zwaard

In de betekenis van ‘recht steekwapen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Een tweesnijdend zwaard

Een zwaard met twee scherpe kanten, (fig.) De uitgevoerde actie heeft twee kanten, meerdere gevolgen

Het zwaard trekken

Het zwaard uit de schede halen, (fig.) De strijd in gang zetten

Tot het zwaard veroordeeld worden

Veroordeeld worden tot onthoofding met een zwaard

Het zwaard van Damocles

Een dreigend gevaar dat voortdurend nabij blijft

Het zwaard aangorden

Gaan vechten, een gewapende oplossing kiezen

Iets te vuur en te zwaard verwoesten

Grote verwoesting zaaien door branden en moorden

Iets te vuur en te zwaard bestrijden/verdedigen

(figuurlijk) Iets zeer actief bestrijden of juist verdedigen

De pen is machtiger dan het zwaard

Met woorden kun je meer bereiken dan met vechten/geweld

Wie naar het zwaard grijpt, zal door het zwaard vergaan

<bijbel> Wie agressie uitdraagt, zal in reactie daarop zelf ook met agressie geconfronteerd worden

leeboard

afbeelding van een zwaard op een blazoen

zwaarden (plural)
zwaardje (diminutive singular)
zwaardjes (diminutive plural)


keel

Wapen van Hendrik I, hertog van Brabant: in (sabel) een leeuw van goud (ingekleurd), getongd en genageld van keel.


chiffre

cypher

een monogram van een functionaris, vorst etc. of het naambeeld van een persoon of bedrijf

chiffres (plural)
chiffretje (diminutive singular)
chiffretjes (diminutive plural)

Overal in het paleis is het chiffre van de keizer afgebeeld.


adelaar

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘roofvogel’ voor het eerst aangetroffen in 1477

Ontleend aan het Middelhoogduitse adelar (modern Duits Adler), dat een samenstelling is van adel (edel) en are (arend) en dus "edele arend" betekent

arend

benaming voor sommige soorten grote roofvogels

adelaars (plural)
adelaren (plural)
adelaartje (diminutive singular)
adelaartjes (diminutive plural)


goud

In de betekenis van ‘chemisch element’ voor het eerst aangetroffen in 901

Afkomstig van Middelnederlands gout, van Oudnederlands golt, van de Proto-Indo-Europese wortel *ghlo-.

Gouden appels op zilveren schalen zijn

iets is erg prachtig/goed/verstandig (verwoord)

De morgenstond heeft goud in de mond.

als men vroeg opstaat kan men veel werk verzetten

Een gouden dak op het huis hebben

wonen in een huis dat gebouwd is met geleend geld

Een goed hart is goud waard.

je treft niet snel meer mensen met een goed karakter

eigen haard is goud waard

een gezin en woning zijn het belangrijkste wat een mens kan hebben

Het gouden kalf aanbidden

erg gehecht zijn aan geld en goederen (rijkdom)

Het is niet alles goud wat er blinkt.

de dingen lijken mooier dan ze in werkelijkheid zijn; mooie verwachtingen kunnen weleens een addertje onder het gras verbergen

goud

een edelmetaal met atoomnummer 79 dat wordt aangegeven met het symbool Au, het is een geel metalliek overgangsmetaal


hermelijn

via Middelnederlands ermelijn, in de betekenis van ‘marterachtige’ aangetroffen vanaf 1287; op te vatten als afgeleid met het achtervoegsel -lijn van hermel zn dat via Middelnederlands hermel teruggaat op Oudnederlands hermilo

lækat

bepaald klein wezelachtig zoogdier, Mustela erminea

hermelijnen (plural)
hermelijntje (diminutive singular)
hermelijntjes (diminutive plural)

wit met gestileerde weergave van zwarte staartjes (andere kleurencombinaties kunnen soms ook voorkomen)


banier

Van het Oudfranse baniere. In de betekenis van ‘vaandel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

banieren (plural)
baniertje (diminutive singular)
baniertjes (diminutive plural)

Een page mocht na enkele jaren (als hij tiener was) de wapens dragen van een ridder, zoals diens zwaard en dolk. Ook droeg een page de banier van de ridder en diens schild..

