pindatrommel

samenstelling van pinda zn "aardnoot" en trommel zn "metalen doos" , aangetroffen vanaf 1932 (zie vindplaats hieronder)

blikken doos die straatverkopers van pindakoekjes gebruikten om hun waar uit te venten
Deze straatverkoop bestond vooral tijdens de grote economische crisis voor de Tweede Wereldoorlog: de verkopers waren vaak Chinezen, die als zeeman in Rotterdam waren afgemonsterd maar geen schepen vonden om weer aan te monsteren.

Hij heeft nog nooit met een Fransman of een Engelsman gesproken, hij heeft nog nooit een Spanjaard gezien, Chinezen kent hij alleen van de pindatrommel of de eethuisjes.

Jan Vrijman
 De wilde slaat terug in: Het Parool , jrg. 15 nr. 3229 (23 juli 1955), p. 20 (PS 6) kol. 2

De familie van der Tak kunnen we naar eigen smaak en fantasie gaan uitbreiden. Voeg er bijvoorbeeld een pinda-chinees aan toe. Zijn pindatrommel kan een lucifersdoosje zijn, dat met een kleurig koordje om zijn hals wordt gehangen.

Piet Marée
 “Wij knutselen” ([1936]), H.P. Leopold's U.M. N.V., Den Haag, p. 15

⧖ De „staker" durfde niet voorbij te loopen, om de eenvoudige reden, dat een „bende" van onze „beminde" A.J.C.'erstjes het waagde, zoodra hij in hun nabijheid kwam. hem te omringen, te duwen, op zijn pindatrommel te slaan etc.

Een fascist, S.B.
 “Ingezonden stukken : Helden der A. J. C.”


noordelijken

zn: alleen meervoud, (pregnant) gebruik van het meervoud van noordelijk bn met het achtervoegsel -e een verwijzing naar de ligging van de staten die zich verzetten tegen de slavenhoudende staten die zich van de VS los wilden maken

ww: zuidelijk bn met het achtervoegsel -en

degenen die afkomstig waren uit de staten die zich verzetten tegen de slavenhoudende staten die zich van de VS willen losmaken

De Amerikaanse burgeroorlog werd uiteindelijk door de noordelijken gewonnen.


zwart geld

verbinding van  zwart en geld
**[1] in de betekenis van "geld uit belastingontduiking" aangetroffen vanaf 1942 (zie vindplaats hieronder)
**[2] wellicht van Engels black money

Schwarzgeld

betaalmiddelen die afkomstig zijn uit belastingontduiking of onwettige handel

black money

muntstukken uit een legering van zilver en koper die door oxidatie een doffe, donkere kleur krijgen

⧖ Zoo heeft men dan ook in Teheran en in andere steden van Perzië met garnizoenen de treurige gelegenheid, den Perzischen soldaat in uniform in de bazars als ambachtsman en daglooner bezig te zien , of aan de hoeken der levendigste straten te zien zitten meestal in de nabijheid van zijn wachtpost, en het bekende pül-e-sia, „zwart geld!" dat is: „Wie wil kopergeld wisselen?" luid te hooren schreeuwen.

De bevolking van Teheran. in: Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage (1 mei 1863), P.E. van Staden en Zoon, 's-Gravenhage, p. 4 kol. 2


illuminati

alleen meervoud van Latijn illuminati, "zij die ingelicht zijn, zij die verlicht zijn"

in de 18e eeuw een geheime studentenorganisatie die de opvattingen van verlichtingsfilosofen wilde doorvoeren

Vanuit de conservatief islamitische hoek kreeg ze te horen dat ze een afvallige was. „Ze beschuldigden me ervan dat ik de liberale agenda probeer door te drukken. Sommige mensen beweerden dat ik de islamitische jeugd probeer te hersenspoelen, om ervoor te zorgen dat ze niet langer moslim zijn. Ook werd ik ervan beschuldigd onderdeel uit te maken van de illuminati - een historisch geheim genootschap.”

Weblink bron
Hasna El Maroudi
 “'De hoofddoek beschermt mij tegen de negatieve effecten van de consumptiemaatschappij'” (26 november 2019) op nrc.nl


Vikingschip

[1] samenstelling van Viking zn en schip zn , geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.J

[2] van Noors Vikingskipet, omdat het dak op een omgekeerd Vikingschip lijkt

zeewaardig vaartuig met weinig diepgang, geschikt voor roeien en zeilen, zoals de Noormannen gebruikten

Van der Tuuk gaat ook diep in op de beroemde Vikingschepen, waarvan er twee types zijn. De ene is het drakenschip: geroeide ranke ‘langschepen’, geschikt voor oorlog maar ongeschikt voor hoge zee. De andere is de ‘knarr’: een zwaar en hoog vrachtschip waarmee vooral gezeild werd.

Weblink bron
Hendrik Spiering
 “En daar is Ubbi de Fries, met zijn gevreesde Schelde-Vikingen!” (20 februari 2016) op nrc.nl

We gaan duizend jaar terug in de tijd en maken, met Rode Orm, een wervelende tocht per Vikingschip tot diep in de Middellandse Zee.

Weblink bron
Kester Freriks
 “Het verleden vlamt altijd weer op” (6 juni 2014) op nrc.nl


buurpraatje

type pamflet waarin een zogenaamd gesprek tussen buren wordt gebruikt om politieke kritiek te uiten

In 1651 verschenen twee pamfletten waarin de schandelijke daden van Van Sevenhoven omstandig uit de doeken gedaan worden in de vorm van een buurpraatje (het "Nieukoops buerpraetje") en een kroegpraatje (het "Nieuwkoops kroegh-praetien"), toen populaire presentatievormen voor kritiek op de overheid.

G.J. van Bork
 Literatuur nieuws : Dien langen Duyvel van Nieukoop in: Literatuur., jrg. 15 nr. 3 (mei/juni 1998), Amsterdam University Press, Amsterdam, p. 178


karnstoel

onderstel van een bepaald type vat waarin uit melk boter kan worden gemaakt

⧖ Een nadere bepaling van het begrip „karninrichting of karnwerktuig" is in het Crisis-Zuivelbesluit 1940 I (boter) niet aanwezig; het voorhanden hebben van eenige onderdeelen van zulk een inrichting of werktuig valt dan ook alleen onder de verbodsbepaling, indien die onderdeelen te zamen een zoodanige inrichting of werktuig vormen. Dit is niet het geval met de in de bewezenverklaring genoemde onderdeelen van een karntoestel (een karnton en een karnstoel met draaibare deelen).

Weblink bron
Hoge Raad der Nederlanden
 “uitspraak ECLI:NL:HR:1942:64”, NJ 1942/581 (13 april 1942) op navigator.nl


irredentisme

Ontleend aan Italiaans irredentismo, vernederlandst met het achtervoegsel -isme, afgeleid van Italia irredenta “het onbevrijde deel van Italië”, in de Nederlandse pers voor het eerst opgetekend in 1881, zie voor een vindplaats hieronder.

[2] Ook in een niet-Italiaanse context, aangetroffen vanaf 1885, zie vindplaats hieronder.

het streven van Italiaanse nationalisten om alle gebieden waar een Italiaanstalige bevolkingsgroep woonachtig is, deel te laten uitmaken van de staat Italië.

De pogingen om te Triëst het vijftigjarig bestaan der vereeniging met Oostenrijk feestelijk te vieren, zullen mislukken, daar het „Irredentisme” der Italianen in die stad te veel wortel heeft geschoten, om een eenigszins uitgebreide deelneming aan het Triëst-Oostenrijksch feestte kunnen verwachten.

Verspreide berichten in: Het vaderland, ’s-Gravenhage (05-02-1881), M. Nijhoff etc. / C.A. van Reyn, ’s-Gravenhage, p. 1 op Delpher.nl


stasi

inlichtingendienst en veiligheidsdienst in de voormalige DDR die zich echter voornamelijk bezig hield met het uitoefenen van sprionage en terreur onder de eigen bevolking

Als oprichter en minister van Staatssicherheit (Stasi) (1957-1989) en Stasigeneraal was Erich Mielke medeverantwoordelijk voor de repressie in de DDR, alsmede voor het repressieve klimaat


doodscommando

samenstelling van dood zn en commando zn met het invoegsel -s-
**[1] ad hoc samenstelling, voor het eerst aangetroffen in 1913, zie vindplaats hieronder.
**[2],[3] aangetroffen sinds de jaren '40, waarschijnlijk als toespeling op de veelgehoorde Duitse eufemistische term Sonderkommando tijdens de bezettingstijd

Meestal stalen zij niet direct, maar wie goeie vriendjes met hen wilde blijven, die stopte de Stubendienst allerlei dingen toe, die hen van thuis gestuurd werden. Je had alle reden om goeie vrienden te blijven met de Stubendienst en de blokoudste, want zij konden je veel kwaad doen en in het andere geval veel goeds doen. Als bijvoorbeeld een blokoudste je weg wilde hebben, verdween je met het eerste de beste slechte transport naar een doods-commando ....

L.J. van Looi
 Het „kleine kamp" van Buchenwald in: Vrije gedachten (30-06-1945), Centrum van oud-illegale sociaal-democraten (C.I.), Amsterdam, p. 4


Sovjetsysteem

samengesteld uit het eerste deel van de naam Sovjet-Unie en systeem

totalitaire overheersing door de Russische communistische partij, ruwweg tussen 1920 en 1990

Het Sovjetsysteem kenmerkte ze met het geleende citaat: ‘één partij aan de macht en alle andere in de gevangenis.’

Weblink bron
Maarten van der Graaff
 “De filosofe die koos voor een leven als fabrieksarbeider” (15 november 2018) op nrc.nl


Statenverkiezing

samenstelling van Staten en en verkiezing zn

Ook wanneer het gaan om een specifieke verkiezing wordt toch vaak de meervoudsvorm "Statenverkiezingen" gebruikt, omdat er historisch gelijktijdig afzonderlijke verkiezingen voor een of meer zetels in de Staten werden gehouden.

stemming waarbij de inwoners hun volksvertegenwoordiging kozen

Met het resultaat van deze Statenverkiezing voor ogen zal menig PAR-aanhanger hebben teruggedacht aan de breuk in de partij, zo'n drie jaar geleden.

Weblink bron
Guido de Vries
 “Vorming kabinet Antillen een lastige puzzel” (3 februari 1998) op nrc.nl


Oostblokland

samenstelling van Oostblok en en land zn

staat die tijdens de Koude Oorlog behoorde tot het Warschaupact, het militair bondgenootschap van Oost-Europese landen onder leiding van de Sovjet-Unie

Bulgarije wil binnen een half jaar beginnen met de toetredingsprocedure tot de eurozone. Dat heeft de regering in Sofia donderdag aangekondigd naar aanleiding van het eerste EU-voorzitterschap van het voormalige Oostblokland.

Weblink bron
Camil Driessen
 “Mogelijke uitbreiding eurozone met Bulgarije” (12 januari 2018) op nrc.nl

De situatie doet mij denken aan de verlammende collectieve passiviteit die exemplarisch was voor Oostbloklanden vlak na het vallen van het IJzeren Gordijn. Plotseling werd creativiteit en ondernemerschap van de bevolking gevraagd. Maar de bevolking was generaties lang geconditioneerd juist het tegenovergestelde te doen. Want onder het communisme zou creativiteit en ondernemerschap – buiten de partij om – de kortste weg naar een plek in de gevangenis zijn geweest, omdat de staat alles voorscheef.

Weblink bron
Alaye van Empel–Aderemi
 “Uit die hulp is een willoze NGO-generatie geboren” (17 februari 2016) op nrc.nl


Boerenoorlog

[1] samenstelling van Boeren en "Afrikaners" en oorlog zn geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.J, vergelijk Engels Boer War

[2] samenstelling van boer zn "landbouwer" en oorlog zn met het invoegsel -en- geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

Boerenoorlogs (possessive)
Boerenoorlogen (plural)

benaming voor elk van de twee gewapende conflicten tussen de Britten en de Afrikaners in Zuid-Afrika in de periode van 1880 tot 1902 (Boerenoorlogen)

Dit gezelschap diplomaten zocht zonder succes in Europa steun voor de Boerenoorlog tegen de Britten.

Weblink bron “Laat de beelden van Afrikaners zien, maar als collectie” (6 februari 2020) op nrc.nl

benaming voor gewapende conflicten waarin landbouwers de strijd aangingen met hun belagers

in Duitsland van 1524 en 1525 (Duitse_Boerenoorlog)

Was de Boerenoorlog de dageraad van de eerste burgerlijke revolutie in Europa?

Weblink bron
Theun de Vries
 “Ketters. Veertien eeuwen kettergeloof, volksbeweging en kettergericht.” (1982), Em. Querido's Uitgeverij, Amsterdam, ISBN 90 214 8656 3, p. 562


klovenier

In opdracht van het Amsterdamse schuttersgilde der kloveniers voltooide hij Het kapiteinschap van Frans Banning Cocq, beter bekend als De Nachtwacht.

Weblink bron “Een turbulent schildersleven” (7 januari 2006) op nrc.nl

Zo’n stuk geschut werd destijds clover genoemd en de man die het afschoot, klovenier.

R. de Ruyter-van der Feer (ed.)
 “Wat is dat? : de encyclopedie voor jongeren”, 2e druk, deel 2 (ca. 1938), Hollandia, Baarn, p. 1193 kol. 1


busschutter

soldaat bewapend met een primitief vuurwapen

⧖ Verder richtte hij in 1471 - wederom naar het voorbeeld, 25 jaren vroeger door Karel VII van Frankrijk gegeven - zijn ‘benden van ordonnantie’ in, een goed betaald staand leger van ruiters en voetknechten, allen vrijwilligers, vooral uit den Nederlandschen adel getrokken. Deze benden waren verdeeld in ‘compagnieën’, die weder in tien ‘dizaines’ vervielen; de ‘dizaine’ omvatte 2 ‘chambres’, de ‘chambre’ zes ‘lansen’, de ‘lans’ drie ruiters en zes voetknechten; van de ruiters was er een ‘homme d'armes’, een page en een knaap, de voetknechten waren drie boogschutters, een armborstschutter, een busschutter en een piekenier.

