epicurist

eponiem, met het achtervoegsel -ist afgeleid van de naam in het Latijn van de Griekse wijsgeer uit de 4e eeuw v.Chr. Epicurus

volgeling van Epicurus, die leerde dat het geluk van personen het hoogste goed in het menselijk leven is

Ik zou meer in het verborgene willen gaan leven. ‘Lathe biosas’, zeiden de epicuristen. Leef onopvallend.

Weblink bron
Birgit Kooijman
 “Mijn werk deugt, maar mijn leven is niet echt gelukt” (12 juli 2014) op nrc.nl


positivisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘wijsgerige richting, stellige wijsbegeerte’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1881

afleiding van positief met het achtervoegsel -isme

positivism

de opvatting dat alleen de empirische wetenschappen geldige kennis opleveren

positivity

een levensinstelling waarbij je ervan uitgaat dat alles goed komt

Het zijn vreemde tijden, waarin haat en extreem positivisme een soort titanenstrijd voeren. De NPO kiest een beetje partij door een maandlang dagelijks in gezamenlijke zendtijd het journaal Mijlpalen voor Parijs uit te zenden over de voettocht van milieuactivist Marjan Minnesma naar de klimaattop in de Franse hoofdstad. Ze is al bij de Biesbosch. Opmerkelijk, en niet zo klef als al die andere loop- en fietsevenementen voor een goed doel.

,,Op mijn linkerbovenarm heb ik een grote tatoeage van Anne Frank. Die heb ik anderhalf jaar geleden laten zetten, ik wilde het al heel lang. Waarom? Zij is iemand die zo veel positivisme heeft nagelaten.

Als je met 3-1 achter staat en uiteindelijk alsnog gelijkspeelt, voelt dat als een overwinning. Dan heerst er positivisme en optimisme over het derde punt in uitduels dit seizoen.


immanent

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘inwonend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

immanenter (uninflected comparative)
immanentst (uninflected superlative)
immanente (inflected positive)
immanentere (inflected comparative)
immanentste (inflected superlative)
immanents (partitive positive)
immanenters (partitive comparative)

in zichzelf besloten (inherent aan iets en niet te scheiden daarvan hoewel het wel als iets aparts beschouwd kan worden)


immanentie

afgeleid van immanent met het achtervoegsel -ie


legitimist

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘aanhanger van de leer dat de vorstelijke macht een eigen recht is’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1847

afgeleid van legitiem met het achtervoegsel -ist

aanhanger van de leer dat de vorstelijke waardigheid en macht een eigen recht is (onafhankelijk van de volkswil)


dualistisch

leenvertaling van Frans dualistique of van Duits dualistisch; op te vatten als afgeleid van dualist met het achtervoegsel -isch

dualistischer (uninflected comparative)
dualistische (inflected positive)
dualistischere (inflected comparative)
dualistischers (partitive comparative)

uitgaand van het bestaan van twee tegenover of naast elkaar bestaande, tot niets anders meer te herleiden grondbeginselen


pragmatisme

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘filosofische leer, zakelijke aanpak’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1847

afgeleid van het Griekse pragma met het achtervoegsel -isme

filosofie die alle kennis beoordeeld aan de hand van de bruikbaarheid in het dagelijkse leven; zakelijke manier van denken

Typisch Advocaat: geen grote risico's of hemelbestormende ideeën. Pragmatisme, resultaatgericht denken.

Ons pragmatisme heeft ons dus een vrije dag ‘gekost’. ,,Als je naar de rest van de wereld kijkt, heeft Nederland relatief weinig nationale feestdagen, zegt Wilthagen. ,,Maar daar staat tegenover dat we ook een stuk minder werken vergeleken met andere landen. Het is dus absoluut niet zo dat we weinig vrije tijd hebben.

Dit weekend speelde Ajax tegen Feyenoord zonder supporters in De Kuip. Ajax-supporters worden bij wedstrijden in Rotterdam uit De Kuip geweerd, en andersom. Deze behandeling, voortgekomen uit pragmatisme om incidenten tussen supporters van de beide clubs en vernielingen te voorkomen, zit de Rotterdamse burgemeester Achmed Aboutaleb niet lekker.


nihilistisch

afgeleid van nihilist met het achtervoegsel -isch

nihilistischer (uninflected comparative)
nihilistische (inflected positive)
nihilistischere (inflected comparative)
nihilistischers (partitive comparative)

van, betreffende het nihilisme, getuigend van nihilisme


verlichtingsoptimisme

samenstelling van Verlichting en en optimisme zn met het invoegsel -s- verwijst naar de opvattingen die kenmerkend zijn voor het tijdperk van de Verlichting

opvatting dat vooruitgang op de lange duur kenmerkend is voor de geschiedenis en dat mensen van nature geneigd zijn daaraan bij te dragen

De diagnose luidde doorgaans dat de (veronderstelde) neergang van de Republiek ten diepste aan morele oorzaken te wijten was. Het opwekkende van deze diagnose was evenwel dat de remedie meteen kon worden bijgeleverd: verval kon met Verlichting bestreden worden en morele herbewapening werd het parool. In hun ijver dergelijke waarden te propageren, waren verlichte geesten vaak geneigd het verval in al te schrille kleuren te schilderen. Soms lijkt het er zelfs op dat men eerder het verval schiep ten behoeve van het verlichte herstelprogram dan omgekeerd. Maar hoe dan ook: vervalsdenken en verlichtingsoptimisme waren in de Republiek onlosmakelijk met elkaar verbonden.


eidetiek

van Duits Eidetik; op te vatten als gevormd uit Oudgrieks εἰδητικός (eidètikós) "een aanblik gevend" met het achtervoegsel -iek; in het Nederlands aangetroffen vanaf 1926 (zie vindplaatsen hieronder)

theorie waarin men achterhaalt wat iets wezenlijk is met behulp van een mentale voorstelling ervan

Tenslotte beweegt ook Husserl's eidetiek zich in wezen binnen een formeel-logisch kader, dat aan de souvereiniteit des rechts geen recht kan laten wedervaren.


existentialist

Afgeleid van existentialisme met het achtervoegsel -ist

In de jaren vijftig was het roken van Gauloises een stijlkenmerk van de intellectuelen. Met name existentialisten als Jean Paul Sartre hadden ze vrijwel permanent in een mondhoek bungelen.

Hij verhaalt over haar biografie, vol sociale ellende, waarbij ze als meisje in een hok moet vechten voor iedere centimeter privacy. „De hel, dat zijn de anderen. In Frankrijk moet je een diepe denker en existentialist zijn om tot dit inzicht te komen”, sneert Brouwers naar Jean-Paul Sarte. „In Wit-Rusland en Rusland krijg je deze wijsheid er gratis bij.”


reductionisme

afleiding van reductie met het achtervoegsel -isme

de opvatting die stelt dat de natuur van complexe entiteiten steeds herleid kan worden tot meer fundamentele entiteiten

Deze benadering verzet zich tegen allerlei vormen van reductionisme. In het verleden meenden ingenieurs nogal eens dat alles uiteindelijk een kwestie was van een goed werkende techniek. Anderen meenden dat uiteindelijk alles door geld bepaald wordt, of door wat de consument wil.

Toen ik de Bijbel voor het eerst las, zocht ik naar overkoepelende thema’s. Ik trok de conclusie dat er veel van zulke thema’s waren, zoals verbond en koninkrijk, maar dat we geen van alle tot hét thema kunnen verheffen zonder in de valkuil van het reductionisme te stappen.


utilitaristisch

afgeleid van utilitarist met het achtervoegsel -isch

utilitaristischer (uninflected comparative)
utilitaristische (inflected positive)
utilitaristischere (inflected comparative)
utilitaristischers (partitive comparative)

betreffende of behorend tot het utilitarisme


socratisch

eponiem, afgeleid met het achtervoegsel -isch van van Socrates, de beroemde Griekse filosoof uit de 5e eeuw v.Chr., geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.C

socratischer (uninflected comparative)
socratische (inflected positive)
socratischere (inflected comparative)
socratischers (partitive comparative)

van, met betrekking tot of op de manier van de Griekse wijsgeer Socrates

Misschien moeten we in deze tijd wel vooral leren om verschillende perspectieven op een onderwerp naast elkaar te laten bestaan. En leren leven vanuit het socratische idee dat je in principe niets weet.

