alinea

via Frans alinéa of rechtstreeks van Latijn a linea "vanaf de (kant-)lijn (beginnend)"; in de betekenis van ‘nieuwe regel’ voor het eerst aangetroffen in 1838

alinea's (plural)
alineaatje (diminutive singular)
alineaatjes (diminutive plural)

een onderverdeling van een stuk geschreven tekst, gewoonlijk bestaande uit een paar zinnen en aangegeven door een inspringende regel of door een witregel.

In de laatste alinea staat de conclusie van het betoog.

Elke post begon met een citaat gevolgd door een korte alinea die nooit echt autobiografisch genoeg was om hem te plaatsen, zoals: 'Er komt een punt in je leven dat de schoonheid van de wereld genoeg is'.

John Green
 “Schildpadden tot in het oneindige” (2017), Gottmer , ISBN 9789025768652

De brief was niet lang; hij bestond uit twee genummerde alinea's en een handtekening.

Juli Zeh
 “Ons soort mensen” (2016), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026334672


bijschrift

caption

korte geschreven mededeling die de betekenis van een voorwerp of afbeelding verduidelijkt

bijschriften (plural)
bijschriftje (diminutive singular)
bijschriftjes (diminutive plural)


punt

Leenwoord uit het Iers, in de betekenis van ‘munteenheid van Ierland’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1990

In de betekenis van ‘spits’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1534

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘stip’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1284

Een punt (of: een puntje) aan iets kunnen zuigen

Er een punt achter zetten

Een bepaalde kwestie als afgesloten beschouwen

De punten ( of puntjes) op de i ( of i's) zetten

Iets zodanig afmaken dat het eindresultaat perfect is

punten (plural)
puntje (diminutive singular)
puntjes (diminutive plural)


aandachtsstreep

samenstelling van aandacht en streep met het invoegsel -s-

tiret

een streepje als leesteken om een tussenzin af te scheiden

aandachtsstrepen (plural)
aandachtsstreepje (diminutive singular)
aandachtsstreepjes (diminutive plural)

Twee aandachtsstrepen maken een tussenzin - indien aanwezig - duidelijker zichtbaar dan komma's.

een streepje voorafgaand aan elke regel van een opsomming

Elk actiepunt op deze lijst is gemarkeerd met een aandachtsstreepje.


hoofdletter

Großbuchstabe

een letter die een groter formaat en meestal ook een andere vorm heeft dan een kleine letter

hoofdletters (plural)
hoofdlettertje (diminutive singular)
hoofdlettertjes (diminutive plural)

hogere, bredere en soms afwijkende vorm van een letter die wordt gebruikt om het begin van eigennamen en volzinnen te markeren en vaak ook om de afzonderlijke letter aan te duiden

In het Nederlands wordt het eerste woord van een zin met een hoofdletter geschreven. In het Duits begint een zelfstandig naamwoord met een hoofdletter.

Ik draaide me om en liep naar de beroemde Southern Terminus-palen die het beginpunt vormen van de Pacific Crest Trail. In hoofdletters was de lengte van de trail erin gegraveerd: ‘MEXICO TO CANADA 2.627 MILES’, oftewel 4.286 kilometer.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


kop

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘drinkgerei’ voor het eerst aangetroffen in 1265

van Latijn caput, van Indo-Europees *kauput- waarvan ook het Germaanse *xaubiþa- komt (verg. Nederlands: hoofd)

De kop in de wind gooien

Koppig, balsturig en/of onwillig reageren

De kous op de kop krijgen/Met de kous op de kop thuiskomen

Niet datgene krijgen waar men op had gehoopt en/of teleurgesteld worden

Een bord voor de kop hebben

Niet ontvankelijk zijn voor / niet openstaan voor kritiek; onbeschaamd zijn eigen gang gaan; slecht van begrip zijn

Iets de kop indrukken

Iets onderdrukken, de verdere ontwikkeling belemmeren

Op/Aan kop liggen

Aan de leiding staan, de eerste zijn (vaak bij een wedstrijd)

Spijkers met koppen slaan

Eindelijk een stap vooruit maken in het proces

Vis begint aan de kop te stinken

Een organisatie of bedrijf gaat ten onder door slecht bestuur

aan de kop zeuren

iemand steeds lastig met allerlei verzoeken

Kopf

zijde van een geldstuk met een afgebeeld hoofd

koppen (plural)
kopje (diminutive singular)
koppie (diminutive singular)
kopjes (diminutive plural)
koppies (diminutive plural)

[1] 'Hoofd' wordt in principe alleen gebruikt voor mensen en paarden.

[2] In sommige streken van het taalgebied, zoals in Limburg, is 'kop' het gewone woord voor 'hoofd'