P.J. Blok
 “Geschiedenis van het Nederlandsche volk. Deel 1.”, 3e druk (1923), A.W. Sijthoff, Leiden, p. 552


Opiumoorlog

samenstelling van opium zn en oorlog zn , geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

benaming voor twee gewapende conflicten in de 19e eeuw waarmee het Britse rijk van het Chinese keizerrijk toestemming afdwong voor handelsactiviteiten, waaronder de export van harddrugs naar China

Er kan geen twijfel over bestaan dat de dertig jaren na de hervormingen van Deng de beste dertig jaren zijn geweest die de Chinezen hebben meegemaakt sinds de Opiumoorlog van 1842.

Weblink bron
Kishore Mahbubani
 “Niet Liu Xiaobo, maar Deng Xiaoping had de Nobelprijs moeten krijgen” (13 november 2010) op nrc.nl


Oost-Westverhouding

samenstellende samenstelling van oost bw, west bw en verhouding zn , geschreven met hoofdletters volgens spellingregel 16.G onder (2)

De meervoudsvorm "Oost-Westverhoudingen" heeft dezelfde betekenis.

internationale betrekkingen en militaire krachtsverhouding tussen de machtsblokken die tijdens de Koude Oorlog rond de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten zijn gevormd

In de geschiedenisboeken zal het jaar 1989 ongetwijfeld als „historisch" worden bestempeld, want toen veranderde de Oost-Westverhouding op drastische wijze met als gevolg dat de militaire dreiging sterk verminderde.

Weblink bron
J.A.C.M. Huijben & R.G. Jansen
 Vijandbeeld en motivatie : Verslag van een onderzoek bij beroepsmilitairen van de Koninklijke landmacht, Koninklijke Vereniging ter Beoefening van de Krijgswetenschap in: Militaire Spectator , jrg. 161 nr. 9 (september 1992), p. 401 kol. 1


Oost-Westverhoudingen

Het enkelvoud "Oost-Westverhouding" heeft dezelfde betekenis en is dus voor wat betreft de betekenis niet het enkelvoud van "Oost-Westverhoudingen".

Sinds de annexatie van de Krim en de oorlog in Oekraïne zijn de Oost-Westverhoudingen ernstig bekoeld.

Weblink bron
Steven Derix & Joep Dohmen
 “Russische ambassade in Den Haag is een zenuwcentrum voor spionage” (30 november 2018) op nrc.nl


Golfconflict

samenstelling van Golf en "Perzische Golf" en conflict zn "strijd" , soms gebruikt als (eufemisme) omdat het niet altijd gaat om volgens het volkenrecht verklaarde oorlogen

ˈɣɔl^əfkɔɱˌflɪkt

gewapende strijd tussen landen rond de Perzische Golf

De aanbodzijde van de oliemarkt, die normaliter al sterk reageert op marginale veranderingen van vraag en aanbod, werd door het Golfconflict wel degelijk beïnvloed.

Weblink bron
Maarten Schinkel
 “Kosovo in de dealingroom” (10 april 1999) op nrc.nl


klepperman

samenstelling van klepperen ww en man zn of samenstelling van klepper zn en man zn

klepperlieden (plural)
klepperlui (plural)
kleppermannen (plural)
kleppermannetje (diminutive singular)
kleppermannetjes (diminutive plural)

nachtwaker, die gebruik maakte van een klepper om de aandacht te trekken wanneer hij informatie verspreidde

Van Leents prentenboek met achtentwintig pagina's vol originele afbeeldingen, waarvan veertien in kleur en evenzoveel in één tint, laten de ontwikkeling zien die op velerlei gebied heeft plaats gevonden. (…) Verjoeg de klepperman voorheen de dieven door zijn lawaai, nu bestrijdt politie te paard en te voet de criminelen.

P.J. Buijnsters & Leontine Buijnsters-Smets
 “Lust en Leering. Geschiedenis van het Nederlandse kinderboek in de negentiende eeuw.” (2001), Waanders, Zwolle, ISBN 9040095299, p. 289

⧖ Het publiek was zoo in z'n schik, toen de laatste toon gezongen was, dat er als 't ware een orkaan van applaus en handgeklap losbrak; waaraan de kellners op z'n best medededen, alsof ze allen van beroep kleppermannen waren.

M.J.H. Kessels
 “Naar 't concours. Een historisch verhaal in luimig gewaad.” (1880), M.J.H. Kessels, Tilburg, p. 65

De klepperlui liepen nog meer ineengedoken dan anders, en nijdiger dan ooit bromden zij hoe laat het was.

Johan Gram
 “De familie Schaffels.” (1870), D.A. Thieme, Arnhem, p. 75

⧖ Eens ben ik op zulken dag in uwe Stad geweest, en meen gemerkt te hebben, dat Lantaarn-aansteekers, Klepperlieden, en dat zoort van volkje, dat onder den zeldzaamen naam van schup en bezem bekend staat, byzonder ook knegts en meiden ongemeen veel met deezen dag op hebben. Men heeft my verzekerd, dat men nooit vriendelyker gegroet, nooit vaardiger gediend wordt, dan in de laatste helft van December, en al dit slag van menschen veel gereeder is om op primo January te roepen: gelukzalig Nieuwjaar, Myn Heer en Mevrouw! dan op anderen tyden te zeggen: goeden morgen!

Witsje Remkes geciteerd door Cornelius van Engelen
 [Over de Nieuwjaars - Complimenten en Brieven.] (22 december 1771) in: De Denker., jrg. 9 nr. 470 (30 december 1771), De erven van F. Houttuyn, Amsterdam, p. 412


revotijd

tijd(perk) met één of meer maatschappelijke, technische of wetenschappelijke omwentelingen


flibustier

van Frans flibustier, via Engels flibutor verbastering van Nederlands vrijbuiter, cognaat met filibuster; in de betekenis "piraat" aangetroffen vanaf 1762 (zie vindplaats hieronder)

piraat, vaak van Franse herkomst, in het Caraïbisch gebied rond 1700

Geld houdt een flibustier voor een gevaarlijke vijand, die al menig dapper man tot lafheid heeft gebracht; geld mag derhalve niet op zee worden meegenomen: om eigen bezit te vrijwaren kon iemand allicht zijn makker in 't drukke van het gevecht weerloos aan zijn lot overlaten. Wie vóór de afvaart nog geld op zak draagt moet het dadelijk in de kroeg verbrassen.

Camiel van Deyck
 Boekaniers- en flibustierseer in: De Vlaamse Gids., jrg. 32 nr. 2 (februari 1948), p. 84

⧖ Volgens eenen dezer brieven, gedateert zelfs van de Martinique op den 16. January had den Gouverneur van dat Eyland eenen Flibustier doen ophangen, (…)

Nederlanden. Amsterdam den 15. Maerte. in: Gazette van Gendt, nr. 22 (18 maart 1762), Jan Meyer, p. 3 kol. 2


baroktijd

Het bouwwerk uit de baroktijd groeide uit tot een van de symbolen van de stad en fungeerde als decors in veel films, waaronder La Dolce Vita (1960) van Federico Fellini.

Weblink bron “Recordbedrag aan munten in Trevi-fontein: 1,4 miljoen euro” (13-04-2017), NOS

Er is nu al meer hedendaagse muziek voor blokfluit, dan bewaard is gebleven uit de baroktijd.

Weblink bron
Arno Gelder
 “Lucie Horsch: De blokfluit is aan een opmars bezig” (28-02-2019), Tubantia


tankman

[1] vermoedelijk leenvertaling van Engels Tank Man, samenstelling van tank zn "pantservoertuig met kanon" en man zn , in de betekenis "persoon die voor een tank gaat staan" aangetroffen vanaf 1998

[2] vermoedelijk leenvertaling van Engels tank man, samenstelling van tank zn "pantservoertuig met kanon" en man zn , in de betekenis "lid van een tankbemanning" aangetroffen vanaf 1916 (zie vindplaats hieronder)

[3] samenstelling van tank ww "vullen van het brandstofreservoir van een voertuig" en man zn

[4] vermoedelijk leenvertaling van Engels tank man, samenstelling van tank zn "vat voor de opslag van vloeistof" en man zn

坦克人

aanduiding voor de persoon die de moed had om voor een pantserwagen met kanon te gaan staan als vorm van geweldloos verzet

Ook schrijver en psycholoog Ap Dijksterhuis heeft het begrip ‘vrijheid’ hoog in zijn reisvaandel staan; in de voorbereiding van zijn literaire reisgids Wegwee staat de beroemde ‘tankman’ – de student die op 5 juni 1989 op het Tiananmenplein in Beijing een colonne tanks tegenhield en van wie niet bekend is wat er met hem is gebeurd – steeds symbool voor de strijd voor vrijheid in Azië.

Weblink bron
Margot Poll
 “Het grote geheim van de familie uit Nederlands-Indië” (9 januari 2020) op nrc.nl

Over China werden interessante fragmenten vertoond: over de tankman op het Tienanmen Plein, over een Chinese versie van Idols en over jongens en meisjes die zich lieten afbeulen als cyberkoelies. Allemaal martelaren.

Weblink bron
Roelof van Gelder
 “De verlossing van Rijke Bloem” (23 juli 2007) op nrc.nl


Makkabeeër

met het achtervoegsel -er afgeleid van Latijn Maccabeus, de weergave van Hebreeuws מכבי en , de bijnaam van Judas Makkabeüs

Makkabeeërs (plural)
(Makkabeeën) (plural)

benaming voor Judas Makkabeüs en naderhand elk van zijn vier broers, die leiding gaven aan de Joodse opstand tegen de Seleuciden in de 2e eeuw v. Chr.

Tijdens Pesach rekenden Mozes en God af met de Egyptenaren, tijdens Chanoeka sloeg Juda de Makkabeeër de Grieken in elkaar en op Onafhankelijkheidsdag leverden we dapper strijd en verkregen we onze staat. Op Grote Verzoendag zijn we daarentegen geen Makkabeeërs en geen volk meer, maar een verzameling individuen die in de spiegel kijken, zich schamen voor het beschamende dat ze op hun kerfstok hebben en waar mogelijk vergeving vragen.

Weblink bron
Etgar Keret
 “Vergiffenis vragen op mijn lievelingsfeestdag” (3 oktober 2014) op nrc.nl


Makkabeeën

alleen meervoud leenvertaling met het achtervoegsel -en van Latijn Maccabei, dat teruggaat op Hebreeuws מכבי en , de bijnaam van Judas Makkabeüs

Dit is het enkelvoud van het synoniem "Makkabeeërs".

benaming voor Judas Makkabeüs en zijn familieleden, die leiding gaven aan de Joodse opstand tegen de Seleuciden in de 2e eeuw v. Chr.

Joden over de hele wereld vieren de herinwijding van de Tempel in Jeruzalem door de Makkabeeën, nadat de Syriërs waren verslagen, in het jaar 165 v.Chr.

Weblink bron “Laatste dag van Chanoeka, het joodse feest van de lichtjes” (5 december 2013) op nrc.nl


Baltisch

afgeleid van Balt met het achtervoegsel -isch

Baltischer (uninflected comparative)
Baltische (inflected positive)
Baltischere (inflected comparative)
Baltischers (partitive comparative)

betrekking hebbend op de Balten, een Visigotisch geslacht van vorsten


Darius

van Latijn Darius
**[2] vernederlandst van Hebreeuws דָּרְיָוֶשׁ en (Darjavesj) uit de Bijbel
**[3] verwijzing naar Darius de Grote

naam van verschillende Perzische vorsten
Na Darius de Grote werd de naam gebruikt voor verschillende van zijn nazaten, soms ook als die eigenlijk een andere naam hadden.


Cyrus

[2] vernederlandst van Hebreeuws כּוֹרֶשׁ en (Koresj) uit de Bijbel

[3] verwijzing naar de Perzische koningsnaam, ook onder invloed van de Bijbel en het Oudgrieks κύριος (kurios) "Heer"

naam van drie Perzische koningen uit het geslacht van de Achaemeniden

Cyrus I, de kleinzoon van de grondlegger van deze dynastie

Cyrus de Grote, die van Perzië een wereldrijk maakte

Cyrus de Jongere, die een opstand tegen zijn broer leidde (beschreven in de Anabasis van Xenofon)


geselpaal

geselpalen (plural)
geselpaaltje (diminutive singular)
geselpaaltjes (diminutive plural)

paal waaraan een veroordeelde werd vastgebonden om gegeseld te worden of om te kijk te worden gesteld


Nubiër

afgeleid van Nubië met het achtervoegsel -er

inwoner van het oude Nubië, aanduiding voor het gebied langs de Nijl tussen Khartoem en Aswan, soms ook gebruikt voor heel Sub-Saharaans Afrika

Zestig jaar, tot de Assyriërs hen in 666 voor Christus verdreven, zaten de Nubiërs als zwarte koningen op de troon van een verenigd Egypte en Nubië.

Weblink bron
Theo Toebosch
 “In Nubië waren de piramides spitser” (24 januari 2019) op nrc.nl

Maar dat ook bij leven een Nubiër een immens gezag wist uit te stralen, onthult het zwart-stenen 43 centimeter hoge beeld van een hyperatletische, beeldschone Amon-priester, die onoverwinnelijk op de toeschouwer lijkt af te lopen.