Weblink bron
Karel Smouter
 “Een intelligente moraal gezocht voor bij een intelligente lockdown” (1 april 2020) op nrc.nl


malthusianisme

eponiem, van Engels Malthusianism, genoemd naar de 18e-eeuwse Britse demograaf T.R. Malthus met het achtervoegsel -isme die deze opvatting ontwikkelde, in de betekenis van ‘bevolkingstheorie’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1886

theorie over het voorkomen van overbevolking en het recht die regeringen zouden hebben om dat te bevorderen


piëtisme

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘richting in het protestantisme’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824 met het achtervoegsel -isme

richting in de Lutherse Kerk die nadruk legt op vroomheid van gemoed en op een leven dat daarmee overeenstemt


absurdist

afleiding van absurd met het achtervoegsel -ist

aanhanger van het absurdisme, een filosofische stroming waarin wordt gesteld dat het leven in essentie geen betekenis heeft

Acteur Ralph Wingens is op 71-jarige leeftijd overleden. Dat heeft componist Vincent van Warmerdam van theatergroep Orkater via Twitter laten weten. 'Zonder deze absurdist zou Orkater er anders uit hebben gezien', prijst Van Warmerdam de overleden speler.

De Vlaamse absurdist Luc Zeebroek, alias Kamagurka, is vooral bekend als cartoonist voor NRC Handelsblad.


puritanisme

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘levenshouding van de puriteinen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1874

afgeleid van puritein met het achtervoegsel -isme

levenshouding en streven van de puriteinen


sofisme

drogreden, een reden of redenering die niet (helemaal) klopt, maar desondanks aannemelijk lijkt


trivium

geen meervoud van middeleeuws Latijn trivium

de drievoudige weg naar wijsheid (grammatica, retorica en logica), zoals die vroeger m.n. aan universiteiten werd onderwezen

Toen Cele (ca. 1350-1417) op deze school aan het werk ging, waren structuur en curriculum in overeenstemming met het gangbare patroon. Dat wil zeggen dat de drie vakken van het trivium (grammatica, retorica en logica) de basis vormden van het onderwijs dat aan kinderen vanaf vier jaar werd aangeboden. Die vakken hadden alle te maken met taal en taalbeheersing en literaire vorming, met het Latijn als uitgangspunt.

Verweij leidt de discussie, legt uit, inspireert: Klassikaal lesgeven is intensief, maar ik vind het zo makkelijk ze altijd maar zelf aan het werk te zetten.' Moet hij zich nog bewijzen? Trivium is echt zíjn vak, zíjn methode, zíjn titel. Verweij: De naam Trivium, drievoudige weg, komt van de oude Romeinen. Het vak bestaat uit grammatica, logica en retorica: die indeling heb ik aangehouden.'

De vakken van het trivium waren retorica, dialectica en grammatica – de gereedschappen die je nodig hebt om een argument op te bouwen, te presenteren en te beoordelen. Je moest standpunten en redeneringen in woord en geschrift tot je kunnen nemen, ze doorgronden en ondersteunen of bestrijden. Zo werd je bewust van je eigen waardensysteem, en kon je het ontwikkelen en tegenover anderen uitleggen en verdedigen.


soefi

Leenwoord uit het Arabisch, in de betekenis van ‘beoefenaar van de islamitische mystiek’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1886

aanhanger van het soefisme, oorspronkelijk herkenbaar aan wollen kleding (sūf (صوف) = ‘wol’) en een ascetische en meditatieve levenswijze


soefisme

afgeleid van soefi met het achtervoegsel -isme

ascetische en meditatieve levenswijze binnen de islam, waarbij ernaar wordt gestreefd de eenheid van alles te vatten en via liefde voor God met Hem te versmelten

Het soefisme is een algemene verzamelnaam die men hanteert om de talrijke mystieke stromingen binnen de islam te overkoepelen.


solipsisme

In de betekenis van ‘een filosofische leer’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1886

afgeleid van het Latijnse solus 'alleen' en ipse 'zelf' met het achtervoegsel -isme

filosofische leer die ervan uitgaat dat er maar één enkel bewustzijn bestaat, nl. dat van de waarnemer

Wittgenstein schreef in zijn Tractatus dat het solipsisme helemaal juist is, je kunt het alleen niet zeggen.


spiritualisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘opvatting die de ziel voor onsterfelijk verklaart’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1888

afgeleid van spiritueel met het achtervoegsel -isme

wereldbeschouwing waarin het bestaan van de geest en onstoffelijke dingen wordt erkend, en de materiële wereld als niets meer dan verbeelding of van secundair belang wordt beschouwd


theïsme

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘een geloof in God’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1847

afgeleid van het Griekse θεος 'theos' (God) met het achtervoegsel -isme

levensbeschouwing die uitgaat van het bestaan van één of meer bestaande goden

Een soortgelijke vraag doet zich voor bij systematisch theologen: willen zij primair een analyse geven van het christelijk geloof als beleefd geloof of is hun werk eerder te verstaan als een christelijke invulling van het theïsme?


non-theïsme

afgeleid van theïsme met het voorvoegsel non-

het bestaan van goden niet centraal stellen in de religieuze beleving, bv. in het boeddhisme


thomisme

eponiem met het achtervoegsel -isme afgeleid van Thomas en , namelijk de 13e-eeuwse Italiaanse theoloog Thomas van Aquino , in de betekenis van ‘leerstelsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1899

stroming die uitgaat van het gedachtegoed van Thomas van Aquino


unitarisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het standpunt der unitariërs’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1906

afgeleid van het Latijnse unitas (eenheid) (met het voorvoegsel uni-) en met het achtervoegsel -isme


universalisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘leer van de algemeenheid’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1884

afgeleid van universeel met het achtervoegsel -isme

afgeleid van het Latijnse versus met het voorvoegsel uni- en met het achtervoegsel -isme

de overtuiging die stelt dat een groep of institutie niet buitengewoon of exceptioneel is ten opzichte van een andere groep


duizendhoek

Als ik je vraag om je een cirkel binnen een duizendhoek binnen een cirkel binnen een duizendhoek binnen een cirkel voor te stellen, zodat je een soort schietschijf maakt, zie je dan in je mentale beeld wat de cirkels zijn en wat de duizendhoeken?

Men kan zich een gelijkzijdigen vierhoek, zeshoek, agthoek, en misschien een twaalfhoek verbeelden: maar, wiens verbeelding bevat een duizendhoek? zou men, volgens de oude gewoonte, niet zeggen, een duizendhoek begrijp ik niet, het is een herssenschim.


apodictisch

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘onweerlegbaar’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1799 met het achtervoegsel -isch

apodictischer (uninflected comparative)
apodictische (inflected positive)
apodictischere (inflected comparative)
apodictischers (partitive comparative)

Een apodictisch bewijs.


mensvisie

een doordachte en samenhangende voorstelling van wat het betekent mens te zijn

Mensen hebben de vrijheid om keuzes te maken en daardoor is niet alles maakbaar of afdwingbaar. Ouders kunnen bewust wel of niet kiezen voor een school met een andere pedagogische visie of met een orthodoxe grondslag. Dat heeft te maken met hun mensvisie en wereldbeeld.

Buijs: „Fantasie, gevoel en denken moeten bij hem alle aan de orde komen. Kierkegaard heeft een mensvisie die voor iedereen relevant is. De religieuze dimensie is voor hem een uitgemaakte zaak.”

Het is dan ook van groot belang te vragen: Is dit het enige wat er te lezen valt over het mensbeeld? Is het terecht als mensen de conclusie trekken: je bent slecht, er komt niets goeds bij jou vandaan en je bent walgelijk in Gods ogen? En is het terecht als deze mensvisie vervolgens ook opvoedingsstijlen en ouder-kind-interacties doortrekt?


legalisme

uit het Latijn met het achtervoegsel -isme

leer die ervan uitgaat dat men zich moet houden aan de letterlijke (wets)teksten

In de Rooms-Katholieke Kerk en Orthodoxe Kerk horen ze alleen een politiek verhaal, dat uitdraait op moralisme en legalisme. „Mensen merken er nooit dat Christus direct in het hart komt en daar vrijheid schenkt.”

De in 2013 overleden NRC-columnist J. L. Heldring zou er waarschijnlijk om geglimlacht hebben: het woensdag door Clingendael gepresenteerde onderzoek naar de effectiviteit van de Nederlandse vertegenwoordiging in de EU. Dit in opdracht van de Tweede Kamer geschreven rapport bevestigt tot op zekere hoogte wat hij regelmatig betoogde, namelijk dat ons buitenlands beleid al zeker een eeuw lang een aantal constanten vertoont.
Daartoe behoorden volgens Heldring onder meer een moralistische toon en een uit legalisme voortkomend respect voor volkenrecht.


hypostase

met het voorvoegsel hypo- en met het achtervoegsel -stase


kismet

Leenwoord uit het Turks, in de betekenis van ‘voorbeschikking’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

het onvermijdelijke van bepaalde gebeurtenissen volgens de islamitische leer


pantheïst

van Engels pantheist, gespeld met een trema volgens spellingregel 7.A

iemand die die ervan uitgaat dat alles (en iedereen) goddelijk is

Van godsdienstvrijheid voor de roomsen en van vrijheid „voor atheïst, pantheïst en deïst” kon daarom geen sprake zijn. „Er blijft slechts van tweeën één: óf wij leveren ons land over aan Rome en de ongodisten, óf wij verwerpen de godsdienstvrijheid en binden, al is het, zoals onze vaderen steeds gedaan hebben met verwerping van inquisitie en kettermoord, den strijd openlijk aan tegen allen, die het land te gronde werpen, met name tegen Rome”, aldus ds. Kersten eind jaren dertig.

