zeeduivel

Seeteufel

bepaald soort grote zeevis, Lophius piscatorius


paashaas

Samenstelling van paas (van Pasen) en haas

paashazen (plural)
paashaasje (diminutive singular)
paashaasjes (diminutive plural)

een fictieve haas die met Pasen paaseieren en ander snoep zou brengen

De paashaas komt voort uit een protestantse traditie.


kabouter

vermoedelijk cognaat met kobold, in Middelnederlands aangetroffen als bijnaam cabotere en cobbout, in de betekenis van ‘aardmannetje’ voor het eerst aangetroffen in 1573

kabouters (plural)
kaboutertje (diminutive singular)
kaboutertjes (diminutive plural)

sprookjesfiguur in de vorm van een klein mannetje, traditioneel met een puntmuts dat meestal wat mensenschuw is en zich plagerig of juist vriendelijk gedraagt

In de zomer van 1932 heb ik in het Zeister Bos, niet ver van het Bisonpark, een kabouter gezien. Hij droeg een lange, felrode puntmuts; had een zakje over de rechterschouder. Ik was vijf, stond sceptisch tegenover de sprookjeswereld. „Kijk! Dat lijkt wel een kabouter!”, zei ik tegen mijn moeder. „Zeker”, zei ze. „In dit bos wonen er een stuk of tien.”

Weblink bron
S. Montag
 “De schoen van Chroesjtsjov” (2 augustus 2003) op nrc.nl

Er was eens een sprookjesverteller en die ging dood. Maar voordat hij stierf, wilde hij zo graag nog eens een kabouter zien.

Weblink bron
Godfried Bomans geciteerd door Henk van Gelder
 “Godfried Bomans de aandachtverslaafde” (19 december 2001) op nrc.nl

Waar ligt de oorsprong van de kabouter? "Hij komt duidelijk uit de Germaanse hoek. Uit de Germaanse oerromantiek. Daarom is het ook zo gek dat die Amerikanen erop vallen. De kabouterromantiek komt zeker niet uit een Latijnse hoek."

Weblink bron
Kees Schiferli
 “De mens en zijn kabouters” (21 januari 1978) op nrc.nl


Sinterklaas

In de betekenis van ‘heilige die kinderen op zijn verjaardag geschenken geeft’ voor het eerst aangetroffen in 1564

Sinterklazen (plural)
Sinterklaasje (diminutive singular)
Sinterklaasjes (diminutive plural)

feest met cadeaus dat in Nederland, België en andere landen jaarlijks op 5 december wordt gevierd

Kun jij ook niet wachten tot het weer Sinterklaas is?

mythische figuur, gebaseerd op de heilige Nicolaas van Myra, die centraal staat in het onder [1] genoemde feest

Sinterklaas rijdt over het dak.


Kerstman

samenstelling van kerst zn en man zn , geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.A ∗ https://taaladvies.net/kerstman-hoofdletter/

Kerstmans (possessive)
Kerstmannen (plural)
Kerstmannetje (diminutive singular)
Kerstmannetjes (diminutive possessive)
Kerstmannetjes (diminutive plural)

sprookjesfiguur die tijdens kerst volgens de meest bekende traditie cadeaus uitdeelt

De Kerstman zoals die nu het meest bekend is komt uit de VS, maar Europa kent een aantal oudere kerstmannentradities.

Een witte baard, een rode jas en rendieren: zo kennen wij de Kerstman.

Weblink bron “Opa Vorst en een houtblok: de verrassende collega's van de Kerstman” (23 december 2022) op nu.nl


wensput

wensputten (plural)
wensputje (diminutive singular)
wensputjes (diminutive plural)

put waaraan men een verlangen kan toevertrouwen, in de hoop dat dit helpt bij de vervulling van dat verlangen

Hendrik wierp een muntje in de wensput en deed een wens.

Een paar jaar geleden was zijn andere zoon ongeneeslijk ziek. Ghollani maakte een bedevaart naar de moskee, krabbelde zijn hartewens op een briefje en gooide het in de speciale wensput. „Daarna werd mijn zoon beter. Het is een wonder.”

