fout

Van Oudfrans faute (oorspronkelijke bet. "overspel/religieuze zonde"). Verder te herleiden tot Latijn fallita (< fallere). Verwant met Duits fehlen/Fehler, Engels fault. Ook een doublet van falen ww .

In de betekenis van ‘gebrek, misslag’ voor het eerst aangetroffen in 1265, als fauten.

fouter (uninflected comparative)
foutst (uninflected superlative)
foute (inflected positive)
foutere (inflected comparative)
foutste (inflected superlative)
fouts (partitive positive)
fouters (partitive comparative)

niet volgens de in een groep of land algemeen aanvaarde normen of moraal

Hele foute muziek.


stem

erfwoord via Middelnederlands stemme van Oudnederlands stimma, in de betekenis van ‘door spreken voortgebracht geluid’ voor het eerst aangetroffen in 901

Stimme

het geluid dat door het trillen van de menslijke stembanden wordt geproduceerd

Stimme

het geluid dat een mens bij het spreken voortbrengt

Stimme

het geluid dat een mens bij het zingen voortbrengt

partie

een vocale of instrumentale muzikale lijn

Wahl

een keuze gemaakt door een stemmer (kiezer) bij een stemming (verkiezing)

stemmen (plural)
stemmetje (diminutive singular)
stemmetjes (diminutive plural)

mondeling of schriftelijk kenbaar gemaakte wilsuiting die bij het nemen van een beslissing of een verkiezing, medebepalend is

De stem van de dertiende partijgenoot was beslissend voor de herverkiezing.


cohesie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘samenhang’ voor het eerst aangetroffen in 1824

afgeleid van het Latijnse cohaesio (met het voorvoegsel co-)

Zusammenhalt

een onderlinge aantrekking van moleculen van een zelfde stof

de onderlinge binding tussen de mensen binnen een maatschappij

Er is sprake van sociale cohesie als de mensen een wij-gevoel hebben.


symbool

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘zinnebeeld, voorstelling’ voor het eerst aangetroffen in 1553

afgeleid van het Griekse 'bállein' (werpen) met het voorvoegsel syn-

symbolen (plural)
symbooltje (diminutive singular)
symbooltjes (diminutive plural)

een figuur, karakter of teken dat een bepaald idee, concept of object representeert

Voor de Olympische Spelen heeft men het symbool met de vijf ringen, die de verenigde werelddelen verbeelden.

En dan ook nog eens op Allerzielen aanvallen. Je kon maar beter niet al te veel belang aan symbolen hechten...

De rechtse kranten stonden vol met ontboezemingen over het thema dat schoonheid en geschiedenis onscheidbare grootheden waren en dat een gebouw dat mooi gevonden wilde worden symbool moest staan voor de eeuwige waarden, moest herinneren aan een trots en geestrijker verleden en dat platte daken bovendien on-Duits waren.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691


agent

eenheid in sociaal model die andere eenheden beïnvloedt


vriend

In de betekenis van ‘kameraad’ voor het eerst aangetroffen in 1100

Eigenlijk tegenwoordig deelwoord van vrijen (liefhebben).

Vrienden in nood, honderd in een lood

wanneer er zich problemen voortdoen laten vrienden je vaak in de steek

In de nood leert men zijn vrienden kennen

als je in moeilijkheden zit merk je wie echt je vriend is

Leven als vrienden en rekenen als vijanden

vriendelijk met elkaar omgaan uit een soort van formaliteit maar eigenlijk helemaal niet zo op elkaar gesteld zijn

Even goede vrienden!

Gezegd wanneer men geen wrok of anderszins negatieve gevoelens bij iets heeft (of dat althans niet wil laten merken)

Een goede buur is beter dan een verre vriend.

Als je rechtstreeks hulp nodig hebt, heb je meer aan mensen in je nabije omgeving dan aan personen op grote afstand (ook al zijn die laatsten dan je vrienden).

mik

een persoon met wie je een speciale persoonlijke band hebt

Freund

vrienden (plural)
vriendje (diminutive singular)
vriendjes (diminutive plural)

een persoon met wie je een speciale, vriendschappelijke, persoonlijke band hebt

Mijn vrienden komen op mijn verjaardag.