Weblink bron
Pieter Jan Dijkman
 “Om een staat met de Bijbel” (18-04-2008), Reformatorisch Dagblad


gulden regel

vaste verbinding van gulden (bijvoeglijk naamwoord) en regel (zelfstandig naamwoord)

leefregel dat je anderen behandelt zoals je zelf behandeld zou willen worden

Voor ieder van ons, voor instituties en voor samenlevingen als geheel is het samenspel tussen ‘goed doen’ en ‘geen schade berokkenen’ van groot belang. Beide invullingen van de gulden regel zijn contraproductief als ze verabsoluteerd, extreem toegepast worden.

‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat dan ook een ander niet.’ Deze gulden regel (positief geformuleerd: ‘Behandel anderen altijd zoals je zelf wilt worden behandeld’) ligt volgens Karen Armstrong ten grondslag aan de grote wereldgodsdiensten christendom, jodendom, islam, boeddhisme en confucianisme.


neomalthusianisme

In de betekenis van ‘streven naar beperking van het kindertal’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1912

afgeleid van malthusianisme met het voorvoegsel neo-

ideologie die streeft naar geboortebeperking door voorbehoedmiddelen als middel tot het aanpakken van sociale en economische wantoestanden veroorzaakt door overbevolking


heuristisch

afgeleid van heuristiek met het achtervoegsel -isch

heuristischer (uninflected comparative)
heuristische (inflected positive)
heuristischere (inflected comparative)
heuristischers (partitive comparative)

in staat om op een zelfstandige, systematische manier iets te vinden

Zorg ook dat je antivirussoftware op je systeem hebt. Niet alleen is antivirus geschikt om malware te verwijderen, ook beschikken virusscanners over een heuristische scanner, die preventief ingrijpt bij verdacht gedrag, zoals het overschrijven van bestanden in Mijn Documenten met willekeurig-ogende nulletjes en eentjes.

Weblink bron “Wat te doen bij besmetting van ransomware?” (03 mei 2016), De Telegraaf

Peakadilly gaat het opgehaalde geld gebruiken om zijn technologie verder te verfijnen en eigen producten te ontwikkelen. In het persbericht luidt het dat "de opbrengst van de financieringsactie zal worden aangewend om de capaciteit van Peakadilly's heuristische methode voor proteïnebiomarkers, gebaseerd op zijn gedeponeerde MASStermind-technologie, te vergroten.

Weblink bron “GIMV en KBC investeren in biotechbedrijf Peakadilly” (22/08/2006), De Standaard


spinozist

afleiding van Spinoza met het achtervoegsel -ist

aanhanger van de leer van Baruch Spinoza

Van Hattem werd er in toenemende mate van beschuldigd een spinozist te zijn, wat hij volgens mij niet was. Het werd een soort trits, die predikanten altijd gebruikten: spinozisten, vrijgeesten, libertijnen, hattemisten – één pot nat, schandelijk! Roggeveen werd in 1719 dan ook uit Middelburg verbannen.

Weblink bron
Jan-Kees Karels
 “Jacob Roggeveen, de ontdekker van paaseiland” (14-12-2012), Reformatorisch Dagblad


zingevingsvraag

samenstelling van zingeving zn en vraag zn met het invoegsel -s-

De midlifecrisis is een verzamelbegrip voor de psychologische ontwikkelingsfase van mensen tussen 35 en 50 jaar, aldus Wikipedia. Vaak wordt zij geconfronteerd met zingevingsvraagstukken en raken daardoor uit balans.

Weblink bron
SIGRID STAMKOT
 “Hoezo midlifecrisis?” (28 jan. 2017), De Telegraaf


opponeerbaarheid

afgeleid van opponeerbaar bn met het achtervoegsel -heid
**[3] leenvertaling van Engels opposability of Frans opposabilité

eigenschap dat het tegendeel ook redelijk te beargumenteren is

Door nu de eis van opponeerbaarheid (waarmee stelligheid en gewaagdheid wordt bedoeld) toe te voegen aan het promotiereglement, hoopt de commissie zinloze stellingen als 'de zon gaat morgen weer op’ uit te bannen.

Weblink bron “Strengere eisen aan stellingen bij proefschriften” (11 november 2004) op delta.tudelft.nl


kenleer

de tak van de filosofie die de aard, oorsprong, voorwaarden voor en reikwijdte van kennis onderzoekt

De auteur is hoogleraar kenleer en ontologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Weblink bron
Dr. René van Woudenberg
 “Wetenschap buiten de ivoren toren” (04-01-2006), Reformatorisch Dagblad

Plantinga is een Amerikaanse christenfilosoof die zich gespecialiseerd heeft in de kenleer. Hij is vooral bekend door zijn stelling dat kennis van God als echte kennis mag gelden dankzij het feit dat openbaring een van de bronnen voor kennis is.

Weblink bron
Marc de Vries
 “Het conflict tussen natuurwetenschap en naturalisme” (21-05-2012), Reformatorisch Dagblad


maternalisme

afgeleid van maternaal met het achtervoegsel -isme

het meer betrekken van vrouwen in de maatschappij


kantiaan

eponiem, afgeleid met het achtervoegsel -iaan van de familienaam van de 18e-eeuwse Duitse filosoof I. Kant , geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.C

aanhanger van de filosofie van Imanuel Kant

deskundige op het gebied van de filosofie van Imanuel Kant


tienduizendhoek

samenstelling van tienduizend ht en hoek zn

meetkundige figuur met tienduizend hoeken

Stel ik me evenwel een veelhoek met een zeer groot aantal zijden voor, dan heb ik daardoor beslist niet het begrip van den duizendhoek, want de voorstelling onderscheidt zich in niets van de figuur, die ik verkrijg, indien ik me de voorstelling van een tienduizendhoek poog te vormen.

Weblink bron in:
A.C. Elsbach, H.T. de Graaf, H.J. Jordan, K.F. Proost & G.H. van Senden (red.)
 Encyclopaedisch handboek van het moderne denken (2 delen) (1931), p. 114

Als men oordeelt over de tienduizendhoek dan heeft men te doen met een geconstrueerd subject, maar met een mogelijk-reëel-zijnde (ens reale possibile).

Weblink bron
J.H.J.E. Hoogveld (J.A. Raymakers ed.)
 “Waarheid” (1935 (herdruk januari 2009)), J.J. Romen & Zonen, Roermond Maaseik, p. 10


honderdduizendhoek

samenstelling van honderdduizend ht en hoek zn

decemyriagon

meetkundige figuur met honderdduizend hoeken, meer in het bijzonder zo'n figuur waarin alle hoeken en zijden dezelfde grootte hebben

⧖ Van Sept. 1586 dagteekent zijn vondst om zonder veel moeite de zijde eener honderdduizendhoek uit te drukken door irrationeele getallen, welke den grondslag vormt van den inhoud van zijn later te vermelden werk Van den circkel; (…)

Weblink bron
Cornelis de Waard
 Ceulen, Ludolph van in:
P.C. Molhuysen & P.J. Blok (red.)
 Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek. Deel 7. (1927), A.W. Sijthoff, Leiden, p. 292


perfectionisme

van Engels perfectionism met het achtervoegsel -isme, in de betekenis "stroming binnen het protestantisme" aangetroffen vanaf 1880 (zie vindplaats hieronder)

leer die als kern heeft dat je in het leven zo goed mogelijk aan een bepaald hoger beginsel moet voldoen

Enerzijds is er de geest van vernieuwing, die poogt het verloren contact met de wereld te herstellen, anderzijds een streven naar een geestelijk perfectionisme, dat zich wil opsluiten in een kring van zeloten.