opmaken

maakte op (past)
opgemaakt (past participle)
op te maken (active infinitive imperfect present long-form)
hebben opgemaakt (active infinitive perfect present short-form)
te hebben opgemaakt (active infinitive perfect present long-form)
opgemaakt zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
opgemaakt te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
opmakend (imperfect participle)
opgemaakt (past participle)
maak op (indicative imperfect main-clause present singular first-person)
maakt op (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
maakt op (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
maakt op (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
maakt op (indicative imperfect main-clause present singular third-person)
maken op (indicative imperfect main-clause present plural first-person)
maken op (indicative imperfect main-clause present plural second-person)
maken op (indicative imperfect main-clause present plural third-person)
maakte op (indicative imperfect main-clause past singular first-person)
maakte op (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
maakte op (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
maakte op (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
maakte op (indicative imperfect main-clause past singular third-person)
maakten op (indicative imperfect main-clause past plural first-person)
maakten op (indicative imperfect main-clause past plural second-person)
maakten op (indicative imperfect main-clause past plural third-person)
zal opmaken (indicative imperfect main-clause future singular first-person)
zult opmaken (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal opmaken (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zult opmaken (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal opmaken (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zult opmaken (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal opmaken (indicative imperfect main-clause future singular third-person)
zullen opmaken (indicative imperfect main-clause future plural first-person)
zullen opmaken (indicative imperfect main-clause future plural second-person)
zullen opmaken (indicative imperfect main-clause future plural third-person)
zou opmaken (indicative imperfect main-clause conditional singular first-person)
zou opmaken (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zou(dt) opmaken (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zoudt opmaken (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zou opmaken (indicative imperfect main-clause conditional singular third-person)
zouden opmaken (indicative imperfect main-clause conditional plural first-person)
zouden opmaken (indicative imperfect main-clause conditional plural second-person)
zouden opmaken (indicative imperfect main-clause conditional plural third-person)
opmaak (subordinate-clause present)
opmaakt (subordinate-clause present)
opmaakt (subordinate-clause present)
opmaakt (subordinate-clause present)
opmaakt (subordinate-clause present)
opmaakte (subordinate-clause past)
opmaakte (subordinate-clause past)
opmaakte (subordinate-clause past)
opmaakte (subordinate-clause past)
opmaakte (subordinate-clause past)
opmaakten (subordinate-clause past)
opmaakten (subordinate-clause past)
opmaakten (subordinate-clause past)
heb opgemaakt (perfect present first-person)
hebt opgemaakt (perfect present second-person)
hebt opgemaakt (perfect present second-person)
heeft opgemaakt (perfect present second-person)
hebt opgemaakt (perfect present second-person)
heeft opgemaakt (perfect present third-person)
hebben opgemaakt (perfect present first-person)
hebben opgemaakt (perfect present second-person)
hebben opgemaakt (perfect present third-person)
had opgemaakt (perfect past first-person)
had opgemaakt (perfect past second-person)
had opgemaakt (perfect past second-person)
hadt opgemaakt (perfect past second-person)
had opgemaakt (perfect past third-person)
hadden opgemaakt (perfect past first-person)
hadden opgemaakt (perfect past second-person)
hadden opgemaakt (perfect past third-person)
zal opgemaakt hebben (perfect future first-person)
zal opgemaakt hebben (perfect future second-person)
zult opgemaakt hebben (perfect future second-person)
zult opgemaakt hebben (perfect future second-person)
zal opgemaakt hebben (perfect future second-person)
zult opgemaakt hebben (perfect future second-person)
zal opgemaakt hebben (perfect future third-person)
zullen opgemaakt hebben (perfect future first-person)
zullen opgemaakt hebben (perfect future second-person)
zullen opgemaakt hebben (perfect future third-person)
zou opgemaakt hebben (perfect conditional first-person)
zou opgemaakt hebben (perfect conditional second-person)
zou opgemaakt hebben (perfect conditional second-person)
zoudt opgemaakt hebben (perfect conditional second-person)
zoudt opgemaakt hebben (perfect conditional second-person)
zou opgemaakt hebben (perfect conditional third-person)
zouden opgemaakt hebben (perfect conditional first-person)
zouden opgemaakt hebben (perfect conditional second-person)
zouden opgemaakt hebben (perfect conditional third-person)
er wordt opgemaakt (impersonal passive present imperfect)
er is opgemaakt (impersonal passive present perfect)
er werd opgemaakt (impersonal passive past imperfect)
er was opgemaakt (impersonal passive past perfect)
er zal opgemaakt worden (impersonal passive future imperfect)
er zal opgemaakt zijn (impersonal passive future perfect)
er zou opgemaakt worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou opgemaakt zijn (impersonal passive conditional perfect)
opgemaakt worden (passive infinitive imperfect present short-form)
opgemaakt te worden (passive infinitive imperfect present long-form)
opgemaakt zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
opgemaakt te zullen worden (passive infinitive imperfect future long-form)
opgemaakt zijn (passive infinitive perfect present short-form)
opgemaakt te zijn (passive infinitive perfect present long-form)
opgemaakt zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
opgemaakt te zullen zijn (passive infinitive perfect future long-form)
word opgemaakt (singular imperfect present first-person)
wordt opgemaakt (singular imperfect present second-person)
wordt opgemaakt (singular imperfect present second-person)
wordt opgemaakt (singular imperfect present second-person)
wordt opgemaakt (singular imperfect present plural third-person)
worden opgemaakt (singular imperfect present plural first-person)
worden opgemaakt (singular imperfect present plural second-person)
worden opgemaakt (singular imperfect present third-person)
werd opgemaakt (singular imperfect past first-person)
werd opgemaakt (singular imperfect past second-person)
werd opgemaakt (singular imperfect past second-person)
werdt opgemaakt (singular imperfect past second-person)
werd opgemaakt (singular imperfect past plural third-person)
werden opgemaakt (singular imperfect past plural first-person)
werden opgemaakt (singular imperfect past plural second-person)
werden opgemaakt (singular imperfect past third-person)
zal opgemaakt worden (singular imperfect future first-person)
zult opgemaakt worden (singular imperfect future second-person)
zult opgemaakt worden (singular imperfect future second-person)
zult opgemaakt worden (singular imperfect future second-person)
zal opgemaakt worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen opgemaakt worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen opgemaakt worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen opgemaakt worden (singular imperfect future third-person)
zou opgemaakt worden (singular imperfect conditional first-person)
zou opgemaakt worden (singular imperfect conditional second-person)
zou opgemaakt worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt opgemaakt worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt opgemaakt worden (singular imperfect conditional second-person)
zou opgemaakt worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden opgemaakt worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden opgemaakt worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden opgemaakt worden (singular imperfect conditional third-person)
ben opgemaakt (perfect present first-person)
bent opgemaakt (perfect present second-person)
bent opgemaakt (perfect present second-person)
is opgemaakt (perfect present second-person)
zijt opgemaakt (perfect present second-person)
is opgemaakt (perfect present third-person)
zijn opgemaakt (perfect present first-person)
zijn opgemaakt (perfect present second-person)
zijn opgemaakt (perfect present third-person)
was opgemaakt (perfect past first-person)
was opgemaakt (perfect past second-person)
was opgemaakt (perfect past second-person)
waart opgemaakt (perfect past second-person)
was opgemaakt (perfect past third-person)
waren opgemaakt (perfect past first-person)
waren opgemaakt (perfect past second-person)
waren opgemaakt (perfect past third-person)
zal opgemaakt zijn (perfect future first-person)
zult opgemaakt zijn (perfect future second-person)
zult opgemaakt zijn (perfect future second-person)
zult opgemaakt zijn (perfect future second-person)
zal opgemaakt zijn (perfect future third-person)
zullen opgemaakt zijn (perfect future first-person)
zullen opgemaakt zijn (perfect future second-person)
zullen opgemaakt zijn (perfect future third-person)
zou opgemaakt zijn (perfect conditional first-person)
zou opgemaakt zijn (perfect conditional second-person)
zou opgemaakt zijn (perfect conditional second-person)
zoudt opgemaakt zijn (perfect conditional second-person)
zoudt opgemaakt zijn (perfect conditional second-person)
zou opgemaakt zijn (perfect conditional third-person)
zouden opgemaakt zijn (perfect conditional first-person)
zouden opgemaakt zijn (perfect conditional second-person)
zouden opgemaakt zijn (perfect conditional third-person)
zal me opmaken (first-person future singular)
zullen ons opmaken (first-person future plural)
zal, zult je opmaken (second-person future singular)
zullen je opmaken (second-person future plural)
zult zich/u opmaken (second-person future plural)
zult zich/u opmaken (second-person)
zult u opmaken (second-person future plural)
zult u opmaken (second-person)
zal zich opmaken (third-person future singular)
zullen zich opmaken (third-person future plural)
zich opmakend (imperfect participle)
zich opgemaakt hebben (past)
maak u/je op, maakt je op (imperative)