Als ik bijvoorbeeld met mijn gezin op vakantie was of met een groep vrienden een weekendje weg ging, waren de verantwoordelijkheden gedeeld.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

In een begeleidend citaat vertelt Muskee dat ze dixieland speelden op VVD-feestjes voor mensen met een clubsjaal en glazen sherry in de hand - niet leuk, een beetje oubollig. Hij stapte spoedig over naar The Rocking Strings, dat Shadows-achtige rock & roll speelde, compleet met pakjes en pasjes. Ze hadden een heel talentvolle gitarist, Muskees vriend Eelco Gelling.

Weblink bron
Jeroen Wielaert
 “Window of my eyes: Harry Muskee en de verloren tijd” (zaterdag 16 januari 2016, 13:44), NOS

de mannelijke persoon met wie je verkering hebt; de mannelijke persoon met wie je een liefdesrelatie hebt

Ik wilde mijn vriend vragen om dit te repareren, maar hij was er niet.

Misschien nog ingewikkelder was het toen het uitging met mijn oudste dochter en haar vriendje.


afzondering

Naamwoord van handeling van afzonderen met het achtervoegsel -ing.

het beperkt raken van contact door lichamelijke of geestelijke gebreken, voorspoed of financiële tegenslag, familieomstandigheden enz.

Zij leeft in afzondering nu de familie niets meer met haar te maken wil hebben.


laag

In de betekenis van ‘hoeveelheid die ergens tussen of boven ligt’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

In de betekenis van ‘hinderlaag’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

In de betekenis van ‘niet hoog’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

de volle laag

alles, in volle omvang van iets dat onprettig is

laag

iets dat zich in twee richtingen uitstrekt maar in de derde een beperkte dikte heeft

lagen (plural)
laagje (diminutive singular)
laagjes (diminutive plural)


vriendschap

erfwoord via Middelnederlands vrientscap, op te vatten als afgeleid van vriend met het achtervoegsel -schap

Een vriendschap van David en Jonathan

Een zeer goede vriendschap (zie ook David en Jonathan)

Als de pot kookt, bloeit de vriendschap

Wie rijk is of anderen goed onthaalt, heeft veel (schijnbare) vrienden

Als de vriendschap te groot is, loopt zij over

Een te innige vriendschap houdt niet lang stand

Bloemen verwelken, schepen vergaan, maar onze vriendschap blijft altijd bestaan

Geld te lenen, wedden, spelen, breekt de vriendschap onder velen

Geld zorgt er vaak voor dat vriendschappen kapotgaan

Kort afzeggen is vriendschap doen

Het is voor de goede verstandhouding beter om een kansloos verzoek kort en duidelijk af te wijzen, dan eromheen te draaien en intussen valse hoop te geven

Korte rekening maakt lange vriendschap

Het snel betalen van nota's leidt tot een goede relatie met de leveranciers

Met één hoed te meer in het jaar onderhoudt men veel vriendschap

Wie beleefd is, maakt daarmee meer vrienden (vgl. Men vangt meer vliegen met honing dan met azijn/Wie goed doet, goed ontmoet)

Onder vriendschapsschijn schuilt het ergst venijn

Pas op voor iemand die zich als een vriend voordoet, terwijl dit onoprecht is

Waar het nauw steekt, is de vriendschap klein

Vriendschap betekent ook elkaar iets kunnen vergeven

приятелство

gelijkwaardige relatie tussen personen die elkaar wederzijds genegen zijn en een vergelijkbare relatie tegelijkertijd ook met anderen kunnen hebben

vriendschappen (plural)
vriendschapje (diminutive singular)
vriendschapjes (diminutive plural)

Vriendschap moet je koesteren.

Woestijn, bergen, sneeuw, maar vooral de ontmoetingen, vriendschappen en emoties flitsten voorbij.

De Italiaanse premier Meloni is naar eigen zeggen ook erg verdrietig. "Ik heb het voorrecht gehad om te genieten van zijn vriendschap, zijn raad en zijn lessen, die nooit verkeerd waren, zelfs niet in tijden van beproeving en lijden."

