Franse Revolutie

verbinding van  Franse en revolutie, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L onder (2)

in Frankrijk op 14 juli 1789 begonnen politieke omwenteling waarbij de absolute monarchie die Frankrijk drie eeuwen had geregeerd werd afgeschaft en de Eerste Franse Republiek werd opgericht

De bestorming van de Bastille wordt beschouwd als het begin van de Franse Revolutie


antiapartheidsbeweging

samenstelling van apartheid en beweging met het invoegsel -s- met het voorvoegsel anti-

antiapartheidsbewegingen (plural)
antiapartheidsbeweginkje (diminutive singular)
antiapartheidsbeweginkjes (diminutive plural)

maatschappelijke beweging tegen het racisme van de apartheid (in Zuid-Afrika)


stins

Leenwoord uit het Fries, in de betekenis van ‘adellijke Friese woning’ voor het eerst aangetroffen in 1738-1795

versterkte Friese adellijke woning, burcht


halling

afgeleid van half met het achtervoegsel -ling


Moor

[1] Middeleeuws Nederlands Moor. In de betekenis van 'moslim' (met hoofdletter Moor, mv Moren), is deze etnoniem voor het eerst aangetroffen in 1250, en is ontleend aan literair Latijn Mauri, een geografische benaming voor de Berbersprekende volkeren van Noordwestelijk Afrika, ook geleend in de meeste Europese talen, vergelijk Oudfrans (1176-81) Mor ‘persoon afkomstig uit Mauritanië’ (modern Maure), Spaans moros, Italiaans Mori. . De moderne staat Mauritanië dankt zijn naam aan de Frans coloniale administrateur Xavier Coppolani, die op 27 december 1899 bij decreet de benaming Mauritanie Occidentale ('Westelijk Mauritania') invoerde.

[2] In de secundaire betekenis van 'persoon, Afrikaan met een donkere huidskleur', is moor afkomstig uit het volkslatijn *mōrus, vergelijk Middelfrans (13e eeuw) (bijvoeglijk) 'donkerbruin', (1573) more ‘neger, zwart persoon’, Italiaans moro 'zwart' (van mensen en paarden). Voor het eerst aangetroffen in 1200 in Alexanders geesten, van Jacob van Maerlant, zie de vindplaats hieronder. Ook metonymisch als moor (in kleine letter) 'hebbende de kleur van een Moor, donkerbruin, zwart' in samenstellingen, bijv. moorkop, kookmoor.

Moren (plural)
Moortje (diminutive singular)
Moortjes (diminutive plural)

moslim, met name in Noord-Afrika en het Iberisch schiereiland, heel vaak in

Die vierde es coninc van den Moren,[En̄ e]s gheheten die coninc Genors; [Die] .v.ste dat es die coninc Anfors, [En̄ e]s coninc in Getulen [Daer d]e[r] liebaerde vele sculen.

anoniem Historie van Partinoples, grave van De Bleys
 Historie van Parthonopeus van Bloys (1250) in:
Ferdinandus Deycks & Jan-Hendrik Bormans
 Ouddietsche Fragmenten van Parthonopeus van Bloys (1871), Hayez, Brussel, p. 151.

Ende ten lesten heeft hi Abdelle, coninc der Moren, weder thuijs ghesent doer zijn soon Lodewijc ende andere princen, ende heeften gheeert ende begavet mit coninclike cleinoden ende costelike presenten ende gaven.

Cornelius Aurelius
 Karels strijt ieghen die More coninc ende Rolands campe.Dat XXXV Capittel. (1517) in:
Aarnoud de Hamer
 Die cronycke van Hollandt, Zeelandt ende Vrieslant, met die cronike der biscoppen van Utrecht (Divisiekroniek) (2011), p. 73r.


Moriaan

Morianen (plural)
Moriaantje (diminutive singular)
Moriaantjes (diminutive plural)

islamiet in Noord-Afrika van Mauritanië tot het voormalige Ethiopië


kopiist

afgeleid van kopie met het achtervoegsel -ist

iemand (een monnik) die een kopie van een geschrift (of schilderij) vervaardigde


vellum

vellumpje (diminutive singular)
vellumpjes (diminutive plural)

zeer fijn perkament waarop een kopiist in de Middeleeuwen (in het scriptorium) geschriften kopieerde

Alle voorname Britse documenten worden nu nog steeds afgedrukt op vellum


tijdsnede

specifiek afgebakend onderdeel binnen een groter tijdperk met samenhangende gebeurtenissen

Dat is een belangwekkende tijdsnede.


nazi-ideologie

samenstelling van nazi zn en ideologie zn geschreven met een koppelteken volgens spellingregel 7.A, want als een samenstelling de volgorde i+i oplevert wordt dat als een klinkerbotsing behandeld

nazi-ideologieën (plural)
nazi-ideologietje (diminutive singular)
nazi-ideologietjes (diminutive plural)

ideologie van de nazi's zoals die in het tijdperk 1933-1945 in Duitsland tot uitdrukking kwam

Duitse politicus: "Optreden Erdogan lijkt op nazi-ideologie"


romusha

van Japans 労務者 (romusha) "werkman, arbeider": 労 (ro) "arbeid, werk", 務 (mu) "taak, plicht" en 者 (sha) "-er, achtervoegsel om iemand aan te duiden die doet van in het voorgaande naamwoord besloten ligt"

door de Japanse bezetter in Nederlands-Indië met meer of minder dwang geronselde inheemse arbeider


Titus

via Middelnederlands Titus en van Latijn Titus en ; over de precieze herkomst en betekenis bestaat geen zekerheid, het was een van de meest gangbare Romeinse voornamen, gedragen door verschillende personen uit de Romeinse geschiedenis en de Bijbel

voornaam van verschillende Romeinen, zoals de schrijver Livius en enkele keizers


Volksverhuizing

rehabiliterende leenvertaling van Duits Völkerwanderung, een term die eind 18e eeuw ingang vond, ter vervanging van de als negatief ervaren Romaanse benaming Einfall der Barbaren (Nederlands: inval der Barbaarsche volkeren); volgens spellingregel 16.L worden namen van gebeurtenissen met een hoofdletter geschreven

Völkerwanderung

het binnentrekken van het Romeinse rijk door stammen die voorheen ten noorden en oosten daarvan woonden in de 200 jaar na de inval van de Hunnen in Europa rond het jaar 375, gepaard gaand met maatschappelijke ontwrichting die de overgang naar de middeleeuwen vormt

Lang vergeten delicatessen, zoals oesters, in de Romeinse tijd met zorg gekweekt aan Franse kusten, maar in de turbulentie van de Volksverhuizing vergeten en in volgende eeuwen eenvoudig voedsel geworden voor arme vissers langs de Atlantische kust, kwamen in het begin van de zeventiende eeuw glorieus terug.


Amida

in de Hellenistische en Romeinse tijd naam van de stad Diyarbakır, gelegen aan de Tigris in het oosten van het tegenwoordige Turkije

Vandaag vermeldt het Romeins Martyrologium de gedachtenis van de heilige bisschop Acacius (5e eeuw). Te Amida in Mesopotamië wist hij de geestelijkheid te winnen voor het vrijkopen van gevangengenomen en verschrikkelijk gefolterde Perzen.

Weblink bron Gearchiveerde versie “Acacius” op rkliturgie.nl


Riagg

afkorting voor 'Regionale Instelling voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg'

het Riagg was een Nederlandse instelling voor geestelijke gezondheidszorg, bestemd voor mensen met psychosociale of psychiatrische problemen waarvoor een opname in een psychiatrisch ziekenhuis niet nodig was


veldwachter

een ordehandhaver in de kleinere gemeenten op het platteland

Misschien is de naam veldwachter wel onstaan omdat hij toezicht hield onder andere om te controleren of er geen distels groeiden.


gendarme

van Frans gendarme, in de betekenis van ‘rijkswachter in België’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1847

In Tain l'Hermitage wordt elk jaar zo'n file nagebootst met klassieke voertuigen. Vaak dragen chauffeurs en passagiers kleding uit de jaren vijftig en zestig, terwijl ze begeleid worden door gendarmes in originele uniformen, op klassieke motorfietsen. Van levensader tot nostalgisch themapark, een zwartkijker zou in de Nationale 7 een metafoor voor Frankrijk kunnen zien.

Weblink bron
Peter Giesen
 “Route Nationale 7, leuker dan de Route du Soleil” (30 juli 2014), de Volkskrant


houtstapel

houtstapels (plural)
houtstapeltje (diminutive singular)
houtstapeltjes (diminutive plural)

markt voor hout in middeleeuwse handelssteden waar al het hout dat door het gebied van de stad werd vervoerd ter verkoop moest worden aangeboden

De arbeid aan de vijvers kan worden doorgezet, de gevelde beuken in bolen gezaagd en naar de houtstapel te Brussel gevoerd.


scholastiek

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘schoolse wijsheid’ voor het eerst aangetroffen in 1631

m via Latijn scholasticus van Oudgrieks σχολαστικός (scholastikós) "geleerde, student"

[bijvoeglijk naamwoord] van Latijn scholasticus "van de school, schools"

de middeleeuwse academische filosofie die van universiteiten uitgaat, in tegenstelling tot de monastieke filosofie van de Kerk.

In de scholastiek is het gezag van vroegere auteurs uitgangspunt.


heao

(letterwoord) hoger economisch en administratief onderwijs

Nederlandse vorm van hoger onderwijs voor beroepen in handel en zakelijke dienstverlening, die bestond vanaf Mammoetwet (1968) tot de invoering van de bachelor-masterstelsel (2002)

Het heao zou moeten opleiden voor leidinggevende beroepen waarvoor uitgebreide en specifieke vakkennis is vereist.


heao

school voor hoger onderwijs in handel en zakelijke dienstverlening

Na de havo had Denise al direct kunnen kiezen voor de heao, maar die ambitie had ze toen niet.


wijnroeier

afgeleid van wijnroede met het achtervoegsel -er

iemand die met een speciale peilstok (de wijnroede) de hoeveelheid wijn in een vat kon meten, om de verschuldigde accijns te berekenen


okshoofd

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘vloeistofmaat’ voor het eerst aangetroffen in 1475

een inhoudsmaat in de vorm van een groot vat, dat vroeger voor wijn, bier en sterkedrank (maar ook voor azijn, bier, tabak en suiker) gebruikt werd


cavalerieregiment

samenstelling van cavalerie zn en regiment zn

Regimenten vormden vroeger het in het Nederlandse leger het organisatieniveau van enkele bataljons binnen een divisie, een plaats die tegenwoordig door de brigade wordt ingenomen. Tegenwoordig is een regiment een administratieve eenheid waarbinnen de historische tradities van één of meer bataljons behouden blijven. In sommige andere landen, bijvoorbeeld de VS, zijn regimenten nog altijd gevechtseenheden.

gevechtseenheid van de troepen die op paarden ten strijde trok

Te Jodhpur sprak hij de Imperial Service Lancers toe, het dappere cavalerieregiment dat hij in 1915 aan het Westfront had geïnspecteerd.


palingtrekken

samenstelling van paling zn en trekken ww

volksvermaak waarbij deelnemers staande in een bootje moesten proberen een opgehangen glibberige paling los te trekken

Een verbod op palingtrekken was in 1886 de aanleiding voor het Palingoproer in Amsterdam.


ganstrekken

volksvermaak waarbij deelnemers probeerden terwijl ze snel onderlangs een aan haar poten opgehangen gans reden, voeren of renden de met vet ingesmeerde kop los te trekken

Het spel ‘ganstrekken’ vind ik niet getuigen van respect voor het leven van dieren en van respect voor dit dode dier.


moederland

een staat die een 'ouderlijke' vorm van voogdij uitoefent over één of meer andere staten, die hij heeft gesticht of onderworpen met een koloniaal statuut, vooral wanneer die andere staten geacht worden inferieur te zijn en dus 'beschaafd' en/of tot het ware geloof bekeerd moeten worden; koloniserende macht

Decennia werd er in Nederland niet omgekeken naar atleten uit het Caraïbische deel van het koninkrijk. Waarom ook? Die hadden hun eigen bond, hun eigen olympisch comité en hun eigen wedstrijdcircuit. Tot het Internationaal Olympisch Comité (IOC), als gevolg van de bestuurlijke herinrichting van die overzeese gebiedsdelen, de Nederlandse Antillen niet langer erkende als een zelfstandige natie. De sporters van Curaçao werden daardoor gedwongen een keus te maken tussen Aruba of Nederland. Na de nodige aarzeling - Nederland is ver en allerminst tropisch - werd de weg naar het moederland gevonden. Gestaag druppelden de Curaçaose atleten Nederland binnen, gelokt door het geld en de goede faciliteiten.


armenhuis

samenstelling van arm en huis met het invoegsel -en-

armenhuizen (plural)
armenhuisje (diminutive singular)
armenhuisjes (diminutive plural)

een tehuis voor een aantal minvermogende mensen

Naast de villa staat een studio, waarin het vooral om zijn filmleven draait. Ook hier in wassen beelden uitgevoerde scènes en droevige taferelen van zijn armoedige jeugd in de sloppen van Londen. Tikkie Efteling meets Oliver Twist. Maar de realiteit was ook sneu. Chaplins vader was alcoholist, zijn moeder stuurde hem naar het armenhuis en stierf uiteindelijk in een gekkenhuis.


ariër

afgeleid van de naam van een Indo-Europeaans volk

blanke die geen Semiet is
Door de nazi's vooral gebruikt als aanduiding voor "niet-Jood".

