communisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘maatschappelijk stelsel van gemeenschappelijk bezit’ voor het eerst aangetroffen in 1850

afgeleid van vhet Latijnse 'commūnis' (gemeenschappelijk) (met het voorvoegsel com-) met het achtervoegsel -isme

Kommunismus

atheïstische ideologie die gericht is op gemeenschappelijk bezit van productiemiddelen en verbruiksgoederen

Nee, dat was even onwaarschijnlijk als een liefdesverklaring van de paus aan het communisme.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2

Bij maatschappijleer kregen we een opfriscursus over het communisme, zelfs de godsdienstlessen gingen plotseling over wat Jezus gevonden zou hebben van de Sovjet-Russische intocht in Boedapest.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767


categorie

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onderdeel van classificatie’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1665

flocc

onderdeel van een rangschikking, rang, groep.

categorieën (plural)
categorietje (diminutive singular)
categorietjes (diminutive plural)

een begrip dat verwijst naar de meest algemene kenmerken van het predicaat, de eigenschap van iets


yoga

Leenwoord uit het Sanskriet, in de betekenis van ‘Indische mystiek’ voor het eerst aangetroffen in 1906

van Sanskriet योग (yóga) wat "verenigen" of "in overeenstemming brengen (met De Allerhoogste bewuste Persoon)" betekent

joga

het streven om door lichamelijke en geestelijke methoden van concentratie...

het streven om door lichamelijke en geestelijke methoden van concentratie tot hogere bewustzijnstoestanden te geraken

Ik ben een jaar naar India gegaan om me te verdiepen in yoga.


geloof

geloven (singular)
geloofje (diminutive first-person)
geloofjes (diminutive singular)

Ik volg het geloof dat je zelf grote invloed kunt uitoefenen op het leven.

„Want wij wandelen door geloof en niet door aanschouwen.”

Weblink bron “Naar huis” (13-11-2012), Reformatorisch Dagblad


ethiek

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘zedenleer’ voor het eerst aangetroffen in 1667

afgeleid van ethos met het achtervoegsel -iek

Ethik

een praktische wijsbegeerte die zich bezighoudt met wat goed en kwaad is

ethiekje (diminutive singular)
ethiekjes (diminutive plural)

Meer dan op de kunstacademie leer je hier naast kunstgeschiedenis en ethiek ook over ondernemerschap.


eeuwigheid

Afleiding van eeuwig met het achtervoegsel -heid.

/ɪːβ̞əχɦɛɪ̯t/

eeuwigheden (plural)
eeuwigheidje (diminutive singular)
eeuwigheidjes (diminutive plural)

Volgens sommige christenen moet je tot in de eeuwigheid branden in de hel als je niet in hun stroming van het christendom gelooft.

Als zij van eeuwigheid fluisterde, wist ze waarover ze het had. Ze had genoeg jurken voor alle feesten die zouden komen.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 21


mechanisme

afgeleid van het Frans mécanisme (met het achtervoegsel -isme)

mechanismen (plural)
mechanismes (plural)
(mechanismetje) (diminutive singular)
(mechanismetjes) (diminutive plural)

een extreme vorm van determinisme waarbij men elk stoffelijk en biologisch gebeuren probeert te verklaren door plaatselijke, materiële beweging


optimisme

Van het Franse 'optimisme' (met het achtervoegsel -isme). In de betekenis van ‘neiging het beste te zien’ voor het eerst aangetroffen in 1860.

optimism

de verwachting dat gebeurtenissen gunstig gaan uitvallen

wijsgerig stelsel dat beweert dat deze wereld zo volmaakt is als zij maar zijn kan


idee

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘voorstelling, denkbeeld’ voor het eerst aangetroffen in 1485

Via het Latijnse idea van het Oudgriekse ἰδέα, wat weer is afgeleid van εἴδω "ik zie". De stam is dezelfde als bijv. in weten en het Latijnse videre.

ideeën (plural)
ideetje (diminutive singular)
ideetjes (diminutive plural)


natuur

via Middelnederlands nature van Frans nature of direct van Latijn natura, het deelwoord van de toekomende tijd van nasci, hetgeen zoveel betekent als "dat wat geboren zal worden", "tot leven zal komen"
**[2] in de betekenis van ‘het (schijnbaar) niet door de mens gewijzigde landschap om ons heen' aangetroffen vanaf 1697
**[4] in de betekenis van 'aangeboren neiging' aangetroffen vanaf 1201, later ook 'natuurlijke wetmatigheid, natuurlijke loop der dingen, schepping, scheppende kracht'

De gewoonte is ( of wordt) een tweede natuur

oorspronkelijke, onaangeroerde verschijningsvorm van alles wat zich op, in en rond de Aarde bevindt; min of meer synoniem aan "schepping" of "wildernis", als tegenstelling tot cultuur, technologie of beschaving


stelling

In de betekenis van ‘stellage’ voor het eerst aangetroffen in 1285

Naamwoord van handeling van stellen met het achtervoegsel -ing

Position

een bewering die men als waarheid aangenomen wil zien worden

stellingen (plural)
stellinkje (diminutive singular)
stellinkjes (diminutive plural)

een bewering waarvan de juistheid is bewezen, een theorema


anamnese

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘het terugroepen in de herinnering’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

سيرة مرضية

een vraaggesprek naar de ziektegeschiedenis

anamneses (plural)
anamnesetje (diminutive singular)
anamnesetjes (diminutive plural)

bij de socratische methode: het ‘zich herinneren’ van de vormen of ideeën der ideeënwereld in de werken van Plato

Dat is de theorie van de anamnese die we ook in de Phaedo zijn tegengekomen: leren is een zich herinneren.

Ineke Sluiter
 “Socrates” (2016), Amsterdam University Press , ISBN 9789089646224


autonoom

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘zelfstandig’ voor het eerst aangetroffen in 1877

pseudo-Griekse (en Oudgriekse) samenstelling met het voorvoegsel auto- met het achtervoegsel -noom

op zichzelf staand, zelfstandig, onafhankelijk

Google gaat zijn zelfrijdende auto’s leren meer als mensen te rijden. Dat betekent dat de autonome voertuigen bochten gaan afsnijden en over dubbele doorgetrokken strepen zullen rijden.

De autonome ontwikkeling van kinderen is misschien wel belangrijker dan het gereguleerde onderwijs.

Het alleen zijn maakte me juist wakker. Wellicht was ik door mijn drukke agenda thuis wat mat en ingeslapen geraakt. Deze wakkerheid gaf me een autonoom gevoel. Ik leefde geheel afgezonderd in mijn eigen bubbel, in mijn eigen werkelijkheid en zolang ik niet gek zou worden vond ik het heerlijk.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Met weemoed denk ik aan Benjamin en hoe autonoom hij al is.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340


inductie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘redeneren van het bijzondere naar het algemene’ voor het eerst aangetroffen in 1863

Naamwoord van handeling van induceren met het achtervoegsel -tie

Induktion

het opgang komen van een ontwikkeling door beïnvloeding door een ander deel

Induktion

de beïnvloedende werking op andere mensen

Induktion

het redeneren uitgaande van de afwijking

Induktion

bewijsvoering uitgaande van typende gevallen

het redeneren waarbij men de afwijking als uitgangspunt neemt en daaruit de algemene regel probeert af te leiden


involutie

afgeleid van het Franse involution of daarvoor van het Latijnse 'involutio' (het oprollen)

involuties (plural)
involutietje (diminutive singular)
involutietjes (diminutive plural)

het zich inrollen, het vastwikkelen, het inwikkelen


substantie

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘stof’ voor het eerst aangetroffen in 1350

afgeleid van het Latijnse 'stāre' (staan) met het voorvoegsel sub- met het achtervoegsel -antie

substanties (plural)
substantietje (diminutive singular)
substantietjes (diminutive plural)

wat aan iets anders ten grondslag ligt en daaraan vastheid verleent


concept

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘ontwerp’ voor het eerst aangetroffen in 1511

Van het Latijnse werkwoord concipere (met het voorvoegsel con-)

concepten (plural)
conceptje (diminutive singular)
conceptjes (diminutive plural)

Het concept van de universele rechten van de mens komt uit de achttiende eeuw.

Risico is voor veel klimmers een abstract concept.

De Franse levensstijl blijft een uiterst aantrekkelijk concept waaraan goed wordt verdiend, zoals Michel Houellebecq constateerde in zijn laatste roman De kaart en het gebied: luxe, elegantie, goed eten en drinken.

Weblink bron
Peter Giesen
 “Route Nationale 7, leuker dan de Route du Soleil” (30 juli 2014), de Volkskrant


antithese

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘tegenstelling’ voor het eerst aangetroffen in 1773

afgeleid van these met het voorvoegsel anti-


object

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘voorwerp’ voor het eerst aangetroffen in 1500

object

filosofische entiteit en 4. informaticacomponent

objecten (plural)
objectje (diminutive singular)
objectjes (diminutive plural)

entiteit die behandeld wordt en waarvan het bestaan onafhankelijk wordt geacht van het subject


accident

Via het Frans van het Latijn accidens: ad "naar" + cadere "vallen"

Akzidens

een incidentele wijziging van toonhoogte

accidenten (plural)
accidentje (diminutive singular)
accidentjes (diminutive plural)

toevallige eigenschap van iets (itt een essentiële eigenschap)

Essentie en accident zijn begrippen waarmee filosofen van oude tijden af tot op de dag van vandaag zich bezig hebben gehouden.

Weblink bron
C. Ouwendorp
 “Wet” (2002-12-02), Philosophia Reformata


stoïcisme

afgeleid van stoa met het achtervoegsel -isme

stoicism

een wijsbegeerte die leert slechts de rede te volgen en de hartstochten uit te bannen


anarchisme

afkomstig uit de Griekse αν = "geen" αρχος = "heerser" anarchie met het achtervoegsel -isme

het idee van een autoriteitsloze, geweldloze samenleving waarin mensen zonder macht of autoriteit leven


logica

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘leer van de wetten van het denken’ voor het eerst aangetroffen in 1500

afgeleid van het Griekse 'logikè' ([de rede betreffend])

tak van de wetenschap die zich bezighoudt met de formele regels van het denken, traditioneel als onderdeel van de filosofie maar ook wel van de wiskunde


racisme

van Frans racisme zn
Vanaf het einde van de 20e eeuw is onder invloed van het Amerikaans Engelse racism de betekenis verruimd van de opvatting [1] naar het maatschappelijk gevolg daarvan [3].

opvatting dat mensen door afstamming kunnen worden ingedeeld in grote groepen met verschillende uiterlijke kenmerken ("ras") en dat zo'n indeling belangrijk is voor het inrichten van de samenleving

Racisme is volgens mij nog altijd dat je negatieve eigenschappen toedicht op grond van iemands dna. Iemand is neger dus dom, iemand is Jood en kan dus geen juweel met rust laten.

Theodor Holman
 “Ik geloof niet dat onze dienders een stelletje racisten zijn” (02-07-2015), Parool

⧖ Het liberalisme ziet in de eerste plaats het individu en de individueele rechten. Het socialisme en het communisme zien in de eerste plaats de werkende standen. Het nationalisme ziet in de eerste plaats de gemeenschap van taal, cultuur en traditie. Het racisme ziet in de eerste plaats de gemeenschap van het bloed, grondslag van de gemeenschap van cultuur en zelfs van godsdienst.

