bron “Het is bodemdierendag: op zoek dus naar 'bodemschatjes'” (Zondag 4 oktober 2015, 10:07), NOS

Die vogels tanken in de Waddenzee bij op hun tocht tussen de Noordpool en Afrika. Het NIOZ ziet zandsuppletie niet als een oplossing. Daardoor verandert de samenstelling van de zeebodem en komt het bodemleven dieper te liggen.

Weblink bron “"Zoutwinning Waddenzee risicovol"” (Dinsdag 4 februari 2014, 11:46), NOS


botonderzoek

samenstelling van bot zn en onderzoek zn

onderzoek van de beenderen van een mens of ander organisme

Toen de schuldig bevonden jongen de 23-jarige studente Fysiotherapie verkrachtte, was hij 17 jaar, dus minderjarig. Daarom duurde het even voor de rechter een uitspraak kon doen: die werd vier keer uitgesteld. Er is zelfs een botonderzoek bij de jongen gedaan, om vast te stellen of hij daadwerkelijk minderjarig was.

Weblink bron “Verkrachting in bus Delhi: eerste schuldige” (Zaterdag 31 augustus 2013, 12:11), NOS

Voor de verkrachting zijn zes mannen opgepakt, maar een van hen zou minderjarig zijn. Minderjarigen kunnen niet worden aangeklaagd voor moord. De politie laat via een botonderzoek uitzoeken of de jongen inderdaad jonger dan 18 is.

Weblink bron “Snelrecht voor verkrachters India” (Donderdag 3 januari 2013, 03:49), NOS


botmassa

het gewicht van de beenderen in een lichaam

Van Loon doet al lange tijd onderzoek naar hoe het lichaam verandert bij een langdurig verblijf in de ruimte. Zo blijkt het immuunsysteem minder goed te gaan werken, gaat de huid achteruit en vermindert de botmassa. "Het lichaam zal zich aanpassen aan de nieuwe situatie. Daar is op zich niets mis mee, als je in de ruimte zou blijven."

Weblink bron
Shany Azoulay
 “Amerikaan terug na bijna jaar in de ruimte: is dat wel gezond?” (Woensdag 30 maart 2022, 06:44), NOS

Kuipers heeft de komende weken een druk programma. Hij moet revalideren, omdat hij door zijn lange verblijf in de ruimte spier- en botmassa is kwijtgeraakt. Ook zal zijn evenwichtsorgaan zich moeten heroriënteren na maanden van gewichtsloosheid.

Weblink bron “Kuipers herenigd met gezin” (Maandag 2 juli 2012, 17:59), NOS


botstructuur

samenstelling van bot zn en structuur zn

Ook Xiuxian Zhang (25) wacht in de kliniek op een behandeling. "Tijdens het maken van foto's en filmpjes was ik altijd op zoek naar de beste kant van mijn gezicht. Maar ik wilde er van elke kant goed uitzien, dus heb ik in 2014 de botstructuur van mijn gezicht laten veranderen."

Weblink bron “Chinese webcammers laten hun gezicht verbouwen voor meer online succes” (Maandag 10 juli 2017, 17:41), NOS

De bouw van het vliegtuig zal lijken op de botstructuur van vogels zodat geluidsoverlast en brandstofverbruik beperkt zal blijven. Daar overheen komt een laagje met biopolymerisch membraan dat de natuurlijke lichtinval, vochtigheid en temperatuur meet.

Weblink bron “Het vliegtuig van de toekomst” (Dinsdag 14 juni 2011, 15:25), NOS

Maar de proporties van het bot brachten de onderzoekers aan het twijfelen: het was lang en dun in plaats van robuust. Toen uit microscopisch onderzoek bleek dat de botstructuur kenmerkend is voor stegosauriërs, was het voor hen duidelijk.

Weblink bron “Voor het eerst dinobot gevonden op Schots eiland” (Dinsdag 1 september 2020, 11:19), NOS


celmateriaal

samenstelling van cel zn en materiaal zn

Volgens NRC Handelsblad heeft hoogleraar Chris Meijer van de VUmc aandelen in een bedrijf dat het materiaal levert waarmee vrouwen straks thuis celmateriaal afnemen. Ook is hij volgens de krant mede-eigenaar van de fabrikant van de test waarmee het celmateriaal wordt beoordeeld. Meijer is de drijvende kracht achter het nieuwe bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker.

Weblink bron “Schippers wil duidelijkheid belangenverstrengeling” (Zaterdag 13 juni 2015, 13:51), NOS

De zelftest wordt gedaan met een afname-set die in Nederland is ontwikkeld. Vrouwen kunnen er zelf uit hun baarmoedermond celmateriaal mee afnemen, dat ze kunnen opsturen naar een laboratorium.

Weblink bron “Groot onderzoek met zelftest baarmoederhalskanker” (Woensdag 6 mei 2015, 13:41), NOS

Verder zal aan het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) commentaar gevraagd worden op deskundigenrapporten, waarin staat dat het celmateriaal dat op de blouse van de weduwe is gevonden daar ook gekomen kan zijn door "vreedzaam contact". Mogelijk zal de Hoge Raad dan zelf een derde deskundige om een conclusie vragen. Ook het tijdstip van overlijden zal nader worden onderzocht.

Weblink bron “Nieuw onderzoek Deventer moord” (Maandag 7 juli 2014, 15:20), NOS


biologiestudent

samenstelling van biologie zn en student zn

iemand die hoger onderwijs in de biologie volgt

De expeditie werd gefilmd door wetenschapsjournalist Corlijn de Groot. Zij schreef een wedstrijd uit voor een originele naam voor de kever en biologiestudent Auke-Florian Hiemstra stelde voor het insect naar André Kuipers te vernoemen, vanwege zijn grote inzet voor het milieu.