een tekstdocument opstellen of vormgeven

De vormgevers van de krant maken de gekozen artikelen op.


kolom

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘zuil, iets in de vorm van een zuil’ voor het eerst aangetroffen in 1265

kolommen (plural)
kolommetje (diminutive singular)
kolommetjes (diminutive plural)

elk van de naast elkaar staande vakken van een in de lengte verdeelde bladzijde

De bladzijde was in twee kolommen verdeeld.


leesteken

samenstelling van lees ww en teken . Evenzo samengesteld zijn Nederduits Leesteken, Luxemburgs Lieszeechen en Duits Lesezeichen, alle ‘bladwijzer’.

leestekens (plural)
leestekentje (diminutive singular)
leestekentjes (diminutive plural)

een onuitgesproken teken dat aan schrijftaal wordt toegevoegd om de zinsstructuur te verhelderen

Punten, komma's en uitroeptekens zijn leestekens.


bullet

m: van Engels bullet
o: (verkorting) van bulletschaak

bullets (plural)
bulletje (diminutive singular)
bulletjes (diminutive plural)

benaming van het teken waarmee een onderdeel van een opsomming wordt aangegeven: •

De gedachte erachter is dat de essentie van de tekst in het origineel moeilijk te vatten is; Van Hooff gebruikt zelfs bullets om de soms wat kronkelige inhoud te ontwarren.

Bij elk trefwoord vinden we wat grammaticale informatie (lidwoord, meervoud, hoofdtijden, soms de woordsoort), de betekenissen (voorafgegaan door een bullet (•), zo heet dit teken in dit boek), eventueel een citaat uit de Vlaamse pers (met bronvermelding) als illustratie en heel af en toe een afbeelding van een advertentie of een stukje krantenartikel.


lettertype

Schriftart

een stylistisch samenhangende set tekens die meestal letters, cijfers en leestekens uitbeelden

lettertypen (plural)
lettertypes (plural)
lettertypetje (diminutive singular)
lettertypetjes (diminutive plural)

Voor dit verslag zou ik een ander lettertype gebruiken.


letterteken

Schriftzeichen

lettertekens (plural)
lettertekentje (diminutive singular)
lettertekentjes (diminutive plural)

elk van de symbolen voor een klank waaruit een alfabet is opgebouwd.