Max Lamberty
 De Vlaamsche beweging en het begrip volk in: Dietsche Warande en Belfort., jrg. 39 nr. 1 (januari 1939), Antwerpen, p. 7


maxime

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘grondstelling’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1615


pantheïsme

uit het Grieks: πάν pan = alles en θεος theos = god, betekent letterlijk "alles is god" met het voorvoegsel pan- met het achtervoegsel -isme

de theologische aanname dat alles is in diepste wezen goddelijk is; het goddelijke is immanent en alomvattend en het universum, de natuur en god zijn hierin hetzelfde


subject

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onderwerp’ voor het eerst aangetroffen in 1671

afgeleid van het Latijnse 'jacere' (werpen) met het voorvoegsel sub-

het denkende en beschouwende ik, tegenover het niet-ik ofwel het object


ideologie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘ideeënleer’ voor het eerst aangetroffen in 1832

Van het Franse idéologie met het achtervoegsel -logie

ideologie

het geheel van ideeën dat ten grondslag ligt aan een wijsgerig stelsel, m.b.t. hun maatschappelijke of politieke strekking

ideologieën (plural)
ideologietje (diminutive singular)
ideologietjes (diminutive plural)

Als ideologie is het communisme volledig in diskrediet geraakt.


idealist

Afgeleid van ideaal met het achtervoegsel -ist.

idealisten (plural)
idealistje (diminutive singular)
idealistjes (diminutive plural)

In die ruimte zaten allerlei idealisten.


cyclisme

leer waarin ontwikkelingen steeds rondgaan en elke herhaling wel anders is, maar er per saldo geen vooruitgang optreedt

Psychologische overwegingen en logische argumenten dwingen om het cyclisme ten gunste van het evolutionisme te verwerpen.


syncretisme

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘vermenging van begrippen’ voor het eerst aangetroffen in 1847

afgeleid van het Griekse 'kerannumi' [ik meng] met het voorvoegsel syn- (met het achtervoegsel -isme)

de versmelting van wijsgerige en religieuze opvattingen en meningen van verschillende herkomsten, zonder dat er een synthese bereikt wordt

Voorgaan in het Onze Vader en daarna d'noaln roop is een staaltje Twents "syncretisme".


monisme

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘stelsel waarbij regering en volksvertegenwoordiging één macht vormen’ voor het eerst aangetroffen in 1860

van modern Latijn monismus; op te vatten als afgeleid van mono "bestaande uit één zaak" met het achtervoegsel -isme

een leerstelsel dat één beginsel aanneemt ter verklaring van verschijnselen

Bekker hanteerde weliswaar het cartesiaanse onderscheid van lichaam en geest, maar nergens verdedigde hij Spinoza's radicalere monisme: God en de mens bestaan uit een en dezelfde materie.


pluralisme

afgeleid van pluraal met het achtervoegsel -isme

een leer die de werkelijkheid als een veelheid van individuele zelfstandigheden opvat

In het nieuws spraken ze over pluralisme, maar ik wist niet wat dat inhield.


esthetica

Van het Oudgriekse αἰσθητικός, wat weer samenhangt met het werkwoord αἰσθάνομαι, "voelen".

Ästhetik

het filosofisch discours over het wezen van kunst of het wezen van schoonheid

Over esthetica valt te twisten.


utopie

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘droombeeld’ voor het eerst aangetroffen in 1830

утопия

een volmaakte toestand die niet te bereiken is

utopieën (plural)
utopietje (diminutive singular)
utopietjes (diminutive plural)

De Iraakse liberale democratie was een conservatief Amerikaanse utopie.


essentie

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘het wezen’ voor het eerst aangetroffen in 1501

de manier van zijn in het algemeen, dat wat een entiteit wezenlijk is

Volgens Aristoteles behoort het tot de essentie van de mens dat we een redelijk levend wezen zijn.


doeloorzaak

samenstelling van doel en oorzaak . Dit is een leenvertaling van het Latijnse causa finalis, dat zelf vertaald is vanuit het aristotelische begrip τελικόν αἴτιον.

Finalursache

een oorzaak die gericht is op een specifiek doel; een doel dat tevens de oorzaak van iets is.

doeloorzaken (plural)
doeloorzaakje (diminutive singular)
doeloorzaakjes (diminutive plural)

De gedachte dat een bloembol ontstaan is om een plant te worden is een voorbeeld van een doeloorzaak.


stofoorzaak

samenstelling van stof en oorzaak . Dit is een leenvertaling van het Latijnse causa materialis, dat zelf vertaald is vanuit het aristotelische begrip ὑλικόν αἴτιον.

materiale Ursache

de stof waaruit een voorwerp ontstaan is en die zich in dit voorwerp bevindt.

stofoorzaken (plural)
stofoorzaakje (diminutive singular)
stofoorzaakjes (diminutive plural)

De stofoorzaak van een tafel is hout.


methodologie

afgeleid van methode met het achtervoegsel -logie

methodologieën (plural)
methodologietje (diminutive singular)
methodologietjes (diminutive plural)

de studie van de wetenschappelijke methoden, de procedures en werkwijzen, die moeten worden gebruikt om de wetenschap vooruit te helpen

De methodologie is een onderdeel van de logica.


zelfheid

Afgeleid van zelf met het achtervoegsel -heid

Over onze … zelfheid, stelt Leibniz dat deze verbonden is met onze fysieke identiteit.


systeembouwer

systeembouwers (plural)
systeembouwertje (diminutive singular)
systeembouwertjes (diminutive plural)

Kant en Hegel werden in de 19e eeuw als de grootste systeembouwers van hun tijd.


buitenredelijk

samenstelling van buiten bw en redelijk bn

niet vatbaar voor menselijke redeneringen, redelijk noch onredelijk

De stelling dat geloof buitenredelijk is, leidt tot de houdbaarheid van om het even welke religieuze positie, dus tot de specifieke houdbaarheid van geen enkele en dus tot levensbeschouwelijke willekeur.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Freddy Mortier
 “Vraagstukken uit de filosofie van de religie” (2007) op ugent.be

Door zowel te twijfelen aan de kracht van de rede als het fenomeen ‘geloof’ te karakteriseren als iets wat buitenredelijk is, creëerde Montaigne in zijn essays een enorme intellectuele vrijheid.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Tanny Dobbelaar
 “Schrijven met Montaigne” (2005), Ambo, Amsterdam, ISBN 90 263 1915 0, p. 85

Ook in de Nicomachische Ethica zet Aristoteles uiteen, hoe de psyche een redelijk en een buitenredelijk deel heeft (I, 13). In het buitenredelijk deel is ten eerste het vegetatieve vermogen, het beginsel der voeding en der groei gevat.

Westerman Holstijn, Antonie Johan
 “Streven en waarneming bij paranoide psychosen. Deel I”, proefschrift (1929), J.H. de Bussy, Amsterdam, p. 22


autonomie

Leenwoord uit het Latijn (autonomia), in de betekenis van ‘zelfregering’ voor het eerst aangetroffen in 1806

Afgeleid van autonoom met het achtervoegsel -ie

autonomietje (diminutive singular)
autonomietjes (diminutive plural)

onafhankelijkheid (van de menselijke geest)

Patiënten eisen steeds meer autonomie op, met name t.a.v. het eigen levenseinde, maar dat komt soms in conflict met de autonomie van hulpverleners.


postulaat

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘vooropgestelde stelling’ voor het eerst aangetroffen in 1873

Naamwoord van handeling van postuleren met het achtervoegsel -aat

postulaten (plural)
postulaatje (diminutive singular)
postulaatjes (diminutive plural)

theoretisch onbewijsbare stelling, maar als grondslag aanvaarde bewering


anarchie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘regeringloosheid, wanorde’ voor het eerst aangetroffen in 1584

met het voorvoegsel an- en met het achtervoegsel -archie

samenleving die is gebaseerd op een van de richtingen van het anarchisme

Liberijnen staan een soort van anarchie voor zonder dat ze het zo willen noemen.


cartesiaan

eponiem, afgeleid met het achtervoegsel -iaan van de gelatiniseerde vorm Cartesius voor de naam van de 17e-eeuwse Franse filosoof en wiskundige R. Descartes , geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.C

cartesianen (plural)
cartesiaantje (diminutive singular)
cartesiaantjes (diminutive plural)

iemand die de opvattingen van Descartes huldigt


a priori

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: vooraf’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1658

zonder voorafgaande zintuiglijke waarneming gebaseerd op rede, bij voorbaat, van tevoren. Het gaat om een soort kennis die de ervaring 'vooraf' gaat. Het tegengestelde is a posteriori

Tevens wordt a priori aangenomen dat de banden met Nederland sterker zijn dan de banden met het land van herkomst.


pessimisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘neiging alles negatief te zien’ voor het eerst aangetroffen in 1870

afgeleid van het Franse pessimisme (met het achtervoegsel -isme)

pessimism

de verwachting dat gebeurtenissen ongunstig gaan uitvallen

wijsgerige waardering van werkelijkheid en leven die deze als noodzakelijke oorzaken van ongeluk en ellende beschouwt


biedermeier

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘stijlperiode van’ voor het eerst aangetroffen in 1815

biedermeier

een ronde bloemschikking met veel bloemen

biedermeiers (plural)
biedermeiertje (diminutive singular)
biedermeiertjes (diminutive plural)

een kunstzinnige stroming in m.n. Duitsland en Oostenrijk in de 19e eeuw


eclecticisme

afgeleid van het Griekse 'eklegein' (kiezen) met het achtervoegsel -isme

eclecticism

een nieuwe filosofische stroming die is gebaseerd op diverse oudere filosofische stromingen

eclecticism

een nieuwe bouwstijl die is gebaseerd op verschillende oudere bouwstijlen

eclecticism

het selecteren van verschillende doctrines, methoden enz...

Het begrip eclecticisme wordt onder meer in de kunst, de filosofie en de theologie gebruikt. De grondgedachte is dat uit meerdere stromingen of stijlen steeds de beste elementen worden geselecteerd en gecombineerd.


constructie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bouw’ voor het eerst aangetroffen in 1332

afgeleid van het Franse construction of daarvoor van het Latijnse 'cōnstructiō' (met het voorvoegsel con-)

waarschijnlijk niet Naamwoord van handeling van construeren met het achtervoegsel -tie

constructies (plural)
constructietje (diminutive singular)
constructietjes (diminutive plural)

een naar een stel ideeën samengesteld geheel

Of het zoveel beter was, liet ze in het midden. Deze constructie had het nadeel dat zij op de zondagnamiddag volkomen stuk zat.


significa

leenvertaling van significs dat als begrip rond 1910 geïntroduceerd door de Engelse taalfilosoof V. Welby , de Nederlandse vorm lijkt eveneens afgeleid van Latijn significare "betekenen, laten zien, noemen" met vervanging van de "-s" door "-ica" naar het voorbeeld van andere namen voor vakgebieden die met "-ica" eindigen doordat ze aan het Latijn zijn ontleend als meervoud van een zelfstandig gebruikt bijvoeglijk naamwoord "zaken waarop dat bijvoeglijk naamwoord betrekking heeft"; in de betekenis "wetenschap der menselijke verstandhouding" aangetroffen vanaf 1908 (zie vindplaats hieronder)

studie van de mentale associaties die mensen bij woorden en andere uitingen hebben, met de achterliggende bedoeling misverstanden tegen te gaan

Als eerste Nederlandse geschrift op het gebied van de significa wordt wel Van Eedens "Redekunstige grondslag van verstandhouding" beschouwd.

De nieuwe wetenschap van de beteekenissen, de significa is het hoog noodige voor ons allen, voor ieder man van onderzoek, voor natuurkundigen, filosofen, sprekers over algemeene onderwerpen, zelfs voor de mannen der praktijk, voor de politici, en de mannen van zaken.


taalfilosofie

filosofisch onderzoek naar de aard van de taal in haar relatie tot de werkelijkheid

Dit impliceert dat taalfilosofie, net als andere filosofische disciplines, conceptueel onderzoek is, waarbij linguïsten en taalfilosofen regelmatig tot vruchtbare interactie komen.


dystopie

afgeleid van het Griekse topie met het voorvoegsel dys-

dystopieën (plural)
dystopietje (diminutive singular)
dystopietjes (diminutive plural)

samenleving met louter negatieve eigenschappen waarin men beslist niet zou willen leven


verificatiebeginsel

samenstelling van verificatie en beginsel

dit beginsel poneert dat het zinvol zegbare beperkt is tot dat wat empirisch (uit ervaring) te verifiëren is


kapitalisme

geen meervoud, afgeleid van kapitaal met het achtervoegsel -isme

maatschappelijk stelsel en de verschijnselen van de productiewijze gekenmerkt door het privébezit van de productiemiddelen en met nadruk op het individu, het winststreven, de kapitaalaccumulatie, het marktmechanisme en de ondernemingsgewijze productie

Dat het imperialisme het hoogste stadium van het kapitalisme is, staat haar nog heel duidelijk voor ogen.


individualisme

Afgeleid van individueel met het achtervoegsel -isme

leer die de rechten van het individu boven die van de gemeenschap stelt


liberalisme

Afgeleid van liberaal met het achtervoegsel -isme

ideologie die vrijheid voor het individu nastreeft, met name op staatkundig en economisch gebied (zolang dat de vrijheid van anderen niet beperkt)

Liberalisme belooft gelijkheid maar creëert ongelijkheid; waar volkssoevereiniteit lonkt, regeren juist grote bedrijven en een onderdrukkende staat;

Bij de verkiezingen van 1981, na jaren van economische malaise en politieke verlamming en verdeeldheid, wist Terlouw D66 groot te maken als 'het redelijk alternatief' voor de PvdA en de VVD. "Noch het socialisme noch het liberalisme heeft adequate antwoorden gegeven voor de problemen waar we nu in zitten", meende hij.