Weblink bron
Marianne Vermeijden
 “Een sprong in glas; Tentoonstelling over Nubiërs in de Nieuwe Kerk” (3 oktober 1997) op nrc.nl


computertijdperk

samenstelling van computer zn en tijdperk zn

periode in de geschiedenis dat computers, automatisering en informatieverwerking een belangrijk onderdeelvan de samenleving zijn

Hoewel het pas in het computertijdperk echt beroemd werd, is het symbool al eeuwenoud. Het eerste bekende gebruik stamt al uit de zesde eeuw. De pennenstreek werd gebruikt om het Latijnse 'Ad' te symboliseren, wat 'naar'of 'voor' betekende. Het werd in 1885 opgenomen op Amerikaanse typemachines, maar een eeuw lang slechts weinig gebruikt.

Weblink bron “@ opgenomen in museumcollectie” (23-03-2010,), NOS

Carlsen is de grote favoriet. Hij is al een jaar of drie de nummer 1 op de wereldranglijst en staat bij de bookies drie tegen één. Hij benadert het spel anders dan zijn tegenstander Anand. De 22-jarige is een waar product van het computertijdperk. Zijn tegenstander Anand is 'al' 43 jaar oud.

Weblink bron “Schaken: Anand vs. Carlsen” (09-11-2013), NOS

"Er komen enorme veranderingen aan, het is als het begin van het computertijdperk. Ik vergelijk het wel eens met Steve Jobs die zijn garage uit loopt. Niemand weet nog wat we precies gaan doen."

Weblink bron “Máxima tussen de microben” (30-09-2014), NOS

Ook Jacobs vindt dat er meer oog moet zijn voor de nadelige kanten van het computertijdperk. Hij hoopt dat de gijzelsoftware mensen wakker schudt, maar koestert geen illusies. "Wake-up-calls werken wel, maar tijdelijk. De maanden erna wordt er een hoop aan gedaan, maar een jaar daarna..."

Weblink bron
Paulus Houthuijs
 “Is dit de digitale watersnoodramp die leidt tot een cyberdeltaplan?” (13-05-2017), NOS


echelle

van Frans échelle zn dat teruggaat op Latijn scala "ladder"

[3.1] mogelijk onder invloed van Turks iskele "raamwerk, steiger, pier, haven", dat via Byzantijns Grieks σκάλα teruggaat op Latijn scala "ladder"

constructie met trappen en vlonders voor het laden en lossen van schepen

havenplaats aan de oostelijke kusten van de Middellandse Zee

⧖ Er is uitdrukkelijk overeengekomen, dat de oude inrigtingen van aanleg en omslag (echelle), die in de steden Mentz en Keulen worden gevonden, zullen blijven bestaan, behoudens de wijzigingen in de tegenwoordige overeenkomst uitgedrukt; (…)

Overeenkomst van den 5' Augustus 1804, wegens het octrooi van scheepvaart op den Rijn, tusschen Frankrijk en Duitschland. in: Staatsblad van het Koningrijk der Nederlanden, jrg. 1827 nr. 9 (26 maart 1827), Algemeene Landsdrukkerij,'s-Gravenhage, p. 30 art. 3

⧖ Volgens ingekomene berigten moet de kapitein-pacha de troepen, die zich te Nieuw-Echelle bevonden, hebben ingescheept, en de Turksche vloot bevindt zich waarschijnlijk heden voor Samos.

Nieuwstijdingen. Turkye. in: Middelburgsche Courant, jrg. 11 nr. 118 (30 september 1824), Wed. J. Abrahams & Zoon, Middelburg, p. 1 kol. 1


stapelplaats

stapelplaatsen (plural)
stapelplaatsje (diminutive singular)
stapelplaatsjes (diminutive plural)


Muur

zwaarbewaakte gebouwde versperring die van 1961 tot 1989 moest verhinderen dat mensen vanuit Oost-Duitsland naar West-Berlijn vluchtten

De burgers van de DDR zijn tevreden geworden - door de Muur ten val ten brengen.

Anja Fricke
 ‘Sorry’- een moeilijke waarheid in: Streven., jrg. 85 nr. 5 (september/oktober 2018), p. 478

Er waren echter ook enkele kranten, die zo verstrikt bleken in de dagelijkse gang van zaken waarbij de EEG, De Gaulle, De Muur en de Fagelstraat als erkend voorpaginanieuws dienst doen, dat zij het Van Gogh-nieuws onderschatten en als een fait divers op een binnenpagina plaatsten.

Weblink bron
N. Scheepmaker
 The stedelijk in: Hollands Weekblad., jrg. 4 nr. 172 (19 september 1962), Stichting Hollands Weekblad, Den Haag, p. 8


repartitiestelsel

samenstelling van repartitie zn en stelsel zn

politiek waarbij per provincie een hoeveelheid troepen werd afgesproken dat die provincie zou betalen en ter beschikking stellen aan het leger van de Republiek der Verenigde Nederlanden

Het repartitiestelsel van het leger werd bekrachtigd, de afzonderlijke gewesten kregen meer invloed op de benoeming van de officieren van hun deel van het leger, en de legerleiding werd afhankelijker van de gewestelijke Staten.

Willem Frijhoff & Marijke Spies
 “1650. Bevochten eendracht.”, 2e druk (2000), Sdu Uitgevers, Den Haag, ISBN 9012087213, p. 83


zwartjan

samenstelling van zwart bn "donkere kleur" en jan zn "vent"
**[1] vanwege de huidskleur
**[2] omdat de strenge opvattingen zich ook uit in een voorkeur voor zwarte kleding
**[3] omdat scheidsrechters traditioneel een zwarte broek en shirt droegen
**[4] omdat je in dit beroep onder het roet komt te zitten
**[5] een verwijzing naar zwarte markt en zwart geld
**[6] vanwege het zwarte verenkleed
**[7] omdat deze voorwerpen vaak zwart beroet zijn of om functionele redenen een zwarte kleur hebben

iemand die van de omstandigheden in de Tweede Wereldoorlog gebruikt maakte om zich onwettig of onbehoorlijk te verrijken

⧖ „Wonen er hier nu werkelijk zo veel zwarte handelaren”, vroegen we den vriendelijken kastelein, die ons een biertje schonk. (…). „Nou, meneer, u kunt het zelf ook zien. Wandel maar eens door de gemeente. Kijk vooral naar de vele nieuwe puien. Ge kunt er donder op zeggen, dat daarachter zwartjannen wonen.”

Huizen volgepropt met schilderijen : Eens per week naar Amsterdam. in: Het volk , jrg. 44 nr. 17705 (13 augustus 1943), Arbeiderspers, Amsterdam, p. 2 kol. 5


oorlogsgeschiedenis

samenstelling van oorlog zn en geschiedenis zn met het invoegsel -s-

de beschrijving van de oorlogen uit het verleden

Hij had zijn wetenschap - de theorie van de scheve slagorde, die hij had afgeleid uit de geschiedenis van de oorlogen van Frederik de Grote -, en alles wat hij tegenkwam in de moderne oorlogsgeschiedenis kwam hem onzinnig, barbaars voor, als monsterachtige botsingen, waarin aan beide kanten zoveel fouten werden gemaakt, dat deze oorlogen geen oorlogen genoemd mochten worden: ze pasten niet in de theorie en konden niet dienen als onderwerp voor de wetenschap.

Leo Tolstoj
 “Oorlog en Vrede” (1869), van Oorschot, ISBN 978902825115 1

De herdenking in Dresden keert jaarlijks terug, maar dit jaar gaat het anders. De oorlogsgeschiedenis wordt aangegrepen door rechts-populisten om te proberen de misdaden van de nazi's te nuanceren.

Weblink bron “Duitse president: 'Antisemitisme en vreemdelingenhaat vergiftigen ons land'” (13-02-2020), NOS


80-jarige Oorlog

verbinding van  80-jarig en oorlog, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L onder (2)

een strijd in de Nederlanden die in 1568 begon en eindigde in 1648. De oorlog woedde in een van de rijkste Europese gebieden, de Habsburgse of Spaanse Nederlanden en richtte zich tegen een wereldmacht: het Spaanse Rijk onder leiding van koning Filips II


Derde Engels-Nederlandse Oorlog

verbinding van  derde, Engels, Nederlands en oorlog, geschreven met hoofdletters volgens spellingregel 16.L onder (2)

Derde Engels-Nederlandse Oorlogs (possessive)

de derde oorlog tussen het koninkrijk Engeland en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden durend van 1672 tot 1674


Eerste Engels-Nederlandse Oorlog

verbinding van  eerste, Engels, Nederlands en oorlog, geschreven met hoofdletters volgens spellingregel 16.L onder (2)

Eerste Engels-Nederlandse Oorlogs (possessive)

een oorlog, geheel op zee bevochten, tussen het Engelse Gemenebest en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, van 29 mei 1652 tot 8 mei 1654


Honderdjarige Oorlog

verbinding van  honderdjarig en oorlog, geschreven met hoofdletters volgens spellingregel 16.L onder (2)

een reeks oorlogen, gevoerd van 1337 tot 1453, door het huis Valois en het huis Plantagenet, ook bekend als het huis Anjou, om de Franse troon


Koude Oorlog

verbinding van  koud en oorlog, geschreven met hoofdletters volgens spellingregel 16.L onder (2) als leenvertaling van Engels Cold War

periode van gewapende vrede tussen de communistische en de kapitalistische wereld in de tweede helft van de 20e eeuw


Tachtigjarige Oorlog

verbinding van  tachtigjarig en oorlog, geschreven met hoofdletters volgens spellingregel 16.L onder (2)

strijd die van 1568 tot 1648 woedde in de Habsburgse of Spaanse Nederlanden en die zich richtte zich tegen het Spaanse Rijk onder leiding van koning Filips II

De Tachtigjarige Oorlog eindigde met de Vrede van Münster.


Tweede Engels-Nederlandse Oorlog

verbinding van  tweede, Engels, Nederlands en oorlog, geschreven met hoofdletters volgens spellingregel 16.L onder (2)

Tweede Engels-Nederlandse Oorlogs (possessive)

tweede oorlog tussen het koninkrijk Engeland en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden durend van 1665 tot 1667


Vierde Engels-Nederlandse Oorlog

verbinding van  vierde, Engels, Nederlands en oorlog, geschreven met hoofdletters volgens spellingregel 16.L onder (2)

Vierde Engels-Nederlandse Oorlogs (possessive)

de vierde oorlog tussen het koninkrijk Engeland en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden durend van 1780-1784


schemeroorlog

samenstelling van schemer zn en oorlog zn

schemeroorlogen (plural)
schemeroorlogje (diminutive singular)
schemeroorlogjes (diminutive plural)

oorlog waarin geen openlijke vijandelijkheden plaatsvinden


radendemocratie

samenstelling van raad zn en democratie zn met het invoegsel -en-

radendemocratieën (plural)
radendemocratietje (diminutive singular)
radendemocratietjes (diminutive plural)

een staat bestuurd door raden of 'sovjets' (Russisch voor 'raad') van arbeiders, boeren en soldaten


vestingmuur

rampart

de muur van een versterkte stad; de muur van een vesting

vestingmuren (plural)
vestingmuurtje (diminutive singular)
vestingmuurtjes (diminutive plural)

Hij had mijn vestingmuur geramd en zich er bovendien goed voor laten betalen.

Henning Mankell (vert.Clementine Luijten)
 “Italiaanse schoenen” (2011), De Geus (uitgeverij), ISBN 9789044521832

Voor de stichting is het geen probleem dat Waterkasteel De Kemphaan geen eeuwen oud is, maar slechts 18 jaar. Het gebouw heeft genoeg bepalende kenmerken, zoals een ridderzaal, een slotgracht, een kasteeltuin met oranjerie, een brouwerij, een doolhof en een gang aan de binnenkant van een vestingmuur (weergang).

Weblink bron “Almere heeft officieel een kasteel (al is het maar 18 jaar oud)” (19-10-2018,), NOS


literatuurgeschiedenis

samenstelling van literatuur zn en geschiedenis zn

literatuurgeschiedenissen (plural)
literatuurgeschiedenisje (diminutive singular)
literatuurgeschiedenisjes (diminutive plural)

De Britse kroonprins Charles is gisteren even in de huid gekropen van misschien wel de beroemdste prins uit de literatuurgeschiedenis, Hamlet. Ter ere van de 400ste sterfdag van William Shakespeare deed Charles mee aan een voorstelling vol gerenommeerde acteurs.

Weblink bron “Prins Charles waagt zich aan prins Hamlet” (24-04-2016), NOS

Een van haar derdejaars studenten, Denise Breevaart, heeft vooral met de term 'de grote drie' moeite. "Mensen pakken hun boeken omdat ze dan denken het hoogtepunt te hebben gehad. Maar zij krijgen zo, los van de literaire kwaliteiten, een heel beperkte uitsnede van de Nederlandse literatuurgeschiedenis. Want het zijn schrijvers uit dezelfde periode, drie mannen, en ook nog eens drie mannen die in hun literatuur geen tot weinig vrouwelijke personages hebben met enig handelingsvermogen."

Weblink bron
Ronja Hijmans
 “Dreigt er vergetelheid voor 'de grote drie van de literatuur'?” (18-10-2020), NOS


KGB

transliteratie van de Russische afkorting КГБ

de geheime dienst van de eertijdse Sovjetunie

En waar men Russen aantreft, daar is ook de KGB. Tn ambassades, in consulaten, in handelsmissies en in „culturele” delegaties — zelfs in de sportteams —treft men de KGB aan. Atijd. Nooit verlaat een groep Russen de Sovjet-Unie zonder dat onder hen zich tenminste één lid van de KGB bevindt.