Het aantal lettertekens waaruit een alfabet is opgebouwd verschilt per taal; in het Nederlands kent men er 26, maar in bijvoorbeeld het Zweeds zijn er 29.


inspringen

sprong in (past)
ingesprongen (past participle)
in te springen (active infinitive imperfect present long-form)
hebben ingesprongen (active infinitive perfect present short-form)
te hebben ingesprongen (active infinitive perfect present long-form)
ingesprongen zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
ingesprongen te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
inspringend (imperfect participle)
ingesprongen (past participle)
spring in (indicative imperfect main-clause present singular first-person)
springt in (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
springt in (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
springt in (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
springt in (indicative imperfect main-clause present singular third-person)
springen in (indicative imperfect main-clause present plural first-person)
springen in (indicative imperfect main-clause present plural second-person)
springen in (indicative imperfect main-clause present plural third-person)
sprong in (indicative imperfect main-clause past singular first-person)
sprong in (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
sprong in (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
sprong in (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
sprong in (indicative imperfect main-clause past singular third-person)
sprongen in (indicative imperfect main-clause past plural first-person)
sprongen in (indicative imperfect main-clause past plural second-person)
sprongen in (indicative imperfect main-clause past plural third-person)
zal inspringen (indicative imperfect main-clause future singular first-person)
zult inspringen (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal inspringen (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zult inspringen (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal inspringen (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zult inspringen (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal inspringen (indicative imperfect main-clause future singular third-person)
zullen inspringen (indicative imperfect main-clause future plural first-person)
zullen inspringen (indicative imperfect main-clause future plural second-person)
zullen inspringen (indicative imperfect main-clause future plural third-person)
zou inspringen (indicative imperfect main-clause conditional singular first-person)
zou inspringen (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zou(dt) inspringen (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zoudt inspringen (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zou inspringen (indicative imperfect main-clause conditional singular third-person)
zouden inspringen (indicative imperfect main-clause conditional plural first-person)
zouden inspringen (indicative imperfect main-clause conditional plural second-person)
zouden inspringen (indicative imperfect main-clause conditional plural third-person)
inspring (subordinate-clause present)
inspringt (subordinate-clause present)
inspringt (subordinate-clause present)
inspringt (subordinate-clause present)
inspringt (subordinate-clause present)
insprong (subordinate-clause past)
insprong (subordinate-clause past)
insprong (subordinate-clause past)
insprong (subordinate-clause past)
insprong (subordinate-clause past)
insprongen (subordinate-clause past)
insprongen (subordinate-clause past)
insprongen (subordinate-clause past)
heb ingesprongen (perfect present first-person)
hebt ingesprongen (perfect present second-person)
hebt ingesprongen (perfect present second-person)
heeft ingesprongen (perfect present second-person)
hebt ingesprongen (perfect present second-person)
heeft ingesprongen (perfect present third-person)
hebben ingesprongen (perfect present first-person)
hebben ingesprongen (perfect present second-person)
hebben ingesprongen (perfect present third-person)
had ingesprongen (perfect past first-person)
had ingesprongen (perfect past second-person)
had ingesprongen (perfect past second-person)
hadt ingesprongen (perfect past second-person)
had ingesprongen (perfect past third-person)
hadden ingesprongen (perfect past first-person)
hadden ingesprongen (perfect past second-person)
hadden ingesprongen (perfect past third-person)
zal ingesprongen hebben (perfect future first-person)
zal ingesprongen hebben (perfect future second-person)
zult ingesprongen hebben (perfect future second-person)
zult ingesprongen hebben (perfect future second-person)
zal ingesprongen hebben (perfect future second-person)
zult ingesprongen hebben (perfect future second-person)
zal ingesprongen hebben (perfect future third-person)
zullen ingesprongen hebben (perfect future first-person)
zullen ingesprongen hebben (perfect future second-person)
zullen ingesprongen hebben (perfect future third-person)
zou ingesprongen hebben (perfect conditional first-person)
zou ingesprongen hebben (perfect conditional second-person)
zou ingesprongen hebben (perfect conditional second-person)
zoudt ingesprongen hebben (perfect conditional second-person)
zoudt ingesprongen hebben (perfect conditional second-person)
zou ingesprongen hebben (perfect conditional third-person)
zouden ingesprongen hebben (perfect conditional first-person)
zouden ingesprongen hebben (perfect conditional second-person)
zouden ingesprongen hebben (perfect conditional third-person)

een wat grotere kantlijn onbeschreven laten


apostrof

[1] In de betekenis van ‘afkappings- of weglatingsteken’ voor het eerst aangetroffen in 1550.

Leenwoord uit Frans apostrophe, ontleend aan Laatlatijn apostrophus, overgenomen uit Oudgrieks apóstrophos (prosōdíā) ‘weglatingsteken; elisie’.

[2] Leenwoord uit Frans apostrophe, overgenomen uit Laatlatijn apostrophē, ontleend aan Oudgrieks apostrophḗ ‘afwending’.

Apostrophe

aanspreking van afwezige personen of zaken

apostrofs, apostroffen (plural)
apostrofje (diminutive singular)
apostrofjes (diminutive plural)

leesteken lijkend op een komma maar hoger geplaatst

Er zat 'n konijn in het gras. / Er zat een konijn in het gras.

als koppelteken in meervouds- en genitiefvormen van woorden die op een klinker eindigen en in verkleinings- en meervoudsvormen van letterwoorden

Hij zit de hele dag alleen maar te sms'en met zijn vrienden.


korps

via Middelnederlands corps en Frans corps van Latijn corpus "lichaam"

korpsen (plural)
korpsje (diminutive singular)
korpsjes (diminutive plural)
[3] corps

de hoogte van een letter, meestal uitgedrukt in punten (letterformaat)


accolade

van Frans accolade, in de betekenis van ‘haakje tot verbinding van twee of meer regels’ voor het eerst aangetroffen in 1824

accoladen (plural)
accolades (plural)
accoladetje (diminutive singular)
accoladetjes (diminutive plural)

elk van beide spiegelbeeldige haakvormige leestekens waarmee een bepaald deel van een tekst kan worden gemarkeerd

De heading van een klasse begint met het sleutelwoord 'class' en geeft de naam van de klasse aan, gevolgd door een accolade.