Weblink bron
Dik Verkuil
 “Het vertrouwen van Jan Terlouw was zijn kracht en zijn zwakte” (16 mei 2025), NOS


libertarisme

Afgeleid van libertair met het achtervoegsel -isme

radicale vorm van het liberalisme waarbij individuele vrijheid het allerhoogste goed is en de overheid het liefst geheel zou worden afgeschaft


individualist

Afgeleid van individueel met het achtervoegsel -ist

individualisten (plural)
individualistje (diminutive singular)
individualistjes (diminutive plural)


liberaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘ruimdenkend, mild’ voor het eerst aangetroffen in 1461

Van het Latijnse liberalis wat vrij betekent met het achtervoegsel -aal

liberalen (plural)
liberaaltje (diminutive singular)
liberaaltjes (diminutive plural)

aanhanger van de liberale staatsinrichting, lid van een partij van die beginselen


liberaal

een zo gering mogelijke overheidsbemoeienis met het maatschappelijk leven voorstaand

niet orthodox op met name kerkelijk gebied


libertair

afgeleid van het Franse libertaire met het achtervoegsel -air

libertairder (uninflected comparative)
libertairst (uninflected superlative)
libertaire (inflected positive)
libertairdere (inflected comparative)
libertairste (inflected superlative)
libertairs (partitive positive)
libertairders (partitive comparative)

gericht op volkomen maatschappelijke vrijheid


links-liberalisme

de variant binnen het liberalisme die ervan uitgaat dat de overheid een taak kan hebben in de bevordering van de vrijheid van de burgers


neoliberalisme

Afgeleid van liberalisme met het voorvoegsel neo-

stroming die economisch liberalisme combineert met overheidsinvloeden

niet iedereen is blij met alle privatiseringen die een gevolg waren van het toepassen van het neoliberalisme, vooral niet van de woningcorporaties


pyrronisme

afgeleid van Pyrrho van Elis (ca. 365 - ca. 275) met het achtervoegsel -isme

een sceptische school opgericht door Aenesidemus in de 1e eeuw v.Chr. en beschreven door Sextus Empiricus in de late 2e of vroege 3e eeuw n.Chr. (die leert dat men aan alles moet twijfelen om de waarheid te onderzoeken)

Het pyrronisme is vernoemd naar Pyrrho van Elis, maar het verband met deze filosoof is niet helemaal duidelijk.


axiologie

afgeleid van het Griekse: 'axia' (waarde, prijs) met het achtervoegsel -logie


deontologie

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘plichtenleer’ voor het eerst aangetroffen in 1847

afgeleid van het Griekse: 'deon' (plicht) met het achtervoegsel -logie

een ethische stroming, die uitgaat van absolute gedragsregels, vaak, maar niet altijd, gesteld als normen. (plichtethiek)


deontoloog

afgeleid van het Griekse: 'deon' (plicht) met het achtervoegsel -loog

deontologen (plural)
deontoloogje (diminutive singular)
deontoloogjes (diminutive plural)

een filosoof die uitgaat van absolute gedragsregels

iets wat slecht is, is volgens een deontoloog altijd slecht

ik denk dat ik me toch maar niet ga inschrijven voor de studie van deontoloog


filosoof

filosofen (plural)
filosoofje (diminutive singular)
filosoofjes (diminutive plural)

deskundige op het gebied van de wijsbegeerte, wijsgeer


wijsgeer

In de betekenis van ‘filosoof’ voor het eerst aangetroffen in 1701

wijsgeren (plural)
wijsgeertje (diminutive singular)
wijsgeertjes (diminutive plural)

een beoefenaar van de filosofie, al dan niet met een academische titel


dysteleologie

antoniem van teleologie met het voorvoegsel dys- (met het achtervoegsel -logie)

filosofie leer van de ondoelmatigheid, niet-doelgerichtheid (zo genoemd door Haeckel, 1834-1919)


teleologie

In de betekenis van ‘doelmatigheidsleer’ voor het eerst aangetroffen in 1802

afgeleid van het Griekse: τέλος 'telos' (doel, doeleind) met het achtervoegsel -logie

leer dat de schepping en ieder verschijnsel op een doel is gericht


materialisme

Afgeleid van materiaal met het achtervoegsel -isme

leer dat de materie of de stof de enige begin- en eindoorzaak is van al wat bestaat


platonisch

eponiem, leenvertaling met het achtervoegsel -isch van Latijn Platonicus bn "van of met betrekking tot de Griekse filosoof Plato uit de 5e eeuw v. Chr."

platonischer (uninflected comparative)
platonische (inflected positive)
platonischere (inflected comparative)
platonischers (partitive comparative)

Boven het oppervlak van de aarde valt er helemaal níéts te beleven. Dat is Wittgenstein. Tégen de platonische neiging om te zoeken naar de essentie, naar wat nou echt het goede is, of het huwelijk, of de dood.

Weblink bron
Jannetje Koelewijn
 “Schrijver Bert Keizer: ik denk zelden niet aan de dood” (24 januari 2020) op nrc.nl


vrijmetselaarsgraad

samenstelling van vrijmetselaar en graad met het invoegsel -s-


fenomenologie

afgeleid van fenomeen met het achtervoegsel -logie

de leer die wil trachten zonder enig vooroordeel de dingen te leren kennen zoals zij zich voordoen


fenomenoloog

afgeleid van fenomeen met het achtervoegsel -loog

fenomenologen (plural)
fenomenoloogje (diminutive singular)
fenomenoloogjes (diminutive plural)

filosoof die wil trachten zonder enig vooroordeel de dingen te leren kennen zoals zij zich voordoen


paraenese

afgeleid van het Griekse 'aineō' (ik zeg, ik raad) met het voorvoegsel para-


neoliberaal

afgeleid van liberaal met het voorvoegsel neo-

neoliberaler (uninflected comparative)
neoliberaalst (uninflected superlative)
neoliberale (inflected positive)
neoliberalere (inflected comparative)
neoliberaalste (inflected superlative)
neoliberaals (partitive positive)
neoliberalers (partitive comparative)

Traditioneel is er in West-Europa veel beleid gevoerd om segregatie tussen inkomensklassen te voorkomen, maar volgens de onderzoekers werd in de jaren tachtig neoliberaal beleid ingevoerd in Europa, waarbij deze visie weer is losgelaten.

Helaas is onder invloed van een neoliberale wind de afgelopen decennia het vertrouwen in een sterke overheid afgenomen.


volmaaktheid

afgeleid van volmaakt met het achtervoegsel -heid

een filosofisch concept, dat betekent dat een bepaald wezen een bepaalde eigenschap in de hoogste mate bezit, of dat een bepaald wezen alle eigenschappen bezit


gnoseologie

afgeleid van gnosis (?) met het achtervoegsel -logie

discipline van de filosofie die zich bezighoudt met de fundamenten en de reikwijdte van de menselijke kennis


gnoseoloog

afgeleid van gnosis (?) met het achtervoegsel -loog

gnoseologen (plural)
gnoseoloogje (diminutive singular)
gnoseoloogjes (diminutive plural)

filosoof die zich bezighoudt met de fundamenten en de reikwijdte van de menselijke kennis


kennistheorie

de tak van de filosofie die de aard, oorsprong en reikwijdte van kennis en het weten onderzoekt


marktaanbidding

marktaanbiddingen (plural)
marktaanbiddinkje (diminutive singular)
marktaanbiddinkjes (diminutive plural)

het schier religieuze geloof dat een vrije markt de oplossing van alle economische problemen beter aankan naarmate er minder overheidsinvloed is

De beeldvorming van de neoliberale marktaanbidding, dat wil zeggen de reclame en de verduistering van het object door zijn fraaie presentatie, is echter niet onbaatzuchtig maar uitsluitend gericht op winst.


subjectivisme

afgeleid van subjectief met het achtervoegsel -isme

wereldbeschouwing die in het subject de grondslag zoekt van alle maat en wet


subsistentie

afgeleid van het Franse subsistance (met het voorvoegsel sub-)

Naamwoord van handeling van subsisteren met het achtervoegsel -entie


existentiefilosofie

samenstelling van existentie en filosofie

een 20e-eeuwse filosofische en literaire stroming die individuele vrijheid, verantwoordelijkheid en subjectiviteit vooropstelt


a-priorisme

afgeleid van a priori met het achtervoegsel -isme

a-priorismen (plural)
a-priorismes (plural)


absurdisme

afgeleid van absurd met het achtervoegsel -isme

richting, vooral in de toneelliteratuur, die het absurde benadrukt


agnosticisme

afgeleid van agnostisch met het achtervoegsel -isme

levensbeschouwing die ervan uitgaat dat kennis van religieuze ideeën over vermeende bovennatuurlijke verschijnselen onmogelijk is, omdat deze niet (met de wetenschappelijke methode) te bewijzen zijn ofwel de leer dat wij het transcendente niet kunnen kennen


alchemisme

afgeleid van alchemie met het achtervoegsel -isme


christenanarchisme

samenstelling van christen en anarchisme

het streven naar anarchisme gebaseerd op (elementen van) het christendom


anarchist

afgeleid van anarchie met het achtervoegsel -ist

anarchisten (plural)
anarchistje (diminutive singular)
anarchistjes (diminutive plural)

Ze vroeg of ik het erg zou vinden als zij zich uitkleedde. Ik zei dat ze vooral moest doen wat ze niet kon laten. Ze begon zich uit te kleden en ik knikte haar bemoedigend toe. Een naakte anarchist en een oude communist in drie lagen. Maar ik vond het niet erg.

Safae el Khannoussi
 “Oroppa” (2024), Uitgeverij Pluim , ISBN 9789493339125


anarchistisch

afgeleid van anarchist met het achtervoegsel -isch

anarchistischer (uninflected comparative)
anarchistische (inflected positive)
anarchistischere (inflected comparative)
anarchistischers (partitive comparative)

betrekking hebbend op of volgens het anarchisme


anarchocommunisme

anarchisme, dat zich het vormen van een communistische samenleving ten doel stelt

Peter Kropotkin heeft het anarchocommunisme gepopulariseerd. Het anarchocommunisme streeft naar een staatloze samenleving gebaseerd op gemeenschappelijk bezit van de productiemiddelen, waarbij de geproduceerde goederen verdeeld worden naar ieders behoefte. Kropotkin wilde dat de Staat vervangen zou worden door een federatie van communes. De geproduceerde goederen worden naar behoefte gedistribueerd onder alle leden van de federatie van communes. Overvloedige producten kunnen genomen worden naar ieders behoefte, terwijl schaarse goederen gerantsoeneerd worden verdeeld onder diegene die er behoefte aan hebben


anarchokapitalisme

samenstelling van anarcho en kapitalisme

libertaire vorm van kapitalisme, die staatsbemoeienis op ieder terrein afwijst en alles (dus ook leger, politie en rechtspraak) aan het marktmechanisme wil overlaten

gevreesd mag worden dat invoer van het anarchokapitalisme aanleiding zal geven tot te extreme verschillen tussen arm en rijk


animisme

In de betekenis van ‘opvatting dat alle dingen een ziel hebben’ voor het eerst aangetroffen in 1873

afgeleid van het Latijnse 'anima' (ziel) met het achtervoegsel -isme

leer volgens welke de ziel de oorzaak is van alle levensfuncties

levensbeschouwing die aan alle dingen een 'ziel' toekent


antropocentrisme

met het voorvoegsel antropo- en centrisme

visie waarin de mens het middelpunt van het bestaan is en de mens de maat is waar al het andere aan afgemeten wordt.

⧖ Met dit drietal voor oogen onderzoekt nu Fezer verder de konsekwente theorie van het darstellendes Handeln. Ook hier het verkeerde antropocentrisme naar het oordeel van Schaeder.

Veldhuizen, A. van
 “Hoe te preeken in dezen tijd.” (1935)


aristotelisme

afgeleid van Aristoteles met het achtervoegsel -isme

filosofische school opgericht door Aristoteles, de Peripatetische School, gebaseerd op zijn eigen methode van filosofie bedrijven


manicheïsme

eponiem afgeleid van de naam der manicheeërs met het achtervoegsel -isme, die via Latijn Manichaeus en Oudgrieks Μανιχαίος (Manichaíos) teruggaat op klassiek Syrisch ܡܐܢܝ ܚܝܐ (Mānī ḥayyā) "de levende Mani", naar de 3e-eeuwse Parthische grondlegger Mani

Manichaeism

openbaringsreligie uit de late oudheid en vroege middeleeuwen, sterk beïnvloed door het gnosticisme en met een grote tegenstelling tussen goed en kwaad

Het manicheïsme is een oude religie.