“Nieuwsblad van het Zuiden” (1958-10-09)


tsarenfamilie

samenstelling van tsaar zn en familie zn met het invoegsel -en-

tsarenfamilies (plural)
tsarenfamilietje (diminutive singular)
tsarenfamilietjes (diminutive plural)

de bloedverwanten van de Russische tsaar

Geboren in een adellijke familie in Odessa, zat ze op het gymnasium in Tsarskoje Selo, de buitenplaats bij Sint-Petersburg waar de laatste tsarenfamilie meestal woonde.

Michel Krielaars
 “Het brilletje van Tsjechov : reizen door Rusland” (2014), Atlas Contact , ISBN 9789045024875

Nieuwsuur gaat ook langs bij George Romanoff, telg van de tsarenfamilie die 300 jaar over Rusland regeerde. Tegenwoordig is hij lobbyist voor Russische bedrijven in Brussel. Hij ontmoette president Poetin in 2012 bij de herdenking van de Slag bij Borodino. "Het lijkt mij een goede man. Heel serieus", zegt Romanoff. Hij noemt Poetin "de juiste man op de juiste plaats".

Weblink bron “"Inname van de Krim was een schok"” (13-08-2014), NOS


Oorlogswinter

oorlogswinter zn , geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

laatste winter in de Tweede Wereldoorlog, van 1944-1945, waarin de mensen in het nog bezette West-Nederland veel honger leden

In de Oorlogswinter van 1945 raakt Michiel betrokken bij het verzorgen van een Engelse piloot, die met zijn vliegtuig achter zijn huis is neergestort.

Weblink bron Gearchiveerde versie “Theatervoorstelling ‘Oorlogswinter’ komt naar de Brabanthallen” (18 januari 2022) op kliknieuwsdenbosch.nl


oorlogsdocumentatie

samenstelling van oorlog zn en documentatie zn met het invoegsel -s-

verzameling van documenten betreffende de of een oorlog met name gebruikt voor de Tweede Wereldoorlog


erfstadhouder

samenstelling van erven ww en stadhouder zn

de benaming voor de functie die bekleed werd door de stadhouders van de gewesten Holland en Zeeland vanaf 1674, Friesland vanaf 1675, en de laatste twee stadhouders van alle gewesten van de Republiek der Verenigde Nederlanden vanaf 1747

De verheffing heeft Workum al in een gloed van lichten gezet, maar hoe vrolijk moet het dan wel niet bij u toegaan? Het is verbluffend zo snel als men Zijne Majesteit overal tot erfstadhouder heeft uitgeroepen, het eerst natuurlijk in Zeeland maar eergisteren dan ook door de gezwenkte Staten van Holland en Utrecht.

Thomas Rosenboom
 “Gewassen vlees” (2014), Em. Querido's Uitgeverij , ISBN 9789021436173

De prins krijgt van de hertog een beschermde opvoeding. Dat doet zijn karakter geen goed. De prins houdt er een onzeker en besluiteloos karakter aan over. Geen gunstige eigenschappen voor iemand die als erfstadhouder van de Verenigde Nederlanden leiding moet geven aan een land in rep en roer.

Weblink bron
W. G. Hulsman
 “Intelligente Willem V miste daadkracht” (31 maart 2006), Reformatorisch Dagblad


kolvenier

Toen het dier steigerend stilstond brandde een kolvenier van vlakbij met zijn musket op de buik in, een andere waaghals plaatste het zijn dolk in de flank, het hecht een achterblijvende broche op het rillende vlees.


hoofdleenman

samenstelling van hoofd zn en leenman zn

een van de groep belangrijkste leenmannen van een koning

Emont zou weinig van zijn familie erven, en hij zou ook nooit zoals zijn vader hoofdleenman kunnen worden, maar als heer van Aviceford zou hij een aangenaam leven kunnen leiden, zelfs nadat hij zijn deel had afgedragen aan de abdij.

Danielle Teller (vert. Marja Borg)
 “Er was eens iets anders” (2018), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026346477


Nusantara

Nusantara

eilandengebied tussen Zuidoost-Azië en Australië

invloedssfeer van het rijk Majapahit, overeenkomend met het huidige Indonesië en verschillende Zuidoost-Aziatische landen


kromboei

korte ketting met metalen beugels om de nek en de enkels van een gevangene aan elkaar vast te maken, zodat deze voortdurend in een kromme houding wordt gedwongen

En er hangt een zogenoemde kromboei, een keten die nek en enkels via een veel te korte ketting verbond zodat de slaaf gebocheld moest lopen en een kromme rug kreeg.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Harmen Boerboom
 “Marsha 'wil slavernijverleden laten zien’ op haar Surinaamse plantage” (1 juli 2018) op nrc.nl

Het voornaamste van alles is echter dat er nu zuinig met de kromboei in de gevangenis wordt omgesprongen en dat sedert geen gestrafte meer aan handen en voeten gebonden werd.

Commissaris Weyne een weinig geremd!, J. Morpurgo, Paramaribo in: Suriname, jrg. 78 nr. 23 (19 maart 1926)


falkonet

⧖ Deze nieuwe uit één stuk gegoten vuurmonden werden nu kanonnen of kartouwen genoemd, de langere - want men verlengde nu de schachten steeds meer en meer en somtijds op eene buitensporige wijze, bijv. tot 58 kalibers toe - die te gelijker tijd de kleinere kalibers waren, slangen of koluvrijnen, de allerkleinste, die meestal looden kogels schoten en veel overeenkomst met de draagbare vuurwapens hadden, valken, falkonetten (faucons, fauconneaux).

H.M.F. Landolt
 “Militair woordenboek” (1861-1862)


vrijheidsrecht

samenstelling van vrijheid zn en recht zn met het invoegsel -s-
**[1] "vrijheid" opgevat als persoonlijke zelfbeschikking
**[2] "vrijheid" opgevat als een gebied dat (deels) vrijgemaakt was van algemene regels en handhaving in het gebied van een landsheer

privilege waarbij een landsheer de inwoners van een bepaalde plaats toestaat eigen regels zelf te handhaven

Wanneer een dorp in die tijd vrijheidsrechten kreeg, werd daarmee de kiem gelegd voor wat men later een stad ging noemen. Zo zijn, om enkele duidelijke voorbeelden te geven, de Brabantse hoofdsteden Leuven, Brussel, Antwerpen en Den Bosch als kleine Vrijheden begonnen, qua grondgebied beslist niet groter dan de Vrijheid Rode.

Weblink bron “De Vrijheid Rode : Lees verder” (juni 2020) op oudevrijheid.nl


Hinderwet

samenstelling van hinder zn en wet zn , geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.P

wet (van 2 Juni 1875, Stbl. 95) die het toezicht regelde op inrichtingen die gevaar, schade of hinder konden veroorzaken
Deze wet is in 1993 vervangen door de Wet milieubeheer. De bepalingen uit die wet zijn sinds 2010 onderdeel van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht.

Geheel in de lijn van deze liberale opvattingen bleef, ook na de invoering van de Hinderwet, alles wat zich binnen de muren van het bedrijf afspeelde, buiten de greep van de wetgever.

Weblink bron
Cor van der Heijden
 “Ontploffende stoomketels” (18 januari 2002) op nrc.nl


ontwikkelingsvraagstuk

samenstelling van ontwikkeling zn en vraagstuk zn met het invoegsel -s-

probleem rond het ontstaan van de wereld, leven en beschaving

⧖ De Toekomst der Menschheid: Onder dezen titel beeft mevr. Goudsmit—Polano oen bekend werk vertaald van Heinrich Lhotzky, waarin de schrijver zijn gedachten geeft over de ontwikkeling van den mensch als natuur- en maatschappijwezen en de toekomst van het godsdienstig leven. De drie onderdeelen van het boek houden zich bezig met bet ontwikkelingsvraagstuk, het godsdienstig vraagstuk en het vraagstuk der vrijheid in de menschheid.

Nieuwe Uitgaven. in: Algemeen Handelsblad , jrg. 82 nr. 26068 (13 november 1909), P. den Hengst en Zoon, Amsterdam, p. 7 kol. 3


landwacht

De razzia kwam niet uit de lucht vallen. Het was een vergeldingsactie van de Duitsers, nadat leden van het verzet twee landwachten van de NSB om het leven hadden gebracht.

Weblink bron
Annelies Hoelen
 “Het oorlogsleed van de Merwedegijzelaars: 'De lijken hingen in de bomen'” (Zaterdag 4 mei 2019, 13:21), NOS


Landwacht

paramilitaire hulppolitie van de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog

Twee broers melden zich bij de Landwacht, een andere broer is commandant bij de WA (allebei paramilitaire organisaties gelieerd aan de NSB). Een vierde broer sluit zich aan bij de Waffen-SS en een van zijn zussen gaat in zee met een Duitse militair.

Als lid van de Landwacht infiltreerde Boere in 1944 met andere NSB'ers in het verzet in het Limburgse Helden-Panningen. Ze verraadden 52 onderduikers en verzetslieden, van wie er in ieder geval zeven later in concentratiekampen stierven.

Weblink bron “OM eist levenslang tegen oorlogsmisdadiger Boere” (Dinsdag 2 maart 2010, 13:26), NOS


Celebes

historische benaming voor Sulawesi, een van de grotere eilanden van Indonesië. (meer dan vier keer zo groot als Nederland)


Albaniër

[1], [2] afgeleid van Albanië met het achtervoegsel -er

[2] met het achtervoegsel -er gevormd uit Latijn Albani mv

iemand uit het historische rijk Albanië in de Kaukasus, tegenwoordig het westelijk deel van Azerbeidzjan

Pas in later eeuwen zouden zij hun tegenzin in de sacramenten van doop, biecht en eucharistie afleggen: ze bezaten toen dochterkerken door heel Armenië, versterkt door dezelfde Albaniërs uit de Kaukasus, die zich vroeger al bij de Paulicianen hadden aangesloten.

Theun de Vries
 “Ketters. Veertien eeuwen kettergeloof, volksbeweging en kettergericht.” (1982), Em. Querido's Uitgeverij, Amsterdam, ISBN 9021486563, p. 155

inwoner van Alba Longa, een stadstaat die een rol speelt in de vroegste geschiedenis van Rome

⧖ De beide bevelhebbers kwamen zamen en de Albaniër zeide : »Wij kunnen het voor elkander niet bewimpelen, o koning! dat deze legers alhier enkel uit ijverzucht zijn aangevoerd, om te beslissen, welke der beide steden, Alba of Rome, de gebiedster over de andere zal zijn. (…)«

Georg Friedrich Wiedemann
 “Handboek der algemeene wereldgeschiedenis, Deel 1”, 2e druk (1836), J.J. Arkesteyn en Zoon,, p. 520


muziekgeschiedenis

samenstelling van muziek zn en geschiedenis zn

de bestudering van de ontwikkeling van de muziek en de muziekbeoefening

Berry werd bekend met nummers als My Ding-a-Ling, Roll over Beethoven en Maybellene. Johnny B. Goode, wordt gezien als zijn meesterwerk. Het is een van de meest herkenbare nummers in de muziekgeschiedenis en is vele malen gecoverd door andere artiesten.

Weblink bron “Chuck Berry was de vader van de rock-'n-roll” (Zondag 19 maart 2017, 09:06), NOS

De eerste hitlijst van popsongs in Nederland werd vandaag precies vijftig jaar geleden uitgezonden. Nog steeds schrijven de hitlijsten muziekgeschiedenis.

Weblink bron “Vijftig jaar hitlijsten in Nederland” (Zaterdag 30 november 2013, 07:29), NOS


luchtvaarthistorie

samenstelling van luchtvaart zn en historie zn

geschiedenis van de luchtvaart; het verleden van de luchtvaartn

27 maart 1977: Twee jumbo's van KLM en PanAm botsen op de luchthaven van het Spaanse eiland Tenerife. Er vallen 583 doden, waarvan 267 aan boord van het KLM-toestel. De ramp geldt nog altijd als die met de meeste slachtoffers in de luchtvaarthistorie.

Weblink bron “Overzicht vliegrampen met Nederlanders” (Woensdag 12 mei 2010, 16:35), NOS

"In 2012 zijn de eerste stukjes gevonden", zegt Alfons Bruekers van Stichting Regionaal Archeologisch Bodemonderzoek bij 1Limburg. Maar jarenlang bleef onzeker van welk toestel die afkomstig waren. "Nu weten we het zeker. Een soort coldcase uit de luchtvaarthistorie is opgelost", zegt Bruekers.

Weblink bron “75 jaar later is er zekerheid voor nabestaanden vliegtuigcrash Asten” (Zaterdag 1 februari 2020, 16:13), NOS


geschiedenisstudent

samenstelling van geschiedenis zn en student zn

persoon die geschiedenis studeert aan de universiteit

De sollicitatie is ook om een groep studenten bij elkaar te krijgen met een verschillende achtergrond. "Dat is nuttig omdat studenten van verschillende studies de zaak allemaal vanuit een ander perspectief benaderen". zegt Vredeveldt. Zo zitten er studenten rechten, psychologie en criminologie, maar soms ook een geschiedenisstudent bij de groep.

Weblink bron “Studenten graven in een moordonderzoek als keuzevak” (Vrijdag 12 mei 2017, 12:42), NOS

In het Westfries Archief in Hoorn is het oudst bekende aandeel ter wereld gevonden. De vondst werd gedaan door een geschiedenisstudent uit Utrecht, die onderzoek deed voor zijn scriptie.

Weblink bron “Oudste aandeel ter wereld gevonden” (Donderdag 9 september 2010, 16:29), NOS


hoogmogend

samenstelling van hoog bn en mogend ww van Middelnederlands hoochmogende en hooch ende mogende
**[2] gebruikt als aanspreektitel voor de Staten-Generaal tijdens de Republiek

hochmögend

gebruikt als aanspreektitel voor leden van de Staten-Generaal tijdens de Republiek

hoogmogender (uninflected comparative)
hoogmogende (inflected positive)
hoogmogends (partitive positive)

[2] Hoewel de gebruikelijke aanspreekvorm voor provinciale staten "edelgrootmogend" was, komt het soms voor dat die ook als "hoogmogend" werden aangeduid; hier kan ook sprake zijn van betekenis 1.