Weblink bron
Thomas Erdbrink
 “Ach Mahdi, kunt u niet even komen? Een minuut?” (11 september 2006) op nrc.nl


trojka

van Russisch тро́йка (trójka) "driespan"
**[3] in de betekenis van ‘driemanschap’ aangetroffen vanaf 1952

trojka's (plural)
trojkaatje (diminutive singular)
trojkaatjes (diminutive plural)

Net als Tarantino in ‘Inglourious Basterds’ en ‘Once Upon A Time In Hollywood’ voert Vaughn een reeks historische figuren op, maar herschrijft hij de geschiedkundige context. Het verschil: kiest Tarantino ervoor om Hitler genadeloos aan flarden te knallen, dan laat Vaughn Rasputin de trojka dansen tijdens het zwaardvechten.

Peter Janssens
 “The King's Man” op cinevision.be


modderduivel

samenstelling van modder zn en duivel zn

hellbender

bepaald soort grote salamander, Cryptobranchus alleganiensis

modderduivels (plural)
modderduiveltje (diminutive singular)
modderduiveltjes (diminutive plural)

mensenetend wezen dat zich in slijk ophoudt

De jonge bewoners van de regenboognatie vragen naar Vlaamse spookjes. Ik vertel een waarschuwingssprookje over de modderduivels in de Rupel dat mij als kind werd verteld, het eindigt met een kannibalistische scène.

Marita de Sterck
 Sprookjes in/en initiatierituelen in: Literatuur zonder leeftijd., 72 jrg. 21 nr. 1 (voorjaar 2007), Biblion Uitgeverij, Leidschendam, ISBN 9789054837381, p. 141


heksenvervolging

samenstelling van heks en vervolging met het invoegsel -en-

de vervolging waar 'heksen' aan blootstonden.

De heksenvervolgingen kostten in de periode tussen circa 1480 en 1700 naar schatting 40.000 tot 100.000 personen het leven (waarvan het merendeel vrouwen). Zij werden ter 'purificatie' op de brandstapel verbrand.


levensboom

samenstelling van leven en boom met het invoegsel -s- die kan worden opgevat als een genitiefuitgang

levensbomen (plural)
levensboompje (diminutive singular)
levensboompjes (diminutive plural)

boom geplant bij de geboorte van een kind

Ook bij de huwelijksgebruiken speelt deze levensboom een rol.