Kuitems: „In 777 heerste Tengri Bögü Khan over de Oeigoeren. Hij hing het manicheïsme aan, een gnostische variant van het christendom, en maakte er de officiële religie van. (…)"

Weblink bron
Bart Funnekotter
 “Wanneer werd dit mysterieuze klooster voor de Khan gebouwd?” (9 juni 2020) op nrc.nl


manicheeër

Ontleend aan het Latijnse Manichaei, een afleiding van Mani, de stichter van deze religie.

een aanhanger van de oosterse openbaringsreligie die opgericht was door Mani


verlichting

Naamwoord van handeling van verlichten met het achtervoegsel -ing

verlichtingen (plural)
verlichtinkje (diminutive singular)
verlichtinkjes (diminutive plural)

periode van het rationalisme in de 18e eeuw (binnen de westerse wereld) die het denken grondig wijzigde

Zonder de verlichting zouden we ook hier nog steeds worden geregeerd door (bij)geloof en onredelijkheid


ascetisme

afgeleid van asceet met het achtervoegsel -isme


atomisme

afgeleid van atoom met het achtervoegsel -isme

theorie dat alle stof uit atomen bestaat


autonomisme

afgeleid van autonoom met het achtervoegsel -isme

een radicaal-links streven naar de opbouw van een alternatieve orde buiten de reguliere, kapitalistische orde om


socialisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bepaalde maatschappijvorm’ voor het eerst aangetroffen in 1850

afgeleid van sociaal met het achtervoegsel -isme

maatschappijvorm gebaseerd op gelijkheid, sociale rechtvaardigheid en solidariteit, in principe uitgaande van een vrije markt maar waarbij het collectief, al dan niet belichaamd door de overheid/staat, de hoogste beslissingsbevoegdheid heeft over de verdeling van macht en goederen


christensocialisme

samenstelling van christen en socialisme

stroming binnen het religieus-socialisme die de Christelijke leer en het (niet-Marxistisch) socialisme combineert


communitarisme

afgeleid van het Latijnse 'communio' (gemeenschap) (met het voorvoegsel com-) met het achtervoegsel -isme

ideologie die ervan uitgaat dat sociale structuren zoals het gezin, de buurt en de kerk, de basis vormen voor de onderlinge solidariteit tussen de individuen en die daarom gemeenschapszin propageert


communautarisme

ideologie die ervan uitgaat dat sociale structuren zoals het gezin, de buurt en de kerk, de basis vormen voor de onderlinge solidariteit tussen de individuen die daar deel van uitmaken en die daarom gemeenschapszin propageert


corporatisme

afgeleid van corporatie met het achtervoegsel -isme

ideologie, middenweg tussen marxisme en kapitalisme, die samenwerkende corporaties als basis voor de staat ziet


ecologisme

afgeleid van ecologie met het achtervoegsel -isme


egalitarisme

afgeleid van egalitair met het achtervoegsel -isme

gedachte dat een bepaalde vorm van gelijkheid (politiek, sociaal, van mogelijkheden) van mensen moet prevaleren


biologisme

afgeleid van bioloog met het achtervoegsel -isme

het verheffen van de biologie tot wereld- en levensbeschouwing


boeddhisme

afgeleid van Boeddha met het achtervoegsel -isme

levensbeschouwing volgens de leer van Boeddha

„In Azië kwam ik in aanraking met het boeddhisme. Het leerde me dat je naar je eigen emoties kunt kijken zonder ermee samen te vallen. Niet ‘ik ben somber’, maar ‘er is somberte’. Ik begreep dat emoties komen en gaan, dat ik er niet in hoefde te verdrinken.


conceptualisme

afgeleid van conceptueel met het achtervoegsel -isme

leer die postuleert dat algemene begrippen uitsluitend in de geest bestaan en geen externe of substantiële werkelijkheid bezitten


confucianisme

eponiem, met het achtervoegsel -isme afgeleid van de gelatiniseerde naam van de grondlegger, de Chinese wijsgeer uit de 6e eeuw v.Chr. Confucius en , in de betekenis van ‘leer van Confucius’ voor het eerst aangetroffen in 1839 (zie vindplaats hieronder)

ˌkɔɱfyʃaˈnɪsmə

wijsgerige en ethische leer die een grote rol speelt in de Chinese beschaving

Chinese keizers waren behalve wereldlijke heersers ook een soort hogepriesters die moesten zorgen voor de harmonie tussen hemel en aarde. Het confucianisme, oorspronkelijk een morele en politieke filosofie, werd steeds meer toegepast als een ideologie om gehoorzaamheid af te dwingen aan een patriarchaat, van vaders in de familie tot de keizers op de drakentroon.

Weblink bron
Ian Buruma
 “Xi vult China’s spirituele vacuüm” (1 oktober 2019) op nrc.nl

⧖ Dit overdreven gevoel verleidt velen, die in de uiterste armoede verkeeren, tot het plegen van kindermoord: doch deze verfoeijelijke gewoonte wordt bij niet één in China heerschend Godsdienstig stelsel, hetzij Confucianisme, Taou-isme of Buddhisme, geleerd of bevolen.

Walter Henry Medhurst (vert. A. van Deinse)
 “China, toestand en vooruitzigten van dat rijk” (1839), Van der Meer & Verbruggen, Rotterdam, p. 49


constructionisme

afgeleid van het Engelse construction met het achtervoegsel -isme

psychologische kennistheorie die stelt dat veel (misschien alle) verschijnselen in de werkelijkheid "sociale constructies" zijn die slechts ervaren worden als werkelijk bestaand en van andere zaken onderscheidbaar, omdat daarover in de samenleving een (vaak impliciete) afspraak is gemaakt


constructivisme

In de betekenis van ‘kunstrichting die werkt met geometrische figuren’ voor het eerst aangetroffen in 1934

afgeleid van het Engelse constructive met het achtervoegsel -isme

stroming in de filosofie van de wiskunde, waarin slechts objecten waarvan een constructie kan worden aangegeven, erkend worden

opvatting dat wat we beschouwen als de werkelijkheid (de werkelijkheidsopvatting) door middel van communicatie (door dialogen) wordt geconstrueerd


cynisme

afgeleid van het Griekse 'kúōn', genitief kunós, (hond) met het achtervoegsel -isme


mystiek

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘geheimzinnig’ voor het eerst aangetroffen in 1780

afgeleid van het Frans mystique en daarvoor van het het Griekse μυστικός, 'mystikos', (geheimvol)


determinisme

afgeleid van determineren met het achtervoegsel -isme

levensbeschouwing volgens welke het lot en gedrag van de mens bepaald worden door omstandigheden van buitenaf, waarbij de menselijke wil een ondergeschikte rol speelt


indeterminisme

afleiding van determinisme met het ontkennend voorvoegsel in-

levensbeschouwing volgens welke niet alle gebeurtenissen in de wereld door voorafgaande oorzaken bepaald zijn, en dat dus de wil tot op zekere hoogte vrij is


determinatie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bepaling’ voor het eerst aangetroffen in 1650

Naamwoord van handeling van determineren met het achtervoegsel -atie

het doen ontstaan van een ondergeordend begrip door toevoeging van een nieuw kenmerk


determineren

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bepalen’ voor het eerst aangetroffen in 1498

afgeleid van het Franse déterminer (met het voorvoegsel de- en met het achtervoegsel -eren)

determineerde (past)
gedetermineerd (past participle)
te determineren (active infinitive imperfect present long-form)
zullen determineren (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen determineren (active infinitive imperfect future long-form)
hebben gedetermineerd (active infinitive perfect present short-form)
te hebben gedetermineerd (active infinitive perfect present long-form)
gedetermineerd zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
gedetermineerd te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
determinerend (imperfect participle)
gedetermineerd (past participle)
determinere (subjunctive)
determineer (indicative imperfect present singular first-person)
determineert (indicative imperfect present singular second-person)
determineert (indicative imperfect present singular second-person)
determineert (indicative imperfect present singular second-person)
determineert (indicative imperfect present singular third-person)
determineerde (indicative imperfect past singular first-person)
determineerde (indicative imperfect past singular second-person)
determineerde (indicative imperfect past singular second-person)
determineerde (indicative imperfect past singular second-person)
determineerde (indicative imperfect past singular third-person)
determineerden (indicative imperfect past plural first-person)
determineerden (indicative imperfect past plural second-person)
determineerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal determineren (indicative imperfect future singular first-person)
zult determineren (indicative imperfect future singular second-person)
zal determineren (indicative imperfect future singular second-person)
zult determineren (indicative imperfect future singular second-person)
zal determineren (indicative imperfect future singular second-person)
zult determineren (indicative imperfect future singular second-person)
zal determineren (indicative imperfect future singular third-person)
zullen determineren (indicative imperfect future plural first-person)
zullen determineren (indicative imperfect future plural second-person)
zullen determineren (indicative imperfect future plural third-person)
zou determineren (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou determineren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) determineren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt determineren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou determineren (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden determineren (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden determineren (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden determineren (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb gedetermineerd (perfect present first-person)
hebt gedetermineerd (perfect present second-person)
hebt gedetermineerd (perfect present second-person)
heeft gedetermineerd (perfect present second-person)
hebt gedetermineerd (perfect present second-person)
heeft gedetermineerd (perfect present third-person)
hebben gedetermineerd (perfect present first-person)
hebben gedetermineerd (perfect present second-person)
hebben gedetermineerd (perfect present third-person)
had gedetermineerd (perfect past first-person)
had gedetermineerd (perfect past second-person)
had gedetermineerd (perfect past second-person)
hadt gedetermineerd (perfect past second-person)
had gedetermineerd (perfect past third-person)
hadden gedetermineerd (perfect past first-person)
hadden gedetermineerd (perfect past second-person)
hadden gedetermineerd (perfect past third-person)
zal gedetermineerd hebben (perfect future first-person)
zal gedetermineerd hebben (perfect future second-person)
zult gedetermineerd hebben (perfect future second-person)
zult gedetermineerd hebben (perfect future second-person)
zal gedetermineerd hebben (perfect future second-person)
zult gedetermineerd hebben (perfect future second-person)
zal gedetermineerd hebben (perfect future third-person)
zullen gedetermineerd hebben (perfect future first-person)
zullen gedetermineerd hebben (perfect future second-person)
zullen gedetermineerd hebben (perfect future third-person)
zou gedetermineerd hebben (perfect conditional first-person)
zou gedetermineerd hebben (perfect conditional second-person)
zou gedetermineerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gedetermineerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gedetermineerd hebben (perfect conditional second-person)
zou gedetermineerd hebben (perfect conditional third-person)
zouden gedetermineerd hebben (perfect conditional first-person)
zouden gedetermineerd hebben (perfect conditional second-person)
zouden gedetermineerd hebben (perfect conditional third-person)
er wordt gedetermineerd (impersonal passive present imperfect)
er is gedetermineerd (impersonal passive present perfect)
er werd gedetermineerd (impersonal passive past imperfect)
er was gedetermineerd (impersonal passive past perfect)
er zal gedetermineerd worden (impersonal passive future imperfect)
er zal gedetermineerd zijn (impersonal passive future perfect)
er zou gedetermineerd worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou gedetermineerd zijn (impersonal passive conditional perfect)
gedetermineerd worden (passive infinitive imperfect present short-form)
gedetermineerd te worden (passive infinitive imperfect present long-form)
gedetermineerd zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
gedetermineerd te zullen worden (passive infinitive imperfect future long-form)
gedetermineerd zijn (passive infinitive perfect present short-form)
gedetermineerd te zijn (passive infinitive perfect present long-form)
gedetermineerd zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
gedetermineerd te zullen zijn (passive infinitive perfect future long-form)
word gedetermineerd (singular imperfect present first-person)
wordt gedetermineerd (singular imperfect present second-person)
wordt gedetermineerd (singular imperfect present second-person)
wordt gedetermineerd (singular imperfect present second-person)
wordt gedetermineerd (singular imperfect present plural third-person)
worden gedetermineerd (singular imperfect present plural first-person)
worden gedetermineerd (singular imperfect present plural second-person)
worden gedetermineerd (singular imperfect present third-person)
werd gedetermineerd (singular imperfect past first-person)
werd gedetermineerd (singular imperfect past second-person)
werd gedetermineerd (singular imperfect past second-person)
werdt gedetermineerd (singular imperfect past second-person)
werd gedetermineerd (singular imperfect past plural third-person)
werden gedetermineerd (singular imperfect past plural first-person)
werden gedetermineerd (singular imperfect past plural second-person)
werden gedetermineerd (singular imperfect past third-person)
zal gedetermineerd worden (singular imperfect future first-person)
zult gedetermineerd worden (singular imperfect future second-person)
zult gedetermineerd worden (singular imperfect future second-person)
zult gedetermineerd worden (singular imperfect future second-person)
zal gedetermineerd worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen gedetermineerd worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen gedetermineerd worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen gedetermineerd worden (singular imperfect future third-person)
zou gedetermineerd worden (singular imperfect conditional first-person)
zou gedetermineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gedetermineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gedetermineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gedetermineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gedetermineerd worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden gedetermineerd worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden gedetermineerd worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden gedetermineerd worden (singular imperfect conditional third-person)
ben gedetermineerd (perfect present first-person)
bent gedetermineerd (perfect present second-person)
bent gedetermineerd (perfect present second-person)
is gedetermineerd (perfect present second-person)
zijt gedetermineerd (perfect present second-person)
is gedetermineerd (perfect present third-person)
zijn gedetermineerd (perfect present first-person)
zijn gedetermineerd (perfect present second-person)
zijn gedetermineerd (perfect present third-person)
was gedetermineerd (perfect past first-person)
was gedetermineerd (perfect past second-person)
was gedetermineerd (perfect past second-person)
waart gedetermineerd (perfect past second-person)
was gedetermineerd (perfect past third-person)
waren gedetermineerd (perfect past first-person)
waren gedetermineerd (perfect past second-person)
waren gedetermineerd (perfect past third-person)
zal gedetermineerd zijn (perfect future first-person)
zult gedetermineerd zijn (perfect future second-person)
zult gedetermineerd zijn (perfect future second-person)
zult gedetermineerd zijn (perfect future second-person)
zal gedetermineerd zijn (perfect future third-person)
zullen gedetermineerd zijn (perfect future first-person)
zullen gedetermineerd zijn (perfect future second-person)
zullen gedetermineerd zijn (perfect future third-person)
zou gedetermineerd zijn (perfect conditional first-person)
zou gedetermineerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gedetermineerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gedetermineerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gedetermineerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gedetermineerd zijn (perfect conditional third-person)
zouden gedetermineerd zijn (perfect conditional first-person)
zouden gedetermineerd zijn (perfect conditional second-person)
zouden gedetermineerd zijn (perfect conditional third-person)