We kennen de vierkante haakjes [ ] en de rondere accolades { }. Bij het lezen en maken van broncode van een programma hebben beiden meestal een heel andere betekenis.

‘De teloorgang van Neêrlands onderwijs houd ik niet meer tegen.” Mijn collega zet een accolade om de scores van de examinator en noteert: idem. titel=Voilà

Weblink bron
Marijn Backer
 “ (14 juni 2008) op nrc.nl


streepje

Afgeleid van streep met het achtervoegsel -je

korte lijn, lijnstukje in een karakterset, "-"


spatie

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘woordscheiding’ voor het eerst aangetroffen in 1892

spaties (plural)
spatietje (diminutive singular)
spatietjes (diminutive plural)

tussenruimte tussen twee letters, tekens of woorden


opmaak

zn: naamwoord van handeling van opmaken ww (zonder -en)

De opkomst van internet leek het einde in te luiden van Teletekst, het 'oudste nieuwe medium'. De BBC stopte ermee, de Belgische televisie ook. In Nederland bleef het instituut fier overeind. Mede dankzij de Teletekst-app hebben die simpele pagina's met hun saaie opmaak hun plek in het Nederlandse sportlandschap behouden.

Weblink bron “601, 801, 818: al 40 jaar kan geen sportfanaat zonder Teletekst” (01-04-2020), NOS

Een van de oprichters van het Amerikaanse softwarebedrijf Adobe is op 81-jarige leeftijd overleden. Met zijn PostScript en het pdf-bestandsformaat ontketende Chuck Geschke een revolutie in het thuisprinten. Zijn software maakte het veel makkelijker plaatjes en opmaak te gebruiken.

Weblink bron “Vader van een printrevolutie, pdf-ontwikkelaar Geschke overleden” (18-04-2021), NOS


slash

Leenwoord uit het Engels.
**In de betekenis van ‘nevenschikkend voegwoord: of’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1999 .
**In de betekenis van ‘typografisch teken’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1992

slashes (plural)
slashje (diminutive singular)
slashjes (diminutive plural)

Op het toetsenbord staat een slash.


onderschrift

onderschriften (plural)
onderschriftje (diminutive singular)
onderschriftjes (diminutive plural)

korte verklarende of toelichtende tekst onder een afbeelding

Het onderschrift bij de foto verwijst naar een geit terwijl op de foto duidelijk een schaap te zien is.

Die veelzeggende foto maakt elk onderschrift overbodig.


kapitaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘vermogen’ voor het eerst aangetroffen in 1567

afgeleid van het Latijnse 'capitâlis' ofwel caput (hoofd) met het achtervoegsel -aal

kapitalen (plural)
kapitaaltje (diminutive singular)
kapitaaltjes (diminutive plural)


marge

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘rand van pagina’ voor het eerst aangetroffen in 1391

opengelaten ruimte aan de rand van een bladzijde

Er stond een opmerking in de marge.


hoerenjong

samenstelling van hoer zn en jong zn met het invoegsel -en-

hoerenjongen (plural)
hoerenjongetje (diminutive singular)

regel (de laatste van een alinea) die niet vol is, boven aan een bladzijde of kolom


typografie

In de betekenis van ‘boekdrukkunst’ voor het eerst aangetroffen in 1658.

Leenwoord uit Frans typographie, samenstelling uit Oudgrieks týpos (τύπος) ‘slag, zegel-, letterafdruk’ + internationaal achtervoegsel -graphie ‘beschrijving’.

de esthetisch-technische vormgeving van een boek of ander drukwerk, waaronder o.a. de keuze van lettertypen, regelafstand en witruimte


schriftteken

samenstelling van schrift zn en teken zn

schrifttekens (plural)
schrifttekentje (diminutive singular)
schrifttekentjes (diminutive plural)

een teken om in een taal een klank aan te duiden

De schrifttekens vormen samen een woord.


zetspiegel

samenstelling van zetten ww en spiegel zn

het bedrukte gedeelte van de pagina waarin men tekst en beeld plaatst


cursief

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘schuin (van letters)’ voor het eerst aangetroffen in 1566

Via Middelfrans cursif van Middeleeuws Latijn cursivus, afgeleid van het Latijnse werkwoord cursare, "[heen en weer] lopen"

cursiever (uninflected comparative)
cursiefst (uninflected superlative)
cursieve (inflected positive)
cursievere (inflected comparative)
cursiefste (inflected superlative)
cursiefs (partitive positive)
cursievers (partitive comparative)

Door iets cursief te drukken hoop je dat het meer opvalt.


aandachtstreep

aandachtstrepen (plural)
aandachtstreepje (diminutive singular)
aandachtstreepjes (diminutive plural)

een streepje als leesteken om een tussenzin af te scheiden

Twee aandachtstrepen maken een tussenzin - indien aanwezig - duidelijker zichtbaar dan komma's.

een streepje voorafgaand aan elke regel van een opsomming

Elk actiepunt op deze lijst is gemarkeerd met een aandachtstreepje.


kantlijn

kantlijnen (plural)
kantlijntje (diminutive singular)
kantlijntjes (diminutive plural)

een onbeschreven rand naast de tekst waar iemand aantekeningen (kanttekeningen) kan maken; de marge