Weblink bron “Borneose beekkever voortaan bekend als Grouvellinus andrekuipersi” (Dinsdag 1 mei 2018, 13:23), NOS

Dat de schade op veel delen van het eiland relatief meevalt, komt volgens de 24-jarige biologiestudent Aron Hoogendoorn doordat Saba goed was voorbereid. In de dagen voor de komst van Irma ruimden bewoners spullen en puin op straat op en werden huizen verstevigd.

Weblink bron “Irma ging als 'goederentrein' over Saba, maar schade lijkt mee te vallen” (Donderdag 7 september 2017, 02:37), NOS


biofilm

afleiding van film met het voorvoegsel bio-

laagje van bacteriën die aan elkaar vast zitten

Het RIVM relativeert de tips van de installateursvereniging. Volgens legionellaspecialist Petra Brandsema zitten de bacteriën - als ze er zijn - ook in de zogenaamde biofilm aan de binnenkant van leidingen en tuinslangen. "Spoelen is altijd goed, maar je haalt niet alles eruit", zegt Brandsema. Bovendien weet het RIVM niet of de kranen thuis een belangrijke bron zijn van besmettingen. "We weten eigenlijk veel te weinig van de herkomst van de infecties om daar iets over te zeggen".

Weblink bron “Vakantiegangers gewaarschuwd: spoel kranen door vanwege kans op legionella” (Vrijdag 19 juli 2019, 08:03), NOS

Studenten van de TU Delft hebben een manier gevonden om met bacteriën te printen. Met een 3D-printer, gebouwd van het speelgoed Knex, maken zij zogenoemde biofilms. Dat zijn laagjes van bacteriën, die door middel van heel dunne draadjes aan elkaar vast zitten.

Weblink bron “Printen met speelgoed en bacteriën” (Vrijdag 18 september 2015, 16:34), NOS


biomateriaal

afleiding materiaal met het voorvoegsel bio-

Het gaat om een speciaal stofje in de zuignap-tanden van de inktvis: suckerine. Dat eiwit is een bijzonder veelzijdig biomateriaal, dat onder meer brandwonden zou moeten kunnen genezen.

Weblink bron
Emil van Oers
 “Zo moet een inktvis helpen om brandwonden te genezen” (Zondag 16 juni 2019, 10:13), NOS

In Nederland zijn er al eerder soortgelijke initiatieven geweest. Zo verrees in Amsterdam een 3D-geprinte micro-woning van biomateriaal. Maar in Eindhoven komt nu voor het eerst een betonnen, bewoonbaar huis. De gemeente, de universiteit en vier bedrijven ondertekenden vandaag een samenwerkingsovereenkomst voor de bouw van de vijf woningen.

Weblink bron “In Eindhoven gaat een 3D-printer woningen bouwen” (Woensdag 30 mei 2018, 19:45), NOS


bodemkwaliteit

samenstelling van bodem zn en kwaliteit zn

de mate waarin een bodem geschikt is voor het op peil houden van de kringloop van voedingsstoffen

In dit geval is aan alle eisen voldaan van de Waterwet en het Besluit bodemkwaliteit. Er zijn volgens Rijkswaterstaat dus "geen overtuigende argumenten om granuliet niet als grond te accepteren."

Weblink bron “Zembla: top Rijkswaterstaat betrokken bij afvaldumping” (Donderdag 6 februari 2020, 09:00), NOS

Regenwormen om wateroverlast tegen te gaan: hoe effectief is dat? Jan-Willem van Groenigen, hoogleraar bodemkwaliteit aan de Universiteit Wageningen, heeft zijn twijfels. "Wormen kunnen de grond inderdaad luchtiger maken: als ze graven, komen er grotere poriën in de bodem.

Weblink bron “84.000 regenwormen moeten wateroverlast bestrijden in Weesp” (Woensdag 15 november 2017, 20:05), NOS

De Michiel Adriaanszoon de Ruyterkazerne, zoals hij officieel gaat heten, gaat honderden miljoenen kosten en het militaire terrein strekt zich uit over 70 hectare grond. De provincie Zeeland heeft inmiddels al zo'n 15 miljoen euro geïnvesteerd: infrastructuur is aangelegd, woningen gesloopt en onderzoek naar de bodemkwaliteit afgerond. Over de aanbesteding wordt volgend jaar een definitief besluit genomen.

Weblink bron “Waarom willen die mariniers nou toch niet naar Zeeland?!” (Dinsdag 24 april 2018, 14:27), NOS


broedkolonie

samenstelling van broeden ww en kolonie zn

broedkoloniën (plural)
broedkolonies (plural)

gemeenschappelijke broedlocatie van veel vogels van één soort

In Nederland worden vaker flamingo's gespot, maar wilde exemplaren komen hier zelden voor. Bekend is dat net over de grens bij Enschede, in het Duitse Zwillbrocker Venn, een grote broedkolonie woont. Die verblijft ook geregeld rond het Grevelingenmeer, tussen Zuid-Holland en Zeeland. Maar die flamingo's worden volgens Van der Es niet beschouwd als wild.

Weblink bron “Wilde flamingo strijkt neer in de Biesbosch” (Vrijdag 3 april 2015, 14:28), NOS

De broedkolonie van grote sterns in natuurgebied De Petten op Texel is weggevaagd door vogelgriep. Van de 7000 vogels zijn er 3000 dood gevonden. De rest drijft vermoedelijk dood op zee of is weggetrokken. In een kleinere kolonie een stuk verderop heerst ook vogelgriep. De verwachting is dat de 1000 vogels daar het ook niet overleven. Grote sterns werden nog niet eerder getroffen door vogelgriep.