Weblink bron “Bedroefde reacties op dood van paus: 'Miljoenen mensen geïnspireerd'” (21 april 2025), NOS


liefde

In de betekenis van ‘genegenheid’ voor het eerst aangetroffen in 1291

ongeluk in het spel, geluk in de liefde

wie pech heeft in iets onbelangrijks kan geluk hebben bij iets belangrijkers

Liefde is blind.

door verliefdheid de gebreken van een ander niet zien

De liefde kan niet van één kant komen.

als je samen iets doet zal ieder moeten bijdragen

Iets met de mantel der liefde bedekken

iets niet met anderen bespreken maar stilzwijgen en accepteren

liefde

uiting of gevoel van grote genegenheid en/of het zich aangetrokken voelen

liefden (plural)
liefdes (plural)
liefdetje (diminutive singular)
liefdetjes (diminutive plural)

Mijn liefde voor hem.

Een liefde voor Frankrijk.

Ingeborgs vader, baron Von Freital, geloofde niet in de liefde, maar des te meer in geld en afkomst, en vooral in de gunstige combinatie van die grootheden.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


mannelijk

afgeleid van man met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

männlich

tot geslacht behorend dat voor bevruchting zorgt

männlich

behorend tot het mannelijke woordgeslacht

mannelijker (uninflected comparative)
mannelijkst (uninflected superlative)
mannelijke (inflected positive)
mannelijkere (inflected comparative)
mannelijkste (inflected superlative)
mannelijks (partitive positive)
mannelijkers (partitive comparative)

met gedrag zoals van mannen verwacht wordt, kenmerkend voor een man

Er waren natuurlijk vrouwen op wie al dat haar indruk maakte, dat mannelijke, ruwe, viriele, een beetje Spaanse aan hem.

Mannelijke dadendrang.

Het slagveld dat van schoonheid werd vervuld, het boomloze landschap dat baadde in de ochtendzon, wilde bloemen die de loopgraven vulden met hun warme geurflarden, de schoonheid van de natuur die alleen ervaren kon worden in aanwezigheid van de dood en met mannelijke deugden die alleen tot uitdrukking kwamen door het doden.


maatschappij

In de betekenis van ‘vereniging’ voor het eerst aangetroffen in 1616

afgeleid van maatschap met het achtervoegsel -ij

maatschappijen (plural)
maatschappijtje (diminutive singular)
maatschappijtjes (diminutive plural)

De maatschappij heeft vandaag de dag een heel medische visie over donatie.

Toch bleef hij optimistisch: alles was oplosbaar met vertrouwen. "Als je elkaar echt vertrouwt, dan leef je niet in een maatschappij, maar in een samenleving. Dan doe je het samen. Als we dat nou weer meer gaan doen..."

Weblink bron
Dik Verkuil
 “Het vertrouwen van Jan Terlouw was zijn kracht en zijn zwakte” (16 mei 2025), NOS

Afgezonderd van de maatschappij als een nomadenstam van dal naar dal trekkend, constant in beweging.


gedrag

In de betekenis van ‘wijze van doen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1701

Daar sta je/zit je nu/ga je heen met je goede gedrag

Schertsend/cynisch bedoelde uitdrukking wanneer iets bij het volgen van een vooropgezette werkwijze heel anders uitpakt dan was bedoeld

[Niet] van onbesproken gedrag zijn

Een goede [of: geen goede] reputatie hebben

comportament

de manier waarop iemand optreedt of iets ergens op reageert

de manier waarop iemand optreedt of zich opstelt richting anderen

Zo controversieel als toen waren de onderzoeksvoorstellen van de criminoloog inmiddels al niet meer. Inmiddels is er veel kennis opgedaan op het gebied van genetica en neurowetenschap, onder meer op het gebied van mogelijke erfelijke factoren als het gaat over crimineel gedrag.

Weblink bron “Criminoloog Wouter Buikhuisen (91) overleden” (10 mei 2025), NOS

Ik analyseer emoties en gedrag altijd al graag, dus deze ontmoeting was een schot in de roos voor mij.


laat

(bijvoeglijk naamwoord) erfwoord via het Middelnederlandse late van de Germaanse stam lata. Verwant met het Gotische lats, Oudsaksische lat, Oudnoords latr en Latijn lassus. Van Indo-Europees *leh1d-. In de betekenis ‘niet vroeg’ voor het eerst aangetroffen in 1281

(zelfstandig naamwoord) erfwoord van Middelnederlands laet, late. Vermoedelijk afgeleid van het ww. laten. Uiteindelijk dezelfde wortel in het PIE als het bijvoeglijk naamwoord.