Schmidt werd in december 1918 kort na het einde van de Eerste Wereldoorlog geboren in Hamburg als zoon van een leraar en een kunstzinnige moeder. Zijn vader was kind van een ongehuwde moeder en een joodse vader. Dat laatste bleef lang onbekend. Hij kon zelfs een ‘ariër-verklaring’ overleggen toen hij in 1942 trouwde met zijn middelbare schoolliefde Hannelore (Loki) Glaser. Zo’n verklaring was in het naziregime bewijs van ‘raszuiverheid’.


kongsi

Van het Chinese kong she, "gemeenschappelijke firma"

Chinese handelsvereniging in Nederlands-Indië

Het waren hoofdzakelijk de Chinezen van de kongsi Tai-kong die zich aan deze uittarting schuldig maakten.


revisionisme

afgeleid van revisie met het achtervoegsel -isme

Revisionismus

1-3. streven naar herziening (van het marxisme, de geschiedenis)

Revanchismus

politieke stroming die herziening van bepaalde verdragen over het afstaan van gebieden wil

de opportunistische herziening of herschrijving van de geschiedenis op grond van latere, nationalistisch, religieus of ideologisch gedreven opvattingen

Het is in Latijns-Amerika dat een aantal mensen zich het meest beijveren om de ‘zwarte legende’ van de veroveringen uit te wissen; om de religieuze en juridische instellingen die de gouverneurs en belastingambtenaren van het oude Spanje naar dit continent gebracht hebben, uitbundig te prijzen; om aan te tonen dat het Spaanse ezeltje meer heeft gedaan om de Indiaan een menswaardig bestaan te geven dan alle liberale of democratische ideeën van de vorige eeuw ... In naam van de ‘hispaniteit’ - waarbij men soms wijst op de milde houding van José Martí jegens Spanje - komt men tot een historisch revisionisme dat de schijn heeft van ‘malinchisme’.

Alejo Carpentier
 Literatuur en politiek bewustzijn in Latijns-Amerika in: De Gids , Jaargang 131 (1968), Stichting De Gids, Amsterdam, p. 269 op dbnl.org


lijfeigenschap

afgeleid van lijfeigene met het achtervoegsel -schap

In 1781 schafte keizer Jozef II bij keizerlijk besluit de lijfeigenschap af. Ten oosten van de rivier de Elbe werd de lijfeigenschap langer intact gehouden. In Rusland werd de lijfeigenschap pas afgeschaft in 1861


vazal

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘leenman’ voor het eerst aangetroffen in 1220

vazallen (plural)
vazalletje (diminutive singular)
vazalletjes (diminutive plural)

iemand die in de middeleeuwen zijn vrije status en bezit opgaf aan een leenheer die hem in ruil hiervoor veiligheid en werk (eventueel een ambt op zijn landgoed) aanbood. De vazal verplichtte zich tot het vervullen van herendienst, en de afdracht van een deel van de oogst als hij boer was op het leen


geschiedschrijver

Naamwoord van handeling van geschiedschrijven met het achtervoegsel -er

samenstelling van geschied ww en schrijver

historian

(geschiedenis) wetenschapper die de geschiedenis bestudeert, beschrijver van vroeger tijden

'Wist je dat er in 1635 een heel volksoproer ontstond in Amsterdam, toen drie weken lang achter elkaar tegen zonsondergang een grote vogel op het torenkruis van de Oude Kerk neerstreek? Volgens geschiedschrijvers was hij groter dan een gans en grauw van kleur, en aasde hij op dode lichamen. Tegenwoordig zou je natuurlijk denken aan een gier. Die kwam als dwaalgast soms wel eens voor in deze streken, maar wisten zij veel?

Herodotus maakt in de vijfde eeuw voor Christus al een duidelijk onderscheid tussen cassia en kaneel. De eerste werd volgens de Griekse geschiedschrijver door de Arabieren met gevaar voor eigen leven van de bomen gesneden in een gebied dat vol zat met woeste vleermuisachtige wezens die hen de ogen uitkrabden. De ‘kaneelstokken’ zouden door grote vogels van ver naar Arabië worden gebracht om daar hun nesten ermee te maken. De sluwe Arabieren verleidden de vogels met enorme stukken rund. De nesten zouden vervolgens bezwijken onder het gewicht en dan konden de kaneelstokken worden opgeraapt.


gifbeker

de gifbeker ledigen

iets vervelends tot het einde toe moeten verdragen

lethal goblet

(juridisch) beker met vergif die moet worden leeggedronken als vorm van doodstraf

gifbekers (plural)
gifbekertje (diminutive singular)
gifbekertjes (diminutive plural)

Vroeger kwamen zij er slechter of : als profeten wachtte hun steeniging, als godsdiensthervormers kruis en mutsaard, als denkers gevangenis en gifbeker, tenzij zij tijdig terugriepen en zwoeren, dat zij ongelijk en de praktische lieden alleen de waarheid hadden.


pindachinees

samenstelling van pinda zn en chinees zn

pindachinezen (plural)
pindachineesje (diminutive singular)
pindachineesjes (diminutive plural)

iemand uit China die in de jaren 30 van de 20e eeuw pindakoekjes op straat verkocht

En reeds was het fototoestel in het foudraal aan het verdwijnen, toen de pindachinees op de vlakte verscheen.

Op den Rijksweg werd een z.g. pinda-Chinees door een wielrijder omver gereden waarbij hij dusdanige verwondingen opliep, dat hij naar het ziekenhuis in Rotterdam moest worden vervoerd.

Je hebt beslist de hele dag in de zon liggen braden, beweerde Willy, want anders kon je er nooit zo „gebakken" uitzien.... je lijkt wel een pindachinees. Jan, de loopjongen, die juist met een stofdoek bezig was, lachte en begon te zingen: „Pinda, pinda, lekka, lekka.... als je maar twee centjes biedt!"


homerisch

eponiem, afgeleid met met het achtervoegsel -isch van Homerus, de Griekse dichter Homeros uit de 8e eeuw v.Chr.

Homeric

(letterkunde) (geschiedenis) zoals voorkomt in de werken van Homerus (de Ilias en de Odyssee)

homerischer (uninflected comparative)
homerische (inflected positive)
homerischere (inflected comparative)
homerischers (partitive comparative)


holenmens

samenstelling van hol en mens met het invoegsel -en-

troglodyte

iemand die in een hol woont en gekleed is in beestenvellen, met name de holbewoners uit de ijstijd

Het land wordt heel anders. We zijn nog niet klaar met het communisme. Maak u geen illusies. De wereld ook niet. De mens zal altijd van een Zonnestaat dromen. Als holenmens in beestenvellen verlangde hij al naar rechtvaardigheid. Denk aan de Sovjet-liederen en de Sovjetfilms. Wat een droom! Wat een geloof! Een Mercedes is geen droom...

Ja. Een van onze filmproducenten is al begonnen aan een fascinerende documentaire over de autochtone holenmens.' `Het zijn geen holenmensen.' `Ze zien eruit als holenmensen.' ` Wonen ze in holen dan?' `Eh...' `Ze wonen in hutten.' ` Misschien worden hun holen net gerenoveerd,' riep een grapjas uit het publiek.


hugenoot

van Frans huguenot, een verbastering van Duits Eidgenosse, in de betekenis van ‘Franse protestant’ aangetroffen vanaf 1565

Huguenot

calvinist uit het Frankrijk van de 16de en 17de eeuw die na 1685 vogelvrij verklaard werden in Frankrijk

Het centrum van Groede ligt er in een vierkant om de kerk inderdaad nog altijd authentiek bij. De gotische kerk heeft een merkwaardige, achthoekige toren die uit de veertiende eeuw stamt. Het mooie kerkgebouw is in de zeventiende eeuw door een scheidingsmuur gesplitst in een protestantse Nederlandse kerk en een eveneens protestantse Franse kerk, die de vele hugenoten van Groede tot bedehuis diende. Aan het begin van de negentiende eeuw is die muur neergehaald. De kerk is buiten de dienst niet te bezoeken.

Na een aantal uitstapjes naar Napels en de Vesuvius, Florence en Milaan, trok Arnout over de Alpen naar Genève, waar hij ruim een halfjaar verbleef. Deze calvinistische stad was de ideale locatie voor de jonge reiziger om zijn Frans te verbeteren, paardrijlessen te nemen en kennis te maken met de plaatselijke elite van bankiersfamilies. De laatste etappe van Arnouts reis liep via Grenoble, Marseille, Montpellier, de Hugenotendorpjes in de Loirevallei en de hoofdstad Parijs.


rijkswachter

afgeleid van rijkswacht met het achtervoegsel -er

rijkswachters (plural)
rijkswachtertje (diminutive singular)
rijkswachtertjes (diminutive plural)

Belgische politiebeambte, agent van het landelijke politiekorps zoals België dat tot 2001 kende

Het bleek echter dat een voorbijganger een door de betogers in het nauw gedreven rijkswachter had helpen ontzetten.


intendant

hoge ambtenaar die een bepaald gebied of beleidsterrein bestuurt

Enkele weken later voerde de wet van 17 februari 1800 de functie van prefect in, die voortaan als hoogste gezagdrager elk departement zou leiden. Hiervoor spiegelde men zich op de intendant die onder het Ancien Regime de koninklijke macht vertegenwoordigde in de Franse provincies.

Andries van den Abeele
 De vier prefecten van het departement van de Leie in: Biekorf., jrg. 104 nr. 2 (2004), Westvlaams Archief, Brugge, p. 99

En toen dat alles voorbij was, wenste Duplessis-Mornay niet als raadsheer van de koning of intendant van financiën op te treden.

G.A.C. van der Lem
 Recensies : H. Daussy. „Les Huguenots et le roi: le combat politique de Philippe Duplessis-Mornay (1572-1600).” in: De zeventiende eeuw., jrg. 19 nr. 2 (2003), Uitgeverij Verloren, Hilversum, p. 248


discobar

porte-manteau van discotheek "verzameling muziekopnamen" en bar

[1] na verloop van tijd ook op te vatten als samenstelling van disco zn en bar zn

deel van een platenwinkel of warenhuis waar men zittend op een barkruk via een koptelefoon mogelijk aan te schaffen muziek kan beluisteren


postkaart

[1] leenvertaling van Frans carte postale

postkaarten (plural)
postkaartje (diminutive singular)
postkaartjes (diminutive plural)

overzicht van de brieven die via een posthuis zijn verstuurd of ontvangen

Door den heiligen doop werd hij op de postkaart naêr het 'Hemelsch Kanaän' aangeteekend.

Tegen den avond kwam de Prediker toevallig in de buurt van het Post Comptoir, en leest op de Postkaart, die even te voren was opgehangen, dat 'er voor den overledenen 30 Ryksdalers met de post aangekomen waren; (…)


voorstad

samenstelling van voor vz en stad zn
[2] van Middelnederlands vorestat

voorsteden (plural)
voorstadje (diminutive singular)
voorstadjes (diminutive plural)

buiten de stadsmuren gelegen bebouwing van een stad


schepenbank

middeleeuws bestuursorgaan dat van een koning of feodale heer bepaalde taken en bevoegdheden had gekregen, met name lagere rechtspraak, handhaven van de orde en het bezegelen en bewaren van privaatrechtelijke documenten. Het kan gezien worden als voorloper van de huidige schepencolleges in België en het college van burgemeester en wethouders in Nederland.


schepenbrief

oorkonde uitgevaardigd door de schepenen


schependom

afgeleid van schepen met het achtervoegsel -dom


schepenhuis

de locatie waarin de schepenbank haar vergaderingen hield


schepenkamer

gerechtszaal waarin de schepenen zitting hielden


schepenkennis

schuldbekentenis voor schepenen opgemaakt


leao

(letterwoord) lager economisch en administratief onderwijs

Nederlandse vorm van lager beroepsonderwijs voor handel en zakelijke dienstverlening, die bestond vanaf Mammoetwet (1968) tot de invoering van het voorbereidend beroepsonderwijs (1992)


leao

school voor lager beroepsonderwijs in handel en zakelijke dienstverlening


leenheer

iemand die een gebied in leen geeft aan een leenman waarvoor hij persoonlijke trouw en militaire bijstand als tegenprestatie verlangt

De Tsjetsjeense leider en de Russische president hebben een exclusieve relatie, die feodale trekken vertoont. Toen Ramzans vader, de voormalige Tsjetsjeense president Achmat Kadyrov in 2004 bij een aanslag om het leven kwam, reisde Ramzan ijlings af naar Moskou, om de relatie met de Russische leenheer te bestendigen.


leenman

iemand die een gebied van een hogere edele (de leenheer) in leen heeft gekregen in ruil voor militaire bijstand en persoonlijke trouw

Erve Alferink, thans gelegen aan de Bathemerweg 4, werd ruim 650 jaar geleden voor het eerst genoemd in een officiële akte van belening, waarbij proost Ricolt van Hesewijc van de Sint Pieter in Utrecht Erve Alphaerdinc overdroeg aan leenman Vrederik van Heker.