Bijbel, of de gansche Heilige Schrift, bevattende al de kanonijke Boeken van het Oude en Nieuwe Testament, uit de oorspronkelijke Talen in onze Nederlandsche Taal getrouwelijk overgezet, op last van de Hoogmogende Heeren Staten Generaal der Vereenigde Nederlanden, en volgens het Besluit van de Synode Nationaal, gehouden te Dordrecht, in de jaren 1618 en 1619.

Weblink bron Boekbeschouwing. in: Vaderlandsche Letteroefeningen., jrg. 77 deel 1 (1835), G.S. Leeneman van der Kroe en J.W. IJntema, Amsterdam, p. 185 op Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren


Adelaarsnest

leenvertaling van Duits Adlerhorst, eigenlijk de naam van Hitlers hoofdkwartier nabij het plaatsje Langenhain-Ziegenberg in Hessen

gebruikt als benaming voor de buitenverblijven van de Duitse dictator Adolf Hitler op de Obersalzberg en in het bijzonder het Kehlsteinhaus op de Kehlstein, gebouwd nabij het plaatsje Berchtesgaden in Beieren

Shames was het eerste lid van de compagnie dat vlak na de bevrijding concentratiekamp Dachau binnenging. Na de overgave van Duitsland trokken Shames en zijn mannen Hitlers Adelaarsnest in Zuid-Duitsland binnen, waar hij een paar flessen cognac wist te bemachtigen met het opschrift "uitsluitend voor gebruik door de Führer". Later gebruikte hij de cognac om te proosten op de bar mitswa (een Joodse ceremonie als een jongen 13 wordt) van zijn oudste zoon.

Weblink bron “Laatste 'Band of Brothers'-officier Edward Shames overleden” (05-12-2021), NOS

Een wandkleed dat ooit een muur in Hitlers Adelaarsnest sierde keert vandaag terug naar Beieren. Een Amerikaanse militair nam het aan het einde van de Tweede Wereldoorlog mee naar de VS, zijn dochter geeft het nu terug.

Weblink bron “Hitlers wandkleed terug naar Beieren” (15-12-2016), NOS


blauwvoeterie

afgeleid van blauwvoet met het achtervoegsel -erie

19e-eeuwse beweging tegen de verfransingsdruk, vooral bij de studerende Vlaamse jeugd


blauwvoeterij

afgeleid van blauwvoet met het achtervoegsel -erij


architectuurgeschiedenis

samenstelling van architectuur zn en geschiedenis zn

Op de plek waar de Philipsvleugel nu staat, was ooit een tuin die volstond met stukken van gesloopte gebouwen. Architect Pierre Cuypers had ze bewaard, omdat hij vond dat ze belangrijk waren voor de Nederlandse architectuurgeschiedenis.

Weblink bron
Rachel de Meijer
 “Renovatie Rijksmuseum gaat door” (Dinsdag 27 mei 2014, 16:18), NOS


bouwhistorisch

samenstelling van bouw zn en historisch bn

bouwhistorischer (uninflected comparative)
bouwhistorische (inflected positive)
bouwhistorischere (inflected comparative)
bouwhistorischers (partitive comparative)

betrekking hebbend op de geschiedenis van de bouwkunde

Overigens komt er volgens Veltman meestal geen definitief antwoord op welke kleur het monument moet krijgen. "Er is in het verleden heel veel gebeurd aan zo'n pand. Bouwhistorisch is er ook van alles aan de hand. De bovenste helft is ruim een eeuw later pas verhoogd. En dat balkon bestond eerst ook helemaal niet."

Weblink bron “Krassen in monumentale kozijnen, op zoek naar de oorspronkelijke kleuren” (Woensdag 24 maart 2021, 22:45), NOS

Architect Kruger wilde blijkens de eerste plannen het paleis zoveel mogelijk in oude stijl behouden. Maar "vermoedelijk voldeden deze plannen niet omdat ze te weinig inspeelden op het gewenste gebruik", zo staat in een bouwhistorisch onderzoek dat is gepubliceerd na een WOB-verzoek van de NOS. Het gevolg was dat "de oorspronkelijke ruimtelijke indeling veel ingrijpender werd gewijzigd dan was voorzien".

Weblink bron “Beatrix eerste vaste bewoner Huis ten Bosch” (Vrijdag 19 december 2014, 17:46), NOS

Ook heeft het hout- en steenwerk van het gebouw een schilderbeurt gehad. Op basis van bouwhistorisch onderzoek is geprobeerd de oorspronkelijke afwerking van het in 1644 voltooide gebouw zoveel mogelijk te benaderen. Door de aanpassingen staat het gebouw nu veel dichter bij het oorspronkelijke ontwerp van Van Campen.

Weblink bron “Mauritshuis juni 2014 weer open” (Donderdag 12 december 2013, 22:25), NOS


Sovjetrepubliek

gevormd uit het eerste deel van Sovjet-Unie en en republiek zn , geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.F

staat die deel uitmaakte van de Sovjet-Unie

Sinds dinsdag is het chaos in Kirgizië, de voormalige Sovjetrepubliek.

Weblink bron
Chris Hensen
 “Deze opstand is gevaarlijk” (8 april 2010) op nrc.nl


luddisme

eponiem, van Engels Luddism op te vatten als gevormd met het achtervoegsel -isme uit de familienaam van Ned Ludd , volgens de overlevering een wever die 1779 woedend twee weefgetouwen vernielde en in het begin van de 19e eeuw als de denkbeeldige voorman van een beweging werd voorgesteld; geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.D

beweging van Engelse arbeiders die zich tussen 1810 en 1820 fel verzetten tegen de invoering van machines in de textielnijverheid

De luddieten die werden opgepakt en door de rechter werden veroordeeld, werden of opgehangen of op transport naar Australië gezet. In 1813 was de rust teruggekeerd en waagde men zich niet meer aan het luddisme.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Chayah Visser
 “De luddieten sloegen machines kort en klein” (14 april 2022) op isgeschiedenis.nl


demiurg

via Latijn demiurgus van Oudgrieks δημιουργός (demiourgós) "letterlijk: maker voor het volk: handwerksman, schepper"

openbaar ambt in sommige staten in de Griekse oudheid


nomenklatoera

van Russisch номенклатура (nomenklatoera) "namenlijst", de lijst van sleutelposities bij instellingen en bedrijven waarvoor geldt dat de Communistische Partij uitmaakt wie ze vervult; de groep van mensen die op grond van hun relatie met de Communistische Partij belangrijke functies vervullen

" verzamelterm voor de groep van mensen die vanwege hun relatie met de Communistische Partij belangrijke functies vervullen

Sovjet-Unie en andere communistische landen

In sommige opzichten is Oesovo namelijk geen gewoon dorp. Jarenlang was het de tweede hoofdstad van de verborgen Sovjet-Unie, de wereld van de nomenklatoera. Achter de schuttingen lagen de buitenhuizen van de partij-elite en de paleizen van de sovjet-top.

Weblink bron
Geert Mak
 “Het dorp van de nomenklatoera” (30 augustus 1996) op nrc.nl


Watergate

geoniem, (verkorting) van Watergateschandaal en , een politiek schandaal , genoemd naar het gebouw waar in 1972 de inbraak plaatsvond waarmee de affaire begon

schandaal in de VS tussen 1972 en 1974 dat leidde tot het aftreden van president Nixon vanwege machtsmisbruik

Republikeinse kiezers hebben in gisteren gehouden voorverkiezingen een door Watergate in opspraak gebrachte kandidaat een nederlaag bezorgd.

Weblink bron “Watergate leidt tot nederlaag in primaries” (5 juni 1974) op nrc.nl


lanterlui

enigszins op poker lijkend spel met 32 kaarten en 2 tot 6 spelers, dat tot de 19e eeuw populair was

‘Dood en leven van Thomas Chatterton’ behelst de monoloog van een kunstzinnige achttiende-eeuwer. Dit is zichtbaar in de wat geaffecteerde stijl die Kellendonk in dit verhaal hanteert, meer in het bijzonder in het vocabulaire. Er is sprake van ‘aan de fep zijn’ (aan de drank zijn), lanterlui en faro (kaartspelen), tabatière (snuifdoos) en keskedie (achterwerk).

G.F.H. Raat
 Frans Kellendonk : Namen en gezichten (september 2013) in:
Ton Anbeek e.a.
 Lexicon van literaire werken., Wolters-Noordhoff, Groningen / Garant-Uitgevers, Antwerpen, ISBN 9001032303, p. 11

benaming voor een winnende combinatie van kaarten in het gelijknamige spel

⧖ Meisje hoe veel zult gy ruilen?
ô! Wat slegte kaart is dat,
Steven maat wilt dog niet pruilen,
Had ik nog een harte blat,
Dan zou ik toone,
Lanterlui,
Klaartje myn schoone
Ik hebber den brui,
Van myn geld zo te verspillen,
Ik heb nu een kaale bui.

Jakobus Rosseau
 “Het vermakelyke minne-spel, of toneel der liefde. : Het Kaarte Speelders Gezelschap.” (ca. 1730), Wed. Jac. van Egmont en zoon, Amsterdam, p. 110/111


filmhistoricus

samenstelling van film zn en historicus zn

persoon die de geschiedenis van de filmkunst bestudeert

"In Marvelfilms wordt altijd wel gezegd wie de nieuwe vijand is of hoe de wereld verandert. Dat er nu weinig wordt onthuld kan positief zijn, want een verrassing, maar ook negatief", zegt filmhistoricus en -journalist Omar Larabi. "Filmcritici krijgen soms maar kort de tijd om te recenseren, omdat producenten hun oordeel niet mee willen laten tellen." Het kan volgens de filmkenner dan ook "veel kanten" op gaan met het vervolg op de kaskraker.

Weblink bron “'Liefde voor Chadwick' in veelbekeken trailer van vervolg Black Panther” (Zondag 24 juli 2022, 22:19), NOS

De Amerikaanse filmhistoricus I.Q. Hunter, denkt dat de monoliet werd gebruikt tijdens filmopnames in de woestijn en daar toen is achtergebleven. "Als '2001: A Space Odyssey' nooit tot het collectieve geheugen was doorgedrongen, zouden we ons waarschijnlijk nooit hebben afgevraagd of een eenvoudige geometrische figuur op aarde werd geplaatst door aliens", zegt hij tegen de Belgische krant HLN.

Weblink bron “Mysterieuze metalen monoliet uit Utah verdwenen” (Zondag 29 november 2020, 09:16), NOS

Het programma bestond uit een verzameling korte films. Een ‘explicateur’ legde uit wie en wat er op de films te zien waren. "Het grappige was dat dus niet de acteur, maar de explicateur als filmster werd gezien in die tijd”, zegt filmhistoricus Herman de Wit. "Piet Wigman was dankzij de Florabioscoop een ster in Utrecht en hij presenteerde de hele avond."

Weblink bron “Oudste bioscoop van Nederland sluit deuren” (Zondag 15 maart 2015, 23:25), NOS


heimaal

via Middelnederlands heimael van Middelnederduits hegemal

middeleeuwse vorm van rechtzitting of rechtbank, die over ernstige misdrijven oordeelde

In het heimaal werden in eerste instantie klachten over doodslag berecht (volgens de in een, in de Groningse UB aanwezig, ‘drostenhandboek’ uit ca. 1500 opgenomen rechtsgang was dat een procedure met de dode hand - ms. 230 f. 282 en volgende), maar werd ook, uiteraard eveneens in eerste instantie, onroerend goed getransporteerd.

Weblink bron
J.A. Kossmann-Putto
 Recensies : Middeleeuwen in: Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden., jrg. 111 nr. 1 (1996), Koninklijk Nederlands Historisch Genootschap, Den Haag, 227/228

ambtsgebied van een middeleeuwse rechtbank


permit

om je te mogen verplaatsen in een gebied dat in de macht van Engelstaligen is

En met welk een innerlijk genoegen heeft ons volk de Ausweis onmiddellijk vervangen door de permit!

Weblink bron
J.J. Mak
 Oorlogswinst der Nederlandse taal. in: De Nieuwe Taalgids., jrg. 38 nr. 6 (1945), J.B. Wolters' Uitgevers-Maatschappij, Groningen / Batavia, p. 163


heemkundig

afleiding van heemkunde met het achtervoegsel -ig

heemkundiger (uninflected comparative)
heemkundigst (uninflected superlative)
heemkundige (inflected positive)
heemkundigere (inflected comparative)
heemkundigste (inflected superlative)
heemkundigs (partitive positive)
heemkundigers (partitive comparative)

betrekking hebbend op de lokale geschiedenis van een plaats of streek


gelijkschakeling

afleiding van Naamwoord van handeling gelijkschakelen met het achtervoegsel -ing

alle organisatie ondergeschikt maken aan de NSDAP


grootmogol

heerser van het 16de-eeuwse Mongoolse keizerrijk

De echte Taj Mahal in de Indiase plaats Agra, gebouwd in de vorm van een traan, werd 350 jaar geleden gemaakt in opdracht van grootmogol Shah Jahan. Het marmeren eerbetoon aan zijn vrouw was na 20 jaar af. Voor de Taj Arabia is 2 jaar uitgetrokken.