Weten hoe laat het is

Doorzien hoe een bepaalde situatie in elkaar zit (en daaruit voor zichzelf de juiste conclusies trekken)

lat

vertalingen met onbekende categorie (voel u vrij deze bij de juiste categorie te voegen)

later (uninflected comparative)
laatst (uninflected superlative)
late (inflected positive)
latere (inflected comparative)
laatste (inflected superlative)
laats (partitive positive)
laters (partitive comparative)

met een langzamere ontwikkeling dan wat normaal is

Wanneer is een kind laat met praten?


milieu

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘omgeving’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1888

milieus (plural)
milieutje (diminutive singular)
milieutjes (diminutive plural)

de sociale omgeving (maatschappelijk, cultureel, religieus)

In dat milieu zou ik het niet volhouden, ik kan die mensen niet uitstaan!

Oorlogswinter speelt zich af in het gebied van zijn jeugd, de noordkant van de Veluwe. Terlouw groeide daar als zoon van een predikant op in een zwaar calvinistisch milieu. Hij schetste de bezetting als een tijd van lijden en onrecht, waarin goed en fout niet altijd helder te onderscheiden waren, maar waarin wel morele keuzes moesten worden gemaakt.


natie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘volk’ voor het eerst aangetroffen in 1408

nasie

een groep mensen die zich door gemeenschappelijke taal, cultuur of politieke geschiedenis verbonden voelt

naties (plural)
natiën (plural)
natietje (diminutive singular)
natietjes (diminutive plural)

een groep mensen (volk) die zich door gemeenschappelijke taal, cultuur of politieke geschiedenis verbonden voelt en een staat vormen

De naties van de Europese Unie zijn begonnen aan een gemeenschappelijke politieke ontwikkeling.


derivaat

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘afgeleide’ voor het eerst aangetroffen in 1868

afgeleid van het Latijnse 'dērīvātum' (het afgeleide) met het achtervoegsel -aat

Derivat

een afgeleide stof met een overeenkomstige structuur

derivaten (plural)
derivaatje (diminutive singular)
derivaatjes (diminutive plural)


status

[1] van Latijn status, in de betekenis van ‘stand, toestand’ aangetroffen vanaf 1745

[2]: in de nieuwere betekenis ‘maatschappelijk aanzien’ via Engels status, aangetroffen vanaf 1959

status

plaats in een vast geheel of een bepaald proces

statussen (plural)
statusje (diminutive singular)
statusjes (diminutive plural)

aanzien in de maatschappij, hiërarchische positie

Een hoge maatschappelijke status.

Sociale status.


substraat

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘onderlaag’ voor het eerst aangetroffen in 1847

afgeleid van het Latijnse sternere (op de grond uitspreiden) met het voorvoegsel sub-

substraten (plural)
substraatje (diminutive singular)
substraatjes (diminutive plural)

cultuur of taal die verdrongen wordt door een andere


systemisch

afgeleid van systeem met het achtervoegsel -isch

[1]In de natuurwetenschappelijke en politieke zin, uit het Frans systémique.

systemischer (uninflected comparative)
systemische (inflected positive)
systemischere (inflected comparative)
systemischers (partitive comparative)

institutioneel, een groep, organisatie of de samenleving betreffend

Sinds een jaar of tien wordt systemisch ook aangetroffen in het jargon van sociale wetenschappers. Zij gebruiken het woord in verband met processen of ontwikkelingen en bedoelen ermee dat die een groep, organisatie of samenleving als geheel betreffen. In deze betekenis is systemisch een leenvertaling van het Engelse woord systemic. Voorheen werden woordgroepen met systemic (systemic change, crisis, problem) meestal ‘vertaald’ met samenstellingen (systeemverandering, -crisis,-probleem), maar de laatste jaren winnen letterlijke vertalingen met woordgroepen (systemische verandering, systemisch probleem) terrein. Deze trend verklaart waarom – naar aanleiding van de opmerking van Rutte – in het publieke debat nu ook vaak de term systemisch racisme wordt gebruikt en niet (het synoniem) systeemracisme.


paradigma

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘voorbeeld’ voor het eerst aangetroffen in 1824

Via het Laatlatijn van het Oudgriekse παράδειγμα

afgeleid van het Oudgriekse δειγμα 'deiknumi' (ik laat zien) met het voorvoegsel para-

paradigma's (plural)
paradigmata (plural)
paradigmaatje (diminutive singular)
paradigmaatjes (diminutive plural)

door de leden van een bepaalde samenleving gedeelde constellatie van overtuigingen, waarden en handelwijzen