Hendriks zoon Richard Leeuwenhart was de eerste van de grote Plantagenet-koningen. Hij verstevigde zijn positie ten opzichte van de Engelse edelen, terwijl hij in Frankrijk grote delen van het het land aan het gezag van de koning Filips II wist te onttrekken. Formeel was Richard als hertog van Anjou en Aquitanië leenman van Filips, maar van onderwerping wilde hij niets weten. Integendeel.


legionair

afleiding van legioen met het achtervoegsel -air

Roger Moore, die de Tweede Wereldoorlog net misliep, tekende graag als jongeman, werd in 1946 ingeschreven op een animatieopleiding en schnabbelde als lid van de vakbond voor filmtechnici bij als klusjesman op filmsets. Toen hij figureerde als legionair bij Ceasar en Cleopatra viel hij de homoseksuele co-regisseur Brian Desmond Hurst („Later bekend als de keizerin van Ierland”, monkelde Moore) dermate op dat hij hem doorstuurde naar de Royal Academy of Dramatic Arts. Tot verrukking van zijn vader, een politieman en amateuracteur.


drinkuit

een zilveren of glazen beker die geen voet bezat.


tondel

In de betekenis van ‘licht ontvlambare stof’ voor het eerst aangetroffen in 1691

licht ontvlambare stof, gebruikt om vuur te maken


tempelier

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘ridder van geestelijke orde’ voor het eerst aangetroffen in 1269

afgeleid van tempel met het achtervoegsel -ier

tempelieren (plural)
tempeliers (plural)

ridder van een voormalige geestelijke orde, in 1118 te Jeruzalem gesticht door Hugo de Payens en opgeheven in 1312 die ten tijde van de kruistochten als klein onderdeel van de kruisvaarderslegers een Heilige Oorlog tegen de moslims voerde in het Heilige Land


menhir

via Frans van Bretons maen-hir "grote steen", in de betekenis van ‘voorhistorische zuil’ voor het eerst aangetroffen in 1909

grote prehistorische stenen zuil uit Bretagne

Vlakbij in Wéris kun je mooie wandelingen maken langs millennia oude menhirs en dolmens. Wie er het bos in trekt, passeert langs het ‘bed van de duivel’ en de ‘steen van de gebochelde pastoor’ boven op de heuvel. In het Megalietenmuseum vind je alle wandelkaarten.

Het is verboden buiten de paden te treden bij Stonehenge. Reizigers die een Magical Tour hebben geboekt, mogen dat lekker wel. Ze mogen zelfs - 's ochtends vroeg of 's avonds laat - tussen die raadselachtige stenen door lopen. Hoe hebben ze dat duizenden jaren geleden toch voor elkaar gekregen? Dit is een van de hoogtepunten van de Engelse Sterrenweg, een spirituele reis door het land van de druïden. Engeland ligt - zo meldt deze organisator - langs een van de energiebanen in Europa die in de prehistorie als oude pelgrimsroute fungeerden. Deze reis gaat van Stonehenge via Glastonbury tot de Adelaarspiek en is een magische aaneenschakeling van mystieke plaatsen, steencirkels en menhirs.


monnikenwerk

In de betekenis van ‘moeitevolle arbeid die niets oplevert’ voor het eerst aangetroffen in 1539

samenstelling van monnik zn en werk zn met het invoegsel -en-

monnikenwerkje (diminutive singular)
monnikenwerkjes (diminutive plural)

het werk dat monniken in kloosters verrichtten


Spaanse Burgeroorlog

verbinding van  Spaanse en burgeroorlog, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L onder (2)

een groot conflict dat uitgevochten werd in Spanje van 17 juli 1936 tot 1 april 1939 die begon met een opstand tegen de linkse republikeinse regering van de Tweede Spaanse Republiek, op dat moment onder leiding van president Manuel Azaña


olympiade

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘vierjaarlijkse internationale sportwedstrijd, tijdvak van vier jaar’ voor het eerst aangetroffen in 1824

een periode in de Griekse oudheid van vier jaar, waarin men zich vroeger voorbereidde op de Olympische Spelen


moulage

vergoeding voor het gebruik van een molen

Ommeschrijvinge van de moulage voor den jaere 1724 gedaen door d'heeren Phle Frans' Desales, voorschepen, ende Pr. Claeis, greffier, der stede ven Wervick, van alle de persoonen groote ende cleene, bevonden binnen de selve stede, gedaen den 22e en 23e meij 1724.


bekroning

afgeleid van bekronen met het achtervoegsel -ing

bekroningen (plural)
bekroninkje (diminutive singular)
bekroninkjes (diminutive plural)

verhoging van geschikte punten op de borstwering van een loopgraaf om als bescherming voor de eigen schutters


grietenij

van Fries gretene "rechtspraak, rechtsgebied"

In 1851 zijn de toenmalige grietenijen gemeenten geworden.

bovenlokale bestuurseenheid in Friesland


padisjah

via Turks padişah van Perzisch پادشاه (padsjah) "keizer"


hetaere

via Latijn hetaera van Oudgrieks ἑταίρα (hetaíra) vrouwelijke vorm van ἑταίρος (hetaíros) "kameraad"

in het oude Athene een vrouw die heren van stand zowel geestelijk als lichamelijk bevredigend gezelschap bood

Het antieke symposion was een mannenaangelegenheid, waar nette dames nog niet dood aangetroffen wilden worden. Alleen de aanwezigheid van hetaeren (prostituees) die voor seksueel en muzikaal genot zorgden, was toegestaan.

Gij, Aspasia! verhieft u, van eene Milesische Hetaere, tot den rang van Gemalin van een Pericles, en verdiende door uwen invloed op hem, in een zin, dien ik zelve had kunnen benijden, den naam van de Juno deezes Attischen Jupiters.


Hoekse en Kabeljauwse Twisten

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/nl-Hoekse en Kabeljauwse Twisten.ogg

een strijd tussen verschillende facties binnen de elite van het graafschap Holland in de tweede helft van de 14e eeuw en de 15e eeuw


Februaristaking

staking op 25 en 26 februari 1941 die begon in Amsterdam en die zich later uitbreidde tot enige andere plaatsen in Noord-Holland en Utrecht. Het was de eerste grootschalige verzetsactie tegen de Duitse bezetter in Nederland


spertijd

Leenvertaling van Duits Sperrzeit.
samenstelling van sper en tijd zn .

avondklok, (Tweede Wereldoorlog) een tijd dat iets verboden is, de uren waarin de bevolking ('s nachts) niet op straat mag zijn

Op 1 november werd de spertijd ingevoerd. Tussen middernacht en vier uur 's ochtends mocht niemand buiten zijn. Uit woningen mocht geen licht stralen en etalages moesten donker blijven.

Mijn Zeep stond in de koelkast, zei hij en hij beloofde de volgende ochtend kort na spertijd terug te zijn.

Mijn vader kocht via via een big. Na spertijd gingen we dat beest halen in het donkere bos. Omdat de verkoper allerlei omwegen maakte, stonden we lang te wachten. Het dier ging in de zak op de rug van pa mee naar huis."


bedelstaf

Tot de bedelstaf (of bedelzak) (ge)raken

de staf (stok) waarmede een bedelaar liep, als kenmerkend voorwerp van zijn conditie en symbool van diepe armoede


maliënkolder

In de betekenis van ‘hemd van ijzeren ringetjes’ voor het eerst aangetroffen in 1599

maliënkolders (plural)
maliënkoldertje (diminutive singular)
maliënkoldertjes (diminutive plural)

Op zijn hoofd had de gedaante een grote helm die bedekt was met ijzeren punten. Hij droeg een geheel uit glinsterende schubben gemaakt maliënkolder en had zwarte handschoenen aan.

De twee engelen stonden doodstil naast de dennenboom. Ze hadden niets krijgshaftigs meer, zoals de laatste keer toen ze allebei in zwarte maliënkolders en rode mantels waren gekleed en er een zwaard langs hun zijde hing. Nu droegen ze een witte kaftan die tot op de grond reikte en met een touw om hun middel was gebonden.

De afwachtende houding van het Sportpaleis - alsof u wilde testen of de wolvenbende de hype wel verdiende - moet dan ook gewrongen hebben voor Colombie. Die is sowieso al niet praatziek, waardoor de eerste helft van het concert meer leek op een hermetische modeshow met het codewoord ‘glitter’: in de blinddoek voor Colombies ogen, in zijn glinsterende badjas, en in de maliënkolder die hij droeg voor ‘Moonlight’ - alsof The Phantom of the Opera de nacht had doorgebracht in de stripclub.


startkuiltje

samenstelling van start zn en kuiltje zn

kleine verdieping in de baan die een deelnemer aan een hardloopwedstrijd als eerste afzet voor de voet gebruikte, met dezelfde functie als het tegenwoordige startblok

De eerste stap voorwaarts van het achterste been uit het startkuiltje is te groot.


leet

in de middeleeuwen halfvrije boer die levenslang verplicht was op een bepaalde plaats bepaalde werkzaamheden voor een landheer te verrichten


motorjas

motorjassen (plural)
motorjasje (diminutive singular)
motorjasjes (diminutive plural)

lange jas die de berijder van een motorvoertuig warm kon houden

Hij stak van het hoofd tot de voeten in een lange motorjas, droeg eene klak, die niet alleen zijne ooren, maar ook gedeeltelijk zijn gezicht bedekte, en had voor zijne oogen een paar ronde, geweldig groote schutglazen.


banne

rechtsgebied van een instantie die bindende uitspraken kon doen


klankpot

vazen van aardewerk die op hun kant werden verwerkt in de muren van middeleeuwse kerken om de weergave van de menselijke stem te verbeteren

De klankpot is geen middeleeuwse uitvinding. Al in de klassieke oudheid komen ze voor, zo blijkt uit traktaten van Aristoteles en Vitruvius.


kijkgeld

geld dat men als belasting moest betalen als men een televisietoestel bezat (in Nederland afgeschaft per 1-1-2000)

Via iPlayer kunnen Britten alle programma's van de BBC terugkijken, zonder reclame en zonder ervoor te hoeven betalen. In het land moeten alle huishoudens namelijk nog altijd kijkgeld betalen, waarvan de programma's van de staatsomroep worden betaald.

Ik heb de eerste twee weken van de maand nooit een probleem. Dan krijgen de kinderen nieuwe schoenen, een jas of wat ze nodig hebben en wil ik mezelf nog wel eens verwennen met een mooie lipstick, een geurtje of een stel laarzen. Of ga ik uit eten met mijn vriendinnen. Dan komen de instanties mijn rekening plunderen voor water, gas, huur en kijkgeld en blijft er de laatste twee weken weinig over.


bagno

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘deportatieoord’ voor het eerst aangetroffen in 1824

In 1531 was er, voor zover bekend, slechts één bagno in Algiers: dat van Barbarossa. Maar hun aantal groeide gestaag. Daar houden zij de "christengevangenen achter slot en grendel", schreef Miguel de Cervantes, die van 1575 tot 1580 in Algiers gevangen zat.


stadsbode

samenstelling van stad zn en bode zn met het invoegsel -s-


Cook

James Cook (27 oktober 1728 - 14 februari 1779) was een Britse zeevaarder en cartograaf, die bekend werd vanwege zijn drie ontdekkingstochten naar de Grote Oceaan


Croesus

via Latijn Croesus van Oudgrieks Κροῖσος (Kroísos)

koning van Lydia vanaf 560 v. Chr. tot 546 v. Chr. die legendarisch rijk was

Zo gaat dat met orakels sinds de Pythia van Delphi aan koning Croesus voorspelde dat hij „een groot rijk te gronde [zou] richten” als hij de Perzen zou aanvallen. Het werd zijn eigen rijk.

Weblink bron
Frederiek Weeda
 “Octopus als een eigentijds orakel” (9 juli 2010) op nrc.nl


BLEU

(initiaalwoord) Belgisch-Luxemburgse Economische Unie

BLEU

samenwerkingsverband tussen België en Luxemburg


anschluss

benaming voor de Duitse annexatie van Oostenrijk in een "Groot-Duitsland" op 13 maart 1938 die kon rekenen op vrij algemene steun van de Oostenrijkse bevolking en werd voorbereid door de Oostenrijkse nazipartij


astrolabium

afgeleid van het Griekse lambanein (nemen) met het voorvoegsel astro-

instrument voor graadmeting o.a. gebruikt in de navigatie


baronie

baronieën (plural)
baronietje (diminutive singular)
baronietjes (diminutive plural)

vrije heerlijkheid (adellijk grondbezit) van een baron, landvorm die ontstond in de Benelux in de 15e- en 16e eeuw voornamelijk in de regio Noord-Brabant tot aan België


prebende

rente uit kerkelijke goederen als vergoeding voor een geestelijke bediening


BIN

vroegere naam voor Belgisch Instituut voor Normalisatie, tegenwoordig NBN


blokhuis

In de betekenis van ‘klein verdedigingswerk’ voor het eerst aangetroffen in 1562

blokhuizen (plural)
blokhuisje (diminutive singular)
blokhuisjes (diminutive plural)


cohort

Vermoedelijk direct van Latijn cohors, in de betekenis van ‘onderafdeling van Romeins legioen’ aangetroffen vanaf 1767

oude Romeinse legereenheid van 6 centuries, bij elkaar 480 man

„Vroeger waren we al blij als we ergens een fragment van een inscriptie met een of twee letters vonden”, vertelt Norde. „Hier zijn we bij wijze van spreken al teleurgesteld als we maar een halve tekst hebben, want we hebben zeker acht vrijwel complete teksten gevonden.” Daaruit valt af te leiden dat onder meer de Cohors II civium Romanorum, het Tweede Cohort van Romeinse Burgers, bij Herwen is geweest. Hetzelfde cohort was ook betrokken bij de bouw van het grote legerkamp, dat vorig jaar bij Valkenburg in Zuid-Holland is ontdekt en opgegraven.