Dat deze maatregel onbetaalbaar is werd nog even in de kantlijn opgemerkt.


lay-out

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘opmaak’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1933

lay-outs (plural)
lay-outje (diminutive singular)
lay-outjes (diminutive plural)

De opmaak of lay-out (Engels: layout) wordt dus strikt onderscheiden van de inhoud (Engels: content).


opschrift

opschriften (plural)
opschriftje (diminutive singular)
opschriftjes (diminutive plural)


schuingedrukt

samenstelling van schuin bw en gedrukt ww

schuingedrukte (inflected positive)
schuingedrukts (partitive positive)

De belangrijkste woorden in de tekst zijn schuingedrukt


blokhaak

blokhaken (plural)
blokhaakje (diminutive singular)
blokhaakjes (diminutive plural)

symbool in de vorm van een verticale streep met aan de uiteinden korte dwarsstreepje naar rechts of links, die respectievelijk aan het begin en eind van te markeren tekst staan: [te markeren tekst]

in deze betekenis wordt vaak het verkleinwoord gebruikt

U hoeft metakarakters niet uit te schakelen wanneer ze binnen blokhaken voorkomen , met uitzondering van het liggend streepje ‘_’ en de rechter blokhaak ‘]’, die binnen de blokhaken een speciale betekenis hebben.

André Obelink
 “Visual C# Kookboek”, 1e druk (2009), Pearson Education, Amsterdam, ISBN 9789043017763, p. 29/30


lettergrootte

lettergroottes (plural)
lettergrootten (plural)

De lettergrootte wordt in digitaal drukwerk uitgedrukt in picapunten. 1 picapunt is 0,35146 mm.


bovenkast

bovenkasten (plural)
bovenkastje (diminutive singular)
bovenkastjes (diminutive plural)

De letterkast, die voor de zetter de hoofdletters bevatte (-> uppercase)


onderkast

In de betekenis van ‘kleine letter’ voor het eerst aangetroffen in 1860

onderkasten (plural)
onderkastje (diminutive singular)
onderkastjes (diminutive plural)

de aanduiding voor de kleine letters, dit in contrast met de kapitalen of hoofdletters


backslash

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘typografisch teken’ voor het eerst aangetroffen in 1992

typografisch teken (\), o.a. in Windows gebruikt om de namen van mappen en submappen van elkaar te scheiden


interlinie

In de betekenis van ‘regelafstand’ voor het eerst aangetroffen in 1801.

de afstand tussen twee opeenvolgende regels

Het is blijkbaar niet veel lezers opgevallen (dit is de enige brief die ik erover kreeg), maar sinds deze week is de vormgeving van de krant enigszins aangepast. Hoe? Chef vormgeving Jan Paul van der Wijk licht toe: „Het corps van de broodletter is iets groter gemaakt, van 8.4 punt met een interlinie van 9, naar 8.6 punt met een interlinie van 9.6. Dat komt de leesbaarheid ten goede. De letters in de weekendkrant waren al iets groter.

de afstand tussen twee letters van opeenvolgende regels

In het bovengenoemde citaat zou je ook kunnen spreken van een interlinie van respectievelijk 0.6 en 1.0


kalligrafie

afleiding van het Griekse gráphein ‘schrijven’ met het achtervoegsel -grafie

Kalligraphie

(typografie) de kunst van het schoonschrift

De kunst van Japanse kalligrafie leer je het beste in Japan. Fotoredacteur Paula van Akkeren reisde voor ruim een maand naar Tokio. Aan de hand genomen door de tachtigjarige Saiso, dompelde ze zich onder in de kunst en de cultuur.

Meest geslaagd is het onderdeel 'Schrift en Beeld', waarin de aandacht van Cobra-kunstenaars voor taal en teken centraal staat. De (her)ontdekking van de elegante 'peinture-mots' van Christian Dotremont alleen al; prachtig hoe zijn hand al schrijvend en tekenend een weg zoekt in een combinatie van kalligrafie en tekening.


kalligraferen

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘schoonschrijven’ voor het eerst aangetroffen in 1871

zeer mooi en kunstig met de hand schrijven

Goed, ik mag dan na de houten ketting en het Matchbox-autootje de modeltrein hebben ontdekt en gedurende dertig jaar locomotieven en wagens hebben verzameld, nu ben ik tevreden met wat ik heb. Bijna elke winter geniet ik ervan. Maar er komen ook andere dingen op mijn pad die minstens zo belangrijk zijn. Tekenen, schrijven, kalligraferen en contact zoeken met mensen die ik ken. Creëer met eenvoudige middelen iets schitterends. Pen en papier zijn zo geduldig.

'In '75 werd ik ernstig ziek. Ik zou binnen twaalf uur komen te overlijden, maar dankzij een experimentele hersenoperatie ben ik blijven leven. Als revalidatie ben ik toen gaan kalligraferen. Japanse kalligrafie. Ik heb niet veel met Japan, omdat mijn familie gedeeltelijk is uitgemoord door Japanners in Indië. Mijn familie vond het dus ook niet zo leuk dat ik naar dat land ging. Maar ik dacht na die operatie: ik wil één keer zien waar we nooit over mochten spreken.