Met andere woorden: het eerste paradigma van de islam is resultaat van — enerzijds - radicaal religieuze impulsen, waarden en eisen van de koran en - anderzijds - de gegevens uit de Arabisch-bedoeïenische stamcultuur van voor de islam die nu interfereren met die impulsen, waarden en eisen en ze omvatten.


peil

In de betekenis van ‘watermerk’ voor het eerst aangetroffen in 1476

Door palatalisering van de -g- ontstond -ei-, met het achtervoegsel -el

Iets op peil houden

zorgen dat iets in voldoende hoeveelheid aanwezig blijft

Dit is een nevenvorm van pegel (met de normale reductie van -ege- tot -ei-).

overdrachtelijk intellectueel of moreel niveau

Dat is werkelijk beneden alle peil!


racisme

van Frans racisme zn
Vanaf het einde van de 20e eeuw is onder invloed van het Amerikaans Engelse racism de betekenis verruimd van de opvatting [1] naar het maatschappelijk gevolg daarvan [3].

achterstelling van mensen door hen in te delen aan de hand van aangeboren uiterlijke kenmerken of afstamming van een etnische groep

Zo blijkt racisme en discriminatie niet alleen op de arbeidsmarkt, woningmarkt, bij de politie en Belastingdienst plaats te vinden, maar ook in de geboortezorg. Pardon? Ja, in de geboortezorg. Pia Sophia (23) deelde op sociale media haar praktijkervaringen als verloskundige, met een aantal voorbeelden van hoe soms wordt omgegaan met zwarte en lichtgetinte vrouwen. Bijvoorbeeld over een gebrekkig Nederlands sprekende vrouw die voor het eerst moest bevallen, en haar baby „met grof geweld (het driedubbele aan het maximaal geadviseerde vacuümextracties) ter wereld [werd] gebracht”. Toen ze van pijn en angst schreeuwde „werd haar toegebeten dat ze stil moest zijn, want ‘in Nederland gillen we niet zo wild tijdens de bevalling’.

Weblink bron
Lotfi El Hamidi
 “Kraamracisme” (17-06-2020), NRC

De Ierse Anne Murray (72) kan zich nog herinneren hoe het was toen zij in Reading kwam wonen. Haar vader en ooms hadden er werk gevonden in de bouw: „Er was een vreselijk vooroordeel tegenover buitenlanders. ‘No dogs, No blacks, No Irish’, stond in etalages. Dan wist je genoeg.” Misschien dat een dergelijk racisme nog bestaat tegenover Polen, maar niemand zal het zo publiekelijk laten merken, zegt ze.

Weblink bron
Titia Ketelaar
 “Ander land, zelfde koningin” (4 februari 2012) op nrc.nl

Schoorvoetend begonnen Amerikanen tijdens de oorlog in te zien dat wie het racisme in Europa wilde bestrijden, ook het racisme in eigen land moest aanpakken. Tegenstanders van rassendiscriminatie spraken hoopvol over Double V – victory at home and abroad. De buitenlandse overwinning werd evenwel nog altijd gesegregeerd bevochten, want zwarte soldaten streden in aparte pelotons, onder blanke officieren. De bloedtransfusiedienst van het Amerikaanse leger hield ‘zwart’ en ‘blank’ bloed strikt gescheiden.

Weblink bron
Bas Kromhout
 De kloof tussen wit en zwart Amerika, Dominee Martin Luther King groeide uit tot een Messiaanse figuur (3-2003) in: Historisch Nieuwsblad


sekte

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘aanhangers van gezindte’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1531

sekte

religieuze groepering die opziet naar een bepaald mens als leider

sektes, sekten (plural)
sektetje (diminutive singular)
sektetjes (diminutive plural)

Die geheime sekte komt om de maand samen om te vergaderen.


signum

herkenningsteken voor een bepaalde sociale status

Het is opmerkelijk dat tot deze eerste generatie dialectconservators met name veel gepensioneerde onderwijsmensen behoorden - die zelf dus beroepshalve actieve ABN-ers geweest waren. Als Wiedergutmachung verzamelden zij naarstig die verdwijnende dialectwoorden, die jongere dorpsgenoten het signum en een straf hadden opgeleverd als zij ze tijdens de speeltijd op school durfden te gebruiken.