“Pages en schildknapen – Betekenis” (2023-04-25), Historiek


azuur

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘blauw’ voor het eerst aangetroffen in 1350

de kleur blauw zoals deze in wapenschilden toegepast wordt


zilver

Leenwoord uit het Akkadisch, in de betekenis van ‘chemisch element’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

In het Latijn heet zilver argentum, waar zilver het symbool Ag aan dankt.


ruit

In de betekenis van ‘vensterruit’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1573

In de betekenis van ‘scheef vierkant’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1447

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘plantengeslacht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1253

Raute

een vierhoek waarvan de zijden gelijk in lengte zijn

ruiten (plural)
ruitje (diminutive singular)
ruitjes (diminutive plural)


sabel

sabels (singular)
sabeltje (diminutive)
sabeltjes (diminutive singular)


dekkleed

dekkleden (plural)
dekkleedje (diminutive singular)
dekkleedjes (diminutive plural)


keper

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘visgraat (in weefsel)’ voor het eerst aangetroffen in 1717

kepers (plural)
kepertje (diminutive singular)
kepertjes (diminutive plural)

figuur in de vorm: Λ die een dak weergeeft


wapenspreuk

motto

een korte tekst die de bedoeling van iets weergeeft

wapenspreuken (plural)
wapenspreukje (diminutive singular)
wapenspreukjes (diminutive plural)


gaffel

In de betekenis van ‘tweetandige stok, vork’ voor het eerst aangetroffen in 1477

Gabel

het gewei van een tweejarig hert of ree met twee uiteinden

gaffels (plural)
gaffeltje (diminutive singular)
gaffeltjes (diminutive plural)

een element in een Y-vorm, gelijkend naar een pallium


andreaskruis

eponiem: samenstelling van Andreas en en kruis zn , genoemd naar de apostel Andreas die volgens de overlevering gekruisigd werd aan een diagonaal kruis; in de betekenis van ‘liggend kruis’ voor het eerst aangetroffen in 1857

Andreaskreuz

kruis van twee even lange, schuingeplaatste balken

andreaskruisen (plural)
andreaskruizen (plural)
andreaskruisje (diminutive singular)
andreaskruisjes (diminutive plural)

Er zijn speciale verzamelaarsbeurzen voor andreaskruisen.


eenhoorn

samenstelling van een ht en hoorn zn , in de betekenis van ‘fabeldier’ voor het eerst aangetroffen in 1287

eenhoorns (plural)
eenhoornen (plural)
eenhoorntje (diminutive singular)
eenhoorntjes (diminutive plural)
eenhoren

een heraldisch element in de vorm van [1]


support

o: van Frans support
m: van Engels support

Hun kleinzoon was de beroemde God[f]ried, en ter gedachtenis van dien Zwanenridder voerde de hertog van Bouillon een zwaan als support, en men ziet die zwaan ook werkelijk in het zegel van Godfried.


wrong

Wulst

oorspronkelijk een rol van twee ineengedraaide repen stof, gevuld met haar of wol, aangebracht bovenop de helm om vijandelijke slagen te breken

oorspronkelijk een rol van twee ineengedraaide repen stof, gevuld met haar of wol, aangebracht boven op de helm om vijandelijke slagen te breken

Wanneer de helm, in welk land ook, niet door een kroon gedekt is, draagt hij meestal een wrong.


paal

In de betekenis van ‘mannelijk lid in erectie’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1967

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘stuk hout’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

Voor paal staan

Voor gek staan, zichzelf belachelijk maken

Pfahl

een langwerpig stuk materiaal dat in de grond staat

Pfahl

(heraldiek) een loodrechte band midden over een wapenschild

palen (plural)
paaltje (diminutive singular)
paaltjes (diminutive plural)