L.J. Rogier & N. de Rooy
 “In vrijheid herboren. Katholiek Nederland 1853-1953.” (1953), N.V. Uitgeversmij Pax, Den Haag, p. 822


poststructuralisme

afgeleid van structuralisme met het voorvoegsel post-

een filosofische denkrichting in de hedendaagse filosofie die ontstond in Frankrijk aan het einde van de jaren 60 van de 20e eeuw, in reactie op (dan wel als voortzetting van) het structuralisme


levensvraag

samenstelling van leven zn en vraag zn met het invoegsel -s-

vragen die betrekking hebben op de zin en het doel van het leven in het algemeen

Nooit eerder had ik de tijd genomen om stil te staan bij zoveel levensvragen. Ik moest stelling nemen, een mening vormen, kleur bekennen en mijn adviezen opschrijven zonder te belerend over te komen.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Sinds zijn terugkeer naar huis tobt hij met een levensvraag: "Ik ben gelovig, wat heb ik God misdaan dat ik dit moest meemaken?

Weblink bron
Iris Pronk
 “Kind uit huis niet altijd beter af” (27-09-2011), Tubantia


honderdhoek

meetkundige figuur met honderd zijden en hoeken

⧖ Suzie Slim heeft een kwis [sic!] gewonnen. Als beloning krijgt ze honderd genummerde pionnen die ze op de hoekpunten van een regelmatige honderdhoek moet plaatsen. Ze verdient dan voor elk van de honderd zijden een bedrag in centen dat gelijk is aan het produkt van de nummers van de twee pionnen die op de aangrenzende hoekpunten staan.

Weblink bron Pythagoras Olympiade : PO 57 in: Pythagoras, jrg. 22 nr. 4 (februari 1983), Wolters Noordhoff, Groningen, p. 61


multiversum

geen meervoud leenvertaling van Engels multiverse, naar het voorbeeld van universum met het voorvoegsel multi-
De Engelse term in deze betekenis voor het eerst gebruikt in 1962 door de Britse schrijver van sciencefiction M. Moorcock in het verhaal The Sundered Worlds

theoretisch verondersteld geheel van een oneindig aantal parallelle heelallen die bestaan naast het heelal waar we in leven

Begin deze maand, krap twee weken voor zijn overlijden, legde Stephen Hawking de laatste hand aan een nieuw wetenschappelijk artikel over het multiversum. Volgens dit idee bestaan er naast ons universum oneindig veel andere universums.

Weblink bron
Dorine Schenk
 “De oerknal had overal tegelijk plaats” (19 maart 2018) op nrc.nl


Socrates

via Latijn Socrates van Oudgrieks Σωκράτης (Sokrátès)

Een andere strategie is volgens Kayvan Kian ‘opzettelijke onthouding’: „Juist níét alle luxe en pleziertjes te pakken die je kunt.” Hij haalt een beroemd verhaal aan over Socrates. „Die liep urenlang rondjes rond zijn huis. Zijn buren vroegen verbaasd: wat ben je aan het doen? Waarop Socrates zei: ‘Ik ben mijn eten lekkerder aan het maken.’ Hoe meer trek hij kreeg, hoe lekkerder het smaakte. Onthouding kan helpen om het kleine meer te waarderen.”

Weblink bron
Wouter van Noort
 “Hoe je kalm kunt blijven als de wereld in brand staat” (29 november 2020) op nrc.nl


waardegedreven

samenstelling van waarde zn en gedreven bn

waardegedrevener (uninflected comparative)
waardegedrevenst (uninflected superlative)
waardegedrevenste (inflected superlative)
waardegedrevens (partitive positive)
waardegedreveners (partitive comparative)

geïnspireerd door deugden, waarden en normen

Volgens hem is Denk “harder nodig dan ooit,” zegt hij in een speech. Met de partij wil hij strijden tegen institutioneel racisme, Nederland “eerlijker en rechtvaardiger” maken en “waardegedreven politiek” bedrijven.

Weblink bron “Azarkan nu officieel lijsttrekker voor Denk: ‘Partij harder nodig dan ooit’” (26 september 2020), Het Parool

Dat is spijtig genoeg geen garantie op waardegedreven gedrag van alle politiemensen.

Weblink bron
edm, avh
 “Ex-topvrouw federale politie: ‘De info-flux heeft niet gewerkt, het politierapport is niet tot bij mij geraakt’” (01/09/2020), De Standaard


waardegebonden

samenstelling van waarde zn en gebonden bn

waardegebondener (uninflected comparative)
waardegebondenst (uninflected superlative)
waardegebondenste (inflected superlative)
waardegebondens (partitive positive)
waardegebondeners (partitive comparative)

betrekking hebbend op moreel, ethische zaken

Hij benadrukte nogmaals dat de Vlaamse regering op 23 maart het volledige competentieprofiel heeft besproken en goedgekeurd, waarin zowel waardegebonden als vaktechnische criteria werden vastgelegd.

Weblink bron
Marjan Justaert
 “Rzoska veegt zwijgende Open VLD de mantel uit in Vlaams halfrond” (07/11/2018), De Standaard


waardesysteem

samenstelling van waarde zn en systeem zn

samenhangend geheel van waarden van een individu, groep of samenleving

Studenten aan de universiteit maken zich zorgen over de veranderingen. "Onze studententijd is de tijd waarin we ons waardesysteem vormen", vertelt Shujian. "Dus is het noodzakelijk dat we contact hebben met de vooruitstrevende westerse cultuur." De studenten zijn vooral bang dat studies als geschiedenis, antropologie en economie eronder leiden.

Weblink bron “Chinese universiteiten houden 'westerse schoonmaak'” (02-04-2015), NOS

De onderliggende vraag in een discussie met een complotdenker is natuurlijk wanneer je van kennis of waarheid mag spreken. Complotdenkers voldoen volgens Runhardt erg goed aan de waarheidscriteria van het coherentisme. “Dat houdt in dat iets waar wordt gevonden als het samenhang heeft met alle andere waarheden die je gelooft. Als een nieuw feit klopt met je al bestaande waardesysteem, is het ‘waar’.

Weblink bron
Charlotte Arnoldy
 “Help, mijn vriend is een complotdenker!” (20/11/2020), HP de Tijd


waardestelsel

samenstelling van waarde zn en stelsel zn


waardeschaal

samenstelling van waarde zn en schaal zn

waardeschalen (plural)
waardeschaaltje (diminutive singular)
waardeschaaltjes (diminutive plural)

maatstaf waarmee men de waarde van iets of iemand bepaalt

Het natuurlijke is niet alleen het overzichtelijke, maar op de waardeschaal van De Botton vooral het goede. Hij beschrijft een landschapsschilder die maanden werkt aan het tekenen en schilderen van een boom in het open veld. Voor De Botton is dat niet een anachronisme, maar een nobele onderneming.

Weblink bron “Handelaar in levenslessen” (05/08/2011), HP de Tijd


waardepatroon

samenstelling van waarde zn en patroon zn

Familiebedrijven worden vaak geleid door mensen uit de familie. Vaak zijn dat mannen die ouder zijn dan de huidige generatie millennials. Zij gaan – vanuit een soort waardepatroon – minder flexibel om met werktijden.

Weblink bron
Marie-Louise Hoogendoorn
 “Baanzekerheid, maar wel minder kans op promotie bij familiebedrijf” (09-05-2019), Tubantia

Boomsma: “Én we zijn een moreel kompas kwijt. Aan de instituten vroeger – of het nu denkstromingen waren, kerken of zuilen – zat een duidelijk waardepatroon vast. Er was altijd een manier om goed en kwaad te meten. Dat is weg. Waar horen we bij? Welke kant gaan we op? Er is geen anker.”

Weblink bron
Geschreven door:Pauline Bijster
 “Conservatief en toch cool” (09/12/2011), HP de Tijd


waardelijst

Waardenlijst: Welke waarden zijn voor jou belangrijk in je leven?

Weblink bron “Waardenlijst” (28-12-2016), verkenjekracht.nl


waardeconflict

samenstelling van waarde zn en conflict zn

situatie waarbij twee waarden onverenigbaar met elkaar zijn ; ethisch dilemma


infirmatie

via Frans infirmation van Latijn infirmatio

bewijsvoering die de onjuistheid van een redenering aantoont

En laten (vrij van elke dubbelzinnigheid) de Nederlandstalige popperianen en ook de heer Van Galen Last nu eindelijk eens de afschuwelijke anglicismen verificatie en falsificatie vervangen door de prachtige gallicismen confirmatie en infirmatie!

A.V.N. van Woerden
 De ideale filosoof : Brieven (Z 10/11) in: NRC Handelsblad, jrg. 15 nr. 42 (17 november 1984), Nieuwe Rotterdamse Courant, Rotterdam, p. 33 (ZB 9) kol. 6/7

⧖ De letterlijke vertaling is: עת = begrenzt – bestimmt – festgesetzt. חיה = das Lebendige – Leben – Lebenskraft. (…), ergo "op de bestemde tijd voor levensvatbaarheid”, en kan dus geenszins als eene infirmatie mijner theorie aangevoerd worden.