De man schijnt meer waarde aan de geheimtaal te hechten, misschien een overblijfsel van de tijd toen deze het signum van zijn kaste was.


samenleving

Naamwoord van handeling van samenleven met het achtervoegsel -ing.

Gesellschaft

een bevolking die een sociaal geheel vormt

samenlevingen (plural)
samenlevinkje (diminutive singular)
samenlevinkjes (diminutive plural)

De samenleving moet niet door misdaad beheerst worden.

“Als ik in Nederland zie hoeveel sociale-huurwoningen er zijn, hoeveel sociale zekerheid er is, hoeveel publieke fora er voor debat zijn, dan stemt dat mij hoopvol dat er andere samenlevingen mogelijk zijn dan de Amerikaanse”

Inspiratiebron: Europese Commissievoorzitter Von der Leyen noemt de Argentijn een inspiratiebron. "Hij inspireerde miljoenen mensen, ver buiten de katholieke kerk, met zijn bescheidenheid en pure liefde voor de minderbedeelden." Ook CDU-leider Merz, aankomend bondskanselier van Duitsland, zegt dat de paus herinnerd zal worden "vanwege zijn onvermoeibare inzet voor de zwaksten in de samenleving, voor rechtvaardigheid en verzoening".

"VU, hef niet je aardwetenschappen-afdeling op!", schrijft hoofdgeoloog van de Geologische Dienst Nederland, Michiel van der Meulen van TNO, in een oproep op LinkedIn. "Als ze dit besluit doorzetten, keren ze hun rug naar de samenleving en de toekomst", gaat hij verder. "Of het nou voor een beter milieu is, meer welvaart of grotere autonomie - voor Nederland, Europa of de wereld: aardwetenschappers leveren een essentiële bijdrage."

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS


reclame

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘openbare aanprijzing’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1872

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bezwaar, beklag’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1701

mond op mond reclame

het in de (potentiële) klantenkring rondgaan van aanbevelingen

Reklame

1,2 informatie over, en aanprijzing van diensten, producten en ideeën

reclames (plural)
reclametje (diminutive singular)
reclametjes (diminutive plural)

het onder de aandacht brengen en oproepen tot het deelnemen of bijdragen aan ideële (hulp-) acties, deelname aan sociale projecten, stemmen op politieke partijen enz.

Mede door de sympatieke reclame hebben velen hun steun aan het project toegezegd.


community

groep mensen die een vast sociaal verband vormen

Een hernieuwde waardering van levenstijlen [sic!] die de community centraal stellen, met de daarbij behorende bereidheid elkaar op plaatselijk niveau bij te staan.

Staat in de traditionele liberale filosofie de emancipatie van het individu centraal, de communitaristen benadrukken dat ook de moderne, geëmancipeerde burger zonder zijn omgeving niet kan bestaan. Hij heeft een omgeving, een community, nodig waarin hij tot bloei komen kan: het gezin, de buurt, het bedrijf, de etnische en/of nationale groep, de lokale en nationale gemeenschap.


allochtoon

Oorspronkelijk een bijvoeglijk naamwoord, gevormd uit Oudgrieks ἄλλος (allos) "ander" en χθών (chthōn) "aarde, grond, land", in de geologische betekenis van ‘veen en steenkool, gevormd uit van elders aangevoerd materiaal’ voor het eerst aangetroffen in 1910 (zie hieronder).

De culturele of sociale betekenis van 'niet-inheems' werd voor het eerst aangetroffen in 1925 (zie hieronder).

allochtonen (plural)
allochtoontje (diminutive singular)
allochtoontjes (diminutive plural)

De invoering van de term allochtoon, mv. allochtonen in de meer specifieke betekenis van "mensen, die buiten Nederland geboren zijn" werd in 1971 door de Nederlandse sociologe H. Verwey-Jonker beargumenteerd als bruikbaar eufemisme voor '(niet-blanke) immigrant, buitenlander' in het door haar geredigeerde rapport Allochtonen in Nederland. Beschouwingen over de gerepatrieerden, Ambonezen, Surinamers, Antillianen, buitenlandse werknemers, Chinezen, vluchtelingen, buitenlandse studenten in onze samenleving. . Echter, de kwalificatie allochtoon voor juist deze expliciet benoemde immigrantengroepen (wellicht reeds geïntroduceerd door Verwey-Jonker) circuleerde al enkele jaren eerder in de Haagse politiek, getuige de kritiek van de politicus Gerard Nederhorst op een personeelsadvertentie opgesteld door het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk in 1967 in het dagblad Trouw (zie hieronder).