Weblink bron “Dubai bouwt replica Taj Mahal” (Donderdag 4 oktober 2012, 14:27), NOS


Leopoldsorde

[1] samenstelling van Leopold en "de eerste koning van België " en orde zn met het invoegsel -s-

[2] samenstelling van Leopold en "Keizer Leopold II van Oostenrijk " en orde zn met het invoegsel -s-

Leopoldsorden (plural)
Leopoldsordes (plural)

onderscheiding die door de keizer van Oostenrijk van 1808 tot 1918 werd gegeven aan mensen die een uitzonderlijke prestatie hadden geleverd

Op de borst des adelaars vertoont zich een schild van goud, omgeven van de versierselen der orde van het gouden vlies, der orde van Maria Theresia, der st. Stephanus- en der Leopoldsorde.

Pieter Harmen Witkamp
 “Beschrijving van Duitschland, Deel 1” (1843), J.H. Laarman, Amsterdam, p. 49 kol. 2


handelsgeschiedenis

samenstelling van handel zn en geschiedenis zn met het invoegsel -s-

het verhaal over de handel in het verleden

Wel houdt Europees topman Von Bibra nadrukkelijk de deur open voor Nederland als het bedrijf zich in de toekomst verder wil uitbreiden in Europa. Topman Jack Ma zou Nederland een "extreem belangrijk land met een rijke handelsgeschiedenis" hebben genoemd.

Weblink bron “Alibaba verkiest België boven Nederland” (Dinsdag 13 november 2018, 09:28), NOS

Nederland heeft een lange handelsgeschiedenis met Saudi-Arabië. Zo behoorde KLM tot de eerste luchtvaartmaatschappijen die commerciële vluchten aanboden naar het land en richtte ABN er in 1926 de eerste bank bank op; de Saudi Hollandi Bank.

Weblink bron “Wat verdient NL aan Saudi-Arabië?” (Woensdag 21 mei 2014, 16:40), NOS


heemkundekring

samenstelling van heemkunde zn en kring zn

organisatie die zich bezighoudt met de geschiedenis van de eigen leefomgeving

De zoon van een fotograaf uit Steenbergen was de zolder aan het opruimen toen hij vijf doosjes met film ontdekte. Hij nam contact op met de plaatselijke heemkundekring.

Weblink bron “Beelden van beschietingen Tweede Wereldoorlog gevonden op zolder Steenbergen” (Woensdag 21 december 2022, 15:03), NOS


precolumbiaans

eponiem, leenvertaling van Engels pre-Columbian bn , op te vatten als afgeleid van Columbus en met het voorvoegsel pre- en met het achtervoegsel -iaans; geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.C

precolumbiaanser (uninflected comparative)
precolumbiaanst (uninflected superlative)
precolumbiaanse (inflected positive)
precolumbiaansere (inflected comparative)
precolumbiaanste (inflected superlative)
precolumbiaansers (partitive comparative)
pre-Columbiaans

van de periode vóór het einde van de 15e eeuw, toen Columbus Amerika bereikte

Veruit het grootste deel van dit boek handelt over niet-Europese geschiedenis; daarvan zijn alleen precolumbiaans Amerika en de ontdekking van de overzeese wereld enigszins vertrouwd voor de doorsneelezer.

Weblink bron
A. Jans
 Boekbesprekingen : Golo Mann en August Nitschke (…) Universele Wereldgeschiedenis (…) Deel 6, De grote culturen buiten Europa - De Renaissance in Europa in: Streven., jrg. 31 nr. 7 (april 1978), Orion, Brugge, p. 663


verbinding van  centraal, Israëlitisch en ziekenverpleging, waarin "Israëlitisch" (in de spelling tot 1955) de betekenis Joods heeft en "centraal" het verschil aangeeft met een eerdere periode waarin er afzonderlijke organisaties waren voor Sefardische en Askenazische Joden.

Cen·tra·le Is·raë·lie·ti·sche Zie·ken·ver·ple·ging, Cen·tra·le Is·ra·e·lie·ti·sche Zie·ken·ver·ple·ging

Joods ziekenhuis in Amsterdam van 1916 tot 1978, nadien onderdeel van het ziekenhuis Amstelland

Tot halverwege de jaren tachtig was in de Jacob Obrechtstraat de Centrale Israëlitische Ziekenverpleging (CIZ) gevestigd, een Joods ziekenhuis.

Weblink bron
Anna Denekamp
 “Joods ziekenhuis bestaat al” (30 september 2006) op trouw.nl

Eigenlijk was het dus niet zo vreemd dat Max Tailleur in maart 1966 bekendmaakte, vanuit zijn bed in de Centrale Israëlietische Ziekenverpleging, dat De Doofpot dicht ging.

Jan Luitzen
 “Max Tailleur: mijn leven was geen mop” (2010), Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam, ISBN 9789038894065, hfst. 1


CIZ

Vijf jaar later, in 1916 werd in de Jacob Obrechtstraat, die toen aan de rand van Amsterdam lag, de CIZ geopend.

“100 jaar CIZ - 2011” op amstelveenweb.nl


aardgeschiedenis

samenstelling van aarde zn en geschiedenis zn


stapelrecht

recht van een plaats om koopwaren te verhandelen voordat ze doorgevoerd werden


V-wapen

door de Duitse propagandaminister Joseph Goebbels geïntroduceerde naam voor een aantal wapens (V-1, V-2, V-3 en V-4) dat aan het einde van de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers in gebruik werd genomen


sportgeschiedenis

samenstelling van sport zn en geschiedenis "zn"

Op de shortlist bij de mannen is ook plek voor Abdi Nageeye. De marathonloper behaalde als eerste Nederlander in de sportgeschiedenis een podiumplek in New York, in de meest prestigieuze marathon op aarde.

Weblink bron “Van Verstappen en Bol tot Wiegman en Mülders: de shortlists van het Sportgala 2022” (27 november 2022), NOS

Ze hopen lang van huis te zijn met Oranje, de twee jonge vaders. Berghuis vertelt dat zijn vrouw een sterke band heeft met die van Aké, dus die twee houden het samen wel even uit thuis als hun mannen in Qatar sportgeschiedenis hopen te schrijven.

Weblink bron “Appje Van Gaal ontroert Berghuis nog steeds: 'Brengt geloof in deze groep'” (18 november), NOS


sporthistorie

samenstelling van sport zn en historie zn

sporthistories (plural)
sporthistorieën (plural)
sporthistorietje (diminutive singular)
sporthistorietjes (diminutive plural)

Een veertiger inmiddels, als immer getooid met het rugnummer 68 dat verwijst naar de Praagse lente van 1968. De opstand tegen de Sovjet-overheersing werd door Jagr en consorten in 2008 gewraakt toen Tsjechië in Nagano Rusland in de finale versloeg. Jagr scoorde die wedstrijd weliswaar niet, maar zijn inbreng dat toernooi was elementair voor het grootste succes in de Tsjechische sporthistorie. Jagr slijt zijn nadagen in de NHL bij New Jersey Devils, maar vorig jaar stond hij in het shirt van Boston Bruins nog in de finale van de Stanley Cup. De snelheid is niet meer zoals ie was, maar de technische vaardigheden van Jaromir Jagr zijn nog altijd nauwelijks te overtreffen. Dat zal ook in Sotsji weer te zien zijn.

Weblink bron “Blikvangers in Sotsji: ijshockey” (20 januari 2014, 20:25), NOS

Met het verdwijnen van Candlestick Park, dat eind 2014 tegen de vlakte gaat, verdwijnt een stukje Amerikaanse sporthistorie. Die geschiedenis van 'The 'Stick' begint in 1958. Het stadsbestuur van San Francisco belooft honkbalploeg New York Giants een fonkelnieuw onderkomen te bouwen als het de overstap uit de Big Apple maakt. De eigenaren van de Giants happen toe, waarop de gemeente pal aan de baai op de plaats van een voormalige vuilstortplaats gaat bouwen.

Weblink bron “Niners voor het laatst in Candlestick” (24 december 2013, 13:00), NOS

een verhaal over een sporter of sportgebeurtenis


volkstribuun

samenstelling van volk zn en tribuun zn met het invoegsel -s-

beschermer van de belangen van het volk in het klassieke Rome


verindischen

afgeleid van Indisch met het voorvoegsel ver- en met het achtervoegsel -en

verindischte (past)
verindischt (past participle)
te verindischen (active infinitive imperfect present long-form)
zullen verindischen (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen verindischen (active infinitive imperfect future long-form)
hebben verindischt (active infinitive perfect present short-form)
te hebben verindischt (active infinitive perfect present long-form)
verindischt zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
verindischt te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
verindischend (imperfect participle)
verindischt (past participle)
verindische (subjunctive)
verindisch (indicative imperfect present singular first-person)
verindischt (indicative imperfect present singular second-person)
verindischt (indicative imperfect present singular second-person)
verindischt (indicative imperfect present singular second-person)
verindischt (indicative imperfect present singular third-person)
verindischte (indicative imperfect past singular first-person)
verindischte (indicative imperfect past singular second-person)
verindischte (indicative imperfect past singular second-person)
verindischte (indicative imperfect past singular second-person)
verindischte (indicative imperfect past singular third-person)
verindischten (indicative imperfect past plural first-person)
verindischten (indicative imperfect past plural second-person)
verindischten (indicative imperfect past plural third-person)
zal verindischen (indicative imperfect future singular first-person)
zult verindischen (indicative imperfect future singular second-person)
zal verindischen (indicative imperfect future singular second-person)
zult verindischen (indicative imperfect future singular second-person)
zal verindischen (indicative imperfect future singular second-person)
zult verindischen (indicative imperfect future singular second-person)
zal verindischen (indicative imperfect future singular third-person)
zullen verindischen (indicative imperfect future plural first-person)
zullen verindischen (indicative imperfect future plural second-person)
zullen verindischen (indicative imperfect future plural third-person)
zou verindischen (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou verindischen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) verindischen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt verindischen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou verindischen (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden verindischen (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden verindischen (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden verindischen (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb verindischt (perfect present first-person)
hebt verindischt (perfect present second-person)
hebt verindischt (perfect present second-person)
heeft verindischt (perfect present second-person)
hebt verindischt (perfect present second-person)
heeft verindischt (perfect present third-person)
hebben verindischt (perfect present first-person)
hebben verindischt (perfect present second-person)
hebben verindischt (perfect present third-person)
had verindischt (perfect past first-person)
had verindischt (perfect past second-person)
had verindischt (perfect past second-person)
hadt verindischt (perfect past second-person)
had verindischt (perfect past third-person)
hadden verindischt (perfect past first-person)
hadden verindischt (perfect past second-person)
hadden verindischt (perfect past third-person)
zal verindischt hebben (perfect future first-person)
zal verindischt hebben (perfect future second-person)
zult verindischt hebben (perfect future second-person)
zult verindischt hebben (perfect future second-person)
zal verindischt hebben (perfect future second-person)
zult verindischt hebben (perfect future second-person)
zal verindischt hebben (perfect future third-person)
zullen verindischt hebben (perfect future first-person)
zullen verindischt hebben (perfect future second-person)
zullen verindischt hebben (perfect future third-person)
zou verindischt hebben (perfect conditional first-person)
zou verindischt hebben (perfect conditional second-person)
zou verindischt hebben (perfect conditional second-person)
zoudt verindischt hebben (perfect conditional second-person)
zoudt verindischt hebben (perfect conditional second-person)
zou verindischt hebben (perfect conditional third-person)
zouden verindischt hebben (perfect conditional first-person)
zouden verindischt hebben (perfect conditional second-person)
zouden verindischt hebben (perfect conditional third-person)


nazitijd

tijdperk met een nationaalsocialistisch regime

Ik geloof dat we het hadden gekregen van onze buren, bejaarde Duitse pacifisten die in de nazitijd in Duitsland gevangen hadden gezeten.

Laura Cumming
 “Donderslag” (2023), Atlas Contact , ISBN 9789045045368

Dat Kats nu in de Bondsdag mag spreken, heeft voor haar als Joodse vrouw een extra lading, vertelt ze. "Het is nu de Bondsdag, maar het was in de nazitijd het Rijksdaggebouw."

Weblink bron “Holocaust-overlevenden spreken bij VN en Bondsdag: 'Denk niet in groepen'” (Vrijdag 27 januari 2023, 08:44), NOS


zimmermanntelegram

samenstelling van Zimmermann en en telegram zn

zimmermanntelegrammen (plural)
zimmermanntelegrammetje (diminutive singular)
zimmermanntelegrammetjes (diminutive plural)

een telegram dat op 16 januari 1917 door de Duitse minister van buitenlandse zaken Arthur Zimmermann naar de ambassadeur in Mexico werd gestuurd, met het verzoek om Mexico over te halen aan de kant van Duitsland deel te nemen aan de Eerste Wereldoorlog


SS

Ik leerde die bekende statistiek dat meer Nederlanders zich in de Tweede Wereldoorlog bij de SS dan bij het verzet aansloten. Maar verreweg de meesten, ruim 99 procent, deden niets. De meeste mensen zijn meelopers.

In de loop van de oorlog verzwakte overigens de positie van het Militair Bestuur en groeide de invloed van de SS.

Jacqueline Bel
 “Bloed en rozen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1900-1945.”, 3e, herziene druk (2018), Prometheus, Amsterdam, ISBN 9789035130470, p. 947


SS

Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen, particuliere onderneming die treindiensten verzorgde van 1863 tot 1938, toen het opging in de NS


SS'er

afgeleid van SS en met het achtervoegsel -er, geschreven met een apostrof volgens spellingregel 6.J

iemand die lid was van de paramilitaire organisatie van de nazi's

De 120 Amerikanen in Baugnez (vlak bij Malmedy) zijn kortom in handen gevallen van een eenheid vol oorlogsmisdadigers, geleid door een SS'er die weinig op lijkt te hebben met mensenlevens.