Weblink bron “Kolonie grote sterns op Texel weggevaagd door vogelgriep” (Dinsdag 14 juni 2022, 16:36), NOS


bodemvruchtbaarheid

samenstelling van bodem zn en vruchtbaarheid zn

het vermogen van de grond om planten te laten groeien

Hoogleraar Oene Oenema verwacht dat de mestverwerkingscapaciteit nog verder moet stijgen, tot wel vijftig procent. "Het is een oplossingsrichting is die verkend moet worden, die verder ontwikkeld moet worden. Ik sluit niet uit dat mestfabrieken passen in een groter plaatje. Zij zouden onderdeel zijn van kringlooplandbouw, om de bodemvruchtbaarheid beter op peil te houden."

Weblink bron “Flink meer mestfabrieken nodig, maar niemand wil ‘m in z’n buurt” (Maandag 29 maart 2021, 21:21), NOS

Ferweda: "Maar dan krijg je geen bomen, maar cement. Begin jaren 90 kwam een Duitse bosbouwer van de Wereldbank met het voorstel om bomen te planten en binnen een paar jaar bleken die investeringen van de overheid zich terug te betalen, want er kwam weer water en bodemvruchtbaarheid."

Weblink bron “De koning wil landherstel in China met eigen ogen zien” (Dinsdag 27 oktober 2015, 08:50), NOS


broedplek

plaats waar vogels hun eieren uitbroeden

In de loop van de tijd zijn er nog meer broedeilandjes bij gekomen. Ze zijn bedoeld voor vogels die op de grond broeden. Ze kunnen dat op de eilanden ongestoord doen. In veel gebieden werd het door recreatie te druk. Bovendien was het voor vogels moeilijk een veilige broedplek te vinden door bedreigingen van bijvoorbeeld de vos.

Weblink bron “Vogels in Zeeland broeden op speciaal aangelegde eilandjes” (Maandag 11 juni 2018, 11:14), NOS

De Marker Wadden zijn nu al populair bij vogels als broedplek. Natuurmonumenten verbaast zich erover hoeveel dieren de nieuwe, kale eilanden al aandoen.

Weblink bron “Vogels ontdekken Marker Wadden nu al als broedplek” (Maandag 3 juli 2017, 11:23), NOS

Over een kleine maand begint het broedseizoen. Rijsdorp weet zeker dat ook op de Marker Wadden eieren gelegd gaan worden. "Door visdieven en bontbekplevieren bijvoorbeeld. Dat zijn vogelsoorten die bij voorkeur een broedplek zoeken op de kale grond. Die is er nog genoeg."

Weblink bron “Vier nieuwe eilanden bij Marker Wadden, moerasandijvie al gespot” (Woensdag 8 maart 2017, 06:41), NOS


blaasmijn

blaasmijnen (plural)
blaasmijntje (diminutive singular)
blaasmijntjes (diminutive plural)


menstruatieondergoed

Samenstelling van menstruatie en ondergoed

onderbroek, boxer of string met daarin een speciaal stuk bestaande uit absorberende en/of antibacteriële laag voor het opvangen van menstruatiebloed

Waar kan ik menstruatieondergoed kopen?


biosignatuur

leenvertaling van Engels biosignature, afgeleid van signatuur zn met het voorvoegsel bio-

scheikundig of natuurkundig verschijnsel dat aantoont dat ergens levensvormen zijn (geweest)

Denkbaar, mogelijk, kán: de twee onderzoeksteams van Nasa die de nieuwe metingen vrijdag bekendmaakten in Science, kiezen hun woorden voorzichtig. ‘Het bestaan van methaan in een oxiderende atmosfeer zoals die van Mars wordt erkend als een potentiële biosignatuur waarvan de bronnen methaan-producerende bacteriën kunnen omvatten’, zo schrijft het methaanteam.

[view-source:https://www.volkskrant.nl/wetenschap/op-mars-wemelt-het-van-de-aanwijzingen-voor-leven~bdd18fc5 Weblink bron]
Maarten Keulemans
 “Op Mars wemelt het van de aanwijzingen voor leven” (7 juni 2018) op volkskrant.nl

We kunnen het leven zelf niet zien, maar hopelijk kunnen we het effect van het leven op de atmosfeer van een planeet zien. De atmosfeer van onze eigen planeet wordt dus gedeeltelijk bepaald door bacteriën en deels door planten en algen die zuurstof produceren. En zuurstof is bijvoorbeeld een biosignatuur waar we ook op andere planeten naar zoeken.

Weblink bron
James Kasting
 “Oort Hoogleraar 2018: James Kasting over de zoektocht naar buitenaards leven” (8 mei 2018) op universiteitleiden.nl


onderstam

een fijnere onderverdeling van een stam (taxonomische indeling)


clade

Afgeleid van het Oudgriekse woord κλάδος, kládos: jonge tak van een boom of plant

een groep organismen die alle afstammen van een bepaalde gemeenschappelijke voorouder, plus die voorouder zelf.


euryhalien

gevormd uit Oudgrieks εὐρύς (eurús) "breed" en ἅλς (háls) "zout" met het achtervoegsel -ien

euryhalin

in staat om een grote verscheidenheid aan zoutconcentraties te leven

euryhaliener (uninflected comparative)
euryhalienst (uninflected superlative)
euryhaliene (inflected positive)
euryhalienere (inflected comparative)
euryhalienste (inflected superlative)
euryhaliens (partitive positive)
euryhalieners (partitive comparative)

Sommige diersoorten zijn euryhalien door hun trekgedrag van zout naar zoet of omgekeerd. Andere soorten zijn euryhalien omdat ze zowel in zout en brak, brak en zoet of zelfs in zout, zoet en brak te vinden zijn.