Weblink bron
Theo Toebosch
 “Een van de compleetst bewaard gebleven Romeinse tempels in Noordwest-Europa gevonden bij het Gelderse Herwen” (20 juni 2022) op nrc.nl


conscriptie

afgeleid van scriptie met het voorvoegsel con-

inschrijving voor de militaire dienst, in Nederland voor het eerst ingesteld in de tijd van Napoleon


convers

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘lekenbroeder’ voor het eerst aangetroffen in 1276

een kloosterling die wel de gelofte van de orde waartoe hij behoort, heeft afgelegd doch zonder klerikale wijdingen en met minder verplichtingen ten aanzien van het koorofficie


chirurgijn

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘heelmeester’ voor het eerst aangetroffen in 1265

chirurgijns (plural)
chirurgijnen (plural)

een medisch behandelaar in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd die tevens barbier was


Diets

geen meervoud van Middelnederlands dietsc, een afleiding van diet zn "volk", dus: "taal van het volk"; cognaat met Duits Deutsch en Engels Dutch

betrekking hebbend op alle, historisch Nederlandstalige gebieden, omvattende Nederland, Vlaanderen, Luxemburg en Frans-Vlaanderen (het zgn. Dietsland).


dubloen

Leenwoord uit het Spaans, in de betekenis van ‘dubbele dukaat’ voor het eerst aangetroffen in 1596


vendel

In de betekenis van ‘vlag’ voor het eerst aangetroffen in 1556

vendelen (plural)
vendels (plural)
vendeltje (diminutive singular)
vendeltjes (diminutive plural)

een onder een vaandel staande compagnie voetvolk


tunica

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘gewaad’ voor het eerst aangetroffen in 1734


tsarevitsj

Leenwoord uit het Russisch, in de betekenis van ‘zoon van de tsaar’ voor het eerst aangetroffen in 1671

tsarevitsjen (plural)
tsarevitsje (diminutive singular)
tsarevitsjes (diminutive plural)

zoon van de tsaar, oudste zoon en troonopvolger van de Russische tsaar


oligarch

Ontleend aan Oudgrieks ὀλιγάρχης met het voorvoegsel ὀλίγος (olígos) “weinig” en het zelfstandig naamwoord άρχης (árkhēs) “leider, heerser”, als terugvorming van ὀλιγαρχία (oligarkhía) “oligarchie”.

[2.1.] Ontleend aan Russisch олигарх, als pejoratieve bijnaam voor een invloedrijke en schatrijke zakenman onder het bewind van Boris Jeltsin.

oligarchen (plural)
oligarchje (diminutive singular)
oligarchjes (diminutive plural)


mimi

rondtrekkende artiesten die hun publiek vermaakten met pantomime, imitaties, jongleren, goochelen en komische of spannende voordrachten

⧖ Een paar verzen der Alexandreïs waarin over mimi gesproken wordt, geeft hij aldus weer:
Die menestrele quamer mede
Vor dien coninc in die stede
Ende loofdene met haren sanghe.
Daer was menich trompe langhe,
Vedelen, haerpen ende sijmphonien,
Cystolen die wel leren vrien,
Salterien, orghelen ende sciven.
 Wanneer hij dan echter op den laatsten regel laat volgen:
Men speelder met sweerden ende met kniven
 dan zien wij hoe rekbaar het begrip speelman was en dat het in de middeleeuwen ook allerlei kunstenmakers omvatte.

Kalff, G.
 “Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde. Deel 1” (1906), J.B. Wolters, Groningen, p. 275


exploitatiekolonie

samenstelling van exploitatie zn en kolonie zn

exploitatiekolonies (plural)
exploitatiekoloniën (plural)

gebied dat vanuit een ander land wordt bestuurd om mensen in dat andere land rijker te maken

Bevolkingskoloniën vestigde men merendeels daar waar de inheemse bevolking gering in aantal was en het klimaat enige overeenkomst vertoonde met het Europese klimaat. Als de inheemse bevolking talrijk was, moest men zich beperken tot het stichten van een exploitatiekolonie.


koeskoes

Het oorspronkelijke Noord-Afrikaanse gerecht wordt tegenwoordig "couscous" geschreven: hetzelfde woord, maar dan via het Frans ontleend.

oorspronkelijk matrozenkost van gortepap met kruiden en azijn, ook gebruikt als aanduiding voor andere gerechten uit vermengde goedkope ingrediënten

⧖ Tegen tien ure verschijnt men en négligé - wel te verstaan, wanneer men en famille is, anders gekleed - aan de algemeene ontbijttafel, waar een half Europeesch en half inlandsch ontbijt voor de huisgenooten en gasten in gereedheid staat: nassi, kerri, sambal, een koeskoes van uijen [sic!], verrotte garnalen en fijn gewreven Spaansche peper - gebraden visch, wat ham of eene ‘ajam panggang’ - eene kip op den rooster gebraden met citroensap en Spaansche peper - koude varkenscarbonaadjes, beafsteak en eijeren, bij wijze van kalfsoogen of eijerstruif [sic!].

F.P.H. Prick van Wely
 “Neerlands taal in 't verre Oosten.” (1906), G.C.T. van Dorp & Co., Semarang-Soerabaia, p. 131


sultana

sultana

, 2. en 3. (gedroogde vrycht van) een variëteit van de druif Vitis vinifera

type Turkse galei uit de 18e eeuw met 60 tot 70 kanonnen


samizdat

samizdatten (plural)
(samizdats) * (plural)

De officiële Woordenlijst Nederlandse taal vermeldt als meervoud "samizdatten", maar in verzorgde publicaties is alleen "samizdats" terug te vinden.

vermenigvuldiging en verspreiding van teksten die de autoriteiten niet aanstaan

In deze omstandigheden vertrok Karel in de zomer van 1967 naar Moskou waar hij zich voor de duur van een jaar vestigde als correspondent van Het Parool. (…) Ook rapporteerde hij over het nieuwe fenomeen van de samizdat, de zelfstandige uitgave door auteurs van dissidente geschriften die werden vermenigvuldigd met behulp van schrijfmachines en fototoestellen.


falanx

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘slagorde’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

falanxen (plural)
falanxje (diminutive singular)
falanxjes (diminutive plural)

rechthoekige gesloten formatie van zware infanterie, veel gebruikt door de Grieken in de klassieke oudheid


waterburcht

Wasserburg

Het Frans château d'eau betekent "watertoren".

kasteel op een eiland of tussen grachten, waardoor het nog beter verdedigbaar is

Evenals Loevestein is ook het onlangs gerestaureerde kasteel Ammersoyen, ten zuiden van Zaltbommel, een bezoek waard. In het grondplan herkent men het echte middeleeuwse type van een waterburcht: een vierkant complex met op de hoeken zware, ronde torens.


lansier

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘met een lans gewapende ruiter’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1580

afgeleid van lans met het achtervoegsel -ier

een cavalerist van een lichte eenheid, geharnast en gewapend met een lans


sinjo

via Indonesisch sinyo "jongeheer" van Portugees senhor "meneer"

sinjo's (plural)
sinjootje (diminutive singular)
sinjootjes (diminutive plural)

Door de toen gangbare rassenwaan heeft betekenis 2. zowel de connotatie "zich verheven voelend boven mensen van geheel van Indonesische afkomst" als "positieve karaktertrekken van Europeanen missend".

jongeheer, vooral gebruikt voor jongens en jongemannen van (deels) Europese afkomst

Aan één kant, aan de donkere kant, was een stenen trap, groen van algen en mos, maar het water was zwart en helder, je zag er de wolken in voorbijdrijven; er groeiden lotussen in en soms zag je iets bewegen, een vis. - Hoe komen die daar, mandoer? Door de lucht, gebracht door de vogels, sinjo.

Ben je Holland vergeten? In Maart, het raam open, in een vliegende tocht, met je twee kinderen, jij in sarong en kabaai en Huig in een hemdje. Wil je jezelve en de kinderen vermoorden? Baboe, trek sinjo een baadje aan!

iemand van gemengd Europees-Indonesische afkomst

Ook vreesde zij dat haar echtgenoot daar zou terugvallen in zijn identiteit van Indische sinjo en dat hij van haar zou vervreemden. Zelf achtte Du Perron dit gevaar niet aanwezig, want vroeger was hij al zo weinig ‘njo’ geweest.

Anwar noemde Sutan Sjahrir het type van de sinjo. Een sinjo was in Nederlands-Indië een Indo die zijn Indische wortels ontkende en in gedrag, kleding en omgangsvormen Hollander wilde zijn dan de Hollander.


maniërisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘gekunsteldheid’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1888

afgeleid van manier met het achtervoegsel -isme

stijlperiode in de Europese kunstgeschiedenis in vooral de tweede helft van de 16e eeuw, met als belangrijke voorbeelden Michelangelo en Rafaël in de schilderkunst en Petrarca en Dante in de dichtkunst

Het maniërisme kwam tot stand in de latere jaren van de Italiaanse Hoogrenaissance rond 1520, tot ongeveer 1580 in Italië. Later werd het vervangen door de barok.

Weblink bron “Sixtijnse Kapel”, RouteYou


marketentster

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘vrouw die voedingsmiddelen aan militairen verkoopt’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1846

marketentsters (plural)
marketentstertje (diminutive singular)
marketentstertjes (diminutive plural)

vrouw die met een leger meetrok en aan militairen voedingsmiddelen verkocht


pakketboot

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘veerboot’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1650

pakketboten (plural)
pakketbootje (diminutive singular)
pakketbootjes (diminutive plural)

een passagiersschip dat een regelmatige lijndienst onderhoudt tussen plaatsen van verschillende continenten tot vervoer van personen, post en goederen


raadpensionaris

samenstelling van raad en pensionaris zn

titel van de eerste ambtenaar en rechtskundig adviseur van de staten van zowel het gewest Holland als het gewest Zeeland

Hij had de gewoonte de raadpensionaris en ook anderen te bombarderen met brieven, memories en aanbevelingen, meest over militaire en financiële zaken en over bepaalde aspecten van de buitenlandse politiek.


bruidegomspijp

samenstelling van bruidegom zn en pijp zn met het invoegsel -s-

feestelijk versierd rookgerei van aardewerk, waarmee traditioneel door de bruidegom werd gerookt en dat daarna werd bewaard voor huwelijksjubilea

Het meisje versierde tijdens de ondertrouw een Goudse pijp voor haar aanstaande man met slingers, linten en bloemen. In sommige streken was het gebruik dat het aanstaande echtpaar op de eerste zondag van de ondertrouw ging eten bij de ouders van de bruidegom en op de tweede zondag bij de ouders van de bruid. Tijdens dit laatste etentje kreeg de man de bruidegomspijp aangeboden door de ongetrouwde zussen van de bruid.


pikzalf

samenstelling van pik zn "teer" en zalf zn "huidsmeersel"

De pik, waaruit alle vluchtige benzolderivaten enz. verwijderd zijn, bestaat in hoofdzaak uit harsachtige stoffen en harszuren (…) en kan als zwakke huidprikkel dienst doen. Vandaar, dat zij even als de pikzalf: Unguentum basilicum of picis [60 deelen olijfolie, 10 deelen gele was, 15 deelen hars (colophoniurn) en 15 deelen pik], die uitwendig bij rheumatische pijnen en huidziekten wordt aanbevolen, nog bij ons officineel is.


leengoed

in een feodaal stelsel een gebied dat door een heerser te leen wordt gegeven aan een vazal

Het verhaal van het boek Duin begint op het moment dat keizer Shaddam de planeet als leengoed in handen heeft gegeven van hertog Leto Atreides. Algauw volgt er een coup d'état door de boosaardige Baron Harkonnen. De vrouw en de zoon van de hertog kunnen de woestijn invluchten, waar ze opgenomen worden in een stam van inboorlingen, de Vrijmans. Die zijn ervan overtuigd dat de zoon van de hertog, Paul, de Heiland is waar ze al zo lang op wachten.

'De vroegste vermelding dateert uit 1267 en is opgenomen in een charter, toen ten Berghe nog een voormalig leengoed was van de graaf van Vlaanderen', licht Brigitte Beernaert van de Brugse dienst voor monumentenzorg en stadsvernieuwing toe.


neutralen

alleen meervoud, afgeleid van neutraal bn met het achtervoegsel -en

mensen of organisaties die niet bij een van de grote stromingen (rooms-katholiek, protestant, socialistisch) hoorden

Het verschijnsel waar ik mijn kritiek tegen richt komt onder neutralen en partijdigen, naar het mij schijnt, gelijkelijk verdeeld voor.

De liberalen en neutralen zagen hun nationale, boven de partijen staande omroep gereduceerd tot een van de vier gelijkwaardige segmenten en moesten politiek in de ether voorlopig voor lief nemen.

landen die tijdens de Eerste Wereldoorlog buiten de strijd bleven en zich niet aansloten bij de centralen of bij de geallieerden

Picard had al opgemerkt: ‘De neutralen zijn gevaarlijk, wij moeten de neutralen wantrouwen. Via de neutralen zullen de Duitsers als door een geheime deur niet alleen de wetenschappelijke orde binnen proberen te dringen maar ook het nationaal overleg.’


moffenhoer

samenstelling van mof zn "Duitser" en hoer zn "prostituee, slet" met het invoegsel -en-

moffenhoeren (plural)
moffenhoertje (diminutive singular)
moffenhoertjes (diminutive plural)

vrouw die tijdens de Duitse bezetting in de Eerste of Tweede Wereldoorlog seks zou hebben gehad met iemand uit de bezettingsmacht

En al zou een Hollands meisje met een Duitse Nazi gaan, is dat dan een reden om haar voor "moffenhoer" uit te maken of op zo'n fascistisch sadistische manier te keer te gaan? Knipt men het meisje of de vrouw van een N.S.B.-er het hoofd kaal en stelt men haar ten toon als ["]N.S.B.-hoer"?