Sint-Niklaas

verbastering van Sint-Nicolaas en
**[1] de patroonheilige van de stad

Saint-Nicolas

stad in de Belgische provincie Oost-Vlaanderen

uit de verering van Nicolaas van Myra gegroeide kindervriend Sinterklaas


koning schieten

schoot koning (past)
koning geschoten (past participle)
koning te schieten (active infinitive imperfect present long-form)
hebben koning geschoten (active infinitive perfect present short-form)
te hebben koning geschoten (active infinitive perfect present long-form)
koning geschoten zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
koning geschoten te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
koning schietend (imperfect participle)
koning geschoten (past participle)
schiet koning (indicative imperfect main-clause present singular first-person)
schiet koning (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
schiet koning (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
schiet koning (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
schiet koning (indicative imperfect main-clause present singular third-person)
schieten koning (indicative imperfect main-clause present plural first-person)
schieten koning (indicative imperfect main-clause present plural second-person)
schieten koning (indicative imperfect main-clause present plural third-person)
schoot koning (indicative imperfect main-clause past singular first-person)
schoot koning (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
schoot koning (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
schoot koning (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
schoot koning (indicative imperfect main-clause past singular third-person)
schoten koning (indicative imperfect main-clause past plural first-person)
schoten koning (indicative imperfect main-clause past plural second-person)
schoten koning (indicative imperfect main-clause past plural third-person)
zal koning schieten (indicative imperfect main-clause future singular first-person)
zult koning schieten (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal koning schieten (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zult koning schieten (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal koning schieten (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zult koning schieten (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal koning schieten (indicative imperfect main-clause future singular third-person)
zullen koning schieten (indicative imperfect main-clause future plural first-person)
zullen koning schieten (indicative imperfect main-clause future plural second-person)
zullen koning schieten (indicative imperfect main-clause future plural third-person)
zou koning schieten (indicative imperfect main-clause conditional singular first-person)
zou koning schieten (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zou(dt) koning schieten (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zoudt koning schieten (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zou koning schieten (indicative imperfect main-clause conditional singular third-person)
zouden koning schieten (indicative imperfect main-clause conditional plural first-person)
zouden koning schieten (indicative imperfect main-clause conditional plural second-person)
zouden koning schieten (indicative imperfect main-clause conditional plural third-person)
koning schiet (subordinate-clause present)
koning schiet (subordinate-clause present)
koning schiet (subordinate-clause present)
koning schiet (subordinate-clause present)
koning schiet (subordinate-clause present)
koning schoot (subordinate-clause past)
koning schoot (subordinate-clause past)
koning schoot (subordinate-clause past)
koning schoot (subordinate-clause past)
koning schoot (subordinate-clause past)
koning schoten (subordinate-clause past)
koning schoten (subordinate-clause past)
koning schoten (subordinate-clause past)
heb koning geschoten (perfect present first-person)
hebt koning geschoten (perfect present second-person)
hebt koning geschoten (perfect present second-person)
heeft koning geschoten (perfect present second-person)
hebt koning geschoten (perfect present second-person)
heeft koning geschoten (perfect present third-person)
hebben koning geschoten (perfect present first-person)
hebben koning geschoten (perfect present second-person)
hebben koning geschoten (perfect present third-person)
had koning geschoten (perfect past first-person)
had koning geschoten (perfect past second-person)
had koning geschoten (perfect past second-person)
hadt koning geschoten (perfect past second-person)
had koning geschoten (perfect past third-person)
hadden koning geschoten (perfect past first-person)
hadden koning geschoten (perfect past second-person)
hadden koning geschoten (perfect past third-person)
zal koning geschoten hebben (perfect future first-person)
zal koning geschoten hebben (perfect future second-person)
zult koning geschoten hebben (perfect future second-person)
zult koning geschoten hebben (perfect future second-person)
zal koning geschoten hebben (perfect future second-person)
zult koning geschoten hebben (perfect future second-person)
zal koning geschoten hebben (perfect future third-person)
zullen koning geschoten hebben (perfect future first-person)
zullen koning geschoten hebben (perfect future second-person)
zullen koning geschoten hebben (perfect future third-person)
zou koning geschoten hebben (perfect conditional first-person)
zou koning geschoten hebben (perfect conditional second-person)
zou koning geschoten hebben (perfect conditional second-person)
zoudt koning geschoten hebben (perfect conditional second-person)
zoudt koning geschoten hebben (perfect conditional second-person)
zou koning geschoten hebben (perfect conditional third-person)
zouden koning geschoten hebben (perfect conditional first-person)
zouden koning geschoten hebben (perfect conditional second-person)
zouden koning geschoten hebben (perfect conditional third-person)

De frase koning schieten en het werkwoord koningschieten hebben betrekking op dezelfde traditie, maar er is een belangrijk verschil in betekenis: er kunnen velen koningschieten, daarvan kan er maar één koning schieten. Het werkwoord koningschieten kent geen persoonsvormen, de frase koning schieten kan wel worden vervoegd.

bij het koningschieten de beslissende laatste treffer schieten, waardoor men binnen het gilde de eretitel koning mag dragen

Tom schiet koning in Kekerdom, net als opa 60 jaar terug


hellehond

erfwoord via Middelnederlands hellehont van Oudnederlands hellahunt, op te vatten als samenstelling van hel zn en hond zn met het invoegsel -e-

mythisch wezen dat de toegang tot de onderwereld bewaakt en onheil brengt

Het verschijnen van de hellehond was een slecht voorteken. Nu is de hellehond het symbool van De Lutte en zijn er jaarlijks de hellehondsdagen.

Meermalen ontsnapt hij aan de dood – zelf verkozen of niet – en aan zijn vijanden, de witte jongens met stenen, de mannen op paarden met fakkels, de hellehond. Een hellehond ja, en dat zwarte, gladde wezen is een volstrekt geloofwaardige tegenstander, zoals de hele roman door de magie en het drama effectief ingezet worden.