Weblink bron
Silvia Waajen
 “Een kwestie van aanpassen” (27 maart 2020) op duikspotter.nl


overerfbaarheid

afleiding van overerfbaar met het achtervoegsel -heid

van een eigenschap dat deze genetisch kan worden overgedragen naar een volgende generatie


neushoorn-DNA

samenstelling van neushoorn zn en DNA zn

Epp en haar collega’s onderzochten de coprolieten en vonden daarin het DNA van zowel hyena’s als van wolharige neushoorns. Zeer waarschijnlijk hadden de hyena’s wolharige neushoorns gegeten, waardoor het neushoorn-DNA in de drol belandde.

Weblink bron
Kim Scheltes
 “Hyenadrollen onthullen DNA van de Europese wolharige neushoorn” (29 november 2023), NewScientist


generatietijd

samenstelling van generatie zn en tijd zn

tijdsduur tussen twee vergelijkbare ontwikkelingsstadia van opeenvolgende generaties

Duidelijk lijkt dat de generatietijd korter is dan bij eerdere varianten. Dat wil zeggen dat er minder tijd zit tussen het overdragen van de infectie van de ene persoon op de andere. Van Ranst: "De besmettingen gaan daardoor steiler omhoog, als een muur, maar de golf neemt dan ook een relatief kortere periode in beslag."

Weblink bron “Omikrongolf nu echt begonnen, wat kunnen we komende tijd verwachten?” (Vrijdag 7 januari 2022, 14:31), NOS

‘Het zijn prachtige dieren om de kracht van seksuele selectie – de aantrekkingskracht tussen seksen op basis van zintuiglijke eigenschappen – in het soortvormingsproces te bepalen. Nachtvlinders kiezen elkaar louter op basis van hun feromonen en dus niet op uiterlijke kenmerken. Ook krijgen vrouwtjesmotten honderden nakomelingen en hebben ze een generatietijd van maar een paar weken.

Weblink bron “‘Misschien kiest het vrouwtje wel het lekkerst ruikende mannetje’” (13 februari 2016), NewScientist


groeikracht

het vermogen van organismen om zich te ontwikkelen

Door zijn populariteit als tuinplant maar ook de enorme groeikracht - soms tot wel vier meter hoog - heeft de Japanse duizendknoop in Engeland al zo veel schade aangericht dat grond met de plant niet meer vervoerd mag worden zonder speciale vergunning.

Weblink bron “Het gevaar van de Japanse duizendknoop” (Zaterdag 23 juni 2018, 10:04), NOS


groeigebied

groeigebieden (plural)
groeigebiedje (diminutive singular)
groeigebiedjes (diminutive plural)


groeifase

groeifases (plural)
groeifasen (plural)
groeifasetje (diminutive singular)
groeifasetjes (diminutive plural)

deel van het leven dat een organisme of een deel van een organisme zich ontwikkelt


soortaanduiding

samenstelling van soort zn en aanduiding zn

in een officiële soortnaam het tweede woord dat volgt op de geslachtsnaam

De Zweedse botanicus Carolus Linnaeus is de grondlegger van de zogenaamde binomiale (tweedelige) nomenclatuur. Hierin wordt elke dier- en plantensoort aangeduid met een soortnaam bestaande uit twee delen: de geslachtsnaam en een soortaanduiding (bv. Lavandula angustifolia).

Weblink bron
M.H.A. Hoffman
 Classificatie van planten – nieuwe inzichten en gevolgen voor de praktijk in: Dendroflora , nr. 45 (2008), p. 5 kol. 1/2


groeitempo

de snelheid waarmee een organisme zich ontwikkelt


tetraploïd

tetraploïde (inflected positive)
tetraploïds (partitive positive)

vier chromosomen in de celkern hebbend (ten gevolge van genoommutaties)


entoog

een oogje dat wordt gebruikt in de microbiologie om bacterieculturen te bemonsteren en op voedingsbodems te enten


vogelonderzoek

samenstelling van vogel zn en onderzoek zn

onderzoek naar het voorkomen en leven van vogels

Het is volgens hem mogelijk om nieuwe natte natuur zo in te richten dat die niet aantrekkelijk is voor ganzen. En het zijn met name trekvogels zoals ganzen die vogelgriep verspreiden. Oplaat spreekt van een gigantische toename van watervogels de afgelopen dertig jaar. Volgens Sovon Vogelonderzoek zijn het er inmiddels zo'n 7,5 miljoen.

Weblink bron “'Overheid legt rode loper uit voor vogelgriep, aanleg nieuwe natuur moet anders'” (16 april 2022, 11:46), NOS

Morlon benadrukt dat het vogelonderzoek geen keihard bewijs voor deze verklaring levert. ‘Het is slechts een stukje van de puzzel’, schrijft ze. ‘Een grondig begrip van de soortenrijkdom vereist het in kaart brengen van de snelheid van soortvorming en de uitsterving per gebied; niet alleen in het heden, maar ook in het verleden. Dit is uitdagend, maar niet onmogelijke onderzoek.’

Weblink bron
Dorine Schenk
 “Onherbergzame gebieden blijken vruchtbaar voor snelle evolutie” (11 december 2020), NewScientist


lichaamsvet

samenstelling van lichaam zn en vet zn met het invoegsel -s-

de hoeveelheid vetweefsel die een organisme heeft

"Ik zal altijd wel wat gezet zijn, maar ik ben zeven procent van mijn lichaamsvet kwijtgeraakt", liet hij weten aan de Daily Mail. "Vroeger werd ik uitgemaakt voor Wally Walrus, nu ben ik aardig in vorm."

Weblink bron “Wimbledon-held Willis keert terug in een bijrol” (1 juli 2017, 10:17), NOS

In het NPO Radio 1-programma Nieuws en Co legt ze uit dat het nog tientallen jaren zal duren voordat de vis in deze gebieden weer veilig eetbaar is. "Pcb's breken erg langzaam af, het zijn hardnekkige stoffen die zich ophopen in het lichaamsvet van mens en dier."