De maanden na de wapenstilstand werden gekenmerkt door afrekeningen. De activisten, de Vlamingen die hadden gecollaboreerd met de Duitsers en zelfs de administratieve opsplitsing van Wallonië en Vlaanderen hadden gevraagd, kregen lik op stuk. Hetzelfde gold voor de oorlogsprofiteurs, die vieze vetzakken die zich hadden verrijkt tot hun buik bijna barstte, terwijl de bevolking de buikriem moest aanhalen. Maar de ergste wraak was voor ons bestemd, de moffenhoeren, zoals ze ons noemden, en uitte zich in een waanzinnige haat, vooral voor de vrouwen die hun echtgenoot-soldaat hadden bedrogen.


champetter

Misschien is de naam champetter wel onstaan omdat hij toezicht hield onder andere om te controleren of er geen distels groeiden.


fellaga

via Frans fellaga van Algerijns en Tunesisch Arabisch فلاقة (fəllāga) meervoud van فلاق (fəllāg), "bandiet, rebel"

verzetsstrijder tegen het Franse bestuur over Noord-Afrika in de periode van 1920 tot 1962

's Avonds organiseren de mannen van het huis een klopjacht. Ze zijn met z'n tienen, jong en oud. Sommigen nemen wapens mee. Oom Jo trekt zijn uniform aan. "Dat er ratten in de kelder zitten, alla. Maar die ratten van Arabieren, nee, dat nooit!" zegt hij en moet hard lachen om zijn eigen grap. "Laten we de politie waarschuwen," smeekt grootmoeder. "Het is waarschijnlijk een fellaga! Hij is misschien niet alleen!"


goudpatser

vergelijk Duits Goldpatscher, op te vatten als een samenstellende afleiding van goud zn en patsen ww met het achtervoegsel -er

iemand die een eerder op leer aangebracht laagje zilver zo vernist dat het op goud lijkt; zo ontstaat goudleer dat tussen 1500 en 1800 werd gebruikt als luxe wandbekleding

Volgens de bronnen werd het leer bewerkt, tot bepaalde afmetingen gesneden en voorzien van een lijmlaag. Hierover werd een dun laagje bladzilver aangebracht dat glanzend werd gewreven, het 'verzilveren'. Op het zilver kwam een eiwitlaag om het zilver te beschermen en daaroverheen werd dan met de hand een vernislaag aangebracht door een zogenoemde "goudpatser". En het was die dunne vernislaag die het zilver deed "veranderen in goud".


basisvormingstoets

samenstelling van basisvorming zn en toets zn met het invoegsel -s-

verzameling opgaven in de 14 vakken van de basisvorming om na te gaan in hoeverre een leerling de kerndoelen van de eerste jaren van het voortgezet onderwijs bereikt had
Invoering van deze toets was onderdeel van het onderwijsbeleid aan het eind van de 20e eeuw, maar bleek in de praktijk op teveel bezwaren te stuiten.

Vanaf het schooljaar 2002/2003 kan de verplichte basisvormingstoets worden afgeschaft, zo adviseert de commissie. Na bijna tien jaar dienen de scholen zelf in de gaten hebben wat de bedoeling is van de basisvorming.


provoost

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘opzichter’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

functionaris, belast met de handhaving van orde en tucht


palla

rechthoekig bovenkleed, ruim om het lichaam gedrapeerd, zoals vrouwen dat in de oudheid droegen

Met de purperen palla over de schouders verschijnt zij bij ondergaande zon aan het dek en verbaast de ruwe schepelingen met hare vorstelijke schoonheid.


oorlamsmok

samenstelling van oorlam zn en mok zn met het invoegsel -s-

oorlamsmokken (plural)
oorlamsmokje (diminutive singular)
oorlamsmokjes (diminutive plural)

Het verkleinwoord "oorlamsmokje" was de meer gangbare vorm.

beker van tin of blik waarin zeelieden bij de marine in de 19e eeuw hun rantsoen jenever kregen

’t Was half twaalf, de tijd van "oorlam", toen de hofmeester van den kommandant met dat nieuwtje uit de kajuit kwam. "De rooie", die juist het oorlamsmokje naar zijn mond wou brengen, stond een ogenblik alsof hij zo "geporterteerd" moest worden.


Italiër

afgeleid van Italië met het achtervoegsel -er

bewoner van Italië in de klassieke oudheid

In 88 voor Christus leidde dit tot een bloedbad onder Romeinen en Italiërs, ook onder hen die hun heil in Griekse heiligdommen hadden gezocht.

Als Ascanius het jonge hert neerschiet, ontbrandt de oorlog. Hij is dan "niet out van jaeren", waarschijnlijk twaalf jaar. Want een Italiër bespot hem omdat hij tot nu toe aan den krijg geen deel neemt.


schelling

In de betekenis van ‘zesstuiverstuk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1220

afgeleid van schel met het achtervoegsel -ing

schellingen (plural)
schellinkje (diminutive singular)
schellinkjes (diminutive plural)

oude Nederlandse munt van zilver met een waarde van zes stuivers en in Vlaanderen van 12 groten of 1/20 van één livre


drambrander

De dr. Sophie Redmondstraat, genoemd naar de eerste vrouwelijke arts van Suriname, is ook de straat die in de oude jaren der slavernij een der vluchtroutes der weggelopen slaven was, terwijl de Drambandersgracht, genoemd naar de illegale drambranders van die tijd nog niet helemaal in haar glorie is gekomen.


poorter

In de betekenis van ‘burger’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1236

afgeleid van poort met het achtervoegsel -er

burger van een stad die zich het recht verworven had binnen de poorten van een plaats met stadsrechten te wonen


suikerschool

vermoedelijk een leenvertaling van Duits Zuckerschule, omdat de oudste vindplaatsen betrekking hebben op de opleiding in Brunswijk; samenstelling van suiker zn en school zn

In de tweede plaats zijn er de lagere technici in de fabrieken en op de velden. Zowel wat betreft opleidingsniveau als etnische achtergrond was dit een gemêleerde groep. Ze bestond uit Nederlandse technici die waren opgeleid aan een Nederlandse suikeropleiding, technici van verschillende komaf die een opleiding hadden gekregen aan de suikerschool in Soerabaja (Surabaya) en technici zonder opleiding die op basis van ervaring en vaardigheid een technische functie hadden.


boottrekker

boottrekkers (plural)
boottrekkertje (diminutive singular)
boottrekkertjes (diminutive plural)

persoon die een boot voorttrekt langs een rivier of kanaal

Een ander beeld van den arbeid "De Boottrekker", de slaaf die in alle weer, als een gedaagd lastdier de zware schuit voort trekt. Het lichaam voorovergebogen trekt hij, trekt en trekt tot aan de volgende wisselplaats waar hij den borstriem losmaakt en de jaaglijn overgeeft aan een andere sleeper, (…).


technicolor

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘procedé voor vervaardiging van kleurenfilms’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1942

vroeger gebruikt procedé voor de vervaardiging van kleurenfilms bekend om zijn zeer realistische beelden en zeer verzadigde kleuren


17 Nederlanden

benaming voor de Habsburgse Nederlanden in de 16e eeuw, grofweg het gebied van de huidige Benelux

Met de aspiraties die Karel V had voor zijn grote rijk was er altijd wel wat te veroveren of te verdedigen. Zo breidde hij de Nederlanden uit met nog vier gewesten. De 17 Nederlanden werden ze genoemd, die min of meer als een eenheid werden beschouwd.

Hoe weinig gevoel voor de Nederlandsche eenheid Oranje had, blijkt het duidelijkst uit de door zijn broer Lodewijk gevoerde onderhandelingen om vreemde hulp te krijgen: Engeland, Frankrijk en Duitschland moesten daartoe samenwerken, om de Spaansche macht te bestrijden, en er wordt om die hulp te krijgen niets minder voorgesteld dan een verdeeling der 17 Nederlanden: Frankrijk het zuiden, Duitschland het noorden en oosten, Holland en Zeeland voor koningin Elizabeth.


bojaar

Leenwoord uit het Russisch, in de betekenis van ‘adellijke grootgrondbezitter’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

adellijk grootgrondbezitter in de Slavische landen vanaf de 10e eeuw tot de revoluties


Comecon

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘vroegere organisatie voor wederzijdse hulp van de Oostbloklanden’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1984

vroegere organisatie van socialistische landen voor wederzijdse economische hulp


chippertelefoon

samenstelling van chipper zn en telefoon zn

chippertelefoons (plural)
chippertelefoontje (diminutive singular)
chippertelefoontjes (diminutive plural)

telefoon waarmee de houder van een pinpas met chipper zich kon legitimeren en toegang krijgen tot uitgebreidere telefoondiensten


fuselier

afgeleid van het Franse fusil met het achtervoegsel -ier

vroegere, met een geweer bewapende infanterist


havezate

afgeleid van havezaat met het achtervoegsel -e

Een havezate is een versterkte boerderij.

ridderlijk goed of kasteel, m.n. in de toenmalige gewesten Drenthe en Overijssel

In ruil voor deelname aan het provinciaal bestuur genoot de bezitter van een havezate belastingvoordelen.

Weblink bron “Wat is een landgoed?”, Landgoederen in Overijssel


scheldbrief

scheldbrieven (plural)
scheldbriefje (diminutive singular)
scheldbriefjes (diminutive plural)

geschrift waarmee een schuldeiser die een schuld niet betaald krijgt de schuldenaar als een soort straf belachelijk maakt

Ter vergoeding van diens kosten zegde Jan van Beieren, op belofte van zijn vorstelijke eer en trouw, een vergoeding van 5000 Rijnse guldens toe, die hij echter naliet te betalen. De krachtsverhouding Nassau-Beieren liet de gedupeerde graaf niet toe de schending van dit herenakkoord gewapenderhand te wreken. Doch zijn wraak was zoet in woord en beeld. Hij stelde een zogenaamde scheldbrief op, waarin hij zich persoonlijk richtte tot vrijwel heel de keizerlijke adel benevens Hollands steden, en Jan van Beierens woordbreuk publiekelijk aan de kaak stelde.


amandelbrood

samenstelling van amandel zn en brood zn
**[3] leenvertaling van Frans pain d'amandes

amandelbroden (plural)
amandelbroodje (diminutive singular)
amandelbroodjes (diminutive plural)

langwerpig stuk samengeperste pasta van bittere amandelen, gebruikt als een stuk handzeep

⧖ Zijn met amandelbrood gewasschen handen waren zooeven aan witkabretlederen handschoenen onttogen.


broodbezorger

samenstelling van brood zn en bezorger zn
**[2] "bezorger" in de oude betekenis: iemand die ergens voor zorgt

iemand die in een instelling waar mensen verbleven over de opslag en verdeling van brood ging

Trouwens de verpleegden hadden voor de Tweede Wereld Oorlog velerlei baantjes onder meer: broodbezorger, tuinman, waterbrenger, behanger, schoorsteenveger en zelf heb ik via, via het zwemmen geleerd bij de verpleegde-badmeester, naar ik meen “Koppelstok”.


boskamp

tijdelijke verblijfplaats voor een groep mensen in een woud

Japans interneringskamp voor Europese gevangenen dat in het oerwoud ligt

Ik heb Ba-Joessoe bij het vallen van de avond, toen hij zijn bulldozer weer teruggebracht had naar het primitieve boskamp, en hem schoongemaakt en afgeschraapt en onder dekzeil toegestopt had, om daarna zich uit te rekken in het stijgend nachtlied van de krekels, eens getracht te ondervragen.

Kuje was een boskamp, uiterst primitief van behuizing en slecht van voeding, rijst met zout, drie maal per dag en volop malaria.


wasstel

wasstellen (plural)
wasstelletje (diminutive singular)
wasstelletjes (diminutive plural)
waschstel

bij elkaar horende verzameling voorwerpen met behulp waarvan mensen zich konden wassen in de tijd dat stromend water niet algemeen gangbaar was
Het ging vaak om een waskom, een lampetkan, een zeepbakje, maar ook bakjes voor kammen en borstels of een los bidet konden tot een wasstel behoren; het werd vaak gemaakt van keramiek of (geëmailleerd) metaal.

⧖ In de eerste huwelijksjaren lagen een poederdoosje, een paar manchetten en overschoenen in lichtgrijs herteleer in een lade van wat de commode werd genoemd, het lage slaapkamermeubel met spiegel, marmeren blad en wasstel. Wie heeft zich ooit aan die commode gewassen?


houtslijperij

samenstellend afgeleid van hout zn en slijp ww met het achtervoegsel -erij of samenstelling van hout zn en slijperij zn

plaats waar hout wordt fijngemalen om er papier van te kunnen maken

Slechts een onderneming — een complex van bedrijven met eigen houtslijperij, cellulose- en papierfabrieken — hield zich buiten deze combinatie, maar dit is dan ook een bedrijf, dat in, zijn even meer dan vijftigjarig bestaan zich tot een Finsche „Krupp" heeft weten op te werken.


banaat

afgeleid van ban zn "landvoogd" met het achtervoegsel -aat, aangetroffen vanaf 1748 (zie vindplaats hieronder)

gebied in de Balkan dat door een landvoogd werd bestuurd

Het vandaag getekende akkoord voorziet in aanzienlijke gebiedsuitbreiding van Kroatië, dat de status van een "autonoom banaat" krijgt. De bestaande banaten Save en het kustgebied, de stad Dubrovnik en omstreken en zeven districten van Bosnië worden bij Kroatië gevoegd.