bijzondere kenmerken toevoegen aan (een algemeen begrip)


dynamisme

afgeleid van dynamo met het achtervoegsel -isme

wijsgerig stelsel volgens welk de essentie van de stof in kracht of vermogen bestaat


emotivisme

afgeleid van emotief met het achtervoegsel -isme

theorie dat morele uitspraken berusten op subjectieve voorkeuren en daarom niet verifieerbaar zijn


empirisme

afgeleid van het Griekse 'empeiria' (ervaring) met het achtervoegsel -isme

leer dat zintuiglijke waarneming de enige bron is van alle kennis


essentialisme

afgeleid van essentie met het achtervoegsel -isme

richting binnen de filosofie en de kunst volgens welke verschijnselen een essentie hebben


existentialisme

afgeleid van existentie met het achtervoegsel -isme

moderne filosofie waarin de nadruk valt op het individu en zijn existentie


estheticisme

afgeleid van esthetica met het achtervoegsel -isme

levensbeschouwing waarin het esthetische een overwegende plaats inneemt


etatisme

afgeleid van het Franse état met het achtervoegsel -isme

opvatting dat de overheid de samenleving moet sturen in de door haar gewenste richting


ascetisch

Leenwoord uit het Duits of Frans, in de betekenis van ‘m.b.t. ascese’ voor het eerst aangetroffen in 1824

afgeleid van asceet met het achtervoegsel -isch

ascetischer (uninflected comparative)
ascetische (inflected positive)
ascetischere (inflected comparative)
ascetischers (partitive comparative)


ascese

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onthouding’ voor het eerst aangetroffen in 1832

streven naar zuiver gedrag door beteugeling van de begeertes en hartstochten

Volgelingen van Boeddha betrachten vaak een strenge ascese.


fatalisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘geloof in noodlot’ voor het eerst aangetroffen in 1800

afgeleid van fataal met het achtervoegsel -isme

het geloof aan of de leer van een onvermijdelijk voorbeschikt noodlot


feminisme

via Frans féminisme of direct afgeleid van Latijn fēmina "vrouw" met het achtervoegsel -isme, in de betekenis "streven naar gelijkwaardige behandeling van vrouwen" aangetroffen vanaf 1893 (zie vindplaats hieronder)

feminisme

streven naar het opheffen van de achterstelling van vrouwen en vrouwelijke eigenschappen door een gelijkwaardige behandeling van mannen en vrouwen

„Het patriarchaat dwingt vrouwen in een keurslijf van beschikbaar en sexy zijn maar vooral niet te vrij en gemakkelijk – de lijn tussen preuts en slet is dun en het is nooit goed”, aldus Mars, die 25 is. „Tegelijkertijd moeten mannen altijd zin hebben, jagen. Meer feminisme en minder gendernormen is goed voor iedereen en voor alles en misschien nog wel het meest voor seks.”

Weblink bron
Milou van Rossum
 “Met feministen heb je meer plezier in bed” (25 juni 2020) op nrc.nl

Feminisme is in 2019 weer een brede beweging waar je bij wil horen. Met doelen die even divers als pragmatisch en soms tegenstrijdig lijken te zijn. Het feminisme van nu is dat van duizend bloemen die bloeien. Het is praktisch, richt zich op soms kleine onrechtvaardigheden of ongemakken.

Weblink bron
Clara van de Wiel
 “Het nieuwe feminisme dreigt over alles en niets te gaan” (7 mei 2019) op nrc.nl

Lacour gaf een algemeen overzicht der vrouwenbeweging. Jules Bois hield een zeer interessante rede over de jonge vrouw in verschillende landen. .... Was die rede interessant, nog merkwaardiger vond ik te constateeren welke hoogst belangrijke vorderingen het feminisme hier in de laatste jaren gemaakt heeft. Het publiek dat voor deze bijeenkomsten in grooten getale opkwam, bestond noch uit spotters noch uit excentrieke persoonlijkheden zooals in het begin der beweging. De dames waren overwegend, maar het waren dames uit de hoogere standen, beschaafde fatsoenlijke vrouwen, geen vrouwelijke politiciens. De mannen behoorden tot de élite van het denkend Parijs.

“Buitenland. Uit Parijs. Parijs, 30 Jan. (Part. Corr.)” (02-02-1895), Algemeen Handelsblad, Amsterdam, p. 5.

Prof. Bridel uit Genève heeft hierna als te Brussel de rechten van de vrouw verdedigd. Het oude systeem van achterstelling der vrouw moest door een nieuw systeem vervangen worden. De kwestie der reglementeering was maar een klein onderdeel der groote emancipatie-beweging, welke hij feminisme noemde. Spr. verlangde algeheele gelijkstelling van de vrouw op sociaal, privaat- en strafrechterlijk, op sexueel, economisch, paedagogisch en politiek gebied.

De Conferentie te 's-Gravenhage, jrg. 15, No. 10 (1893) in: Het maandblad, p. 80

Het Koninklijk Genootschap in Engeland heeft toch de vrouwen van het gewoon lidmaatschap uitgesloten. Ofschoon de antwoorden, met de post ingekomen, voor het grootste deel de vrouwen toegelaten wilden zien, heeft de vergadering met 172 tegen 158 stemmen anders beslist. De Engelsche bladen, keuren bijna eenparig dit besluit af. Of het genootschap moet alleen toelaten wie zich voor de aardrijkskunde bepaald verdienstelijk hebben gemaakt, en waarom dan de vrouwen niet? Of zij laat schier allen toe, gelijk zij nu doet, voor de vrije hooge contributie, en dan kan het genootschap niet anders dan wel varen bij de gelden, welke de vrouwen zullen inbrengen. Intusschen is dit een opmerkelijk verschijnsel van tegenstand tegen feminisme.

“Binnenlandsche Berichten. Delft” (07-07-1893), Delftsche courant, Delft, p. 3


fenomenalisme

afgeleid van fenomenaal met het achtervoegsel -isme

opvatting dat de mens slechts de uiterlijke verschijningsvormen, de eigenschappen van de dingen kan kennen, en niet het wezen ervan


fysicalisme

afgeleid van fysica met het achtervoegsel -isme

filosofische beschouwing die alleen zinvol acht wat met fysische middelen en methoden vastgesteld kan worden


antinomisme

afgeleid van antinoom met het achtervoegsel -isme

antinomismetje (diminutive singular)
antinomismetjes (diminutive plural)

Denkwijze of levensbeschouwing die zich niet aan wetten en wetsbepalingen onderwerpen wil vooral op theologisch gebied


cartesianisme

afgeleid van Cartesius met het achtervoegsel -isme

wijsgerig stelsel van René Descartes ook genoemd Cartesius (1596 - 1650)


catastrofentheorie

samenstelling van catastrofe en theorie met het invoegsel -n-

catastrofentheorieën (plural)
catastrofentheorietje (diminutive singular)
catastrofentheorietjes (diminutive plural)

benaming voor een geheel van wiskundige en filosofische verhandelingen, voornamelijk uit de jaren 1960 en 1970, waarin gepoogd wordt om natuurverschijnselen uit te leggen aan de hand van de classificatie van singulariteiten van differentieerbare functies.


idealisme

Afgeleid van ideaal met het achtervoegsel -isme

Uit idealisme een jaar vrijwilligerswerk doen in een ontwikkelingsland.

Zijn grote mond, iets te harde stem, irritante enthousiasme en overdreven positiviteit waren herkenbaar maar ook zijn ongepolijste bravoure, idealisme en romantische dromen om de wereld te verbeteren.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

systeem waarin de ideeën of grondbegrippen belangrijker dan de werkelijkheid worden beschouwd

In hun idealisme ontkennen de pacifisten het gevaar van de autoritaire agressie.


communist

afgeleid van het Franse communiste (met het voorvoegsel com-)

afgeleid van commuun met het achtervoegsel -ist

aanhanger, voorstander van het communisme


communistisch

afgeleid van het Latijnse 'commūnis' (gemeenschappelijk) (met het voorvoegsel com-)

afgeleid van communist met het achtervoegsel -isch

communistischer (uninflected comparative)
communistische (inflected positive)
communistischere (inflected comparative)
communistischers (partitive comparative)

volgens de leer van het communisme, van de communisten

Men moest een muur om het communistische paradijs (Oost-Duitsland) bouwen om te voorkomen dat de mensen eruit vluchtten


abductie

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘wegvoering’ voor het eerst aangetroffen in 1658

Abduction

beweging vanuit neutrale uitgangshouding

abducties (plural)
abductietje (diminutive singular)
abductietjes (diminutive plural)

manier van redeneren waarbij een mogelijke verklaring voor een verschijnsel als de juiste wordt gekozen zwakker dan deductie en inductie


objectivisme

afgeleid van objectief met het achtervoegsel -isme

richting die waarheden, waarden en normen aanvaardt die onafhankelijk van het menselijk verstand bestaan


zijnsleer

samenstelling van zijn en leer met het invoegsel -s-

leer van het zijn, van de algemene eigenschappen van de dingen


ontologisme

afgeleid van ontoloog (met het voorvoegsel onto-) met het achtervoegsel -isme

theorie die de gehele verstandelijke kennis haar oorsprong laat vinden in de aangeboren of onmiddellijk gekende idee van het zijn


papendom

afgeleid van paap met het achtervoegsel -dom met het invoegsel -en-


modus

In de betekenis van ‘wijze, manier’ voor het eerst aangetroffen in 1649.

Leenwoord uit Latijn modus ‘maatstaf, het maat houden; wijze, manier’.

hoedanigheid, toestand of wijziging van iets


ecofeminisme

afgeleid van feminisme met het voorvoegsel eco-

sociale en politieke stroming die ecologisme en feminisme met elkaar verbindt


ecofilosofie

afgeleid van filosofie met het voorvoegsel eco-

ecofilosofieën (plural)
ecofilosofietje (diminutive singular)
ecofilosofietjes (diminutive plural)

filosofisch vakgebied dat zich bezighoudt met de relatie tussen mens en milieu


ecolonomie

samentrekking van ecologie en economie (met het voorvoegsel eco-, met het achtervoegsel -nomie)

manier van denken die ecologie en economie probeert te combineren


theonomie

met het voorvoegsel theo- met het achtervoegsel -nomie

ethische leer volgens welke elke moraal of recht berust op Gods geopenbaarde wil


pessimist

afgeleid van pessimisme met het achtervoegsel -ist

pessimisten (plural)
pessimistje (diminutive singular)
pessimistjes (diminutive plural)


progressivisme

afgeleid van progressief met het achtervoegsel -isme

stroming die sterk gericht is op vernieuwing en met geloof in vooruitgang


utilitarisme

afgeleid van utilitair met het achtervoegsel -isme

ethische stroming die de morele waarde van een handeling afmeet aan de bijdrage die deze handeling levert aan het welzijn en geluk van alle mensen

het utilitarisme kan worden opgevat als een mathematische methode om het welzijn van de hele mensheid te optimaliseren


cyborgfeminisme

feministische stroming die streeft naar afschaffing van de starre grenzen tussen mensen en dieren, organismen en machines, mannen en vrouwen


anarchofeminisme

stroming binnen het feminisme die zich verwant voelt met het anarchisme


postfeminisme

afgeleid van feminisme met het voorvoegsel post-

reactie op door sommigen als zodanig ondervonden tegenspraken en gebreken in het z.g. 'tweede-golffeminisme'


demonstratievrijheid

samenstelling van demonstratie en vrijheid


zen

Leenwoord uit het Japans, in de betekenis van ‘vorm van het boeddhisme’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1934

vorm van boeddhisme die sterk de nadruk legt op concentratie-meditatie

Toen ik de volgende morgen om halfzeven de trappen van het metrostation Belleville afliep, aan alle kanten ingeklemd door collega's, bedacht ik dat ik me moest laten gaan. Alle ik uit mezelf laten lopen. Het individu loslaten. Zen. Ga op in de massa.