Weblink bron
Joost Nederpelt
 “75 jaar geleden: 120 Amerikanen en hun ontmoeting met een duivelse SS'er” (13 december 2019) op nu.nl


geschiedwetenschap

samenstelling van geschiedenis zn en wetenschap zn

de wetenschap die het verleden als onderzoeksterrein heeft

Omdat het begrip cultuur langzamerhand een studie werd binnen de prille negentiende-eeuwse wetenschap, ontstaat al gauw de behoefte om een onderscheid te maken tussen geschiedwetenschap en filosofie.

Babette Hellemans
 “Cultuur” (2014), Amsterdam University Press , ISBN 9789089646040

In de eerste plaats niet omdat het tijdvak dat in de geschiedwetenschap met de naam Middeleeuwen wordt aangeduid, niet precies kan worden afgegrensd.

Jan Valentijn Meininger
 “Vertoog over de liefde” (1987), Het Spectrum , ISBN 9027418063


kolenman

kolenmannen (plural)
kolenmannetje (diminutive singular)
kolenmannetjes (diminutive plural)

werknemer die de kolen aan huis bezorgde (soms verpakt in grote jutezakken)

Morgen komt de kolenman, sprak moeder, kan ik na afloop weer de hele trap dweilen!

Jan wou kolenman worden maar kreeg te horen dat dit beroep geen toekomst meer heeft


trappenpiramide

samenstelling van trap zn en piramide zn met het invoegsel -en-

trappenpiramiden (plural)
trappenpiramides (plural)

bouwwerk met een vierkant grondvlak, bestaand uit zichtbare lagen die naar boven toe telkens wat inspringen

Hier vind je meer dan 15 piramides, waarvan de trappenpiramide van Djoser de belangrijkste en oudste uit de geschiedenis is.

Weblink bron “Caïro: walhalla voor cultuurfanaten” (25 juli 2011) op nu.nl


vrouwengeschiedenis

samenstelling van vrouw zn en geschiedenis zn met het invoegsel -en-

wetenschap die de maatschappelijke rol van de vrouw in de loop van de geschiedenis bestudeert

Kristeva verdient nadere bestudering omdat zij een standpunt inneemt ten aanzien van cultuur dat tegenwoordig algemeen wordt aanvaard, namelijk dat vrouwengeschiedenis altijd een geschiedenis is van vrouwen én mannen.

Maar volgens Atria, het kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis, moeten mannen nog meer gemotiveerd worden om huishoudelijke taken en zorgtaken op zich te nemen, want dan zouden vrouwen kunnen worden gestimuleerd om meer uren te gaan werken. Ruim 19 procent van de mannen is bereid om minder te gaan werken, blijkt uit onderzoek.

Weblink bron “Emancipatie vrouwen gaat beter, maar positie nog niet gelijk aan die van mannen” (Dinsdag 29 november 2022, 09:00), NOS


autoreverse

automatische omkering van de afspeelrichting van een geluidsband, waardoor eindeloze weergave mogelijk is


baggerbeugel

baggerbeugels (plural)
baggerbeugeltje (diminutive singular)
baggerbeugeltjes (diminutive plural)

een soort schepnet met een lange steel (tot 8 meter lang) bestaande uit een metalen beugel, waaraan het baggernet is bevestigd dat werd gebruikt voor turfwinning


Bataafse Revolutie

verbinding van  Bataafse en revolutie, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L onder (2)

revolutie die in de lage landen plaatsvond tussen 1794 en 1799 naar aanleiding van de Franse Revolutie


bikkelspel

bikkelspellen (plural)
bikkelspelen * (plural)

Er is een betekenisverschil tussen beide meervoudsvormen. Voor "meerdere partijtjes bikkelen" of "meerdere verzamelingen bikkels" is het meervoud "bikkelspellen"; als het gaat om verschillende typen bikkelspel is het meervoud "bikkelspelen". Weblink bron “Spellen / spelen” op taaladvies.net

benaming voor spelen die worden gespeeld met bepaalde schapenbotjes, die een holle, een bolle en twee vlakke kanten hebben

al sinds de oudheid gespeeld kansspel waarbij of voorwerpen met een vergelijkbare vorm worden opgegooid en de stand waarin ze vallen bepalend is voor de uitkomst

Op zijn aanstekelijkst is Astafjev bij de beschrijving van concrete gebeurtenissen zoals het hartstochtelijke bikkelspel van de dorpsjongens: "Hij draaide wat om de pot, aarzelde, zette een paar roeken in, krabde zich achter het oor, overlegde bij zichzelf en wachtte terwijl jij in spanning zat: je nieuwste bikkeltjes, nog mooi wit, nog nooit in de pot gezet, nog nooit geraakt en nog nooit geslagen, zaten nog veilig onder je bloesje, blies je je buik op of schudde je ermee, dan begonnen ze te praten en te draaien, levend waren ze, verwarmd door jouw lichaam, ze stonden je heel na maar als je ze in de pot zette, dan moest je maar afwachten wat ermee ging gebeuren, of je ze terugkreeg of niet.

Weblink bron
Laura Starink
 “Twee russische romans : Kool, zure zult en serpelingen uit de Jenisej.” (8 juni 1984) op nrc.nl

Bij de bikkels dient de speler te weten wat ieder der 35 mogelijke worpen waard is. Van daar kon bij het bikkelspel eene handleiding van nut zijn, maar niet bij het dobbelspel.

Samuel Adrianus Naber
 Bikkels en dobbelsteenen. in: De Gids., jrg. 39 deel 1 nr. 3 (maart 1875), P.N. van Kampen & zoon, Amsterdam, p. 551

tot in de 20e eeuw geliefd behendigheidsspel voor meisjes, waarbij je tussen het opgooien en weer vangen van een balletje moet proberen een viertal bikkels in een bepaalde stand te leggen

Met genoegen voldoen we dan ook aan het verzoek van een grootmoeder die met klem verzocht om de exacte regels van het bikkelspel. Want sinds ze haar eigen bikkels terug vond in een naaimandje, laten haar kleinkinderen haar niet meer met rust. Dáár willen ze ook aan meedoen.

Weblink bron “Wie niet weg is, is gezien” (1 juni 1996) op nrc.nl


kedive

titel van de gouverneur van Egypte ten tijde van het Ottomaanse Rijk in de periode van 1867 tot 1914

We passeerden sierlijke moskeeën, een van de paleizen van de kedive en getraliede huizen waarover Dougal opgetogen zou zijn geweest, omdat hij in hun lommerrijke muren de Saraceense invloed herkend zou hebben.

Victoria Holt
 “Een waaier van geluk” (1988), Saga, ISBN 9788726484939


bloedrecht

bloedrechten (plural)
bloedrechtje (diminutive singular)
bloedrechtjes (diminutive plural)

een van de bewijsmiddelen in het middeleeuwse strafrecht. Men bracht een verdachte in de omgeving van het opgebaarde lichaam van een slachtoffer van moord en keek of de wonden spontaan weer gingen bloeden


boterwaag

plaats waar vroeger van stadswege de boter werd gewogen


Brabantse Omwenteling

een opstand van de Zuidelijke Nederlanden in 1789 en 1790 tegen het Oostenrijkse gezag van keizer Jozef II


brommercertificaat

samenstelling van brommer zn en certificaat zn

was een document voor bestuurders van bromfietsen, snorfietsen en brommobielen dat in Nederland vereist was om deel te mogen nemen aan het verkeer


Boterwet

een Nederlandse wet van 23 Juni 1889 die de fabricage en verkoop van boter reguleerde


bouwhistorie

geen meervoud, samenstelling van bouw en historie zn

de discipline die zich bezighoudt met het materiële onderzoek van gebouwd erfgoed, waarom een gebouw staat waar het staat, waarom het eruitziet zoals het eruitziet en welke waarden dit belichaamt voor heden en toekomst


Brugse metten

vroege ochtend waarop Bruggelingen op 18 mei 1302 bij een nachtelijke verrassingsaanval een aantal leden van het Franse garnizoen in de stad Brugge vermoordden


coronadagboek

samenstelling van corona zn en dagboek zn

coronadagboeken (plural)
coronadagboekje (diminutive singular)
coronadagboekjes (diminutive plural)

kroniek die mensen bijhouden van hun wel en wee tijdens de coronapandemie

'Al die mensen die de afgelopen weken coronadagboeken hebben geschreven, coronaregels opgevolgd, coronatalkshows gekeken, coronagesprekken gevoerd en tegen coronacritici hebben staan schreeuwen.

Juli Zeh
 “Onder buren” (2021), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026356186

Zijn coronadagboek was spontaan begonnen: dagelijks stuurde hij via sociale media en Whatsapp een pentekening naar vrienden en bekenden. Het betekende een terugkeer naar de vroegere gags, qua stijl wel in een veel lossere vorm. Benoit voerde zichzelf op in fictieve zelfportretten, maar vaak gebeurde er weinig op papier. Op hun best cirkelden de tekeningen rond isolement en onze ongemakkelijke omgang daarmee.

Weblink bron
Geert Van der Speeten
 “Benoît van Innis overleden, de tekenaar die de nobele kunst van het nietsdoen omarmde” (Zondag 25 februari 2024 om 09:30), De Standaard


stadsboerderij

samenstelling van stad zn en boerderij zn met het invoegsel -s-

stadsboerderijen (plural)
stadsboerderijtje (diminutive singular)
stadsboerderijtjes (diminutive plural)

een boerderijtype binnen de stadsmuur of wallen van een versterkte stad


cd-foongids

(samenkoppeling) van cd, foon samengesteld met gids

cd-rom met alle nummers die in de telefoon- en faxgids vermeld staan


O.T.

paramilitair bouwbedrijf van nazi-Duitsland van 1933 tot 1945

⧖ Zoowel de bewaking der kampen en bouwwerken als de bescherming der arbeiders is derhalve opgedragen aan een tot de O.T. behoorend beschermingskorps, dat in feite een keurskorps is, voortgekomen uit de mannen der O.T.

Weblink bron “Op de vestingmuren van Europa : De soldaten der O.T.” (2 maart 1944) op nrc.nl


Damslaper

samenstelling van Dam en "Dam in Amsterdam" en slaper zn

jongere die in de jaren zestig van de twintigste eeuw regelmatig sliep op de Dam in Amsterdam


dagbladzegel

samenstelling van dagblad zn en zegel zn

een zegel waarmee in de negentiende eeuw middels het zegelrecht belasting werd geheven op dagbladen (!)


D-mark

de officiële geldeenheid van de Bondsrepubliek Duitsland van 1948 tot de introductie van de euro in 2002


D-day

geen meervoud, van het Engels, samenstelling van D en day zn

dag van de invasie van de geallieerden in Normandië (6 juni 1944)


admiraliteitshof

samenstelling van admiraliteit zn en hof zn met het invoegsel -s-

gerechtshof van de admiraliteit in de lage landen dat recht sprak over maritieme zaken


admiraliteitscollege

samenstelling van admiraliteit zn en college zn met het invoegsel -s-

bewindvoerders over zeezaken in de Republiek der Verenigde Nederlanden


chlamys

een korte ruiter- en reismantel van de Grieken, die uit Macedonië of Thessalië stamde


diaconiehuis

samenstelling van diaconie zn en huis zn

diaconiehuizen (plural)
diaconiehuisje (diminutive singular)
diaconiehuisjes (diminutive plural)

een tehuis voor een aantal minvermogende mensen vanaf de middeleeuwen in Nederland en België


automatiseringstijdperk

samenstelling van automatisering zn en tijdperk zn met het invoegsel -s-

periode in de geschiedenis waarin het gebruik van geprogrammeerde machines in de productie sterk toeneemt

„Net zoals in het mechaniseringstijdperk het lopende bandwerk [sic!] is geboren, zo zullen nu in het automatiseringstijdperk steeds meer taken in de bankwereld gecreëerd worden waarvoor de kennis en vaardigheid binnen enkele weken te leren zijn", aldus uit Van Gelder zijn toekomstvisie op de aard van het werk in met name de bankbedrijven.

Weblink bron
Rik Rensen
 “Banken zitten in hun maag met chipsrevolutie” (29 maart 1980) op nrc.nl


handboek voor de soldaat

verbinding van  handboek, voor, de en soldaat

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/nl-handboek voor de soldaat.ogg

een vanuit de huidige tijd bekeken voornamelijk grappig handboek vervaardigd door het Minister van Defensie dat aan Nederlandse (dienstplichtige) soldaten werd uitgereikt en waarin alles stond dat van belang werd beschouwd voor het functioneren als soldaat


dijkverbod

verbod om zich op of bij de Amsterdamse Zeedijk te bevinden, aan iemand opgelegd na het plegen van meerdere strafbare feiten


baanrots

baanrotsen (plural)
baanrotsje (diminutive singular)
baanrotsjes (diminutive plural)

een feodaal heer die bij veldslagen van zijn vorst verplicht was met een eigen regiment krijgslieden deel te nemen die hij moest aanvoeren, daarbij werd een banier met het eigen wapen gedragen


gallicaans

gallicaanser (uninflected comparative)
gallicaanst (uninflected superlative)
gallicaanse (inflected positive)
gallicaansere (inflected comparative)
gallicaanste (inflected superlative)
gallicaansers (partitive comparative)

m.b.t. de zich zelfstandig opstellende Franse r.-k. kerk, behorend tot, van het gallicanisme


hunebedbouwer

samenstelling van hunebed zn en bouwer zn

In Nederland paste het Hunebedcentrum de nieuwe inzichten al toe. Zo zijn foto's die een groep hunebedbouwers vertegenwoordigt meer divers geworden, in lijn met de wetenschap.

Weblink bron “Make-over oermens Flevoland: 'stereotiepe Germaan'heeft nu mediterrane uitstraling” (vrijdag 14 juni 2024, 12:02), NOS

iemand die lid is van het volk dat hunebedden heeft gebouwd

Uniek in de wereld is de vondst bij Dalfsen: een grafveld en een boerderij uit de tijd van de hunebedbouwers. Niet eerder zijn er restanten gevonden van een nederzetting uit die periode, zo'n 5000 jaar geleden.