⧖ Vermits de Gedeputeerden van zommige Switzersche Cantons zig nog hier blyven ophouden en zeederd eenige daagen met onze eerste Ministers in drukke besoignes zyn geweest, gelooft men dat 'er eenige Switzersche Regimenten in dienst van onze Souveraine zullen overgaan, welkers geheele Krygs Magt, volgens de naauwkeurigste Lysten die men daar van ziet thans in 226608 Combatten altemaal reguliere Troupes zoo wel te voet als te paarde bestaan, waar men nog moet byvoegen de Corpsen Ingenieurs, Artillerie en Militie van Croatien, Sclavonien, en 't Bannaat van Temeswar, de vele Compagnien van verscheyde Provintien, en de Invalides, te zaamen meer dan 80000 mannen uytmaakende.


sagaai

van Frans sagaie / zagaie van Protoberber zaghāya "speer", cognaat met "assegaai", waarbij het Arabisch lidwoord is toegevoegd

licht houten werpspeer met en geharde of metalen punt, zoals die in Afrika werden gebruikt

⧖ Haar linkerhand bestuurde het paard en haar rechter hield de sagaai omhooggeheven, om die, zoodra de gazelle onder haar bereik was, op het vlugge dier te werpen.


taël

via Portugees tael van Indonesisch tahil

Chinese klompjes zilver munt van rond de 40 gram, gebruikt als munteenheid

Po, bedroefd dat zijn gedicht niet eenvoudig genoeg was, maar verheugd dat zijn vermomming hem zo goed verborg, wilde de vrouw een taël geven.


samaar

via Middelnederlands samaer van Frans chamarre

In toorn ging hij voorbij en zijn purperen samaar waaide om hem heen als een vuur.


sliet

recht stammetje waarvan de takken zijn afgehakt

staken die als horizontaal rooster in de grond onderdeel van de fundering zijn

⧖ Lang duurde het dan ook niet of Bram en Adriaan elk met een dunne sliet gewapend, hadden post gevat op zoo'n reddingsboot en staken daarmee van wal den rivierkant uit.

Er werden in de lengterichting van de toekomstige muur twee dunne rondhouten (zogenoemde slieten) gelegd op ongeveer 1,20 meter uit elkaar (…). Daartussen zijn aangepunte paaltjes van circa 2 meter lengte in de veenbodem geslagen, dicht op elkaar. Evenwijdig aan de slieten zijn over de paaltjes aaneengesloten dunnere slieten gelegd. Al deze rondhouten zijn van elzen- of berkenhout. Over dit geheel zijn dwars op de slieten weer slieten gelegd van ongeveer 1,25 meter lengte.

staken die horizontaal, dwars over de balken van een schuur of stal liggen, zodat daarop weer hooi of graan kan worden bewaard

Op de deel werd gedorst, koren werd op de slieten van de deel opgeslagen.


sappe

overdekte sappe

loopgraaf die ook van boven helemaal is afgeschermd

vliegende sappe

snel met behulp van schanskorven aangelegde loopgraaf

volle sappe

geleidelijk en zorgvuldig uitgegraven loopgraaf

in de grond uitgegraven en afgeschermd pad waarlangs aanvallers zich kunnen verplaatsen zonder een eenvoudig doelwit voor de tegenstander te zijn

⧖ In eene order uit het kampement voor Bondjol, gedateerd den 9den Juli 1837, gaf generaal Cochius het bevel, dat voor den zuidwestelijken hoek, en op circa 80 passen van Bondjol, eene borstwering zou worden aangelegd en dat van uit die borstwering met de gezwinde sappe naar den hoek van Bondjol zou worden gechemineerd.


Komintern

Leenwoord uit het Russisch, in de betekenis van ‘de Derde Internationale’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1930

een wereldwijd samenwerkingsverband van communistische partijen onder aanvoering van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU)


visben

mand om vis in te vervoeren en voor de verkoop aan te bieden

Meisjes, die de visben dragen
van Ter Hei af naar Den Hage,
komen hier voorbij de deur.
Hieruit nemen wij de keur
van de rond- en van de platvis,
vis, die zonder dit of dat is.


redingote

ruim vallende geklede herenjas die tot de knieën reikt, met brede schouders en smalle taille, zoals die in de 18e eeuw in de mode kwam en dat tot de tweede helft van de 19e eeuw bleef

De oude burger draagt een jas zonder opsmuksels, aan de lengte en de hoge split te zien een redingote, een kledingstuk dat heel kenmerkend voor de democratiserende tendens in de mode die de burgerij vanaf de jaren 1780 ging volgen.


hinderwetvergunning

samenstelling van hinderwet zn en vergunning zn

ˈhɪndərˌwɛtfərˌɣʏnɪŋ

door de overheid gegeven toestemming tot exploitatie van een mogelijk gevaar, schade of hinder opleverende inrichting

De uitstoot is vaak zwaarder dan de hinderwetvergunning toestaat.

Weblink bron
Miriam Sluis
 “Stinkende, nostalgische stalen stad” (19 juli 2006) op nrc.nl


bukskin

van Engels buckskin cloth, "textiel dat op hertenleer lijkt"

dik en sterk weefsel dat helemaal of voor een deel uit wol bestaat die gekeperd is geweven, samengeperst, wat geruwd en aan één kant geschoren; meestal gebruik voor herenkleding die slijtvast moet zijn

We memoreren dat er twee 'leersoorten' zijn die niet in onze indeling passen. Bergleder is geen leer, maar een in dikke platen voorkomende vorm van amicanthus — asbest. En wolleer of bukskin is echt een (sterk gekeperde) geweven wollen stof.


Unie

(verkorting) van "Europese Unie", afhankelijk van de context kan het ook gaan om een andere organisatie met "Unie" in de naam, zoals "Sovjet-Unie" of "Unie van Utrecht"

Unie van Socialistische Sovjet-Republieken

korte naam voor een organisatie met "Unie" als onderdeel van de volledige naam

In dat geval wordt Gorbatsjov helemaal overbodig en kan Jeltsin, behalve president van Rusland, ook president van de Unie worden.


roggebakker

In ons dorp laten veel huisvrouwen aan het begin van de vorige eeuw hun eigen gemaakte [sic!] roggebroden, die ze op planken naar de bakker sjouwen, bakken door roggebakker Blanken aan het Oosteinde.


loonbakker

bakker die broden bakt voor klanten die zelf het meel aanleveren

Zij die zelf bakten, waren niet zuining [sic!] met eieren en melk, die ze toch hadden. Maar wanneer men naar een loonbakker ging was men niet zeker of men goede waar terugkreeg.


Zuid-Nederland

samenstelling van zuid bw en Nederland en

benaming voor België toen het nog deel uitmaakte van het Koninkrijk der Nederlanden of voor het deel van de Lage Landen dat van de 16e tot de 18e eeuw onderdeel van het Habsburgse rijk was

In 1591 verklaarden de Staten van Zeeland dat hun provincie groot voordeel had van de komst van de immigranten uit Zuid-Nederland.


zundgat

opening aan de achterkant van een stuk geschut voor de ontsteking van de springstof achter de kogel

Twee man lagen over het kanon heen, de levenloze hand van een hulpkanonnier gleed met een brandend lont langs het zundgat. Het schot ging af en met grote vaart schoot het zware geschut achteruit, alles en iedereen verpletterend in zijn ongeremde vaart.


nabob

Op een van zijn avontuurlijke reizen is Baron von Münchhausen de gast van een nabob.


douarie

via Middelnederlands duware van Frans douaire dat weer teruggaat op Latijn dotarium, cognaat met Engels dowry

vermogen dat een man aan zijn echtgenote schonk als inkomstenbron na zijn overlijden

Bij het huwelijk in 1598 was bepaald dat de bruid bij het overlijden van haar bruidegom kon rekenen op een douarie van driehonderd gulden.


bodemerij

afgeleid van bodemen ww met het achtervoegsel -erij

lening waarvan de aflossing en rente niet betaald hoeven te worden voor zover een schip of een scheepslading op zee verloren gaat

Andere handelspraktijken, zoals de partenrederij (opdeling van het risico door het eigendom van een schip op te delen in een groot aantal verhandelbare ‘scheepsparten’) of de bodemerij (verpanding van schip en lading om fondsen voor de uitrusting en de vaart te verkrijgen) maakten de Hollandse koopvaardij tot een bedrijfstak die beter tegen de risico's van oorlog, kaapvaart, natuurgeweld en andere oorzaken van averij was opgewassen dan die van veel andere landen.


trijs

constructie met een takel om zware dingen omhoog te hijsen

touw waarmee de blinde en schuifblinde ra op een zeilschip worden gehesen

De drie nieuwe boeken over oude scheepsbouw zijn geschreven door gedreven specialisten, die zich jarenlang met liefde en grote kennis van zaken hebben uitgeput om ook het kleinste detail te kunnen reconstrueren. (…) De lezer moet voorbereid zijn op enige wiskundige formules, op technische tekeningen en op het overigens prachtig scheepsbouwkundig jargon vol vingerlingen, zwiepingen en toppenants en veel woeling en trijs.


centurie

afdeling van oorspronkelijk 100, later 80 manschappen in het Romeinse leger

De drie barakken gegroepeerd in de zuidoostelijke sector zijn twee enkelvoudige manschapsbarakken (elk voor een centurie van 80 man) en een dubbele barak waar een eenheid ruiterij (turma) van 32 man met paarden was gehuisvest.

Hugo Thoen
 Het castellum van Maldegem-Vake in: Vlaanderen., 320 jrg. 57 nr. 2 (april 2008), Christelijk Vlaams Kunstenaarsverbond, Tielt, p. 85

bepaalde onderverdeling van de bevolking van de Romeinse republiek gebruikt bij dienstplicht en stemrecht

⧖ Aanvankelijk stemden voor regeeringsbesluiten bij de Romeinen de 18 riddercenturiën het eerst en werden hierom „praerogativae” genoemd; na de hervorming dezer „comitia” werd door het lot eene centurie aangewezen om het eerst te stemmen, die dan „centuria praerogativa” was.

Taco H. de Beer & Eliza Laurillard (ed. Ewoud Sanders)
 “Woordenschat, verklaring van woorden en uitdrukkingen.” (1993; origineel 1899), Verba, Hoevelaken, ISBN 9072540794, p. 945


leliaard

van Middelnederlands leliaert; op te vatten als afgeleid van lelie met het achtervoegsel -aard, omdat de Franse koningen die bloem in hun wapen voerden

Vlaming die in de middeleeuwen de kant van de Franse koning koos

Hun troepen veroverden eerst het kasteel van Jan van Sijsele, die net als Jan van Gistel veel belastingrechten op de stad kon laten gelden en als leliaard gehaat was.


bekkeneel

van Middelnederlands beckineel, op te vatten als afgeleid van bekken zn met het achtervoegsel -eel

Hirnhaube

metalen kapje dat onder of in plaats van een echte helm werd gedragen

Tegen het eind van de twaalfde eeuw ontwikkelt zich uit de spits-conische helm het bekkeneel. (…) Het bekkeneel bestaat uit een halfronde, uit één plaat gevormde kap.


almaviva

[1] een verwijzing naar de kleding van de fictieve graaf d'Almaviva, een hoofdpersoon in twee bekende blijspelen van P. Beaumarchais : Le Barbier de Séville (1775) en Le Mariage de Figaro (1778), in de betekenis "wijde mantel" aangetroffen vanaf 1795 (zie vindplaats hieronder)

Op de kamer van Hasebroek leerden Beets en Kneppelhout elkaar nader kennen, waar de laatste zijn entree in een zwierige almaviva en een broek van Chinese stof maakte.

⧖ Op Donderdagochtend, den 5 November, 1795, is tusschen 11 en 12 uuren, uit een Chais, komende van Bloemendaal, en rydene langs de Jansweg, Bakenessergragt, de Gravesteene brug over, door de Agterstraat. na de Amsterdamsche Schuit, verlooren: Een Blauwlakensche MANTEL, zynde een Almaviva, die dezelve by de Stads-Omroeper te regt brengt, zal een halve ryder genieten.


blaffetuur

van Middelnederlands blafture, verdere herkomst onzeker, genoemd worden afleidingen van Oudfrans blavet "bleek, blauwachtig, blond", Middelfrans blaffir "bleek maken" of middeleeuws Latijn blaffardus

met perkament of doek bespannen raamwerk dat ter verduistering in een venster kon worden geplaatst


lictor

officiële lijfwacht die belangrijke Romeinse bestuurders in het openbaar vergezelde bij het uitoefenen van hun functie
Hoeveel lictoren een bestuurder vergezelden hing af van hoe belangrijk zijn functie was. Arrestaties en straffen waar de bestuurder bevel toe gaf, werden door de lictoren uitgevoerd. Als teken van hun waardigheid droegen ze een bundel stokken of pijlen, de fasces.

Zoals het hoort in een fascistisch land, werd het nieuwe landbouwgebied strikt hiërarchisch ingericht. (…) De top was de hoofdstad Littoria, genoemd naar de lictor, de gerechtsdienaar die in het oude Rome de magistraten vergezelde en de pijlenbundel (fasces) met bijl (securis), het symbool van gezag, droeg.


laskaar

van Engels lascar "zeeman of helper in het leger in India" dat via Portugees laschar "inlands soldaat in India", Hindi लश्कर (lashkar), Urdu لشکر (lashkar) teruggaat op Perzisch لشکر (lashkar) "leger"; dit laatste woord komt vermoedelijk uit het Middelperzisch en is dan cognaat met Arabisch عَسْكَر ('askar)

Wie is haar vader geweest, weet u dat? "Een of andere zeeman, een laskaar, geloof ik."


kajotster

afgeleid van KAJ met het achtervoegsel -ster waarbij J is weergegeven als Duits Jot

kajotsters (plural)
kajotstertje (diminutive singular)
kajotstertjes (diminutive plural)

lid van de Vrouwelijke Katholieke Arbeiders Jeugd

Als scholier in de oorlog in Brussel kwam D'Hondt terecht bij de vrouwelijke katholieke arbeiders jeugd, de VKAJ. Daar kreeg het idealisme vorm. Ze werd "kajotster" en kwam onder de invloed van priester Cardijn.


poujadisme

eponiem, van Frans poujadisme, op te vatten als afleiding van de achternaam van P. Poujade met het achtervoegsel -isme, als gewoon woord met een kleine letter aangetroffen vanaf 1956 (zie vindplaatsen hieronder)

benaming voor de populistische en corporatistische beweging die in 1953 in Frankrijk onder aanvoering van de winkelier P. Poujade ontstond, ook gebruikt om vergelijkbare bewegingen in andere landen aan te duiden

De poujadisten zijn knokploegen, die men niet moet overschatten, maar zeker niet onderschatten. Er zijn er die beweren, dat de storm van het poujadisme even snel zal luwen als hij is opgestoken. Dat is te hopen, maar zover is het voorlopig nog niet.