S. Ferares
 Ingezonden stukken. (26 maart 1913) in: Maandblad der Centrale Organisatie voor de Religieuse en Moreele Verheffing der Joden in Nederland, jrg. 2, nr. 8 (april 1913)


hineininterpretieren

aan iets of iemand niet bestaande intenties, betekenissen of bedoelingen toeschrijven

De biografie, geschreven door de man die hem op al zijn reizen en expedities vergezelde, maakt duidelijk dat al zijn onderzoekingen uiteindelijk tot doel hadden om door te dringen in het vernuft van de schepping, met als ultieme oogmerk daarmee het bestaan van God te bewijzen. Dat Kircher zich daarbij nogal eens bediende van dubieuze interpretaties en een vorm van denken die we kennen als hineininterpretieren, levert bij vlagen hilarische passages op.

[Jean-Marie Blas de Roblès - Waar de tijgers thuis zijn Weblink bron] “Jean-Marie Blas de Roblès - Waar de tijgers thuis zijn” (17 juni 2010), Wikipedia

Deze docureeks wordt nog leuker om naar te kijken naarmate het nieuwe wielerseizoen vordert. Tom Boonen weet hier nog niet hoe vaak hij intussen alweer is gevallen of ziek geworden. 'Hineininterpretier' u een beroerte!

Weblink bron “Wie is Geert Wilders?” (02/03/2017), De Standaard

Critici van de psychoanalyse grijpen de droom van Irma dan ook wel aan om te wijzen op het gevaar van ‘hineininterpretieren’ ("je haalt eruit wat je zelf het liefste ziet") en meer in het algemeen als voorbeeld van hoe de duiding van een droom alle kanten op kan.

Weblink bron “Irma's injectie” (geraadpleegd 25 april 2021), Wikipedia


Pythagoras

via Middelnederlands pitagoras van Oudgrieks Πυθαγόρας (puthagóras)

Vrouwen werden geassocieerd met de aarde, het lichaam en het materiële. Mannen met de hemel, het bovenaardse en het etherische, waaronder Pythagoras en zijn volgelingen al snel ook getallen, wiskunde en abstract denken schaarden.

Weblink bron
Margaret Wertheim geciteerd door Margriet van der Heijden
 “‘Mannen halen God de fysica binnen’” (21 oktober 2018) op nrc.nl


maçon

lid van een vrijmetselaarsorde die zich o.a. bezig houdt met vrijmetselarij


rationalisering

afgeleid van rationaliseren ww met het achtervoegsel -ing

benadering waarbij het verstand wordt gebruikt met voorbijgaan aan gevoelens

De moderne wereld miste een bezield verband en was, als gevolg van de voortschrijdende rationalisering, uiteengevallen in diverse relatief autonome levensgebieden, elk met hun eigen waarden en hun eigen logica.

Weblink bron
Arnold Heumakers
 “Rammelen aan de tralies” (7 januari 2000) op nrc.nl


levensfilosofie

samenstelling van leven zn en filosofie zn met het invoegsel -s-
**[2] van Duits Lebensphilosophie

[1]: levensfilosofieën (plural)
[1]: levensfilosofietje (diminutive singular)
[1]: levensfilosofietjes (diminutive plural)

in de tweede helft van de 19e eeuw ontstane stroming waarin aan de creativiteit en dynamiek van het bestaan meer waarde wordt toegekend dan zich in rationele tradities laat vatten

Dat is te merken aan de antirationalistische levensfilosofie die aan Spenglers wereldbeeld ten grondslag ligt. Tegenover het bewuste ‘wakker-zijn’ staat bij hem het levende ‘bestaan’, tegenover de wereld als dode ‘natuur’ de wereld als ‘geschiedenis’, tegenover de mechanische ‘causaliteit’ de noodzakelijkheid van het ‘lot’.

Weblink bron
Arnold Heumakers
 “Iedere cultuur loopt ten einde” (11 oktober 2017) op nrc.nl


pantheïste

afgeleid pantheïst met het achtervoegsel -e

vrouw die die ervan uitgaat dat alles (en iedereen) goddelijk is

Sensueel contact met Smoky's volmaakte schoonmaakster was, uit wat hij ons stond te vertellen, net zo onvoorstelbaar als met Sally's verhalenvertellende pantheïste.

Philip Roth (vert. Else Hoog)
 “De menselijke smet” (2021), De Bezige Bij b.v., Amsterdam, ISBN 9789403128610, hfst. 5


utilitarist

van Frans utilitariste, op te vatten als afgeleid van utilitarisme met het achtervoegsel -ist

iemand die vindt dat het vergroten van het geluk en verminderen van het leed dat mensen ervaren voldoende grondslag voor moreel gedrag oplevert

Net als de filosoof Peter Singer is Greene een overtuigd utilitarist – het gaat erom te kiezen voor wat het grootste aantal mensen het meeste geluk oplevert.

Weblink bron
Bas Heijne
 “Ons brein en de automatische piloot” (22 februari 2014) op nrc.nl

Epicurus (341-270 v. Chr.) was de eerste invloedrijke Griek die met deze opvatting brak: hij definieerde geluk wél als een geestestoestand, namelijk simpelweg als „de afwezigheid van pijn”. Deze gedachte lag, eeuwen later, ook ten grondslag aan de filosofie van de utilitaristen, die het ‘goede’ definieerden als zoveel mogelijk genot en zo min mogelijk pijn voor zoveel mogelijk mensen.

Weblink bron
Rob Wijnberg
 “Waarom vrijheid je ongelukkig kan maken” (9 september 2009) op nrc.nl


Lulliaans

Lulliaanser (uninflected comparative)
Lulliaanst (uninflected superlative)
Lulliaanse (inflected positive)
Lulliaansere (inflected comparative)
Lulliaanste (inflected superlative)
Lulliaansers (partitive comparative)

verband houdend met de werken of de ideeën van Ramon Llull

De Lulliaanse kunst kan als een geheugenkunst worden beschouwd, hoewel zij in een aantal opzichten radicaal zowel van de klassieke geheugenkunst als van de gangbare middeleeuwse geheugenkunst verschilt.


stoa

Griekse filosofische stroming van rond 300 v.Chr

De herkomst ervan is de denkwereld van de Stoa, een filosofische stroming die rond 300 voor Christus in Griekenland opkwam.

Weblink bron
drs. J. Kruidenier
 “Kennismaken met filosofie” (26 februari 2010), Reformatorisch Dagblad

De laatste tijd probeer ik te leven volgens de filosofie van de Stoa, door me niet druk te maken over dingen waar ik geen controle over heb. Dat betekent ook weer niet dat je lekker achterover mag leunen – je moet je vol inzetten voor alles waar je wél iets aan kunt doen. Daarom kocht ik een afvalgrijper via Bol.com.

Weblink bron
Rutger Lemm
 “‘Ik maakte een middagje schoon in de buurt en kreeg een boete van 95 euro’” (23 februari 2020), Het Parool


platonisme

eponiem, mogelijk van Frans platonisme, afgeleid met het achtervoegsel -isme van de naam van de Griekse wijsgeer Plato , Oudgrieks: Πλάτων (Platoon)

geheel van opvattingen van Plato en zijn volgelingen

Aanvankelijk werd Lucretius geprezen , maar zijn populariteit zal zijn afgenomen toen in de late tweede eeuw na Christus de literaire en filosofische smaak begon te veranderen. Andere wijsgerige ideeën, zoals het pythagorisme en het platonisme, wonnen aan invloed.

Weblink bron
Jona Lendering
 “Met zo'n vriend heeft Lucretius geen vijand nodig” (4 november 2011) op nrc.nl


determinist

afgeleid van determineren met het achtervoegsel -ist


existentialistisch

afgeleid van existentialist met het achtervoegsel -isch

existentialistischer (uninflected comparative)
existentialistische (inflected positive)
existentialistischere (inflected comparative)
existentialistischers (partitive comparative)

met betrekking tot het existentialisme of een existentialist


fenomenologisch

afgeleid van fenomenologie met het achtervoegsel -isch

fenomenologischer (uninflected comparative)
fenomenologische (inflected positive)
fenomenologischere (inflected comparative)
fenomenologischers (partitive comparative)


intellectualist

afgeleid van intellectueel met het achtervoegsel -ist

intellectualisten (plural)
intellectualistje (diminutive singular)
intellectualistjes (diminutive plural)

aanhanger, voorstander van het intellectualisme


intellectualisme

geen meervoud, afgeleid van intellectueel met het achtervoegsel -isme

wereldbeschouwing die het einddoel van alle menselijk streven ziet in een verstandelijk begrijpen van de werkelijkheid


antisocialistisch

afleiding van socialistisch met het voorvoegsel anti-

antisocialistischer (uninflected comparative)
antisocialistische (inflected positive)
antisocialistischere (inflected comparative)
antisocialistischers (partitive comparative)

tegen het socialisme; het socialisme bestrijdend

De Katholiekendagen droegen sterk bij aan de opbouw van de rooms-katholieke zuil, aldus Van Xanten. „De eerste Katholiekendag in Nederland, in 1919 in Utrecht, was een antisocialistische reactie op Troelstra.