minuskel

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘kleine letter’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1867


uitvullen

met spaties zorgen dat een drukwerk rechts uitgelijnd is

uitvullen: Druktechnische term voor het door middel van spaties vol maken van een regel zetsel in de zethaak. Wanneer dat aan het eind van een regel gebeurt - zoals soms te constateren valt in de beginperiode van de drukkunst - betekent dat in druk ongelijke regels. Om typografische en taalkundige eenheden niet met elkaar in botsing te brengen, zal de zetter nu eens woorden moeten afbreken of anders moeten spellen (een vrijheid die de zetter in de periode van de handpers vaak had), dan weer meer of minder spatie tussen de woorden moeten aanbrengen (uitdrijven, respectievelijk inwinnen).


cicero

eponiem, verwijzend naar de grootte van het lettertype dat in de 15e eeuwse door een Duitse drukker werd gebruikt voor een uitgave met werk van de Romeinse staatsman en filosoof Cicero uit de 1e eeuw v.C. Het kan gaan om
**De officiis in 1465 gedrukt door J. Fust en P. Schöffer of
**Epistolae ad familiares in 1467 gedrukt door K. Sweynheym en A. Pannartz .

typografische eenheid voor een drukletter van 12 punten hoog

⧖ Dit berust op een éénheidsmaat, één punt (0,376 mM of 0,000376 M.!), waarvan één twaalftal, augustijn of cicero geheten, de standaardmaat werd. Alle grootten van letters kunnen dus uitgedrukt worden in punten en in augustijnen en cicero's, voorzoverre deze benaambare gedeelten of veelvouden hiervan zijn.

Weblink bron
Charles Nypels
 “Blad, boek en band.” (1941), Uitgeverij Het Spectrum, Utrecht, p. 53


elzevier

eponiem, naar de uitgeverij "Elzevier", genoemd naar de 16e-eeuwse Nederlandse uitgever L. Elzevier en zijn nazaten
**omdat dit lettertype door de Nederlandse 17e-eeuwse typograaf C. van Dijck voor de uitgever Elzevier werd ontwikkeld
**omdat de uitgaven van deze uitgeverij befaamd waren

benaming voor een klassiek type schreefletters

Nadat Lechter zichzelf als boekkunstenaar had ontdekt, toonde hij, wanneer hij voor zijn vormgeving op bestaande letterkasten moest terugvallen, een voorkeur voor antiquatypes als romeins en nieuwe elzevier, voor de Bernhard-letter en voor de accidente groteske van drukkerij Berthold.

Klaus Siegel
 Een schreefloze letter uit 1897 in: De Gids., jrg. 156 nr. 4/5 (april/mei 1993), Meulenhoff Nederland, Amsterdam, p. 379


linotype

een zetmachine waarin de functies van zetten en gieten zijn verenigd


tabstop

tab stop

plaats waar men een nieuwe kolom begint in een tabel

plaats waar de cursor naartoe gaat als men de Tabtoets indrukt


cursivering

afgeleid van cursiveren ww met het achtervoegsel -ing

cursivering van mij

met een door mij met cursieve letters gemarkeerd deel

Na een met cursieve letters gemarkeerd deel van een citaat wordt met behulp van dit woord aangegeven of de auteur van de originele tekst dat zo al had gedaan of wie anders die markering heeft aangebracht.

weergave in een meer schuin staande variant van een lettertype

De ruimte ontbreekt hier om zelfs maar een idee te geven van wat Wolfe weer allemaal uit de kast haalt aan eindeloze herhalingen, cursiveringen, uitroeptekens (veel uitroeptekens!!!!!) alliteraties en klanknabootsingen.

Weblink bron
Jan Donkers
 “Miamee ee ee ee eeaahhahAHHHH hijg!!!!!” (21 december 2012) op nrc.nl

De langzame lezer buigt zich over de betekenis van de cursivering en de gedachtestreepjes rondom ‘aap’, alsof de verteller vertraagt en met enige denkpauze blijft hangen op het woord aap, dat een open plek wordt, die ook anders in gevuld kan worden.

Weblink bron
Stine Jensen
 “Waarom werd deze moord gepleegd?” (13 juli 2007) op nrc.nl


inspringing

Naamwoord van handeling van inspringen met het achtervoegsel -ing

inspringingen (plural)
inspringinkje (diminutive singular)
inspringinkjes (diminutive plural)


ringel-s

van Duitse spreektaal Ringel-S zn , dat in die taal eigenlijk op een ander letterteken betrekking heeft

in de benaming van letters wordt meestal de hoofdletter gebruikt, maar omdat dit teken geen zelfstandige plaats in het alfabet heeft en alleen aan het eind van een woord (dus nooit als hoofdletter) voorkomt, krijgt "ringel-s" de voorkeur boven "ringel-S".

De meest gangbare Duitse benaming voor dit teken is Eszett, omdat het typografisch wordt opgevat als een ligatuur van een S en een Z.

In Zwitserland wordt de betreffende klank met "ss" weergegeven.

Dit teken wordt vaak verward met de bèta (β) uit het Griekse alfabet.

ß, letterteken dat in het Duits wordt gebruikt voor een scherpe s-klank na een lange klinker

Het verdwijnen van de ringel-s, vindt menigeen helemaal een gruwel, omdat tal van woorden dan drie s-en krijgen zoals Nussschale.