Dat wapenschild is opgebouwd uit verschillende kleuren en een paal.


gedeeld

*vervoeging van delen: de stam met omvoegsel ge- -d

Hij voerde een wapen gedeeld van keel en zilver.


gekeperd

ww, bn [1]: vervoeging van keperen: de stam met omvoegsel ge- -d

bn: pseudodeelwoord afgeleid van keper zn met het omvoegsel ge- -d

over de volle breedte en hoogte bedekt met een aangegeven aantal stroken in de vorm van een omgekeerde V

Golvend gekeperd van acht stukken, zilver en azuur; een hartschild van keel met een beurtelings gekanteelde dwarsbalk van zilver en een versmalde zoom van goud.


lazuur

via Latijn lazurium van Arabisch لَازُوَرْد zn (lāzuward)

In 1825 had de Hoge Raad van Adel officieel vastgesteld dat het Sittardse stadswapen zou bestaan uit acht slangenkoppen van goud, gerangschikt in kruisvorm op een schild van lazuur, met gouden kroon.

Weblink bron
Felix Rutten (eds. Peter Schulpen & Lou Spronck)
 “Terugblik 1880-1930.” (2003), Prof. Dr. Timmersstichting / Stadsarchief Sittard-Geleen, Sittard, ISBN 9080530522, p. 31


wapenschild

wapenschilden (plural)
wapenschildje (diminutive singular)
wapenschildjes (diminutive plural)

een bord waarop een (adellijk) wapen geschilderd is

Het wapenschild van Haarlem bevat een Latijnse tekst.


blazoen

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘heraldisch wapen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1350

Wappen

een bord waarop een (adellijk) wapen is geschilderd en dat gedecoreerd is met sieraden

blazoenen (plural)
blazoentje (diminutive singular)
blazoentjes (diminutive plural)

Het blazoen van Haarlem bevat een Latijnse tekst.


eikenblad

samenstelling van eik zn en blad zn met het invoegsel -en-

/ˈɛːkəˌblɑt/

eikenbladen (plural)
eikenbladeren (plural)
eikenblaren (plural)
eikenblaadje (diminutive singular)
eikenblaadjes (diminutive plural)

afbeelding van het blad van een eikenboom op een wapenschild, ook wel gebruikt als onderdeel van militaire onderscheidingen


gekamd

ww, bn [A]: vervoeging van kammen: de stam met omvoegsel ge- -d

bn [B]: pseudodeelwoord afgeleid van kam zn met het omvoegsel ge- -d

Een gekamde haan op een veld van or.


gegeerd

[1] vervoeging van geren: de stam met omvoegsel ge- -d "begeren"

[2] pseudodeelwoord afgeleid van geer zn met het omvoegsel ge- -d, tegenwoordig ook op te vatten als vervoeging van geren: de stam met omvoegsel ge- -d "schuin aflopen"

gegeerder (uninflected comparative)
gegeerdst (uninflected superlative)
gegeerde (inflected positive)
gegeerdere (inflected comparative)
gegeerdste (inflected superlative)
gegeerds (partitive positive)
gegeerders (partitive comparative)

[1] Uitsluitend in België tot de standaardtaal behorend.

[2] De heraldische betekenis kent vanwege de absolute betekenis geen trappen van vergelijking.

Almere heeft een wapenschild dat gegeerd is van acht stukken.


zwijnshoofd

samenstelling van zwijn zn en hoofd zn met het invoegsel -s-

Schweinskopf

een oud gerecht vervaardigd van de kop van een varken of wild zwijn

Schweinekopf

een heraldische figuur in de vorm van de kop van een zwijn

zwijnshoofden (plural)
zwijnshoofdje (diminutive singular)
zwijnshoofdjes (diminutive plural)


geer

In de betekenis van ‘spits toelopende lap kleding of grond’ voor het eerst aangetroffen in 1135