Weblink bron
Daan Stoffelsen
 “Gejaagd door water, blues en hellehond” (11 april 2014) op nrc.nl


bokkenrijder

samenstelling van bok en rijder zn met het invoegsel -en-

persoon of geest waarvan men zei dat ze op bokken [1] door de lucht reden, vaak over één kam geschoren met de onder [2] genoemde roversbende

De heks als in vliegend op een bezem heeft nooit bestaan, net zo goed dat de bokkenrijder niet bestaan heeft.


Sint-Nicolaas

samenstelling van sint zn en Nicolaas en , geschreven met een koppelteken volgens spellingregel 6.I en met hoofdletters volgens spellingregel 16.S

de volgens de traditie uit Spanje afkomstige bisschop die de spil is van het Sinterklaasfeest

Sint-Nicolaas heeft zijn tweeledige bezigheid, het straffen en het belonen, eeuwenlang op eigen kracht verricht.

Weblink bron
Eugenie Boer
 “De oorsprong van Piet is de boeman niet” (5 december 1992) op nrc.nl


snijdersbank

leenvertaling van Duits Schnitzelbank "snijbank" (voor kuipers), op te vatten als samenstelling van snijder zn "kleermaker" en bank zn "werktafel" met het invoegsel -s- ; voor de vertaling was het metrum belangrijker dan de betekenis, vanwege de oorspronkelijke vorm van het eerste couplet:
*::Ist das nicht ein Schnitzelbank?― Ja das ist ein Schnitzelbank!
*::En is dat dan geen snijdersbank? ― Ja dat is een snijdersbank!

Hobelbank

vrolijk stapellied, waarbij een voorzanger telkens de regels van een nieuw couplet als een vraag zingt, waarna de andere zangers die als antwoord herhalen en vervolgens gezamenlijk alle voorgaande coupletten in omgekeerde volgorde gevolgd door het refrein worden gezongen
Bij het zingen worden als geheugensteun vaak afbeeldingen van de bezongen onderwerpen getoond, die vaak naar de actualiteit verwijzen.

Een snijdersbank is een bijzondere vorm van een stapellied, waarin een voorzanger een vraag stelt, de groep antwoordt, waarna het stuk toegevoegd wordt aan het refrein, wat het tot een stapellied maakt.

Weblink bron
Cornelius Engelen
 “Snijdersbank” op belgiansculptures.be


midzomernachtsdroom

samenstelling van midzomernacht zn en droom zn met het invoegsel -s- , een leenvertaling van Engels "(A) Midsummer Night's Dream", een bekende komedie van de 16e-eeuwse Engelse schrijver W. Shakespeare

beelden die je in je slaap tijdens de kortste nacht van het jaar ziet, waaraan bijgelovigen bijzondere betekenis toekennen

Vroeger hingen jonge meisjes in de midzomernacht(21 juni) een bloeiende vlierbloesemtak achter hun bed in de hoop dat in een midzomernachtsdroom hun toekomstige echtgenoot hun verschijnen.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Martha en Paul
 “Flierefluiter en midzomernachtsdroom” (juni 2013) op heijen.info

⧖ Ieder gaf bijzonder acht op 't geen hij in dien nacht droomde, want een Midzomernachtsdroom was van groote beteekenis.

Jan ter Gouw
 “De volksvermaken.” (1871), Erven F. Bohn, Haarlem, p. 238


wisselkind

changeling

kind dat in de plaats gelegd wordt van een door feeën geroofd mensenkind

wisselkinderen (plural)
wisselkindje (diminutive singular)
wisselkindjes (diminutive plural)
wisselkindertjes (diminutive plural)

kind dat in de plaats gelegd wordt van een door feeën of trollen geroofd mensenkind

Ik wist dat zich in de rottende bemoste boomstronken feeën ophielden, feeën die 's nachts baby's roofden uit hun bedjes naast de haard en daarvoor in de plaats wisselkinderen neerlegden.