Het is prachtig om lekker zen boven op de berg mooie voornemens te maken, maar hoe voer je die in het dagelijkse leven uit? Thuis probeerde ik bijvoorbeeld minder afwezig en met mijn gedachten bij mijn werk te zijn.


zenboeddhisme

boeddhisme met veel nadruk op meditatie als middel tot verlichting


shaker

afgeleid van shaken met het achtervoegsel -er (van het Engels)

shakers (plural)
shakertje (diminutive singular)
shakertjes (diminutive plural)

aanganger van een aan de quakers gerelateerde christelijke religie

ik heb hier iets leuks voor u in shakerstijl


antroposofisch

afgeleid van antroposofie met het achtervoegsel -isch

antroposofischer (uninflected comparative)
antroposofische (inflected positive)
antroposofischere (inflected comparative)
antroposofischers (partitive comparative)


antroposofie

In de betekenis van ‘een bepaalde levensleer’ voor het eerst aangetroffen in 1933

met het voorvoegsel antropo- en met het achtervoegsel -sofie

door Rudolf Steiner (1861-1925) ontwikkelde levensbeschouwing (o.m. over een geestelijke wereld die toegankelijk zou zijn via innerlijke ontwikkeling)


antropocentrisch

afgeleid van centrisch met het voorvoegsel antropo-

antropocentrischer (uninflected comparative)
antropocentrische (inflected positive)
antropocentrischere (inflected comparative)
antropocentrischers (partitive comparative)

de mens als het middelpunt van de schepping beschouwend


velleïteit

afgeleid van het Latijnse velleitas, eventueel via het Franse velléité, en vernederlandst met het achtervoegsel -iteit

een wil of bedoeling die onvolkomen is want niet beantwoordt aan de werkelijke mogelijkheden van het subject

… dat de gebeurtenissen die ons overkomen en de zorgen die ons kwellen, in onze geschiedenis misschien van meer beslissend belang [zijn] en meer sporen op het gezicht van een mens achterlaten dan de plannen, voornemens en velleïteiten die door ons hoofd ritselen.


personalisme

afgeleid van het Franse personnalisme (met het achtervoegsel -isme)

filosofisch systeem dat gebaseerd is op de waarde van de persoonlijkheid en de erkenning daarvan


mentalisme

Afgeleid van mentaal met het achtervoegsel -isme.

stroming in de filosofie van de geest die er van uitgaat dat er binnen de mens mentale toestanden bestaan, zoals gedachten en overtuigingen, die een eigen oorzakelijke kracht hebben


mentalist

Afgeleid van mentaal met het achtervoegsel -ist.


naturalisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘letterkundige stroming’ voor het eerst aangetroffen in 1884

afgeleid van het Franse naturel of van natuur met het achtervoegsel -isme

Naturalismus

2.3. stroming in de literatuur aan het eind van de 19e eeuw, die de mens beschouwt als bepaald door milieu en erfelijkheid en leer die de natuur boven alles stelt

Toen het rationalisme aan het einde van de 17de eeuw het menselijke verstand tot het hoogste goed verhief en het materialisme de materie als het enig werkelijke beschouwde, kon de filosofische denkrichting van het naturalisme zich gaan ontplooien.


nominalisme

afgeleid van nominaal met het achtervoegsel -isme

filosofie die de algemene begrippen slechts als namen beschouwt en hun iedere werkelijkheidswaarde ontzegt


peripateticus

afgeleid van het Griekse 'patos' (pad) met het voorvoegsel peri- met het achtervoegsel -icus

aanhanger van de peripatetische school van Aristoteles


peripatetisch

afgeleid van het Griekse 'patos' met het voorvoegsel peri- met het achtervoegsel -isch

peripatetischer (uninflected comparative)
peripatetische (inflected positive)
peripatetischere (inflected comparative)
peripatetischers (partitive comparative)

de wijsbegeerte van Aristoteles betreffend


theocentrisch

afgeleid van centrisch met het voorvoegsel theo-

God als het middelpunt van de schepping beschouwend

Hij was geen voorstander van een theocentrische levensbeschouwing.


theosofie

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘mystiek-filosofische wereldbeschouwing’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1872

met het voorvoegsel theo- met het achtervoegsel -sofie

religieus-filosofisch systeem van wereldbeschouwing met soms neoboeddhistisch karakter


-sofie

van het Griekse σοφία (bedrevenheid, wijsheid) ofwel 'sophos' (wijs) met het achtervoegsel -ie

achtervoegsel met de betekenis levensbeschouwing


oernevel

afgeleid van nevel met het voorvoegsel oer-, als soortnaam geschreven met een kleine letter

vormeloze ijle toestand waaruit het heelal is ontstaan

De verschillende lagen in het gebergte gaan als de bladen van het gedenkboek der schepping open en onthullen, hoe de oernevel van de chaos eertijds tot een kosmos moet zijn omgevormd.

Boschma, Hilbrandt
 “De tragedie van het Godsrijk : Blikken in de geschiedenis der Christelijke Kerk” (1947), De Tijdstroom, Lochem, p. 173


encyclopedist

afgeleid van encyclopedie met het achtervoegsel -ist

aanhanger van een filosofische stroming die kennis verzamelde en zeer kritisch stond tegenover de kerk, de absolute vorsten en het alom heersende bijgeloof


qi

begrip dat in de Chinese filosofie een bepaalde levenskracht of energie aanduidt

Maar nog vaker, vertelt Guillemette, vragen zijn renners om acupunctuur om te kunnen ontspannen. Vlak voor het slapengaan willen ze een stimulatie van de meridianen, een stelsel van onzichtbare knooppunten door het hele lichaam, waardoor volgens de Chinezen de levensenergie ‘qi’ stroomt. Bij een blokkade daarvan ontstaan klachten. Wetenschappelijk bewijs ontbreekt – de techniek wordt ondersteund op basis van ervaringen.

Weblink bron
Dennis Boxhoorn
 “Voor het inslapen elf naalden in het lijf, sommige wielrenners zweren erbij” (16 juli 2019) op nrc.nl


illuminatie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘verlichting’ voor het eerst aangetroffen in 1698

Naamwoord van handeling van illumineren met het achtervoegsel -atie

het verkrijgen van geestelijk inzicht (verlichting)


salon

Leenwoord uit het Frans, verder te herleiden tot het Italiaanse salone. In de betekenis van ‘ontvangkamer’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1863

salons (plural)
salonnetje (diminutive singular)
salonnetjes (diminutive plural)

kunstzinnige en/of filosofische bijeenkomst van geletterden, vaak bij iemand thuis gehouden; met name populair in Frankrijk in de 17e-18 eeuw

Vincent Voiture, in zijn gedichten en brieven, was de eerste in de salon van Madame de Rambouillet [om] zijn kwaliteiten van geest en moed in praktijk te brengen.

In de literaire salon van Madame Geoffrin, zelf de ongeletterde dochter van een Iakei, ontmoette Stanislaw Montesquieu.


anti-etatisme

afgeleid van etatisme met het voorvoegsel anti-

afwijzing van de opvatting dat de overheid de samenleving moet sturen


antiamerikanisme

van Engels anti-Americanism, op te vatten als afgeleid van anti-Amerikaans met het achtervoegsel -isme, aaneengeschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.M; aangetroffen vanaf 1856 (zie vindplaats hieronder)

negatieve houding tegenover de Verenigde Staten van Amerika en hun politiek

Met aangescherpte Amerikaanse sancties tegen Iran en een afnemend antiamerikanisme in Midden- en Zuid-Amerika is de Iraanse president op een moeilijke missie.

Weblink bron
Ykje Vriesinga
 “Iran telt steeds minder vrienden” op nrc.nl

⧖ Gibson ontvangt bij zich aan boord van de Flirt de autoriteiten van Palembang ten eten, bij welke gelegenheid hij weer bewijzen van Anti-Amerikanisme ziet.

The Prison Of Weltevreden; And A Glance At The East Indian Archipelago in: Nederlandsch Indië, jrg. 1 nr. 5 (7 mei 1856), H.L. Susan C. Hzn., 's-Gravenhage, p. 2 kol. 3


anticommunist

afgeleid van communist met het voorvoegsel anti-

iemand met een hekel aan het communisme of communisten


dialectiek

afgeleid van het Latijnse dialectica (met het voorvoegsel dia-)

een redeneervorm die door middel van het gebruik van tegenstellingen naar waarheid probeert te zoeken


epicurisch

eponiem afgeleid met het achtervoegsel -isch Latijne weergave Epicurus, van Oudgrieks Ἐπίκουρος (Epikouros), een Griekse wijsgeer uit de vierde eeuw v.C.

epicurischer (uninflected comparative)
epicurische (inflected positive)
epicurischere (inflected comparative)
epicurischers (partitive comparative)

van of volgens Epicurus en diens opvattingen


epifenomenalisme

afgeleid van het Griekse fenomenaal met het voorvoegsel epi- en met het achtervoegsel -isme

stroming in de filosofie en psychologie die ervan uitgaat dat geestelijke verschijnselen slechts epifenomenen (nevenverschijnselen) zijn van fysische verschijnselen


heteroseksisme

afgeleid van sekse met het voorvoegsel hetero- met het achtervoegsel -isme

filosofie die uitgaat van heteroseksualiteit als norm homoseksualiteit verwerpt


historicisme

afgeleid van historie met het achtervoegsel -isme

theorie die stelt dat de geschiedenis zich onwrikbaar en onvermijdelijk volgens vaste wetten naar een bepaalde eindsituatie beweegt


humanisme

afgeleid van humaan met het achtervoegsel -isme

wereldbeschouwing die de mens centraal stelt

Het moderne humanisme is een niet-godsdienstige levensbeschouwing die de menselijke waardigheid, vrijheid en persoonlijkheid vooropstelt.

stroming in de renaissance (veertiende tot de zestiende eeuw), gekenmerkt door vernieuwde studie van de klassieken


illusionisme

afgeleid van illusie met het achtervoegsel -isme

leer dat alle menselijke voorstellingen en begrippen slechts illusies zijn


psychologisme

afgeleid van psychologie met het achtervoegsel -isme

filosofisch opvatting die de psychologie als de fundamentele wetenschap beschouwt


topos

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘plaats met vaste argumenten in bv. redevoeringen’ voor het eerst aangetroffen in 1961

een predicaat dat aan alle onderwerpen gemeen is


universale

de nominatief onzijdig van Latijn universalis bn "algemeen, universeel"


humanist

afgeleid van humaan met het achtervoegsel -ist

humanisten (plural)
humanistje (diminutive singular)
humanistjes (diminutive plural)


fenomenaal

afgeleid van fenomeen met het achtervoegsel -aal

fenomenaler (uninflected comparative)
fenomenaalst (uninflected superlative)
fenomenale (inflected positive)
fenomenalere (inflected comparative)
fenomenaalste (inflected superlative)
fenomenaals (partitive positive)
fenomenalers (partitive comparative)

betrekking hebbend op waargenomen verschijnselen


realist

afgeleid van het Franse réel (werkelijk) (met het achtervoegsel -ist)


realisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘filosofische stroming’ voor het eerst aangetroffen in 1824

afgeleid van het Franse réel (werkelijk) (met het achtervoegsel -isme)

levenshouding die zich richt op de (waarneembare) werkelijkheid


provo

In de betekenis van ‘opstandige jongere’ voor het eerst aangetroffen in 1965

provo's (plural)
provootje (diminutive singular)
provootjes (diminutive plural)

beweging die midden jaren zestig van de twintigste eeuw in Nederland ontstond

Criminoloog Wouter Buikhuisen is afgelopen dinsdag op 91-jarige leeftijd overleden. Buikhuisen is onder meer bekend van de affaire Buikhuisen. Ook muntte hij de naam provo voor de Provobeweging in Amsterdam, een protestbeweging die in de jaren 60 werd opgericht.