Weblink bron
K. van der Zwaag
 “Indrukwekkend verschijnsel van pracht en praal” (6 juni 2007), Reformatorisch Dagblad

Volgens de Noord-Koreaanse staatstelevisie zijn mannen met lang haar „onhygiënische, antisocialistische dwazen” en „blinde volgelingen van de burgerlijke levensstijl.”

Weblink bron “N-Korea start campagne kort haar” (2 februari 2005), Reformatorisch Dagblad


aufklärung

culturele stroming of beweging van intellectuelen met als doel het gebruik van de rede en het filosoferen te bevorderen


mechanistisch

afgeleid van mechanist met het achtervoegsel -isch

mechanistischer (uninflected comparative)
mechanistische (inflected positive)
mechanistischere (inflected comparative)
mechanistischers (partitive comparative)


bio-ethiek

afleding van ethiek met het voorvoegsel bio-

een tak van de moraalwetenschap, die zich bezighoudt met de ethische aspecten van menselijke ingrepen in het menselijk leven en het leven van dieren en planten

Claire studeerde internationale communicatiewetenschappen en werkte aan een proefschrift over bio-ethiek toen het stel trouwde, in september vorig jaar. In januari werd bekend dat ze in verwachting was.

Weblink bron “Ook een Amalia voor Luxemburg” (15-06-2014), NOS

Al die runderen, kippen en varkens verbranden levend, stikken in de rook of overlijden aan verwondingen. "Ze creperen en sterven een ontzettend pijnlijke dood", zegt hoogleraar bio-ethiek Bart Gremmen (WUR).

Weblink bron
Paulus Houthuijs
 “Het systemische probleem achter de dood van dieren bij stalbranden” (ZA 19 JUNI 2021), NOS

Vanuit de biologie en vanuit de technologie is dit een doorbraak, vindt Ellen ter Gast, docent bio-ethiek aan de universiteit Leiden. Belangrijk aan het onderzoek is dat er volgens haar er 'op een hele nette manier' is geknipt en geplakt.

Weblink bron
Bob van Huët
 “Dna-reparatie: zegen of een stap te ver?” (04-08-2017), Tubantia


levenservaring

samenstelling van leven zn en ervaring zn met het invoegsel -s-

experience of life

in de praktijk van het leven opgedane wijsheid

Ivanova vindt het een voordeel met een internationale klas te studeren. "Voor mij als student is het fijn dat de universiteit ook in het buitenland studenten werft. Ik kan mijn discipline vanuit meerdere perspectieven bekijken. Mensen die van over de hele wereld komen, hebben andere levenservaring, dus natuurlijk hebben ze ook andere meningen dan ik."

Weblink bron “Wie zijn de Oost-Europese kennismigranten in Nederland?” (18-05-2019), NOS

Toch vond hij de tijd in het detentiecentrum niet per se negatief. "Al die mensen hadden een heel bijzonder verhaal. Dus voor ons als jongeren was dit ook wel echt een levenservaring om zoiets mee te maken."

Weblink bron “Van Afropopster tot dansers: deze artiesten zijn niet welkom in Nederland” (19-02-2019), NOS


deconstructie

naamwoord van handeling van deconstrueren

een leeswijze waarmee gepoogd wordt vooronderstellingen te ontdekken in teksten


deconstrueren

afleiding van construeren met het voorvoegsel de-

analyseren van een tekst met als doel het ontdekken van voorveronderstellingen


obscurantisme

afgeleid van obscuur met het achtervoegsel -isme

wereldbeschouwing waarin het irrationele centraal staat


cultuurfilosoof

samenstelling van cultuur zn en filosoof zn

iemand die filosofeert over het wezen van een menselijke samenleving

De Amerikaanse cultuurfilosoof George Steiner formuleerde dat laatste heel helder, toen hij tijdens een diner in Amsterdam vertelde over zijn bezoek aan Moskou in de jaren vijftig: Ánders dan in onze wereld bestaan in Rusland geen feiten.

Michel Krielaars
 “Het brilletje van Tsjechov : reizen door Rusland” (2014), Atlas Contact , ISBN 9789045024875

Vanavond in Nieuwsuur uitgebreid aandacht voor de gevolgen van de ramp in Japan. Verslaggevers Ellen Brans en Mirjam Bartelsman zijn in het getroffen gebied en doen verslag. In de studio reageren cultuurfilosoof Karim Bennamar en Ronald Schram, onderzoeker bij de onderzoeksreactor in Petten.

Weblink bron “"Geen meltdown in kerncentrale Fukishima"” (14-03-2011), NOS


levensmotto

samenstelling van leven zn en motto zn met het invoegsel -s-

kernachtige uitspraak die aangeeft hoe iemand in het leven staat

Van Wegberg genoot vooral van het nummer Heb het leven lief. "Dat is mijn levensmotto geworden."

Weblink bron “Herinneringen aan Liesbeth List: 'Ineens deed ze die yogapose'” (27 maart 2020), NU.nl

Peter R. de Vries had als levensmotto: on bended knee is no way to be free. "Het wil zeggen dat we aan niemand ondergeschikt zijn. Dat niemand ons kan overheersen. Dat wil zeggen dat we nooit ever, never iemands slaaf zijn", vertelde de misdaadjournalist in een speech in 2016:

Weblink bron “OM-baas over moord De Vries: 'Koppeling met Taghi lijkt waarschijnlijk'” (16-07-2021), NOS


levensvisie

samenstelling van leven zn en visie zn met het invoegsel -s-

de kijk die men heeft op hoe het leven geleefd zou moet worden

Ook vindt ruim de helft van de katholieken dat hun kerk niet aansluit bij hun eigen levensvisie. Toch doet de belangrijkste vertegenwoordiger van dit geloof het goed: paus Franciscus wordt het vaakst genoemd als iemand met een belangrijke of inspirerende boodschap.

Weblink bron
NOS Nieuws
 “Hoe God (bijna) verdween uit Nederland” (Zondag 13 maart 2016, 12:59), NOS

Bijna een eeuw oud is Johan Ferrier geworden. Een van zijn kinderen, schrijfster Cynthia McLeod sprak na het overlijden van haar vader de hoop uit dat alle mensen zijn levensvisie zullen volgen: "altijd eerlijk zijn en nooit handelen uit eigen belang, maar de ander voorop stellen". Zij weet het zeker: "als iedereen dit in het vizier houdt, dan leeft hij eeuwig voort".

Weblink bron
Ratna Mahabier
 “Afscheid van 'gentleman' Ferrier” (Maandag 11 januari 2010, 17:38), NOS


ontwikkelingsvraagstuk

samenstelling van ontwikkeling zn en vraagstuk zn met het invoegsel -s-

probleem rond het ontstaan van de wereld, leven en beschaving

⧖ De Toekomst der Menschheid: Onder dezen titel beeft mevr. Goudsmit—Polano oen bekend werk vertaald van Heinrich Lhotzky, waarin de schrijver zijn gedachten geeft over de ontwikkeling van den mensch als natuur- en maatschappijwezen en de toekomst van het godsdienstig leven. De drie onderdeelen van het boek houden zich bezig met bet ontwikkelingsvraagstuk, het godsdienstig vraagstuk en het vraagstuk der vrijheid in de menschheid.

Nieuwe Uitgaven. in: Algemeen Handelsblad , jrg. 82 nr. 26068 (13 november 1909), P. den Hengst en Zoon, Amsterdam, p. 7 kol. 3


geestverwantschap

samenstelling van geest zn en verwantschap zn

iemand met dezelfde mening; iemand met hetzelfde geloof

In Libanon is de belangrijke sjiitische ayatollah Mohammed Hussein Fadlallah overleden. Voor veel sjiieten, inclusief de Libanese terreurgroep Hezbollah, was Fadlallah een belangrijk geestelijk leider. Hoewel beide altijd hebben tegengesproken dat er officiële banden bestonden, was er wel sprake van geestverwantschap.