Danielle Teller (vert. Marja Borg)
 “Er was eens iets anders” (2018), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026346477

Er waren een of meerdere sprookjes over wisselkinderen. .... Trollen hadden ook de gewoonte hun kinderen om te wisselen met die van mensen en meer van dat soort dingen.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767


Kludde

waterduivel die zich in Antwerpen in de Schelde ophoudt

Het verhaal vertoont gelijkenis met het sprookje van Grimm over de jongen die erop uittrekt om te leren griezelen - zo laat Jan zich uitdagen om de gruwelijke waterduivel Kludde te weerstaan - maar anders dan een sprookje is het verhaal duidelijk in tijd en ruimte geplaatst, namelijk in het Vlaanderen van begin vijftiende eeuw.

Rita Ghesquiere e.a.
 “Een land van waan en wijs. Geschiedenis van de Nederlandse jeugdliteratuur.” (2016), Atlas Contact, Amsterdam / Antwerpen, ISBN 9789045027661, p. 294


Nekker

wellicht van nekker, "duivel", cognaat met nikker

waterduivel die zich in Mechelen in de Dijle ophoudt

Ik heb in mijn bijdrage in 1994 een hele reeks plaatsnamen met watergeesten opgesomd, m.n. met Nekker.

Frans Debrabandere
 Nogmaals het minnewater in: Biekorf., jrg. 103 nr. 2 (juni 2003), Westvlaams Archief, Brugge, p. 145


dromenvanger

samenstelling van droom zn en vanger zn met het invoegsel -en-
**[3] van Engels dreamcatcher

traditioneel object, in de vorm van een grote ring met daarin een web, zoals dat oorspronkelijk werden gebruikt door de Ojibweg (Anishinaabeg), een indianenvolk uit Noord-Amerika als bescherming tegen boze dromen

In de achtertuin heeft Jenny een eigen hobbyruimte waar ze mandala’s, kaarten en dromenvangers maakt.

Weblink bron
Fabian de Bont
 “Alle huizen in de straat gaan plat, maar zij blijven” (20 mei 2022) op nrc.nl

Een moderne hippie draagt óók loszittende gewaden, poncho’s en mouwen met franjes, maar dan wel met een hip printje en een strakke snit. (…) Heeft een dromenvanger in zijn of haar kamer hangen en leeft naar het motto ‘save the world, buy vintage’.

Weblink bron “Een hip(pie) printje” (22 februari 2014) op nrc.nl


vriezeman

vriezemannetje (diminutive singular)
vriezemannetjes (diminutive plural)

De vriezeman (de vorst) zit buiten, hij zal u pakken.

Virginie Loveling
 Op Sprietkasteel. Een menschenleven. in: Groot Nederland., jrg. 20 nr. (1922), Van Holkema & Warendorf, Amsterdam, p. 44


waterwolf

van Middelnederlands waterwolf, op te vatten als samenstelling van water zn en wolf zn , in de betekenis "snoek" aangetroffen vanaf 1287

bepaald soort monster dat in het water zou leven

⧖ Kinderen maakt men bang met den waterwolf, om het spelen aan het water tegen te gaan.

Jos. Schrijnen
 “Nederlandsche volkskunde. Deel 1.” (1977; origineel 1930), Gysbers & Van Loon, Arnhem, ISBN 9062350143, p. 95


heksengeloof

samenstelling van heks zn en geloof zn met het invoegsel -en-

overtuiging dat er vrouwen met magische macht bestaan

Een andere functie van het heksengeloof is het verklaren van het anders onverklaarbare, met name het duiden van onbegrijpelijke, onregelmatig optredende rampspoeden.

Weblink bron
J.E. Toussaint Raven geciteerd door Gerrit Jan Zwier
 “Hekserij, of de onbedwingbare neiging het onverklaarbare te verklaren” (26 februari 1983) op nrc.nl


waterduivel

waterduivels (plural)
waterduivelen (plural)
waterduiveltje (diminutive singular)
waterduiveltjes (diminutive plural)

kwaadwillig mythisch wezen dat zich zou ophouden in rivieren en/of drassige gebieden, waar het mensen lastigvalt