De algemene indruk is dat het energiebedrijf het stroomtarief zal verlagen, hetgeen de verdere ontwikkeling van het uruguese [sic!] poujadisme wel in de kiem zal smoren.


marbriet

van de Franse merknaam Marbrite, een samenstelling van marbre zn met het achtervoegsel -ite als merknaam gebruikt door de glasfabriek "Verreries de Fauquez" van de Belgische uitvinder A. Brancart.

ondoorzichtig hard glas, dat in plaats van het duurdere marmer kon worden gebruikt voor oppervlakken die bestand moesten zijn tegen zuren, vetten of intensief schoonmaken en dat vooral tijdens de art deco ook als verfraaiing werd toegepast

Wat je overhoudt, is een overzicht van Nederlanders en Belgen die zich op hoogst particuliere wijze in het bouwen hebben uitgeleefd. Arthur Brancard [sic!] uit het Belgische dorp Foquet [sic!], bijvoorbeeld, die als reclame de plaatselijke kerk van binnen helemaal bekleedde met zijn produkt, het goedkope namaak-marmer "marbriet".


castellum

Romeins kasteel, vesting, fort of legerplaats


marodeur

soldaat die los van het leger aan het plunderen is geslagen

Een kleine, donkere man met een militaire pet op de bleke vlek van het gezicht, strompelde in de richting van het klooster. Hij liep daar wat zwaaiend, één arm vooruit, enigszins als een soldaat op roof uit, een marodeur, gillende vrouwen en kinderen voor zich uitdrijvend: een verwaarloosde, slordige, bangelijke en brutale kerel, (…)


tribunaat

een van de wetgevende en controlerende organen van de Eerste Franse Republiek


fonola

van de vanaf 1902 door Duitse fabrikant Ludwig Hupfeld AG voor zijn pianola's gebruikte merknaam "Phonola", vermoedelijk een kofferwoord van Engels phonograph en pianola; in de betekenis "pianola" aangetroffen vanaf 1909 (zie vindplaats hieronder)

toestel dat een op een rol vastgelegd muziekstuk automatisch afspeelt op een piano
Oorspronkelijk ging het om een voorzetapparaat, later kwamen er ook ingebouwde varianten; al voor de Tweede Wereldoorlog maakte de opmars van de platenspeler een einde aan de populariteit van dit toestel.

Verder waren er in zijn ouderlijk huis twee piano's en een fonola, die door zijn moeder bespeeld werd.

⧖ In de danszaal werden juist bij een fonola eenige passen geprobeerd; (…)

Men heeft nu al automaten tot het vervaardigen van eenvoudige voorwerpen, voor moeren, tapeinden en condensordoppen; voor lucifers en sleutels, pennen, naalden, spelden en spijkers; automaten, die perronkaartjes, postzegels of chocolade uitreiken na inwerping van een geldstuk; automatische rekenmachines, autom. restaurants, de schrijfmachine is een automaat en in de fonola heeft men een automaat, die muziek maakt.


landsknecht

samenstelling van land zn en knecht met het invoegsel -s-

een soldaat van een groep huurlingen, voornamelijk bestaande uit piekeniers, waarvan de regimenten van de Late Middeleeuwen tot aan de Nieuwe Tijd een belangrijke militaire kracht waren in Europa


castrum

een vesting of kleine nederzetting waarin soldaten gelegerd waren

Niet lang daarna woont een heer van Diepenheim in zijn castrum, een stadje met soldaten, bij watermolen De Haller, één van de oudste watermolen van ons land.

Weblink bron
Marcel Tettero
 “Canon van Stedeke is al klaar” (13-02-2013), Tubantia

Bij Castrum Peregrini is tussen 1942 en 1986 sprake geweest van seksueel overschrijdend gedrag. Spilfiguur van het culturele genootschap Wolfgang Frommel heeft zich schuldig gemaakt aan misbruik van 12- tot 16-jarigen, die in sommige gevallen bedwelmd werden.

Weblink bron
Koen Voskuil
 “Commissie: Misbruik van 12- tot 16-jarigen bij Castrum Peregrini” (06-05-2019), Tubantia


negus

Dan kwam de oorlog in Abessinië, de witgejurkte krijgers van de negus, Haile Selassie, die rennend voor de tanks van Mussolini vluchtten.

Weblink bron
H.J.A. Hofland
 “Om de hoek van de toekomst” (14 februari 2015) op nrc.nl

Handelsmissies zijn welkom in het rijk van de negus, maar met het godsdienstig fanatisme waarmee jezuïeten en capucijnen het islamitische rijk bestoken moet het voor eens en altijd afgelopen zijn.

Weblink bron
Margot Dijkgraaf
 “Zorro op pad in Abessinië” (7 mei 1999) op nrc.nl


Belgische frank

oude munteenheid van België voor de overgang naar de euro met de ISO 4217-code: BEF


Franse frank

oude munteenheid van Frankrijk voor de overgang naar de euro met de ISO 4217-code: FRF


Letse lats

munteenheid van Letland met de ISO 4217-code: LVL tot de overgang op de euro


Litouwse litas

munteenheid van Litouwen met de ISO 4217-code: LTL tot de overgang op de euro


feudaal

afleiding van feudalisme met het achtervoegsel -aal

feudaler (uninflected comparative)
feudaalst (uninflected superlative)
feudale (inflected positive)
feudalere (inflected comparative)
feudaalste (inflected superlative)
feudaals (partitive positive)
feudalers (partitive comparative)


sansculotte

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘revolutionair uit Franse revolutie’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

sansculotten (plural)
sansculottes (plural)

radicaal revolutionair tijdens de Franse Revolutie


gasverlichting

samenstelling van gas zn en verlichting zn

ˈɣɑsfərˌlɪxtɪŋ

verbetering van het zicht bij duisternis door lampen met een in dampvorm aangevoerde brandstof

De bronzen Jan Pieter Minckelers op de hoek van de Markt en de Boschstraat in Maastricht is voltijds toortsdrager. Maar zijn vlammetje brandt sinds 2011 slechts af en toe. Dat heeft de uitvinder van het steenkolengas en de gasverlichting (1748-1824) „niet verdiend”, vindt raadslid Jos Gorren (Sociaal Actieve Burgerpartij) en met hem meer Maastrichtenaren. „Een beeld mét brandende vlam is bovendien een attractie voor toeristen.”

Weblink bron
Paul van der Steen
 “Gasvlam in tijden van verduurzaming” (5 april 2019) op nrc.nl


scheerpoeder

samenstelling van scheer ww en poeder zn

ontharingsmiddel in de vorm van een fijngemalen vaste stof
Voordat elektrisch scheren gangbaar werd veel gebruikt door joden die het voorschrift in Leviticus 19:27 wilden naleven.

⧖ De techniek van dit onderzoek is, dat men bij twee caviae daags tevoren de huid van de buikwand scheert met scheerpoeder (recept baryum-sulfide (technisch) en carbonas calcicus, gelijke deelen). Dit wordt er als dunne pap opgewreven, nadat de haren met een schaar zijn afgeknipt en zoodra de haren los gaan zitten, waarvoor ongeveer 5 minuten noodig zijn, wordt alles met lauw water afgespoeld.

E. Gorter
 Diphtherie in:
Jan van der Hoeve e.a. (ed.)
 Praeventieve geneeskunde, deel 1 (1936), J.B. Wolters, Groningen, 39/40

fijngemalen zeep voor de bereiding van schuim om af te snijden beharing zacht te maken

⧖ Het lag daar alles nog of hij gisteren vertrokken was, zijn borstels en kammen in ivoor...... het manicure-etui...... een nagelpolissoir...... ja, dat was noodig!...... de Gilette...... het glanzende kokertje met scheerpoeder van Piver...... de doos poudre-de-riz...... en op den marmeren opzet, de kristallen flacons met brillantine...... trèfle incarnate...... eau végétale...... de rafraichisseur met vinaigre...... (…) Even later wreef hij met wellust, de zachtgeurige lauwe zeepschuim in dichte lagen over zijn wangen en kin.

A.H. van der Feen
 Een gunst., Elsevier, Amsterdam in: Elseviers Geïllustreerd Maandschrift., jrg. 31 nr. 10 (oktober 1921), 253/254


markizaat

afleiding van markies met het achtervoegsel -aat

grondgebied van een markies of markgraaf

Het bezoek begint aan het begin van de middag in Veere, waar Hare Majesteit ontvangen wordt op de Markt. Bij het stadhuis wordt de Koningin als Markiezin van Veere toegezongen door leerlingen van de twee Veerse basisscholen. Het is dit jaar 450 jaar geleden dat Maximiliaan van Bourgondië Veere tot markizaat verhief. De kinderen brengen het speciaal voor deze gelegenheid geschreven Markizaatslied ten gehore.

Weblink bron “Veere en Goes centraal bij koninklijk bezoek” (20-05-2005), Reformatorisch Dagblad


areopagus

gerechtshof in het oude Griekenland vernoemd naar de heuvel Areopagus


sounder

apparaat waarmee men op het gehoor een telegram kan opnemen doordat de morsecode als geluid wordt weergegeven

⧖ Morsetoestellen worden in Nederland op practisch alle kantoren aangetroffen. (…) In plaats van zichtbaar, worden de teekens soms hoorbaar gemeld; het schrijftoestel wordt dan vervangen door een klopper of sounder.

Swanenburg, B. & Nolet, W.
 “Leopold's Encyclopaedie. Deel 3 N-Z : Telegraaph” (1939/1940), Leopold, Den Haag, p. 645/646


trireem

galei waar drie roeiers schuin boven elkaar gezeten zijn


felonie

eed van trouw aan een leenheer niet nakomen


quotumplafond

samenstelling van quotum zn en plafond zn

maximale hoeveelheid die geproduceerd mag worden binnen een systeem waarin productierechten worden gerantsoeneerd

maximale hoeveelheid melk die in een land volgens het landbouwbeleid van de EU mocht worden geproduceerd om te voorkomen dat de landbouwsubsidies tot overproductie leidden

De beste manier blijft het CO2-handelssysteem van de EU. Denemarken moet daarom werken aan een versterking van dit systeem met stringentere emissiereductie-doelen in de vorm van een lager quotumplafond, ook na 2020.

Weblink bron
Wim Vserseput
 Economische regeringsadviseurs vegen vloer aan met Deens transitiebeleid in: Energie Actueel, jrg. 15 nr. 9 (3 juli 2012), Energie-Nederland, p. 7 kol. 3

De Europese melkproductie stijgt tussen 2013 en 2022 met circa 8 procent naar 147 miljoen ton. Dat is nog altijd ruimschoots onder het quotumplafond van 150,2 miljoen ton in 2014-2015. Dat is het laatste jaar van de Europese melkquotering.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Jelle Feenstra
 “EU: mondiale vraag melk plust 20 procent” (28 oktober 2013) op nieuweoogst.nl


decurio

hoofdman over 10 soldaten in het Romeinse leger (tezamen decuria genoemd)


heerban

in de middeleeuwen het recht van de landsheer om weerbare mannen op te roepen voor de heervaart


tweefasestructuur

samenstellende samenstelling van twee ht, fase zn en structuur zn , aangetroffen vanaf 1978

tweefasestructuren (plural)
tweefasenstructuur
tweefasenstruktuur
tweefazenstructuur
tweefazenstruktuur

tussen 1982 en 2002 wettelijk voorgeschreven opbouw van het studieprogramma in het wetenschappelijk onderwijs

Ondanks deze gepolitiseerde verhoudingen, werden tussen het bestuur van de universiteit, de vakgroepen en de studenten regelmatig coalities van wisselende samenstelling gesloten om de externe bedreigingen het hoofd te kunnen bieden. Bij de Wet Universitaire Bestuurshervorming (WUB), de invoering van de tweefasestructuur, de verkorting van de maximale studieduur, de operatie Selectieve Krimp en Groei (SKG), het Studentgericht Onderwijs (SGO) en als meest recente verandering de introductie van het Bachelor-Mastersysteem (BaMa) hadden deze drie partijen, op zijn zachtst uitgedrukt, conflicterende belangen.

Weblink bron
Cor van der Heijden
 “Universiteit van de ongepaste afkorting” (4 oktober 2003) op nrc.nl


Zonnekoning

samenstelling van zon zn en koning zn met het invoegsel -e- , geschreven zonder tussen-n volgens spellingregel 8.E en met een hoofdletter volgens spellingregel 16.A; een leenvertaling van Frans Roi-Soleil en

bijnaam voor koning Lodewijk XIV van Frankrijk

De Zonnekoning, Lodewijk de Veertiende, is aan de macht gekomen en van hem is bekend dat hij alle touwtjes van zijn rijk in handen wilde krijgen.

Weblink bron
Anne Jongeling
 “Jean de la Fontaine” (12 januari 2009) op nu.nl


faculteitsraad

samenstelling van faculteit zn en raad zn met het invoegsel -s-

vertegenwoordigend orgaan van het wetenschappelijk personeel bij een universiteit

Inmiddels verscheen in het staatsblad van 7 oktober het ‘Organiek Reglement’ dd. 5 september 1966, met een tekst van 51 artikelen waarbij wordt uitgegaan van twee afdelingen aan de Leuvense universiteit, bestuurd door een academische raad; elke afdeling telt zeven profane faculteiten, bestuurd door een faculteitsraad.