[4] Herkomst: Hebreeuws, letterlijk: 'vreemdeling, bekeerling'

geren (plural)
geertje (diminutive singular)
geertjes (diminutive plural)
geriem (singular)

ieder van de gelijke driehoekige vakken die door gelijktijdig gebruik van een aantal hoofdlijnen ontstaan

Een wapen zoals dat van Almere met acht geren wordt "gegeerd van acht stukken" genoemd.


bezwijmend

een attribuut dat opengesperde vissenbekken aanduidt, alsof de dieren stervend zijn


gespijkerd

*vervoeging van spijkeren: de stam met omvoegsel ge- -d

wanneer bijvoorbeeld getralied, van spijkers voorzien


geruit

bn: pseudodeelwoord afgeleid van ruit zn met het omvoegsel ge- -t

ww: vervoeging van ruiten: de stam met omvoegsel ge- -t, zonder -t omdat de stam al op -t eindigt

geruiter (uninflected comparative)
geruitst (uninflected superlative)
geruite (inflected positive)
geruitere (inflected comparative)
geruitste (inflected superlative)
geruits (partitive positive)
geruiters (partitive comparative)

door elkaar kruisende lijnen in ruiten verdeeld die beurtelings van metaal of kleur zijn


faas

faixa

een der herautstukken; een horizontale band die het middelste derde deel van het veld van het wapen beslaat

fazen (plural)
faasje (diminutive singular)
faasjes (diminutive plural)

Een faas kan gegolfd, gepunt, verkort of getinneerd zijn en met andere stukken beladen.


gebekt

bn van Middelnederlands gebect, pseudodeelwoord afgeleid van bek zn met het omvoegsel ge- -t

ww vervoeging van bekken: de stam met omvoegsel ge- -t

ieder vogeltje zingt zoals het gebekt is

mensen kunnen sterk verschillen in woordkeus

gebekter (uninflected comparative)
gebektst (uninflected superlative)
gebekte (inflected positive)
gebektere (inflected comparative)
gebektste (inflected superlative)
gebekts (partitive positive)
gebekters (partitive comparative)

met een snavel in een kleur die afwijkt van het lichaam

Het 519 squadron heeft als embleem in blauw een afgerukte havikskop van goud, gebekt van zilver en rood getongd.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Robert van Dijk
 Dieren in de militaire heraldiek in: Heraldisch Tijdschrift, jrg. 26 nr. 1 (januari/februari 2020), p. 9 kol. 2


getralied

bn: van Middelnederlands getraliet, pseudodeelwoord afgeleid van tralie zn met het omvoegsel ge- -d

ww: vervoeging van traliën: de stam met omvoegsel ge- -d

getralieder (uninflected comparative)
getraliedst (uninflected superlative)
getraliede (inflected positive)
getraliedere (inflected comparative)
getraliedste (inflected superlative)
getralieds (partitive positive)
getralieders (partitive comparative)


zwaanshals

samenstelling van zwaan en hals met het invoegsel -s-

zwaanshalzen (plural)
zwaanshalsje (diminutive singular)
zwaanshalsjes (diminutive plural)

heraldisch element in de vorm van een hals van een zwaan

De enkele kop met de lange hals wordt zwaanshals genoemd en staat rechtop in het schild.


vair

Feh

een pelswerk, een heraldische kleur die een regelmatige verdeling is van twee tinten

Er zijn een aantal varianten van het vair.


pelswerk

fur

een patroon van twee afwisselende kleuren dat het schild bedekt

Nederlandse wapens kennen maar twee pelswerken, Duitse kennen een derde.


sinopel

de kleur groen zoals deze op wapens gebruikt wordt

Een leeuw van sinopel op een veld van zilver.


kwartierstreep

een dunne streep van metaal of kleur waarmee een vrijkwartier van een schild van dezelfde kleur of hetzelfde metaal gescheiden wordt

Een kwartierstreep komt maar weinig voor.