Weblink bron “Criminoloog Wouter Buikhuisen (91) overleden” (10 mei 2025), NOS


cynisch

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bitter’ voor het eerst aangetroffen in 1848

cynischer (uninflected comparative)
cynischt (uninflected superlative)
cynische (inflected positive)
cynischere (inflected comparative)
cynischte (inflected superlative)
cynischers (partitive comparative)

volgens de opvattingen van de Griekse wijsgeer Antisthenes

Maar niet ieder, die van de cynische levenshouding weet, is daarom zelf ook een cynicus.


ethisch

afgeleid van ethiek met het achtervoegsel -isch

ethischer (uninflected comparative)
ethische (inflected positive)
ethischere (inflected comparative)
ethischers (partitive comparative)

tot de ethiek behorend of daarop betrekking hebbend

Het is niet ethisch om het vel van dieren als kledingstuk te gebruiken.


ethos

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘zedelijke houding’ voor het eerst aangetroffen in 1824


arbeidsethos

samenstelling van arbeid en ethos met het invoegsel -s-


rationalisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het doelmatig maken’ voor het eerst aangetroffen in 1823

afgeleid van (het Latijnse) rationaal met het achtervoegsel -isme

denkwijze waarbij alleen datgene aanvaard wordt, wat met het verstand (de ratio) te begrijpen is


a-priorikeus

Samenstelling van het uitheemse spatiewoord a priori en keus.

a-priorikeuzen (plural)
a-priorikeuzes (plural)

een van tevoren vaststaand, niet nader toegelicht besluit, keuze voor iets

De a-priorikeus voor dat verklaringsmodel behoeft meer uitleg.


levensbeschouwing

samenstelling van leven en beschouwing met het invoegsel -s-

levensbeschouwingen (plural)
levensbeschouwinkje (diminutive singular)
levensbeschouwinkjes (diminutive plural)

geheel van opvattingen over het leven en de manier waarop je zou moeten leven

Levensbeschouwing is een visie op het leven: wat het leven betekent, wat de waarde ervan is en hoe het geleefd moet worden.


vrije wil

het vermogen van rationeel handelende personen om controle uit te oefenen over hun daden en beslissingen.

De vraag naar het bestaan van vrije wil is een klassieke vraag binnen de filosofie van de geest.


levensles

samenstelling van leven en les met het invoegsel -s-

levenslessen (plural)
levenslesje (diminutive singular)
levenslesjes (diminutive plural)

de belangrijke zaken die je niet op school maar in het dagelijkse leven leert

Dat mensen vaak wel te vertrouwen zijn is een belangrijke levensles voor de achterdochtige man.

Dat mannen vaak niet te vertrouwen zijn is een belangrijke levensles voor het naïeve jonge meisje.


neomarxisme

Afgeleid van marxisme met het voorvoegsel neo-

nieuwe westerse interpretatie van het marxisme

Het neomarxisme herformuleerde of herzag de economische theorie van Marx in het licht van sinds de publicatie van Das Kapital opgetreden economische en maatschappelijke ontwikkelingen.


hedonist

Afgeleid van het Griekse ἡδονή (hēdonē; "genot, lust") met het achtervoegsel -ist

iemand die genot als hoogste doel in het leven heeft

Hedonisten houden van cultuur en reizen.


hedonistisch

afgeleid van hedonist met het achtervoegsel -isch

hedonistischer (uninflected comparative)
hedonistische (inflected positive)
hedonistischere (inflected comparative)
hedonistischers (partitive comparative)

betrekking hebbende op het genieten van het leven

Hij had een makkelijke hedonistische levenshouding.


natuurfilosofie

natuurfilosofieën (plural)
natuurfilosofietje (diminutive singular)
natuurfilosofietjes (diminutive plural)

filosofie die probeert door redeneren de stoffelijke wereld te begrijpen en was vooral op speculatie gebaseerd

In de natuurkunde is kennis gebaseerd op waarnemingen, in de natuurfilosofie is 'kennis' vooral gebaseerd op gedachtes


natuurfilosoof

natuurfilosofen (plural)
natuurfilosoofje (diminutive singular)
natuurfilosoofjes (diminutive plural)

iemand die nadenkt over de stoffelijke wereld

Aristoteles was de grootste natuurfilosoof in zijn tijd.

Eigenlijk zijn er geen echte moderne natuurfilosofen meer al zijn er wel een aantal denkers die er enige kenmerken van hebben zoals Jacob Klein en Hans Jonas.


abstractum

abstracta (plural)
abstractumpje (diminutive singular)
abstractumpjes (diminutive plural)


alomtegenwoordigheid

afgeleid van alomtegenwoordig met het achtervoegsel -heid

de eigenschap om overal tegelijkertijd aanwezig te zijn

Er kan je een claustrofobisch gevoel overvallen bij de gedachte datje nooit zult kunnen ontkomen aan de alomtegenwoordigheid van priklimonade of de reclameclaims van verzachtende shampoo; dat er altijd wel ergens in de omgeving een boodschap hangt, zelfs in de palmbomen langs de Nijl tussen Aswan en Luxor, of in de paden die naar Angkor Wat leiden, of boven de Niagarawatervallen.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2022), Atlas Contact , ISBN 9789045045979

Het was de alomtegenwoordigheid van de oudheid die tot mijn verbeelding sprak.

Victoria Holt
 “Geluk in gevaar” (2021), Saga, ISBN 9788726484922


alwetendheid

afgeleid van alwetend met het achtervoegsel -heid

„Zij geeft zich graag een air van alwetendheid," was het commentaar van madame de Marsan.

Victoria Holt
 “Bekentenissen van een koningin” (1968), Saga, ISBN 9788726484847

Ik heb niet zo'n vertrouwen in zijn alwetendheid.

Victoria Holt
 “De schaduw van gisteren” (2021), Saga, ISBN 9788726484830


authenticiteit

afgeleid van authentiek met het achtervoegsel -iteit

de mate waarin iemand trouw is aan zijn eigen persoonlijkheid, geest, of karakter, ondanks externe impulsen


categoriaal

afgeleid van categorie met het achtervoegsel -aal

categorialer (uninflected comparative)
categoriaalst (uninflected superlative)
categoriale (inflected positive)
categorialere (inflected comparative)
categoriaalste (inflected superlative)
categoriaals (partitive positive)
categorialers (partitive comparative)


coherentietheorie

coherentietheorieën (plural)
coherentietheorietje (diminutive singular)
coherentietheorietjes (diminutive plural)

uitgangspunt dat de waarheid van een oordeel bestaat in de mate van systematische samenhang (=coherentie) waarin het met andere oordelen kan worden gebracht


correspondentietheorie

samenstelling van correspondentie en theorie

correspondentietheorieën (plural)
correspondentietheorietje (diminutive singular)
correspondentietheorietjes (diminutive plural)

een theorie die stelt dat de waarheid van een bewering afhangt van de relatie van die bewering tot de wereld (=de werkelijkheid)


ecocentrisme

wereldbeeld dat niet de mens (antropocentrisme) maar het ecosysteem in het centrum der dingen plaatst


evidentie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘klaarblijkelijkheid’ voor het eerst aangetroffen in 1650

afgeleid van evident met het achtervoegsel -ie

het evident zijn, de grote duidelijkheid, de klaarblijkelijkheid

Ik ga er geen gewoonte van maken om evidenties te notuleren, maar één vanzelfsprekendheid deed mij bij herhaling zoveel plezier dat ik haar niet onvermeld wil laten.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 25


klaarblijkelijkheid

afgeleid van klaarblijkelijk met het achtervoegsel -heid


godsbewijs

samenstelling van god en bewijs met het invoegsel -s-

godsbewijzen (plural)
godsbewijsje (diminutive singular)
godsbewijsjes (diminutive plural)

hypothetisch bewijs van het bestaan van God


handelingstheorie

samenstelling van handeling en theorie met het invoegsel -s-

handelingstheorieën (plural)
handelingstheorietje (diminutive singular)
handelingstheorietjes (diminutive plural)

een filosofische beschrijving van gedrag en hoe individuen kiezen welke overtuigingen het meest overeenkomen met hun verlangens


intentionaliteit

afgeleid van intentioneel met het achtervoegsel -iteit


intersubjectiviteit

afgeleid van subjectiviteit met het voorvoegsel inter-


kwintessens

op verschillende wijzen van Latijn quinta essentia "vijfde element", zelf weer een leenvertaling is van Oudgrieks πεμπτη ουσία (pemptè ousia)
**[1] via Duits Quintessenz, in de betekenis van ‘het voornaamste’ aangetroffen vanaf 1751
**[2] via Middelnederlands quintessence en Oudfrans quinte essence, in de betekenis ‘ether’ aangetroffen vanaf 1514

wat het voornaamste, het wezenlijke of de hoofdzaak van iets vormt

Om zich te onderscheiden van de West-Europese collega's zocht een idealistisch schilderscollectief in de 19e eeuw de kwintessens van het Russische landschap.

Weblink bron
Frank Westerman
 “Duel met het landschap” (12 december 2003) op nrc.nl


mensbeeld

mensbeelden (plural)
mensbeeldje (diminutive singular)
mensbeeldjes (diminutive plural)

een doordachte en samenhangende voorstelling van wat het betekent mens te zijn


perspectivisme

afgeleid van perspectief met het achtervoegsel -isme

visie dat de werkelijkheid als zodanig niet kan worden gekend omdat alles vanuit een bepaald perspectief wordt bekeken


piekervaring

piekervaringen (plural)
piekervarinkje (diminutive singular)
piekervarinkjes (diminutive plural)

heftige (positieve) indrukwekkende ervaring

Een dubbelblind klinisch onderzoek toonde aan dat psilocybine bij de meeste proefpersonen intense piekervaringen veroorzaakte


vertoog

vertogen (plural)
vertoogje (diminutive singular)
vertoogjes (diminutive plural)

Foucault beschrijft deze relatie als een machtsstrijd, die hij beschrijft als een 'strijd tussen vertogen en door vertogen' (


vervreemding

Naamwoord van handeling van vervreemden met het achtervoegsel -ing

het vervreemden, vervreemd worden of zijn (van mens en maatschappij)


vooruitgangsgeloof

samenstelling van vooruitgang en geloof met het invoegsel -s-

het geloof in de vooruitgang van de menselijke beschaving


wilsbekwaamheid

afgeleid van wilsbekwaam met het achtervoegsel -heid

het vermogen van een individu om zelfstandig beslissingen te nemen


vrijdenkerij

afgeleid van vrijdenken met het achtervoegsel -erij

het vrijdenken, de opvatting dat men zich in het denken uitsluitend door de rede, wetenschap en logica laat leiden en niet door religie of traditie


libertinisme

afgeleid van libertijn met het achtervoegsel -isme

een levensfilosofie die absolute individuele vrijheid voorstaat


libertijn

via Frans libertin van Latijn libertinus "vrijgelatene"; in de betekenis van ‘vrijdenker’ aangetroffen vanaf 1567

iemand met een levensfilosofie die absolute individuele vrijheid voorstaat

Het luidste applaus klonk toen de als libertijn bekendstaande Paul zei: „We hebben geen behoefte aan oorlog in Syrië en we hebben geen behoefte aan oorlog in Iran.”

“Presidentskandidaat Ron Paul (76) trekt jongeren” (27 februari 2012) op nu.nl

Voldoende is het vast te stellen, dat men in de 16e en 17e eeuw de naam libertijn geeft aan een bepaald soort vrijgeesten, humanistisch-gezinde intellectuelen die volgens hun tegenstanders ook in moreel opzicht tot losbandigheid geneigd zouden zijn.