Spiegel Vlaamse beweging : Leuven naar de demokratisering! in: Neerlandia., jrg. 70 nr. (1966), Algemeen Nederlands Verbond, Den Haag, p. 176


veemgericht

een Westfaalse rechtbank die de hoge jurisdictie bezat (dus doodvonnissen kon uitspreken in strafzaken) en die haar rechtsmacht direct aan het keizerlijke gezag ontleende


zwierder

afgeleid van zwier ww met het achtervoegsel -der

De betekenis "centrifuge" is vooral in Vlaanderen gangbaar, de betekenis "schoonrijder" komt hoofdzakelijk in Nederland voor.

taps toelopende paal die rust op een gaffel dicht bij het zwaardere dikke eind en met aan het dunne eind een haak waaraan een emmer hangt, zodat je door de hefboomwerking van het zware eind met weinig inspanning de emmer diep in een put kan laten zakken


kalverschets

samenstelling van kalf zn en schets zn met het invoegsel -er- , waarbij de slotmedeklinker van "kalf" weer stemhebbend wordt

document waarin het patroon dat de huid van een jong rund vertoont wordt vastgelegd om het dier te identificeren

De Boeren en Tuindersbond (ABTB) uit Groningen wil dat de kalverschets wordt gebruikt tot er een probleemloze nieuwe vorm van runderregistratie is.


Rijksveldwacht

samenstelling van Rijk en en veldwacht zn met het invoegsel -s- , benaming van een handhavingsdienst die in Nederland in 1856 ingevoerd werd

specifieke dienst van gerechtsdienaren en opzieners van jacht en visserij, voorloper en later onderdeel van de rijkspolitie

⧖ Art. 3. De Rijks-veldwacht bestaat in het algemeen in:
a. het doen van dag-en nacht-rondes zoo binnen den bebouwden kring der gemeenten, als inzonderheid ten platten lande, ter handhaving der openbare orde, ter beveiliging van personen en goederen en ter voorkoming van misdrijven; en voorts in het bijzonder in:
b. het waken tegen bedelarij en landlooperij;
c. het toezigt op vreemdelingen;
d. de bewaking van het jagtveld en de visscherij;
e. het in bewaring nemen van zwervende, beschonkene en verlaten personen;
f. het opsporen van misdadigers en het inwinnen van informatien nopens gepleegde misdrijven;
g. het dienstbaar zijn tot de handhaving der orde op de openbare teregtzittingen der onderscheidene regts-collegien;
h het overbrengen of transporteren van gevangenen;
i. de beteekening van dagvaardingen en andere geregtelijke stukken in strafzaken.

Nederlanden in: Nederlandsche staatscourant (19 november 1856), Bureau der Nederlandsche Staats-courant, 's-Gravenhage, p. 1


moordbrief

intensiverende samenstelling van moord zn en brief zn

geschreven boodschap die ertoe moet leiden dat iemand wordt doodgemaakt

⧖ Was het door verandering van de inzichten en maatregelen van het Spaansche Hof tot een toenadering gekomen, waarop hoop of uitzicht van vrede gebouwd kon worden, deze ban wierp oogenbliklijk een onoverkomelijken scheidsmuur op, tusschen 's Konings- en de tegenpartij. Het was niet alleen een moordbrief tegen Oranje, maar een plechtig vonnis tegen al wie Oranje aanhing, en dus tegen die van de Unie van Utrecht, en wie van de Gentsche bondgenooten hun verbintenissen met hem niet afbraken.

Willem Bilderdijk (ed. H.W. Tydeman)
 “Geschiedenis des vaderlands. Deel 7.” (1835), P. Meyer Warnars, Amsterdam, p. 30


crisisjaar

: jaren 30 van de 20e eeuw, toen er een wereldwijde economische depressie was

Toen het in de crisisjaren niet goed ging met het bedrijf zijn mijn grootouders in een kleiner huis in Hengelo gaan wonen.

Weblink bron
Jannetje Koelewijn
 “‘Ik kom maar niet los van mijn familie’” (3 juli 2020) op nrc.nl


crisisjaren

jaren 30 van de 20e eeuw, toen er een wereldwijde economische depressie was


Gouden Eeuw

gouden eeuw gebruikt als benaming, een leenvertaling van Latijn aurea aetas "gouden tijdperk" zoals Ovidius in boek 1 (r. 89-112) van zijn Metamorfosen het tijdperk dat Saturnus oppergod was noemt; deze beschrijving gaat weer terug op Oudgrieks χρύσεον γένος (chrúseon génos) "gouden geslacht" in het werk Werken en dagen van Hesiodus

De term "gouden eeuw" kan ook als algemene aanduiding voor een bloeiperiode worden gebruikt; in dat geval schrijven we het met een kleine letter.

17e eeuw, de periode van de Nederlandse geschiedenis, waarin de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden als voorganger van het huidige Nederland een vooraanstaande positie in Europa en de wereld bekleedde en die door een grote bloei op het gebied van handel, wetenschap en kunsten gekenmerkt werd.

De uitdrukking gulden of gouden eeuw was al in gebruik voordat de Gouden Eeuw goed en wel op gang was gekomen.

Weblink bron
Ewoud Sanders
 “Een Gouden Eeuw duurt soms zeven jaar” (17 september 2019) op nrc.nl

Hoeveel schilderijen zouden er in Nederland in de zeventiende eeuw vervaardigd zijn? De schattingen lopen uiteen: minstens één miljoen werken, maar misschien waren het er wel tien miljoen. (…) „Bijna iedereen had schilderijen, het was in de mode”, zegt kunsthistoricus Angela Jager, die vrijdag 3 juni in Amsterdam promoveerde op schilderijen van dertien in een dozijn, uit de Gouden Eeuw.

Weblink bron
Berthold van Maris
 “In de Gouden Eeuw had iedereen een ‘slecht landschapje’ hangen” (7 juni 2016) op nrc.nl


woiwode

Woiwode

titel voor bestuurder of legeraanvoerder in Slavische gebieden

bestuurder en militair aanvoerder, vergelijkbaar met hertog, in Polen en andere delen van Oost-Europa en de Balkan

De vader van Vlad Draculea, Vlad Dracul, was op de Rijksdag van 1431 te Neurenberg door de Duitse koning Sigismund aangesteld tot woiwode, vorst over Walachije, maar sloot gedurende zijn bewind meer dan eens een verbond met nu eens de Hongaren en dan weer de Turken.

Léon Stapper e.a.
 “Van Abélard tot Zoroaster. Literaire en historische figuren vanaf de renaissance in literatuur, muziek, beeldende kunst en theater.” (1994), SUN, Nijmegen, ISBN 9061684153, p. 73

bestuursambtenaar in Slavische gebieden binnen het Turkse rijk

De eerste operatie waar een Turk toe overgaat als hij een dief doodt, is zijn hoofd afhakken, en dit aan de woiwode (gouverneur) van het district overhandigen, die deze daad beloont met een vaste prijs.

F.L. Bastet
 Reizigers naar Griekenland in: Maatstaf., jrg. 27 nr. 2 (februari 1979), Arbeiderspers, Amsterdam, p. 55


Tuilerieën

alleen meervoud, van Frans Tuileries en , van tuileries "pannenbakkerijen", die in het begin van de 16e eeuw op die plek te vinden waren

voormalig koninklijk paleis, dat van de 16e tot de 19e eeuw in Parijs stond

Op 20 maart 1815 – de verjaardag van zijn zoon – herovert Napoleon de Tuilerieën.

Weblink bron
Margot Poll
 “Door Napoleons identiteitscrisis stierven tienduizenden soldaten” (3 oktober 2019) op nrc.nl

De albums uit 1855-1857, met 550 opnamen van de Franse fotograaf Edouard Baldus (1813-1889), zijn net op een Londense veiling voor 60.000 gulden verworven. Elk blad toont in een scala van bruinen een gevel of gevel-detail van het Louvre, dat omstreeks die tijd werd doorgetrokken naar de Tuilerieën.

Weblink bron
Marianne Vermeijden
 “Vernieuwende mammoetonderneming” (10 november 1999) op nrc.nl


esseen

lid van een bepaalde groepering binnen het jodendom van 2de eeuw v.C. tot 1ste eeuw n.C., waarvan de belangrijkste groep woonde in het woestijngebied bij de Dode Zee

De nazoreeën vormden overigens geen gesloten gemeenschap waartoe alleen gelovigen konden toetreden die niet tot een andere groepering behoorden. Na verloop van tijd voegden zich ook farizeeën en essenen bij hen, zonder de banden met hun eigen groepering te verbreken. Het was dus mogelijk om als farizeeër of esseen tegelijk nazoreeër te zijn.

Weblink bron
J.C. Plooy
 “De nazoreeën : De religieuze gemeenschap waartoe Jezus behoorde” (14 januari 2011) op jcplooy.nl


preciezen

alleen meervoud afgeleid van precies bn met het achtervoegsel -en

calvinisten in de 17e eeuw met een zeer dogmatische opvatting van hun geloof, volgelingen van de theoloog F. Gomarus

Bredero was Amsterdammer in een stad die bruiste van de levenslust en handelsdrift. Maar de Antwerpse nieuwkomers gaven ook aanzet tot xenofobie, en in de strijd tussen rekkelijken en preciezen dreigde het calvinistisch corset.

Weblink bron
Arie van den Berg
 “Pleegde Bredero zelfmoord vanwege een gebroken hart?” (23 augustus 2018) op nrc.nl

Van Deursen kende de materie goed, maar behoorde ook nadrukkelijk tot het rechtzinnig gereformeerde volksdeel: de ‘preciezen’ waarmee Oldenbarnevelt het op het einde van zijn leven zo aan de stok kreeg.

Weblink bron
René van Stipriaan
 “Het ideale oliemannetje moest sterven” (1 maart 2019) op nrc.nl


voetschraper

samenstelling van voet zn en schraper zn

metalen rand die een paar decimeter boven de grond horizontaal bij de ingang van woningen en gebouwen zo werd aangebracht dat je daarop modder en vuil van de zolen kan afvegen voordat je naar binnen gaat

Bijna elk oud huis in Antwerpen heeft een voetschraper bij de voordeur.

Weblink bron
Janine Meijer
 “Kunstenares schenkt dode voetschrapers nieuw leven” (17 oktober 2020) op nrc.nl


emancipatieraad

samenstelling van emancipatie zn en raad zn

groep mensen die een overheid heeft benoemd om advies te geven over het tegengaan van discriminatie
Deze raden bestonden in Nederland vooral in het laatste kwart van de 20e eeuw en waren meestal gericht op de gelijke behandeling van mannen en vrouwen. De rijksoverheid kende een Emancipatieraad van 1981 tot 1996.

Minister Lodewijk Asscher vertelt over zijn moeder Irene Asscher Vonk. Een feministe van het eerste uur die een baan had, in de emancipatieraad van de SER zat en door mannen ‘mevrouwtje’ werd genoemd.

Weblink bron
Bo van Houwelingen & Caroline van Keeken
 “Machtige vrouwen moeten vooral lekker naar huis gaan” (18 november 2014) op nrc.nl


Pléiade

zevental beroemde dichters uit de Franse Renaissance in de 16e eeuw

Wat een gezelschap! Hun verzen doen die van de Dichters van de Pléiade verbleken.

Weblink bron
Guus Luijters
 “Hogesluis over de Amstel” (16 mei 2019) op nrc.nl

In de zestiende eeuw werden in Frankrijk niet alleen prachtige gedichten geschreven door de Pléiade, `het zevengesternte van grote dichters'. Ook het werk van veel andere dichters was zeer de moeite waard.

Weblink bron
Ewoud Sanders
 “Ramsj” (3 juni 2005) op nrc.nl


gildepenning

samenstelling van gilde zn en penning zn , geschreven zonder tussen-n volgens spellingregel 8.A (want er bestaat een meervoud gildes)

ˈɣildəˌpɛnɪŋ

lidmaatschapsbewijs van een beroepsorganisatie in de vorm van een munt die het lid bij zich kon dragen

Voorstellingen van arbeid en beroep zijn uit de kunst van de vroegmoderne Nederlanden in alle soorten en maten, en in opvallend grote hoeveelheden overgeleverd. (…) En allerlei vormen van kunstnijverheid, van gildepenningen tot gevelstenen, beelden beroepen uit.

Weblink bron
Bram de Klerck
 “De zakkendrager herkent zichzelf” (22 juli 2005) op nrc.nl

lidmaatschapsbewijs van een rederijkerskamer in de vorm van een munt die het lid bij zich kon dragen

Hoewel Angillis niet zegt hoe hij aan zijn afbeelding komt, schijnt hij een gildepenning van de Kamer gekend te hebben, die er aldus uitzag. Vaak immers hadden de leden, als bewijs van hun lidmaatschap, een penning met de naam van de Kamer erop.

Robert Lawet (ed. E.G.A. Galama)
 “Vanden verlooren zoone.” (1941), Dekker & Van de Vegt, Utrecht/Nijmegen, p. 73/74 op nrc.nl


Statenlid

Vreede werd vier maal gekozen tot Statenlid namens de NPS voor de kieskring Brokopondo.

Weblink bron
B.P.C. Scholtens
 “Bosnegers en overheid in Suriname : De ontwikkeling van de politieke verhouding 1651-1992” (1994), Afdeling Cultuurstudies/Minov, Paramaribo, ISBN 99914 1 015 5, p. 105