ongetuigd

Afgeleid van getuigd met het voorvoegsel on-

een attribuut dat een paard aanduidt zonder hoofdstel of tuig


waterlelieblad

waterleliebladeren (plural)
waterlelieblaadje (diminutive singular)
waterlelieblaadjes (diminutive plural)

een heraldisch element in de vorm van [1]


kriekelaar

afgeleid van kriek met het achtervoegsel -laar met het invoegsel -e-

kriekelaars (plural)
kriekelaartje (diminutive singular)
kriekelaartjes (diminutive plural)


geëvend

*vervoeging van evenen: de stam met omvoegsel ge- -d

voorzien van stukken ter weerszijden gerangschikt in dezelfde richting

Een paal, geëvend van twee herten.


krukkenkruis

samenstelling van kruk en kruis met het invoegsel -en-

Krückenkreuz

een element in de vorm van een kruis met zijbalken aan ieder eind

krukkenkruizen (plural)
krukkenkruisje (diminutive singular)
krukkenkruisjes (diminutive plural)

Het krukkenkruis is vooral door de kruistochten bekend geworden.


bezant

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘gouden munt’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1291

bezanten (plural)
bezantje (diminutive singular)
bezantjes (diminutive plural)

een element in de vorm van een schijfje van metaal


amfisbena

een heraldisch element in de vorm van een mythologisch monster dat een tweede kop heeft in plaats van een staart


vijfblad

vijfbladen (plural)
vijfblaadje (diminutive singular)
vijfblaadjes (diminutive plural)

een element in de vorm van een bloem met vijf blaadjes


kromstaf

kromstaven (plural)
kromstafje (diminutive singular)
kromstafjes (diminutive plural)


malie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘houten kolf’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1637

via Frans mail uit latijn malleus (hamer)

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘metalen ring’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1250

via Oudfrans maille uit Latijn macula (lus, maas in een net)

malies (plural)
maliën (plural)
malietje (diminutive singular)
malietjes (diminutive plural)

een heraldisch stuk in de vorm van een geledigde ruit

Het wapen van de Franse gemeente Massals bevat een malie.


schildhouder

Samenstellende afleiding van schild en de stam van houden met het achtervoegsel -er

Schildhalter

een van beide figuren -menselijk of anderszins- die het wapen flankeren

De schildhouders van het wapen van Nederland zijn twee leeuwen.


halvemaan

halvemanen (plural)
halvemaantje (diminutive singular)
halvemaantjes (diminutive plural)

sikkelvormig symbool op een wapenschild of vlag


wapendicht

wapendichten (plural)
wapendichtje (diminutive singular)
wapendichtjes (diminutive plural)

heraldisch gedicht waarin een wapen wordt beschreven


huismerk

huismerken (plural)
huismerkje (diminutive singular)
huismerkjes (diminutive plural)

een teken waarmee een persoon of boerderij plus het bezit aangeduid wordt.


staande

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1435


barensteel

barenstelen (plural)
barensteeltje (diminutive singular)
barensteeltjes (diminutive plural)

een brisure of breuk waarmee het wapen van een zoon zich onderscheidt van dat van zijn vader


schildzoom

Schildrand

een band langs de omtrek van een wapenschild

schildzomen (plural)
schildzoompje (diminutive singular)
schildzoompjes (diminutive plural)

In de schildzoom kan een tekst staan.


binnenzoom

Inbord

binnenzomen (plural)
binnenzoompje (diminutive singular)
binnenzoompjes (diminutive plural)

een band parallel aan de omtrek van een wapenschild of van een kwartier

Een binnenzoom ligt vrij van de buitenrand van kwartier of schild.


geoord

ww: vervoeging van oren: de stam met omvoegsel ge- -d, herkomst: Jiddisch

bn: van Middelnederlands georet, pseudodeelwoord afgeleid van oor zn met het omvoegsel ge- -d


ravissant

van Frans ravissant, in de betekenis van ‘verrukkelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1924

ravissanter (uninflected comparative)
ravissantst (uninflected superlative)
ravissante (inflected positive)
ravissantere (inflected comparative)
ravissantste (inflected superlative)
ravissants (partitive positive)
ravissanters (partitive comparative)

m.b.t. een roofdier met een prooi in bek of klauwen


vuurbaak

In ons land vindt men echter al in 1290 een gevierendeeld wapen n.l. dat van Arnoud Arnouds Belardssoene. In het 1e en 4e kwartier staat een vuurbaak (…), in het 2e en 3e een lelie.