Weblink bron “Dalfsen in de ban van 5000 jaar oude vondsten” (vrijdag 29 mei 2015, 09:02), NOS

In Dalfsen werden in 2015 graven gevonden die nog ouder zijn dan deze, namelijk 5000 jaar oud. Die kwamen uit de tijd van de hunebedbouwers. Toch blijft deze vondst erg bijzonder, volgens Kortlang. "Juist omdat we niet veel weten uit die periode na Dalfsen. Het zijn juist deze kolonisten die betrokken waren bij de vorming van het Frankische Rijk rond 800, toen Karel de Grote aan de macht was."

Weblink bron “Sieraden van over de hele wereld in graven van gewone boeren gevonden” (donderdag 12 oktober 2017, 16:31), NOS


leenrecht

het recht van een leenman op de hem in leen gegeven zaak binnen het feodale systeem


Slag bij Lowestoft

verbinding van  slag, bij en Lowestoft, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de Nederlandse en Engelse vloot op 13 juni 1665 tijdens de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog

Volgens uw correspondent in Engeland is Lowestoft een van die slaperige plattelandsgemeenten waarvan in Nederland nog niemand ooit gehoord heeft (…). Hij ziet dan over het hoofd de vele Nederlanders die eens op school hoorden van de Slag bij Lowestoft (1665), waarin de luitenant-admiraals Van Wassenaer Obdam en Cortenaer sneuvelden.

F.C.J. Ketelaar
 “Slag bij Lowestoft” (4 mei 1996) op nrc.nl


Slag bij Ane

verbinding van  slag, bij en Ane, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen het ridderleger van de bisschop van Utrecht en een grotendeels uit Drentse boeren bestaand leger van de de burggraaf van Coevorden op 28 juli 1227 tijdens de Kruistocht tegen de Stedingers

Om recht te doen aan deze regionale diversiteit is het aanbevelenswaardig lessen geschiedenis per regio te variëren, zodat bijvoorbeeld Drenten en Twenten vertrouwd raken met de Slag bij Ane (1227) en met migratie van gelukzoekende katholieke Hannoveranen naar Oost-Nederland, dat Limburgers kennisnemen van ‘foute’ Nederlanders die na de oorlog in de mijnen tewerk werden gesteld.

Weblink bron
Gerard Stout
 “Brieven : Geschiedenislessen per regio variëren” (24 januari 2023) op nrc.nl


Slag bij Borodino

verbinding van  slag, bij en Borodino, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de Franse en Russische legers op 7 september 1812 tijdens de Veldtocht van Napoleon naar Rusland

Tweehonderd jaar geleden slaagden de legers van Napoleon er in het Russische leger van generaal Koetoezov terug te dringen: de Slag bij Borodino.

Lex Boon
 “De Slag bij Borodino - maar dan tweehonderd jaar later” (2 september 2012) op nrc.nl


Slag bij Cannae

verbinding van  slag, bij en Cannae, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de Romeinse en Carthaagse legers op 2 augustus 216 v.C. tijdens de Tweede Punische Oorlog

Schwarzkopf riep daarbij de slag bij Cannae in 216 voor Christus in de herinnering, waar zijn grote held Hannibal een heel Romeins leger volledig in de pan hakte.

Weblink bron “Vergelijk: Hannibal bij Cannae” (16 mei 2000) op nrc.nl


Slag bij Dorestad

verbinding van  slag, bij en Dorestad, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de Frankische en Friese legers op een onbekende datum rond 695 tijdens de Fries-Frankische oorlogen

Het conflict tussen Radboud en Pepijn leidde in 695 tot de Slag bij Dorestad.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Maud Feijen
 “Fries-Frankische oorlogen: De strijd tussen de Friezen en de Franken” (11 februari 2022) op isgeschiedenis.nl


Slag bij Gettysburg

verbinding van  slag, bij en Gettysburg, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de legers van de Zuidelijke en de Noordelijke Staten op 1, 2 en 3 juli 1863 tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog

Abraham Lincoln, president van 1861 tot 1865, was een van de twee mensen die waren uitgenodigd om te spreken bij de wijding van het graf van 7.863 Amerikanen die gesneuveld waren bij de Slag bij Gettysburg, de grootste in de Amerikaanse Burgeroorlog.

Weblink bron
Frank Huiskamp
 “De ‘jarige’ Gettysburg Address uit de mond van C.K, Clinton en Spielberg” (19 november 2013) op nrc.nl


Slag bij Heiligerlee

verbinding van  slag, bij en Heiligerlee, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de Nederlandse opstandelingen en het Spaanse leger op 23 mei 1568 tijdens de Tachtigjarige Oorlog

De Slag bij Heiligerlee luidde het begin van de Tachtigjarige Oorlog in. De strijd kostte Adolf van Nassau, een jongere broer van Willem van Oranje, het leven.

Weblink bron “Monument Slag bij Heiligerlee vernield” (4 januari 2008) op nrc.nl


Slag bij Hoogwoud

verbinding van  slag, bij en Hoogwoud, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen een Hollands leger en Westfriese strijders op 28 januari 1256 tijdens de West-Friese Oorlogen

Willem trok in 1256 naar Hoogwoud, in een poging de West-Friezen te onderwerpen. Hij werd echter zelf door de West-Friezen om het leven gebracht in de Slag bij Hoogwoud, toen hij met paard en al door het ijs zakte.

Weblink bron Gearchiveerde versie “Unieke middeleeuwse goudschat ontdekt in Hoogwoud” (2023) op archeologieonline.nl


Slag bij Incheon

verbinding van  slag, bij en Incheon, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de VN-troepen en het Noord-Koreaanse leger op van 10 september tot 19 september 1950 tijdens de Koreaoorlog

De oorlog kantelde op 10 september 1950 toen het zuiden een verrassingsaanval pleegde ten westen van de hoofdstad Seoel. Deze aanval staat ook wel bekend als de Slag bij Incheon.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Steven
 “War Memorial of Korea | Het meest fascinerende museum van Seoel” (28 mei 2022) op travel4history.nl


Slag bij Leuven

verbinding van  slag, bij en Leuven, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de Noormannen en de Franken op 1 september 891 tijdens de invallen van de Deense Vikingen

Bij Leuven konden de Franken de Vikingen in de Slag bij Leuven verslaan zodat onze streken voortaan veilig waren, althans voor de Vikingen.

Weblink bron Gearchiveerde versie “Na Sagalassos, de Etrusken, nu de Vikingen” (15 december 2014) op weebly.com

belangrijk gevecht tussen het Nederlandse leger en de Belgische opstandelingen op 12 augustus 1831 tijdens de Tiendaagse Veldtocht

Conscience neemt deel aan de Tiendaagse veldtocht en de Slag bij Leuven, waar hij naar eigen zeggen de kennis en ervaring opdoet om militaire operaties te beschrijven.

“Nieuwsbrief : Parels uit de DBNL” (1 september 2017) op dbnl.nl


Slag bij Magersfontein

verbinding van  slag, bij en Magersfontein, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de legers van het Britse Rijk en de Zuid-Afrikaanse Boeren op 11 december 1899 tijdens de Tweede Boerenoorlog

Op het toppunt van zijn kunnen als romancier biedt Leroux zijn overtuigendste visioen van een Götterdämmerung wanneer hij vertelt over de dolkomische pogingen van een kosmopolitische filmploeg om de Slag bij Magersfontein te verfilmen, een slag die tijdens de Boerenoorlog werd uitgevochten.

Weblink bron
André Brink
 Buitenlandse literatuur : Apocalyps nu: ‘Het besef dat er iets eindigt’ in recente Zuidafrikaanse bellettrie in: De Gids., jrg. 149 nr. 4 (juni 1986), Meulenhoff Nederland, Amsterdam, p. 290


Slag bij Nieuwpoort

verbinding van  slag, bij en Nieuwpoort, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de legers van Spanje en de Zeven Verenigde Nederlanden op 2 juli 1600 tijdens de Tachtigjarige Oorlog

En terwijl de gewone man er vaak lelijk tussen zat, kon de Spaanse generaal Francisco Hurtado de Mendoza zich na de Slag bij Nieuwpoort in krijgsgevangenschap in Den Haag, in vol militair ornaat laten portretteren door de hofschilder van Willem van Oranje’s zoon, prins Maurits.

Weblink bron
Bram de Klerck
 “Rijks zorgt voor nuances op inventieve expositie ‘80 Jaar Oorlog’” (18 oktober 2018) op nrc.nl


Slag bij Poitiers

verbinding van  slag, bij en Poitiers, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de legers van het emiraat Córdoba en het Frankische rijk in oktober 732 of 733 tijdens de Moorse invallen in Europa

Omstreeks het jaar 733 versloeg de Frankische hofmeier Karel een Arabische troepenmacht in een slag die de geschiedenis is in gegaan als de Slag bij Poitiers.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Annemarie Lavèn
 “Slag bij Poitiers (ca. 733) was geen ‘botsing van beschavingen’ : Strijd markeerde grens Arabische expansie in Europa” (8 oktober 2024) op historiek.net

belangrijk gevecht tussen de Engelse en Franse legers op 19 september 1356 tijdens de Honderdjarige Oorlog

Hij nam al op zijn achttiende deel aan zijn eerste oorlog (op zee), werd vijf jaar nadien krijgsgevangen gemaakt in de Slag bij Poitiers, ondernam een bedevaart ‘over tmeer’ naar het Heilige Graf, verbleef anderhalf jaar op Cyprus en nam deel aan het beleg van Antalya in ‘Torckyen’; (…)

Weblink bron
Frits van Oostrom
 “Wereld in woorden. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1300-1400.”, 4e druk (2013), Bert Bakker, Amsterdam, ISBN 9789035139404, p. 73


Slag bij Quatre-Bras

verbinding van  slag, bij en Quatre-Bras, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de Britse, Hanoveriaanse en Nederlandse troepen en het Franse leger op 16 juni 1815 tijdens de napoleontische oorlogen

In de Waterloozaal vertellen experts van het Nationaal Militair Museum over de Slag bij Quatre-Bras en Waterloo in 1815, waarbij koning Willem II betrokken was.

Weblink bron
Lisanne Wieringa
 “Kunstkluis in een grot en meer monumenten die dit weekend open zijn” (11 september 2019) op nu.nl


Slag bij Tannenberg

verbinding van  slag, bij en Tannenberg, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen het leger van Polen en Litouwen en dat van de Duitse Orde op 15 juli 1410 tijdens de Pools-Litouws-Teutoonse Oorlog

Tijdens de Slag bij Tannenberg vochten ridders van de Duitse Orde (ook wel de Teutoonse Orde genoemd), aangevoerd door grootmeester Ulrich von Jungingen, tegen een alliantie van Poolse en Litouwse soldaten onder leiding van koning Wladislaus II Jagiello.

Weblink bron Gearchiveerde versie “Gevonden middeleeuws zwaard mogelijk afkomstig van Slag bij Tannenberg” (mei 2021) op archeologieonline.nl

belangrijk gevecht tussen het Duitse en Russische leger van 26 tot 31 augustus 1914 tijdens de Eerste Wereldoorlog

In het oosten werd een beweeglijker oorlog gevoerd, met grote Duitse successen, onder meer in de grote Slag bij Tannenberg (26-30 augustus).

Weblink bron
Hendrik Spiering
 “De Eerste Wereldoorlog snel verteld” (28 juli 2014) op nrc.nl


Slag bij Vlaardingen

verbinding van  slag, bij en Vlaardingen, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de legers van de Hollandse graaf Dirk III en de Duitse keizer Hendrik II op 29 juli 1018 tijdens het ontstaan van het graafschap Holland

Ruim duizend jaar geleden, op 29 juli 1018, vond de Slag bij Vlaardingen plaats, een gevecht tussen graaf Dirk III van West-Frisia en Hendrik II, keizer van het Heilige Roomse Rijk. Tegen alle verwachtingen in won Dirk III deze slag, met een veel kleiner leger.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Enne Koops
 “Slag bij Vlaardingen (29 juli 1018) : Graaf Dirk III versloeg leger van keizer Hendrik II” (19 augustus 2023) op historiek.net


Slag bij Waterloo

verbinding van  slag, bij en Waterloo, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de Britse, Hanoveriaanse en Nederlandse troepen en het Franse leger op 18 juni 1815 tijdens de napoleontische oorlogen

De kasteelboerderij uit de zestiende en zeventiende eeuw was tijdens de Slag bij Waterloo een vooruitgeschoven verdedigingspost van Wellington.

Weblink bron
Theo Toebosch
 “Waterloo: veteranen op het slagveld” (21 november 2015) op nrc.nl


Slag bij Woeringen

verbinding van  slag, bij en Woeringen, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.L

belangrijk gevecht tussen de legers van Brabant en Gelre op 5 juni 1288 tijdens de Limburgse Successieoorlog

Op 5 juni 1288 vond ten noorden van Keulen de Slag bij Woeringen plaats. Aan de ene zijde streden de Aartsbisschop van Keulen, Siegfried van Westerburg, Reinald I van Gelre, Hendrik en Walram van Luxemburg en Walram van Valkenburg, aan de andere zijde Jan I van Brabant, graaf Van de Berg, de graaf van Gulik en de Stad Keulen. Zoals bekend werd de slag gewonnen door hertog Jan I van Brabant en zijn bondgenoten.

Weblink bron
H. Crompvoets
 De beide Limburgen als dialectologisch slagveld (1988) in:
J. Goossens (red.)
 Woeringen en de oriëntatie van het Maasland, Vereniging voor Limburgse Dialect- en Naamkunde, Hasselt, ISBN 9090025464, p. 91