Weblink bron “Diepste oceaantrog blijkt vervuilder dan Chinese rivieren” (14 februari 2017, 11:04), NOS

Een wonder? Flo-Jo was een afgetrainde topatleet: 170 centimeter lang, ze woog slechts 55 kilogram en had 6% lichaamsvet. De dopingvraag hangt evenwel als roofvogel boven de records.

Weblink bron “Andere Tijden Sport: Flo-Jo, razendsnelle records en plotselinge dood” (17 juli 2016, 10:28), NOS


spierweefsel

samenstelling van spier zn en weefsel zn

groep cellen die samen een spier vormen in een dierlijk organisme

Volgens de onderzoekers zorgt dopinggebruik ervoor dat het aantal celkernen in het spierweefsel toeneemt. Deze celkernen zorgen ervoor dat de spiermassa toeneemt tijdens het trainen. Het muizenonderzoek lijkt aan te tonen dat die celkernen na het dopinggebruik nog heel lang actief blijven.

Weblink bron “"Doping werkt na tien jaar nog"” (9 november 2013, 13:59), NOS

Mitochondriale ziekte kan leiden tot spierdystrofie, waarbij het spierweefsel geleidelijk wordt afgebroken. Gevolg daarvan is toenemende zwakheid van de spieren en invaliditeit. De ziekte kan ook invloed hebben op het hart en de lever. "Het kan een vreselijke impact hebben op de mensen die het erven", zegt Davies.

Weblink bron “Britse baby kan DNA 3 ouders krijgen” (28 juni 2013, 11:22), NOS


handvleugelig

handvleugelige (inflected positive)
handvleugeligs (partitive positive)

behorend tot de orde van zoogdieren die een vlieghuid hebben tussen de romp en de sterk verlengde voorste ledematen


trektijd

de periode van het jaar dat vogels en andere dieren zich verplaatsen van de ene naar de andere deel van de aarde

Onderzoekers hebben een aantal grutto-eieren met de broedmachine uitgebroed en de kuikens daarna met de hand grootgebracht. De helft van de grutto's is vervolgens vlak voor de trektijd naar Polen gebracht. De andere helft bleef in Friesland. De vogels kregen kleine zendertjes op hun rug voordat ze werden losgelaten.

Weblink bron “Grutto krijgt trektocht niet aangeboren maar aangeleerd” (Dinsdag 30 mei 2023, 15:54), NOS

De visarend wordt in de trektijd steeds vaker in Twente en de Achterhoek gezien. De piek ligt in het voorjaar en april en in het najaar vliegen waarschijnlijk vele tientallen visarenden over de regio. Af en toe blijven vogels hangen, vooral rond de grotere plassen in de regio, om de honger te stillen met vis. De visarend neemt in Europa minder snel in aantal toe dan de grotere zeearend, maar de aantallen visarenden stijgen onmiskenbaar. Volgens onderzoekers moet dit worden toegeschreven aan een betere Europese bescherming en een aanzienlijke verbetering van de kwaliteit van het oppervlaktewater in heel Europa.

Weblink bron “Visarend trekt veel bekijks bij Retentieplas Woolde in Hengelo” (17-09-2014), Tubantia