Weblink bron “'Hezbollah-geestelijke' Fadlallah overleden” (Zondag 4 juli 2010, 13:11), NOS


bedrijfsethiek

samenstelling van bedrijf zn en ethiek zn met het invoegsel -s-

de leer van de morele aspecten van het ondernemen; de leer over het goed en kwaad van het economisch handelen in een organisatie

Een van de bedoelde politici is VVD-Statenlid Klaas-Jeroen Terwal. Naast zijn politieke functie is hij directeur public affairs bij KLM. "De integriteit is hierbij niet alleen in het geding, maar wordt direct geschonden", zegt Muel Kaptein, hoogleraar bedrijfsethiek aan de Erasmus Universiteit.

Weblink bron “Pleidooi voor strengere regels tegen belangenverstrengeling Statenleden” (Dinsdag 21 december 2021, 14:17), NOS

De integriteitsindex bestaat nu acht jaar en stond voor het eerst in Vrij Nederland. Hij wordt gemaakt door een emeritus hoogleraar bestuurskunde, een hoogleraar bedrijfsethiek en een journalist.

Deskundigen zijn verbaasd, aangezien het de taak is van Eerste Kamerleden om de regering te controleren. "Dit is de slager die zijn eigen vlees keurt", zegt hoogleraar bedrijfsethiek Muel Kaptein tegen Follow the Money.

Weblink bron “VVD-senator stemde over wet waaraan eigen bedrijf meeschreef” (Maandag 24 september 2018, 06:02), NOS


speciësisme

van Engels speciesism zn , op te vatten als afgeleid van speciës zn met het achtervoegsel -isme, naar het voorbeeld van racisme

ˌspeʃɛˈsɪsmə

opvatting waarin aan sommige soorten levende wezens een hogere waarde wordt toegekend dan aan andere

De Australische filosoof Peter Singer omschrijft het speciësisme als discriminatie op grond van soort, waarbij de speciësist een ander wezen laat lijden ten gunste van de eigen belangen. Volgens PETA discrimineert de mens het paard door ‘voor de mens eigen plezier’ op de paardenrug te gaan zitten.

Weblink bron
Anne Grefkens
 “In paardensport moet het dier het doel zijn – niet het middel” (14 januari 2022) op nrc.nl


cultuurfilosofie

samenstelling van cultuur zn en filosofie zn

vakgebied binnen de filosofie dat de mens in een door mensen veranderende maatschappij bestudeert

Ook docenten steunen de beweging. Zo vindt docent cultuurfilosofie Thijs Lijster het goed dat er vragen worden gesteld over de manier waarop de universiteit wordt gerund. "Aan de universiteit moeten mensen werken die kritisch zijn. Dan moet je ook kritisch zijn ten aanzien van je eigen instituut."

Weblink bron “Jasper wil geen college van Shell” (Zaterdag 20 mei 2017, 09:59), NOS


denkdwang

samenstelling van denk ww en dwang zn , leenvertaling van Duits Denkzwang

beperking op het ontwikkelen van inzichten die ontstaat door de opvattingen en gedachtepatronen die in een bepaalde groep vanzelfsprekend zijn

Je stem verheffen tegen de linkse denkdwang die het land tot in het jaar 2001 gegijzeld hield, is een patente manier om jezelf achteraf tot held van de vrije geest uit te roepen.

Weblink bron
Sjoerd de Jong
 “Voor een handvol dogma's” (7 september 2004) op nrc.nl


denkcollectief

samenstelling van denk ww en collectief zn

groep waarbinnen bepaalde opvattingen en gedachtepatronen vanzelfsprekend zijn

Dorleijn verkiest de door de wetenschapstheoreticus Ludwik Fleck ontwikkelde en door de antropologe Mary Douglas heringevoerde concepten ‘denkstijl’ en ‘denkcollectief’ boven het discours-begrip. Een van de voordelen ligt voor hem in de sociale dimensie die deze termen impliceren: een denkstijl is altijd gebonden aan een gemeenschap, een denkcollectief.

Cornelia Leune
 Boekbeoordelingen : Herbert Van Uffelen & Dirk de Geest (Hrsg.), Niederländische Literaturwissenschaft auf neuen Wegen. in: Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde., jrg. 122 nr. 3 (najaar 2006), Uitgeverij Verloren, Hilversum, p. 283


dinsdagdilemma

samenstelling van dinsdag zn en dilemma zn

op een dinsdag geformuleerd dilemma zoals gepubliceerd werd op een Facebookpagina


minarchisme

afgeleid van min en het Griekse '-archia', van archein [heersen] met het achtervoegsel -isme

een libertaire politieke filosofie die streeft naar een staat die enkel bestaat om zijn burgers te beschermen tegen agressie, diefstal, contractbreuk en fraude


filosofiestudent

samenstelling van filosofie zn en student zn

iemand die wijsbegeerte studeert aan een universiteit

De Nederlandse filosofiestudent Jesper Jansen (27) noemt zichzelf online anti-feminist. "Ik volg de beweging zelf al sinds 2011. Websites als AVoiceForMen bijvoorbeeld. Ik ben geen activist, maar vind wel dat ze legitieme klachten hebben." Mannen hebben ook problemen, vindt Jesper, maar daar wordt niet genoeg aandacht aan besteed.

Weblink bron
Marieke Kuypers
 “Dit is het idee achter Star Wars zonder 'vrouwelijk geneuzel'” (Dinsdag 23 januari 2018, 11:08), NOS

Is de verjaardag van Provo een feestje waard? Filosofiestudent Joris van de Nieuwe Universiteit: "Het is wel gek dat er nu nog steeds dezelfde problemen zijn. Is dat reden voor een feestje, of een opstand?"

Weblink bron
Marc-Robin Visscher
 “50 jaar Provo, met ouderwetse happening maar ook met app” (Maandag 25 mei 2015, 10:56), NOS


ideatie

van Engels ideation zn , als term voorgesteld door de 19e-eeuwse Engelse filosoof James Mill in hoofdstuk 2 van zijn boek Analysis of the Phenomena of the Human Mind uit 1829, in de betekenis "bewustwording van ideeën" aangetroffen vanaf 1905 (zie vindplaats hieronder)

bewustwording en ontwikkeling van een abstract denkbeeld

Andere abstracte schilders, zoals Malewitsj en Mondriaan, ziet hij nog altijd verstrikt in de logica van de figuratie en de daarmee gepaard gaande dualismen. Volgens Henry blijft de abstractie bij deze kunstenaars gebonden aan de wereld van de verschijning. Eerder dan zich aan het zijn over te geven - zoals Kandinsky - construeren zij een idee van het zijn, waaraan zij vervolgens in hun schilderkunst vorm geven. Men zou bij hen dan ook eerder over ‘ideatie’ dan over ‘abstractie’ moeten spreken, aldus Henry, die zich in belangrijke mate laat leiden door het denken van Heidegger.

Charo Crego
 Boekbespreking : Kunst : Michel Henry in: Streven., jrg. 56 nr. 6 (maart 1989), Streven VZW, Antwerpen, p. 572

De dichter 't meest weet dat het woord geen gepreformeerde, geen geijkte ta[a]l kan toebehoren. Hij gebruikt de plasticiteit van het woord als vormmateriaal van zijn ideatie. Het woord heeft dàn alleen waarde voor hem, als het de uitdrukkingsmogelijkheid biedt van wat hij te zeggen heeft en van wat hem bezielt.

Weblink bron
P.Th. Hugenholtz
 Het lege woord in: De Gids., jrg. 134 nr. 3 (1971), Stichting De Gids, Amsterdam, p. 144

En hij werd goed behandeld van wie náging adem-haling en bloeds-omloop, en de verteering der spijzen en de werking der zenuwen, en de zintuigen, en het geheugen, en de ideatie zelfs, buiten al het overige...

Karel van de Woestijne
 De geschiedenis van het gedicht. in: Vlaanderen., jrg. 3 nr. 4 (april 1905), C.A.J. van Dishoeck, Bussum, p. 218


gezondheidsethiek

samenstelling van gezondheid zn en ethiek zn met het invoegsel -s-

deelgebied van de ethiek dat gaat over hoe men 'goede' medische zorg kan leveren; deel gebied van de ethiek dat gaat over ethische dilemma's in de gezondheidszorg


haskala

van Hebreeuws הַשְׂכָּלָה en "onderwijs, kennis, verheldering, verlichting", geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.M

stroming onder Europese Joden, de joodse verlichting, van eind 18de tot eind 19de eeuw


prana

van Sanskriet प्राण (prāṇa) "adem, leven"

fundamentele kracht die levende dingen doorstroomt en verbindt

Afke: "Opstaan als de natuur opstaat! Het is heel mooi om wakker te worden als het nog donker is en om het dan langzaam licht te zien worden tijdens je yogaoefeningen. Ook zou er meer prana, levensenergie, in de lucht zitten rond zonsondergang."