gevind

pseudodeelwoord afgeleid van vin zn met het omvoegsel ge- -d

gevinde (inflected positive)
gevinds (partitive positive)

met vinnen in een andere kleur dan de vis zelf

Gedeeld; I in sabel een poldermolen van goud, de wieken schuingeplaatst; II in goud drie omgewende kepers van keel; een schildhoofd van azuur beladen met een van keel gevinde snoek van zilver, ondersteund door een naar beneden uitgeschulpte streep van zilver.


wassenaar

Naamwoord van handeling van wassen (groeien) met het achtervoegsel -aar

bekend heraldisch symbool en is ook een belangrijk symbool van de islam


hamei

via Middelnederlands hameide van Oudfrans hamede

gestileerd hek in de vorm van drie horizontale balken die de zijranden van het schild niet raken

In België voert de familie de Crane een kraanvogel, Lanchals een zwaan, Kannekens 5 lampetkannen, Horenbeke een hoorn, de la Hamaide een hamei, de Draeck een gevleugelden draak.

Weblink bron
J. ter Gouw
 Wapens en wapenlegenden in: Dietsche Warande., jrg. 5. nr. 4 (april 1860), C.L. van Langenhuysen, Amsterdam, p. 447


boordsel

naamwoord van handeling boorden met het achtervoegsel -sel

lacing

versiersel aan de randen van kledingstukken


lambel

dwarsstreep aan de bovenkant van een wapenschild, voorzien van hangers, gebruikt om andere dan de voornaamste tak van een geslacht aan te geven

Dit brokstuk bevat in een uitgediept rond veld een wapen met drie staande balken waarin drie palen van omgekeerd vair en in het schildhoofd een lambel of barensteel van drie hangers.


lambrekijn

versiering die vanaf het helmteken om een wapenschild afhangt

Het wapen van dat dorp, een ossehoofd keel op veld argent, met helm en lambrekijn, verscheen in huis op menig voorwerp aangebracht.

Arthur van Schendel
 Het oude huis in: Verzameld werk. Deel 7. (1978), Meulenhoff Nederland, Amsterdam, ISBN 90 290 0786 9, p. 529


helmteken

helmtekens (plural)
helmtekentje (diminutive singular)
helmtekentjes (diminutive plural)

een herkenningsteken dat op de helm is bevestigd

Al het bedlinnen was versierd met het helmteken van Leicester en dat stond prachtig; we hadden rijke tapijten op de vloeren en aan de wanden, het was heerlijk het te kunnen stellen zonder de biezenmatten die in korte tijd vies gingen ruiken en vol luizen kwamen te zitten.

Victoria Holt
 “In de schaduw van de troon” (1978), Saga, ISBN 9788726484885

Ieder wapen heeft een omschrijving, ook dat is al eeuwen zo. Voor het wapen van Ririhena luidt die ondermeer: "Helmteken: een uitkomende Alifoet van natuurlijke kleuren, met een rode hoofd- en lendendoek en in de linkerkant een bewerkt rood Ambonees schild. Dekkleden: zwart, gevoerd van goud".

Weblink bron
Pauline Broekema
 “Eigen familiewapen nog steeds populair” (Zondag 31 juli 2011, 07:37), NOS


andrieskruis

samenstelling van Andries en en kruis zn

andrieskruizen (plural)
andrieskruisen (plural)

schuin kruis dat bestaat uit twee diagonale balken


ankerkruis

ankerkruizen (plural)
ankerkruisen (plural)

een kruis waarvan de armen aan de uiteinden zijn gespleten (gevorkt)