bastaarderen

bastaardeerde (past)
gebastaardeerd (past participle)
te bastaarderen (active infinitive imperfect present)
zullen bastaarderen (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen bastaarderen (active infinitive imperfect future)
hebben gebastaardeerd (active infinitive perfect present short-form)
te hebben gebastaardeerd (active infinitive perfect present)
gebastaardeerd zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
gebastaardeerd te zullen hebben (active infinitive perfect future)
bastaarderend (imperfect participle)
gebastaardeerd (past participle)
bastaardere (subjunctive)
bastaardeer (indicative imperfect present singular first-person)
bastaardeert (indicative imperfect present singular second-person)
bastaardeert (indicative imperfect present singular second-person)
bastaardeert (indicative imperfect present singular second-person)
bastaardeert (indicative imperfect present singular third-person)
bastaardeerde (indicative imperfect past singular first-person)
bastaardeerde (indicative imperfect past singular second-person)
bastaardeerde (indicative imperfect past singular second-person)
bastaardeerde (indicative imperfect past singular second-person)
bastaardeerde (indicative imperfect past singular third-person)
bastaardeerden (indicative imperfect past plural first-person)
bastaardeerden (indicative imperfect past plural second-person)
bastaardeerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal bastaarderen (indicative imperfect future singular first-person)
zult bastaarderen (indicative imperfect future singular second-person)
zal bastaarderen (indicative imperfect future singular second-person)
zult bastaarderen (indicative imperfect future singular second-person)
zal bastaarderen (indicative imperfect future singular second-person)
zult bastaarderen (indicative imperfect future singular second-person)
zal bastaarderen (indicative imperfect future singular third-person)
zullen bastaarderen (indicative imperfect future plural first-person)
zullen bastaarderen (indicative imperfect future plural second-person)
zullen bastaarderen (indicative imperfect future plural third-person)
zou bastaarderen (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou bastaarderen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) bastaarderen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt bastaarderen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou bastaarderen (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden bastaarderen (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden bastaarderen (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden bastaarderen (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb gebastaardeerd (perfect present first-person)
hebt gebastaardeerd (perfect present second-person)
hebt gebastaardeerd (perfect present second-person)
heeft gebastaardeerd (perfect present second-person)
hebt gebastaardeerd (perfect present second-person)
heeft gebastaardeerd (perfect present third-person)
hebben gebastaardeerd (perfect present first-person)
hebben gebastaardeerd (perfect present second-person)
hebben gebastaardeerd (perfect present third-person)
had gebastaardeerd (perfect past first-person)
had gebastaardeerd (perfect past second-person)
had gebastaardeerd (perfect past second-person)
hadt gebastaardeerd (perfect past second-person)
had gebastaardeerd (perfect past third-person)
hadden gebastaardeerd (perfect past first-person)
hadden gebastaardeerd (perfect past second-person)
hadden gebastaardeerd (perfect past third-person)
zal gebastaardeerd hebben (perfect future first-person)
zal gebastaardeerd hebben (perfect future second-person)
zult gebastaardeerd hebben (perfect future second-person)
zult gebastaardeerd hebben (perfect future second-person)
zal gebastaardeerd hebben (perfect future second-person)
zult gebastaardeerd hebben (perfect future second-person)
zal gebastaardeerd hebben (perfect future third-person)
zullen gebastaardeerd hebben (perfect future first-person)
zullen gebastaardeerd hebben (perfect future second-person)
zullen gebastaardeerd hebben (perfect future third-person)
zou gebastaardeerd hebben (perfect conditional first-person)
zou gebastaardeerd hebben (perfect conditional second-person)
zou gebastaardeerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gebastaardeerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gebastaardeerd hebben (perfect conditional second-person)
zou gebastaardeerd hebben (perfect conditional third-person)
zouden gebastaardeerd hebben (perfect conditional first-person)
zouden gebastaardeerd hebben (perfect conditional second-person)
zouden gebastaardeerd hebben (perfect conditional third-person)
er wordt gebastaardeerd (impersonal passive present imperfect)
er is gebastaardeerd (impersonal passive present perfect)
er werd gebastaardeerd (impersonal passive past imperfect)
er was gebastaardeerd (impersonal passive past perfect)
er zal gebastaardeerd worden (impersonal passive future imperfect)
er zal gebastaardeerd zijn (impersonal passive future perfect)
er zou gebastaardeerd worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou gebastaardeerd zijn (impersonal passive conditional perfect)
gebastaardeerd worden (passive infinitive imperfect present short-form)
gebastaardeerd te worden (passive infinitive imperfect present)
gebastaardeerd zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
gebastaardeerd te zullen worden (passive infinitive imperfect future)
gebastaardeerd zijn (passive infinitive perfect present short-form)
gebastaardeerd te zijn (passive infinitive perfect present)
gebastaardeerd zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
gebastaardeerd te zullen zijn (passive infinitive perfect future)
word gebastaardeerd (singular imperfect present first-person)
wordt gebastaardeerd (singular imperfect present second-person)
wordt gebastaardeerd (singular imperfect present second-person)
wordt gebastaardeerd (singular imperfect present second-person)
wordt gebastaardeerd (singular imperfect present plural third-person)
worden gebastaardeerd (singular imperfect present plural first-person)
worden gebastaardeerd (singular imperfect present plural second-person)
worden gebastaardeerd (singular imperfect present third-person)
werd gebastaardeerd (singular imperfect past first-person)
werd gebastaardeerd (singular imperfect past second-person)
werd gebastaardeerd (singular imperfect past second-person)
werdt gebastaardeerd (singular imperfect past second-person)
werd gebastaardeerd (singular imperfect past plural third-person)
werden gebastaardeerd (singular imperfect past plural first-person)
werden gebastaardeerd (singular imperfect past plural second-person)
werden gebastaardeerd (singular imperfect past third-person)
zal gebastaardeerd worden (singular imperfect future first-person)
zult gebastaardeerd worden (singular imperfect future second-person)
zult gebastaardeerd worden (singular imperfect future second-person)
zult gebastaardeerd worden (singular imperfect future second-person)
zal gebastaardeerd worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen gebastaardeerd worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen gebastaardeerd worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen gebastaardeerd worden (singular imperfect future third-person)
zou gebastaardeerd worden (singular imperfect conditional first-person)
zou gebastaardeerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gebastaardeerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gebastaardeerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gebastaardeerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gebastaardeerd worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden gebastaardeerd worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden gebastaardeerd worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden gebastaardeerd worden (singular imperfect conditional third-person)
ben gebastaardeerd (perfect present first-person)
bent gebastaardeerd (perfect present second-person)
bent gebastaardeerd (perfect present second-person)
is gebastaardeerd (perfect present second-person)
zijt gebastaardeerd (perfect present second-person)
is gebastaardeerd (perfect present third-person)
zijn gebastaardeerd (perfect present first-person)
zijn gebastaardeerd (perfect present second-person)
zijn gebastaardeerd (perfect present third-person)
was gebastaardeerd (perfect past first-person)
was gebastaardeerd (perfect past second-person)
was gebastaardeerd (perfect past second-person)
waart gebastaardeerd (perfect past second-person)
was gebastaardeerd (perfect past third-person)
waren gebastaardeerd (perfect past first-person)
waren gebastaardeerd (perfect past second-person)
waren gebastaardeerd (perfect past third-person)
zal gebastaardeerd zijn (perfect future first-person)
zult gebastaardeerd zijn (perfect future second-person)
zult gebastaardeerd zijn (perfect future second-person)
zult gebastaardeerd zijn (perfect future second-person)
zal gebastaardeerd zijn (perfect future third-person)
zullen gebastaardeerd zijn (perfect future first-person)
zullen gebastaardeerd zijn (perfect future second-person)
zullen gebastaardeerd zijn (perfect future third-person)
zou gebastaardeerd zijn (perfect conditional first-person)
zou gebastaardeerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gebastaardeerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gebastaardeerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gebastaardeerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gebastaardeerd zijn (perfect conditional third-person)
zouden gebastaardeerd zijn (perfect conditional first-person)
zouden gebastaardeerd zijn (perfect conditional second-person)
zouden gebastaardeerd zijn (perfect conditional third-person)

bastaarden vormen door natuurlijke of kunstmatige bevruchting van twee erfelijk verschillende geslachtscellen


overerving

naamwoord van handeling van overerven ww met het achtervoegsel -ing

overdracht van eigenschappen aan nageslacht via het erfelijk materiaal

'Hij hechtte zo'n overdreven belang aan biologische overerving dat hij leek te denken dat vrijwel elke persoonlijkheidstrek daardoor kon worden verklaard.