Weblink bron “Dit is wat buiten sporten met je doet” (1 juli 2019) op nu.nl


raison d'être

ˌrɛzɔ̃ˈdɛːtrə

raison d'êtres (plural)
raisons d'être (plural)

Dat heeft geen raison d'être meer.


yin en yang

verbinding van  yin, en en yang, leenvertaling van Engels yin and yang of direct Chinees 陰陽 (yīnyáng), letterlijk donker/licht

voortdurende wisselwerking tussen twee tegengestelde krachten die elkaar precies aanvullen

"(…) De basis is dat ruimtes jou ondersteunen in wat je op die plek wilt doen." Een houvast daarbij is de balans tussen yin en yang - waar bijvoorbeeld donker en licht onder valt - en een cirkel met vijf elementen (hout, vuur, aarde, metaal, water). "Heeft een ruimte te weinig licht, dan kun je je somber gaan voelen", vertelt Uyterlinde. "En met heel veel licht is het ook niet fijn. (…)"

Weblink bron
Fabian Melchers
 “Comfortabel en gelukkig in je woning: zo wordt je huis feng shui” (10 februari 2023) op nu.nl

De nieuwe man in het leven van Gordon is een yogaleraar en is volgens de zanger een goede aanvulling in zijn leven. "Hij straalt zo'n rust uit, ongelooflijk. Wat dat betreft zijn we echt yin en yang."

Weblink bron
Lara Zevenberg
 “Gordon heeft nieuwe liefde” (8 januari 2014) op nu.nl


vooruitgangsdenken

samenstelling van vooruitgang zn en denken ww met het invoegsel -s-

het idee dat technologische vernieuwing de mensheid uiteindelijk zal verlossen uit elk voorspelbaar leiden

Ik ben dol op vooruitgangsdenken. Het idee dat technologische vernieuwing de mensheid uiteindelijk zal verlossen van elk voorstelbaar lijden. Dat stelt mij enorm gerust.

“Vliegende reddingsboei” (9 november 2010), NewScientist

De CDA-voorman doorbrak de formatiestilte door de vloer aan te vegen met het 'valse vooruitgangsdenken' dat in liberale kringen gemeengoed is. Volgens Buma zijn vrijheid en gelijkheid 'holle begrippen' geworden als gevolg van een 'ongezond individualisme'. Hoewel hij geen partijen bij naam noemde, waren de speldenprikken aan het adres van toekomstig coalitiepartners VVD en D66 nauwelijks verholen. „Vrijheid is niet lekker doen wat je wilt, maar een opdracht die een verantwoordelijkheid inhoudt”, zei hij.

Weblink bron
Laurens Kok
 “Buma: Verlichte islam is ijdele hoop” (04-09-2017), Tubantia

Allereerst wordt impliciet meegenomen dat er een vooruitgangsdenken bestaat waarin de 'moderne cultuur' een omlijnde plaats inneemt; ten tweede bestaat een groot risico dat er teruggeprojecteerd wordt op het verleden via een begrip, ook al werden er misschien toen andere woorden gebruikt, waarbij het zeer de vraag is of deze woorden zomaar als synoniemen voor een modern begrip gebruikt kan worden.

Babette Hellemans
 “Cultuur” (2014), Amsterdam University Press , ISBN 9789089646040


andersglobalisme

geen meervoud, samenstelling van anders en globalisme zn

beweging die een tegenwicht wil bieden tegen de 'neoliberale' manier van globalisering en met name het ontstaan van een ongereguleerde, dan wel ondemocratisch gereguleerde wereldmarkt


ontideologisering

afleiding van ideologisering met het voorvoegsel ont-

verschijnsel dat men het handelen minder laat leiden door een wijsgerig systeem

Na de grote oorlogen van de twintigste eeuw had een verlichtingsfase geleid tot een verregaande ontideologisering van de maatschappij.

Juli Zeh
 “Corps delcti” (2009), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789041417480


axiologisch

afleiding van axiologie met het achtervoegsel -isch

betrekking hebbend op de filosofische waardeleer


apologetica

leer der verdediging (van het Christendom)


deugdenethiek

geen meervoud, samenstelling van deugd zn en ethiek zn met het invoegsel -en-

ethische leer die voor het praktische handelen menselijke deugden, doelen en geluk stelt boven wetten en regels


argumentatieschema

samenstelling van argumentatie zn en schema zn

argumentatieschemata (plural)
argumentatieschema's (plural)
argumentatieschemaatje (diminutive singular)
argumentatieschemaatjes (diminutive plural)

een van de vier vormen van argumentatie (enkelvoudig, meervoudig, nevenschikkend, onderschikkend)


argumentatiestructuur

samenstelling van argumentatie zn en structuur zn


neohumanisme

afgeleid van humanisme met het voorvoegsel neo-

een holistische filosofie die handelt over het doel van het leven, de functies van de samenleving, manieren om van dogma's en geestelijke beperkingen af te komen en nog vele andere aspecten van het menselijke leven

In het neohumanisme breidde Sarkar de geest van het humanisme uit tot de liefde voor dieren, planten en de levenloze natuur


illiberaal

afgeleid van liberaal (met het voorvoegsel il-)

illiberaler (uninflected comparative)
illiberaalst (uninflected superlative)
illiberale (inflected positive)
illiberalere (inflected comparative)
illiberaalste (inflected superlative)
illiberaals (partitive positive)
illiberalers (partitive comparative)


non-conformisme

geen meervoud, afleiding van conformisme met het voorvoegsel non-

het niet meedoen aan wat iedereen doet, streven naar een zelfstandige levenshouding


manicheïsch

manicheïscher (uninflected comparative)
manicheïscht (uninflected superlative)
manicheïsche (inflected positive)
manicheïschere (inflected comparative)
manicheïschte (inflected superlative)
manicheïschers (partitive comparative)


manicheïstisch

manicheïstischer (uninflected comparative)
manicheïstische (inflected positive)
manicheïstischere (inflected comparative)
manicheïstischers (partitive comparative)

van, betreffende, volgens het manicheïsme


vrijheid van godsdienst

verbinding van  vrijheid, van en godsdienst

een van de klassieke grondrechten. Het houdt in dat men de vrijheid heeft zelf te kiezen om tot een godsdienst toe te treden en deze te belijden en beoefenen


vrijheid van drukpers

verbinding van  vrijheid, van en drukpers

een van de klassieke grondrechten om gevoelens en gedachten openbaar of kenbaar te maken


ideeënstrijd

samenstelling van idee zn en strijd zn met het invoegsel -en-

strijd over het gedachtegoed binnen een politieke partij, een belangengroep etc.


bio-ethica

afleiding van ethica met het voorvoegsel bio-

leer die de morele aspecten rond de omgang met levende organismen onderzoekt

vrouw die de morele aspecten rond de omgang met levende organismen onderzoekt


bio-ethicus

persoon die de morele aspecten rond de omgang met levende organismen onderzoekt


antimetafysisch

Afleiding van metafysisch met het voorvoegsel anti-

antimetafysischer (uninflected comparative)
antimetafysische (inflected positive)
antimetafysischere (inflected comparative)
antimetafysischers (partitive comparative)

tegen alles wat niet gebaseerd is op zintuigelijke of instrumentele waarneming


communiste

afgeleid van communist met het achtervoegsel -e

vrouwelijke voorstander of aanhanger van het communisme


provobeweging

samenstelling van provo zn en beweging zn

protestbeweging die midden jaren zestig van de twintigste eeuw in Nederland ontstond

Criminoloog Wouter Buikhuisen is afgelopen dinsdag op 91-jarige leeftijd overleden. Buikhuisen is onder meer bekend van de affaire Buikhuisen. Ook muntte hij de naam provo voor de Provobeweging in Amsterdam, een protestbeweging die in de jaren 60 werd opgericht.

Weblink bron “Criminoloog Wouter Buikhuisen (91) overleden” (10 mei 2025), NOS


identiteitstheorie

samenstelling van identiteit zn en theorie zn met het invoegsel -s-

identiteitstheorieën (plural)
identiteitstheorietje (diminutive singular)
identiteitstheorietjes (diminutive plural)

de aanname dat mentale verschijnselen gelijk zijn aan fysieke verschijnselen, ofwel dat de geest niets anders is dan een hersenproces


kentheorie

kentheorieën (plural)
kentheorietje (diminutive singular)
kentheorietjes (diminutive plural)

de tak van de filosofie die de aard, oorsprong en reikwijdte van kennis en het weten onderzoekt