Weblink bron “Lot nieuwe Duitse spelling wordt steeds onzekerder” (8 augustus 1997) op nrc.nl


beletselteken

een leesteken bestaand uit drie puntjes (…) dat een ellips aanduidt


impressum

een in Duitsland wettelijk verplichte verklaring van het eigenaar- en auteurschap van een document. Het dient in alle in Duitsland of in andere Duitstalige landen gepubliceerde boeken, kranten, tijdschriften en websites aanwezig te zijn


lemniscaat

uit het Latijn lemnisci (stroken) met het achtervoegsel -aat

wiskundig teken dat staat voor oneindigheid

Canto Ostinato is bedoeld om telkens weer anders uitgevoerd te worden. Dat geldt ook voor de latere stukken van Simeon ten Holt: Lemniscaat, Horizon en Incantatie IV. De interpretatie van de muzikanten bepaalt bijvoorbeeld mede de opbouw en lengte van het stuk.

Weblink bron “Canto Ostinato is geen twee keer hetzelfde” (25-01-2013), NOS


guillemet

eponiem, van Frans guillemet zn , naar Guillaume en "Willem", de voornaam van 16e-eeuwse Franse drukker G. le Bé die dit teken in Frankrijk introduceerde

aanhalingsteken in de vorm van een haakje in de vorm van een klein groter- of kleiner-dan-teken

In Romaanse talen worden teksten in de directe rede vaak tussen « twee dubbele guillemets » geplaatst.

De guillemet zit wel in de lettertekens van NRC, maar de krant gebruikt voornamelijk de komma-aanhalingstekens. Hoe is dat dan te rijmen met de guillemet als teken voor NRC?

Weblink bron
Paul Steenhuis
 “Op NRC volgt voortaan een guillemet” (4 januari 2010) op nrc.nl


karakterset

samenstelling van karakter zn "teken" en set zn "verzameling" , leenvertaling van Engels character set, in de betekenis "font" aangetroffen vanaf 1983 (zie vindplaats hieronder)

verzameling van tekens die zijn ontworpen om samen met elkaar te worden gebruikt voor teksten in drukwerk of op schermen

De stimuli werden in hoofdletters aangeboden op een zwart-wit video monitor, waarbij gebruik werd gemaakt van de standaard karakterset van een Exidy microcomputer, die de letters genereert in een 8 × 7 puntenmatrix, wit tegen een donkere achtergrond.

Vincent J. van Heuven & Marjan Birkenhäger
 Het gelijkvormigheidsbeginsel in de Nederlandse spelling, vloek of zegen? in: De Nieuwe Taalgids., jrg. 76 nr. 5 (september 1983), Wolters- Noordhoff, Groningen, p. 413


verbindingsteken

samenstelling van verbinding zn en teken zn met het invoegsel -s-

dash

een leesteken dat onderdelen van samenstellingen of samenkoppelingen met elkaar verbindt

Ik wijs hem erop dat het verbindingsteken nog steeds z'n misleidende plaats inneemt.

A.F.Th. van der Heijden
 “Tonio : een requiemroman” (2011), De Bezige Bij , ISBN 9789023467014

de ampersand (&) een teken dat aangeeft dat twee namen samen één begrip vormen

Dat meldt hoofdredacteur Kees Posthumus in het laatste nummer. In het nieuwe blad gaat het verbindingsteken -de ampersand- in de titel van het magazine een grote rol spelen. „De ampersand verbindt, dat wil W&D ook doen”, aldus Posthumus.

Weblink bron “Dienst krijgt nieuwe vormgeving” (11 april 2007), Reformatorisch Dagblad


aandachtsteken

samenstelling van aandacht zn en teken zn met het invoegsel -s-


baskerville

lettertype vernoemd naar John Baskerville (1706-1775)


kleinkapitaal

samenstelling van klein bn en kapitaal zn

letter die qua omvang klein is maar qua vorm een hoofdletter is


achterkantlijn

samenstelling van achter zn en kantlijn zn

achterkantlijnen (plural)
achterkantlijntje (diminutive singular)
achterkantlijntjes (diminutive plural)

een onbeschreven rand aan de rechterkant van het papier naast de tekst waar iemand aantekeningen (kanttekeningen) kan maken; de marge aan de rechterkant


dikgedrukt

dikgedrukter (uninflected comparative)
dikgedruktst (uninflected superlative)
dikgedrukte (inflected positive)
dikgedruktere (inflected comparative)
dikgedruktste (inflected superlative)
dikgedrukts (partitive positive)
dikgedrukters (partitive comparative)

de dikkere versie van drukletters in een tekst


obliek

oblieker (uninflected comparative)
obliekst (uninflected superlative)
oblieke (inflected positive)
obliekere (inflected comparative)
obliekste (inflected superlative)
oblieks (partitive positive)
obliekers (partitive comparative)


kleine letter

Wanneer het niet om de gebruikte vorm van letters gaat, maar het formaat van een lettertype (puntgrootte), wordt het verkleinwoord "klein lettertje" gebruikt: Dit is een klein lettertje R.

vorm van een letter die gewoonlijk in lopende tekst wordt gebruikt (in tegenstelling tot de vorm aan het begin van een zin of eigennaam)

De hoofdletter O verschilt alleen in grootte van de kleine letter o, maar de hoofdletter R verschilt ook in vorm van de kleine letter r.

Mijn favoriete eindredacteur bij de krant en ik redden onlangs een Parmezaanse kaas. Samen deelden we anderhalve kilo parmezaan. We deelden geen Parmezaan, dat zou ons een strafblad opleveren en een hoop rotzooi. Parmezaanse kaas is kaas uit Parma, vandaar met een hoofdletter. Maar een Parmezaan is een inwoner van Parma, vandaar dat een stukje parmezaan dan weer met een kleine letter geschreven wordt.

Weblink bron
Joël Broekaert
 “Adopteer een rijpe parmezaan” (30 augustus 2012) op nrc.nl