Lulu Miller
 “Waarom vissen niet bestaan” (2023), Lebowski Publishers , ISBN 9789048867325

"Onze grootste vijand is dat we etnisch vernietigd worden. Dat is er gaande. We zitten gewoon in een oorlog. Of we overleven, of we overleven niet." Hegedüs zegt "een etnostaat van etnische Nederlanders" voor te staan en wil dat het Nederlanderschap alleen nog te verkrijgen is door overerving.

Weblink bron “Nieuwe lijsttrekker PVV Rotterdam weg, racistische uitspraken opgedoken” (15 december 2017), NOS


biogenetica

geen meervoud, afgeleid van genetica met het voorvoegsel bio-

de tak van de biologie die zich bezighoudt met het veranderen van de genomen van levende organismen


barrièrerif

samenstelling van barrière zn en rif zn , leenvertaling van Engels barrier reef

ˌbɑriˈjɛːrəˌrɪf

langgerekte afzetting van koraal die na eeuwen op grotere afstand langs een kust is ontstaan

Het aanspoelende wier doet de kuststrook razendsnel eroderen en verzwakt het barrièrerif.

Weblink bron
Merijn de Waal
 “Mexico worstelt met steeds grotere bergen stinkend zeewier op zijn kust” (10 maart 2023) op nrc.nl


vogelgeluid

vogelgeluiden (plural)
vogelgeluidje (diminutive singular)
vogelgeluidjes (diminutive plural)

het gezang, gekweel, gekwetter van vogels

Dora heeft niet de indruk dat Tom zich voor vogelgeluiden interesseert.

Juli Zeh
 “Onder buren” (2021), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026356186

De radartechniek werd al in de jaren tachtig van de vorige eeuw ontwikkeld, maar pas de afgelopen jaren voor het vogelprobleem in de luchtvaart, zegt Hamminga: "Normaal gesproken kan een radar alleen het geluid van grote objecten zoals vliegtuigen registeren. Vogelgeluid valt weg tegen het achtergrondgeluid. Door het filteren van de ruis zijn we nu ook in staat individuele vogelbewegingen te registeren."

Weblink bron “Vliegvelden Defensie krijgen vogel-radarsysteem” (maandag 23 oktober 2017, 09:58), NOS


boommigrant

boommigranten (plural)
boommigrantje (diminutive singular)
boommigrantjes (diminutive plural)

een boom die zich heeft gevestigd in een land waar het oorspronkelijk niet vandaan komt

De acacia is een invasieve neofiet, een boommigrant. Hij vermeerdert zich snel en verdringt andere soorten, maar de bijen zijn er verzot op. Het zal weken duren voordat ze de talloze boompjes met tuinschaar en handzaag heeft verwijderd.


celorganel

een onderdeel van een eukaryote cel, met een gespecialiseerde functie


co-evolutie

afgeleid van evolutie met het voorvoegsel co-

evolutionair proces waarbij de ontwikkeling van een organisme wordt beïnvloed door de ontwikkeling van een ander organisme


hormoonbepaling

samenstelling van hormoon zn en bepaling zn

het vaststellen hoeveel van een bepaalde signaalstof in het bloed van een organisme aanwezig is

De maatregelen leidden niet tot gevolgen, tot nu. "Eind vorige week bleek uit de hormoonbepaling dat Wu Wen er klaar voor was. Vanaf dat moment zijn de pandaverzorgers dag en nacht aanwezig geweest om de reuzenpanda's te begeleiden en samen te brengen in een speciaal verblijf", aldus de dierentuin. Zaterdag werd de daad voltrokken.

Weblink bron “Opwinding in Ouwehands Dierenpark: reuzenpanda's paren eindelijk” (maandag 20 januari 2020, 15:43), NOS


hormoonproductie

samenstelling van hormoon zn en productie zn

de aanmaak van signaalstoffen in klieren met inwendige secretie

En het werkt bij mannen gewoon lastiger, zegt Fauser. "Het lukt wel om de hormoonproductie te onderdrukken, maar dat is veel ingewikkelder dan bij vrouwen. Het proces van zaadvorming moet je heel diep onderdrukken."

Weblink bron “Waarom anticonceptie niet aan de man te brengen is” (dinsdag 1 november 2016, 17:57), NOS

Bij de operatie wordt een stukje weefsel van de eierstok weggehaald en ingevroren. Op latere leeftijd, wanneer de menopauze begint, wordt het weefsel teruggeplaatst op een plek waar bloedbanen samenkomen, zoals in de oksel. Door de transplantatie komt de hormoonproductie veelal weer op gang, wordt de overgang uitgesteld en kan de vrouw zelfs nog kinderen krijgen. Fishel denkt zelfs dat de methode voor vrouwen die op latere leeftijd kinderen willen meer kans van slagen heeft dan ivf.