Weblink bron
P.J. Buijnsters
 Libertijnse literatuur in Nederland gedurende de 18e...eeuw? in: De Nieuwe Taalgids., jrg. 71 nr. 1 (januari 1978), Wolters Noordhoff, Groningen, p. 51


libertariër

iemand die absolute vrijheid voorstaat, maar met de beperking dat men nooit de vrijheid en integriteit van andere personen mag aantasten, een aanhanger van het libertarisme


zingeving

Samenstellende afleiding van zin en geven met het achtervoegsel -ing

het zoeken naar de zin, de bedoeling of het doel van het leven, of het trachten dit doel zelf te scheppen


vrijdenken

het denken uitsluitend door de rede, wetenschap en logica


vrijmetselaar

In de betekenis van ‘lid van de vrijmetselarij’ voor het eerst aangetroffen in 1776

vrijmetselaars (plural)
vrijmetselaren (plural)
vrijmetselaartje (diminutive singular)
vrijmetselaartjes (diminutive plural)

lid van een vrijmetselaarsorde die zich o.a. bezig houdt met vrijmetselarij


vrijmetselarij

afgeleid van vrijmetselaar met het achtervoegsel -ij

niet-religieuze broederschap op humanistische grondslag


cultuurrelativisme

samenstelling van cultuur en relativisme

relativisme t.a.v. de eigen cultuur, het uitgangspunt dat de waarden van de eigen cultuur betrekkelijk zijn en dat men een cultuur niet vanuit een andere zou kunnen beoordelen

cultuurrelativisme kan ertoe lijden dat men vrouwenbesnijdenis (clitoridectomie), het verbranden van weduwen, de doodstraf, lijfstraffen of het stenigen van overspeligen niet als schendingen van mensenrechten beschouwt


relativisme

afgeleid van relatief met het achtervoegsel -isme


cynicus

via Latijn Cynicus van Oudgrieks κυνικός (kunikós) "aanhanger van de filosofie van Antisthenes", een wijsgeer die zijn opvattingen verkondigde in een galerij die Κυνόσαργες (kunósarges) heette

aanhanger van de opvattingen van Antisthenes en zijn volgelingen, dat mensen zich niets moeten verbeelden


kantianisme

afgeleid van kantiaan met het achtervoegsel -isme

richting in de wijsbegeerte die voortvloeit uit het gedachtegoed van Immanuel Kant, een Duitse filosoof uit de tijd van de Verlichting


Verlichting

Naamwoord van handeling van verlichten met het achtervoegsel -ing

een cultureel-filosofische en intellectuele stroming in Europa, periode van het rationalisme, die ruwweg samenviel met de 18e eeuw


reformbeweging

beweging die iets anders wil dan tot dat moment gangbaar is met name een beweging rond 1900 met ideeën over kleding, voeding, gezondheid en hygiëne


levensovertuiging

samenstelling van leven en overtuiging met het invoegsel -s-

hoe je vindt dat het leven geleefd zou moeten worden

Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan. (Grondwet Artikel 1)


modaliteit

afgeleid van modaal met het achtervoegsel -iteit


levensdoel

samenstelling van leven en doel met het invoegsel -s-

levensdoelen (plural)
levensdoeltje (diminutive singular)
levensdoeltjes (diminutive plural)

het doel wat men zich in het leven stelt, iets waarvoor men leeft


aikido

Leenwoord uit het Japans, in de betekenis van ‘Japanse gevechtssport’ voor het eerst aangetroffen in 1972

een Japanse krijgsdiscipline met een sterk filosofische inslag


moraliteit

via Middelnederlands moraliteit van Frans moralité, op te vatten als afgeleid van moraal zn met het achtervoegsel -iteit

Te onderscheiden van de moraal van een verhaal (Frans: :fr:morale of :fr:moralité [d'une fable, d'une histoire, d'un récit]).

Moraliteit gaat over de waarden en normen die we meekrijgen om 'goed' te handelen. Zoals: je mag niet stelen.

In de beleving van veel mensen hebben moraliteit en markt bitter weinig met elkaar gemeen. Markten zijn onderdeel van de wereld van rationaliteit en efficiëntie, waarin geen ruimte is voor de zachte krachten van het morele gelijk. Moraliteit hoort thuis in de wereld van normen en waarden, waarin emoties de boventoon voeren.

Weblink bron
Coen Teulings
 “Markt en moraal gaan hand in hand, alleen aan jezelf denken loont niet in de evolutie” (2 februari 2008) op nrc.nl


scholastiek

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘schoolse wijsheid’ voor het eerst aangetroffen in 1631

m via Latijn scholasticus van Oudgrieks σχολαστικός (scholastikós) "geleerde, student"

[bijvoeglijk naamwoord] van Latijn scholasticus "van de school, schools"

de middeleeuwse academische filosofie die van universiteiten uitgaat, in tegenstelling tot de monastieke filosofie van de Kerk.

In de scholastiek is het gezag van vroegere auteurs uitgangspunt.


scholastiek

De scholastieken probeerden de kennis uit de Oudheid en de boodschap uit de Bijbel met elkaar in overeenstemming te brengen.


vrijheid van meningsuiting

verbinding van  vrijheid, van en meningsuiting

beginsel dat iedereen vrij moet zijn mening te geven, omdat juist verschillen van mening betere inzichten kunnen opleveren

De kern van de vrijheid van meningsuiting is nu eenmaal dat we andermans meningen verdragen. Je bent het hartstochtelijk oneens met de ander maar gunt hem zijn opvatting, zelfs als je denkt: hier gaat het land aan ten onder.

Weblink bron
Tom-Jan Meeus
 “Mijn vrije mening: koppen dicht, ja?” (23 november 2016) op nrc.nl


antinoom

met het voorvoegsel anti- en met het achtervoegsel -noom

antinomer (uninflected comparative)
antinoomst (uninflected superlative)
antinome (inflected positive)
antinomere (inflected comparative)
antinoomste (inflected superlative)
antinooms (partitive positive)
antinomers (partitive comparative)

zich niet aan wetten en wetsbepalingen onderwerpend willen vooral op theologisch gebied

De Russische filosoof Berdjajev heeft het Russische volk eens een antinoom volk genoemd en dat is ook de belangrijkste karaktertrek van de Russen.


antroposoof

een aanhanger van de leer van Rudolf Steiner

De talrijke en eindeloze overwegingen die Janssen in Mondriaans hoofd laat rondspoken tijdens het schilderen zijn taai. Ze zijn bedoeld om de lezer niet te vermoeien met het gedachtegoed van filosofen als Gerard Bolland en Georg Wilhelm Friedrich Hegel, de wiskundige Mathieu Schoenmaekers en de theo- en antroposofen Helena Blavatsky en Rudolf Steiner. Zoals veel kunstenaars in die tijd was Mondriaan buitengewoon geïnteresseerd in hun opvattingen, maar volgens Janssen was hun invloed op zijn schilderkunst hoogstens secundair.


middenweg

samenstelling van midden zn en weg zn , leenvertaling van Duits Mittelweg, al aangetroffen bij Joost van den Vondel (zie vindplaats hieronder)

gyldne middelvej

(gulden) middenweg, de ideale positie tussen twee uitersten

vooral in gulden ~: een manier van doen en denken die twee of meer uitersten weet te vermijden; de derde weg

Nu hoef je jezelf als vrouw geen feminist te noemen om je in te zetten voor de vrouwenzaak. Maar dan is weer het probleem dat je je moet identificeren met een groep die heel groot en amorf is: iets meer dan de helft van de wereldbevolking bestaat uit vrouwen. Met zo’n grote groep is het nogal moeilijk identificeren, omdat mensen graag de gulden middenweg zoeken tussen bij anderen horen en tóch bijzonder zijn. De meeste onderdrukte groepen zijn minderheden. Die blijken daardoor meteen al een ‘gepolitiseerde identiteit’ te hebben, zoals dat heet: homo’s en Marokkaanse Nederlanders, bijvoorbeeld, komen sneller voor hun eigen groep op dan vrouwen. De categorie ‘vrouw’ is daarvoor veel te groot.


antiwesters

afgeleid van westers met het voorvoegsel anti-

antiwesterser (uninflected comparative)
antiwesterst (uninflected superlative)
antiwesterse (inflected positive)
antiwestersere (inflected comparative)
antiwesterste (inflected superlative)
antiwestersers (partitive comparative)

Het gewone Rusland is nationalistisch, antiwesters en conservatief.


nihilisme

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘de wil om op het niets een nieuwe maatschappij te bouwen’ voor het eerst aangetroffen in 1868

van Duits Nihilismus, op te vatten als nihil met het achtervoegsel -isme

nihilism

binnen de filosofie een begrip dat wordt gebruikt om de ontkenning van het bestaan van betekenis...

binnen de filosofie een begrip dat wordt gebruikt om de ontkenning van het bestaan van betekenis of waarde in de wereld aan te duiden

‘Een gebraden kip smaakt misschien lekker, maar dat beest ging wel zes weken door de hel. Met alle vervangers voorhanden vind ik dat niet meer te rechtvaardigen. Het culinaire genot gaat niet op tegen de extreme pijnen en ongemakken van het productieproces. Ik wil gewoon zo weinig mogelijk lijden in deze wereld. Rond pijn valt immers geen ideologie of narratief te bouwen. Wie die premisse niet aanvaardt, komt in het nihilisme terecht.’

Maar Freuds verkenningen van het onderbewuste, de opkomst van modernistische kunstenaars, de culturele invloed van popmuziek, individualisme, nihilisme en postmodernisme zijn niet per se plaatsen waar historici doorgaans met een grote boog omheen lopen.


nihilist

afgeleid van nihil met het achtervoegsel -ist

nihilist

zelfstandig denker die vindt dat voor werkelijke verbetering dingen die nu waardevol worden gevonden eerst tot niets moet worden teruggebracht en daarom niet buigt voor autoriteit of principe, ook niet als deze autoriteit of dit principe algemeen aanvaard is

Wel heeft hij, denkt hij, een mechanisme om met tegenslag om te gaan: een gematigd rationalisme. Een filosoof zoekt te begrijpen, híj onderzoekt vooral de grenzen van het denkvermogen. En de uitdaging die mysteries voor dat denken zijn. ‘Over religie zei Rik Torfs in columns mooie dingen, maar ik had er grote moeite mee toen hij opperde dat zelfs wetenschap relatief is. Zoals ik ook niet van fundamentalisten en nihilisten moet weten. Dat is een abdicatie van het denken. Nietzsche heeft erg mooie teksten geschreven, maar ik vind het meeste ervan, al zeker zijn politieke ideeën, klinkklare onzin.’

Ik zie mezelf absoluut niet als activist, ben meer een beschouwer. Het is belangrijk te proberen dingen te doorgronden in plaats van een uitgesproken mening te verkondigen en campagne te voeren. Maar dan krijg je al snel - dat heb ik ook ondervonden - het verwijt nihilist te zijn, of relativist, iemand die nergens in gelooft. Dat is een misvatting. '


polytheïsme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘veelgodendom’ voor het eerst aangetroffen in 1778

uit het Griekse θεος theos = god met het voorvoegsel poly- met het achtervoegsel -isme

Het polytheïsme van de oudheid is genereus en tolerant. Lokale goden krijgen hun plaats naast die van de overheerser; ze worden ermee geassocieerd, zelfs geïdentificeerd. In Palmyra was alles hybride. Niet dat ik IS verdenk van veel historisch inzicht, maar hun ideologie die monolithische zekerheid en van elke nuance losgezongen zuiverheid nastreeft, kon niet anders dan Palmyra afwijzen en vernietigen.

In dat opzicht valt er iets te zeggen over algemene factoren die gewelddadigheid eerder bevorderen dan wel afremmen. Monotheïsme is gevaarlijker dan polytheïsme - voor de God van de ander is geen plaats. Het leidt snel tot rechtlijnige almacht, terwijl een Olympus vol goden veeleer in een verdeling der machten, en dus een machtsevenwicht resulteert.


wereldbeschouwing

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘geheel der denkbeelden aangaande het mensdom’ voor het eerst aangetroffen in 1720

samenstelling van wereld zn en beschouwing zn

het algemene idee, dat bepaalde mensen hebben over hun wereld. Het betreft het geheel aan op- en misvattingen omtrent het eigen bestaan van de mens en van de wereld, al dan niet gekaderd binnen religieuze of magische overtuigingen


voluntarisme

afgeleid van het Latijnse voluntarius met het achtervoegsel -isme

leer dat het willen psychologisch oorspronkelijker is dan het kennen, of dat het willen en streven het diepste wezen van de werkelijkheid is


vitalisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘leer van het bestaan van een specifieke levenskracht’ voor het eerst aangetroffen in 1886

afgeleid van vitaal met het achtervoegsel -isme

filosofische leer die zegt dat het leven niet alleen als mechanisme verklaard kan worden


oligarch

Ontleend aan Oudgrieks ὀλιγάρχης met het voorvoegsel ὀλίγος (olígos) “weinig” en het zelfstandig naamwoord άρχης (árkhēs) “leider, heerser”, als terugvorming van ὀλιγαρχία (oligarkhía) “oligarchie”.

[2.1.] Ontleend aan Russisch олигарх, als pejoratieve bijnaam voor een invloedrijke en schatrijke zakenman onder het bewind van Boris Jeltsin.

oligarchen (plural)
oligarchje (diminutive singular)
oligarchjes (diminutive plural)