Weblink bron “De overgang uitstellen met een operatie? 'Daarvoor is het nog te vroeg'” (dinsdag 6 augustus 2019, 20:07), NOS


dag-nachtritme

samenstellende samenstelling van dag zn, nacht zn en ritme zn

dag-nachtritmen (plural)
dag-nachtritmes (plural)

een biologisch ritme waarvan de cyclus ongeveer één dag duurt


addernest

addernesten (plural)
addernestje (diminutive singular)
addernestjes (diminutive plural)


adelaarsvleugel

samenstelling van adelaar zn en vleugel zn met het invoegsel -s-

adelaarsvleugels (plural)
adelaarsvleugeltje (diminutive singular)
adelaarsvleugeltjes (diminutive plural)


hormoonhuishouding

samenstelling van hormoon zn en huishouding zn

Sandor leerde de problematische keerzijde kennen van fitspiration. "Mijn hele hormoonhuishouding was naar de knoppen. Ik heb permanente schade aan mijn gezondheid."

Weblink bron
Matthijs van Hees
 “'Sport-influencers veroorzaken drang naar onhaalbaar schoonheidsideaal'” (dinsdag 12 april 2022, 17:27), NOS

Door op voederpunten voedsel aan te bieden met stoffen die de hormoonhuishouding van de dieren ontregelen, kunnen ze onvruchtbaar worden gemaakt. De onderzoekers hebben inmiddels een methode ontwikkeld die de rode eekhoorn ontziet: deurtjes die alleen de zwaardere grijze soort kan openen maar gesloten blijven voor de beschermde rode exemplaren.

Weblink bron “Britse eekhoorns moeten aan de pil” (maandag 11 juli 2022, 11:34), NOS

Dit middel leidt niet alleen tot nare bijwerkingen bij vrouwen, maar ook bij mannen. "Het verstoort de hormoonhuishouding en daarmee dus ook de vruchtbaarheid. Daarnaast leidt het tot een verstoring van het cholesterolprofiel, de bloeddruk stijgt een beetje, er kan een vette huid optreden, stemmingswisselingen en de hartspier kan dikker worden. Kortom: het heeft effecten op allerlei organen."

Weblink bron “Onderzoek: helft vechtsporters en kwart krachtsporters gebruiken doping” (dinsdag 28 maart 2023, 19:06), NOS


afscheidsel

afleiding van Naamwoord van handeling van afscheiden met het achtervoegsel -sel

stof die door de cellen van een klier of plant wordt geproduceerd en wordt uitgescheiden in de omgeving


afstammingstheorie

samenstelling van afstamming zn en theorie zn met het invoegsel -s-

afstammingstheorieën (plural)
afstammingstheorietje (diminutive singular)
afstammingstheorietjes (diminutive plural)

de leer dat alle soorten zijn voortgekomen uit eerder bestaande soortn


afstammingsleer

samenstelling van afstamming zn en leer zn met het invoegsel -s-

de leer dat de soorten van planten en dieren zijn voortgekomen uit eerder bestaande soorten

Anthropopithec-Anthropussen: Haddock bedoelt hier waarschijnlijk de wetenschappelijke aanduiding pithencanthropus (erectus). Het is de naam die wordt gegeven aan de aapmens of het aapachtig dier uit de prehistorie, waarvan op Java op overblijfselen zijn gevonden en waaraan in de afstammingsleer groot belang wordt gehecht.

Weblink bron “Schelden voor beginners met kapitein Haddock” (Donderdag 27 oktober 2011 om 00:16), De Standaard


activiteitsgebied

samenstelling van activiteit zn en gebied zn met het invoegsel -s-

activiteitsgebieden (plural)
activiteitsgebiedje (diminutive singular)
activiteitsgebiedjes (diminutive plural)

gebied waar dieren actief zijn zonder dat ze dit gebied verdedigen


afweerapparaat

samenstelling van afweren ww en apparaat zn

afweerapparaten (plural)
afweerapparaatje (diminutive singular)
afweerapparaatjes (diminutive plural)

het orgaansysteem dat een organisme beschermt tegen infecties


apengeslacht

samenstelling van aap zn en geslacht zn met het invoegsel -en-


arendsklauw

samenstelling van arend zn en klauw zn met het invoegsel -s-

arendsklauwen (plural)
arendsklauwtje (diminutive singular)
arendsklauwtjes (diminutive plural)

de scherpe nagels aan de poot van een adelaar


kraamperiode

samenstelling van kraam zn en periode zn

kraamperioden (plural)
kraamperiodes (plural)

periode vlak na de bevalling van een kind (of jong dier)

Dat mag alleen buiten de winterslaap en de kraamperiode om. Ook moeten er vervangende nesten zijn. Is dit alles geregeld, dan krijgt de gehele gemeente een ontheffing en kunnen particuliere huizenbezitters de spouwmuren isoleren. Zo'n ecologisch plan voor de hele gemeente kost twee jaar.

Weblink bron
Floor Ligtvoet
 “Beschermde vleermuis frustreert ambitieuze isolatieplannen kabinet” (maandag 29 mei 2023, 16:00), NOS


anaalklier

anaalklieren (plural)
anaalkliertje (diminutive singular)
anaalkliertjes (diminutive plural)

klier gelegen naast de anus van veel diersoorten die sterk riekende geurstoffen afscheidt

Neushoornmannetjes stoppen een geurboodschap in hun poep, en die zetten ze in enorme hopen af aan de rand van hun territorium. Een neushoorn zoekt zijn wc-plekken telkens weer op om zijn boodschap te vernieuwen. Geurtjes en hun boodschappen blijven dus een tijdje hangen. Maar de kampioenen in het afzetten van langdurige geurboodschappen zijn gevlekte hyena’s. Uit hun anaalklier scheiden ze een goedje af dat zelfs voor ons mensen meer dan een maand lang te ruiken is. Wrijven ze met hun achterwerk over een graspol, dan weet een hyena die weken later langskomt nog steeds wie hier is geweest.

Weblink bron
Constanze Mager
 “Waarom de hyena geen Facebook nodig heeft” (22-05-2019), Tubantia