Instanties van de rijksoverheid als de WRR en CBS stelden in 2016: "De labels autochtoon en allochtoon zijn niet meer passend. Het label ‘allochtoon’ is technisch niet correct voor de nakomelingen van migranten, heeft een uitsluitende werking en roept negatieve associaties op."

iemand die van elders afkomstig is
Binnen het overheidsbeleid gaat het meer specifiek om een persoon die niet is geboren in het land of plaats waar hij woont of die ouders heeft die niet geboren zijn in het land of plaats waar hij woont.

Mijn buur komt oorspronkelijk niet uit dit dorp, dus hij is een allochtoon.

Pas op mijn 45ste kwam ik er achter dat ik een allochtoon ben want mijn moeder is in Indonesië geboren.

Dat ook de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid nu afstapt van het gebruik van de term ‘allochtoon’ ter aanduiding van een zekere groep Nederlanders, is goed nieuws. De officiële definitie van ‘allochtoon’ is altijd geweest ‘iemand die in het buitenland geboren is, of een van diens ouders’. Mijn moeder was Schotse, ik ben dus allochtoon. De raden van bestuur van Shell, Philips, Akzo en Unilever bestaan voor een groot deel uit allochtonen, evenals ons Koninklijk Huis. In de praktijk had ‘allochtoon’ echter een heel andere betekenis. ‘Niet-westerse’ vreemdelingen? Nee, want voor menigeen behoren Antilliaanse en Surinaamse Nederlanders ook tot allochtonen. Inwijkelingen met een kleurtje dan? Nee, want Indische Nederlanders worden dan weer níet tot de allochtonen gerekend, zij heten in de statistieken ‘westerse’ immigranten, net als bijvoorbeeld Japanners, terwijl Oost-Europese immigranten, westers en wit, er vaak weer wél toe worden gerekend. Je zou haast zeggen: it’s a certain je ne sais quoi.


allochtoon

allochthonous

(van gesteenten) zich bevindend op een andere tectonische plaat na een overschuiving

Daar woonde een allochtone leerling van mij.

Een advertentie van het departement van CRM ls voor het Kamerlid Nederhorst (PvdA) aanleiding geworden tot het stellen van schriftelijke vragen aan minister Klompé (CRM). In die advertentie werd een beleidsmedewerker/ ster gevraagd „ten behoeve van allochthone groepen (buitenlandse werknemers, buitenlandse studerenden, Surinamers, vluchtelingen e.a.)"

Nederhorst vraagt over advertentie in blad van CRM in: Trouw (12 mei 1967) op Delpher.nl

⧖ De vondsten wijzen echter ondubbelzinnig op eene reeds meer ontwikkelde allochthone cultuur, welke elders hare oudere, en naar wel schijnt in het Deensche nog bewaard gebleven, aanvangsstadiën heeft doorgemaakt.

A.E. van Giffen, A.E.
 “De hunebedden in Nederland (met atlas)” (1925-1927.) op Delpher.nl

De Wever volgt de lijn van onderzoekster Marion Van San die in haar studie 'Criminaliteit en criminalisering: allochtone jongeren in België' (2001) suggereerde dat Marokkaanse jongeren tussen 14 en 24 jaar meer criminele feiten pleegden dan hun Turkse leeftijdsgenoten. De stelling dat Marokkaanse jongeren criminogener gedrag vertonen dan Turkse jongeren vloeit bewust of onbewust als een evidentie uit die stelling.

Fouad Gandoul
 Belgische Marokkanen in de criminaliteitscijfers: de statistieken vertellen niet alles in: Knack (10 april 2015) op knack.be


fascisme

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘politiek systeem’ voor het eerst aangetroffen in 1923

van het Italiaanse fascio (bundel) met het achtervoegsel -isme

ideologie, berustende op nationalistische, autoritaire en corporatieve beginselen

Het fascisme is in Italië ontstaan.

De schaduw van het fascisme uit de jaren dertig, dat resulteerde in een genocidale vernietigingsoorlog, verliest aan kracht. Het stigma dat kleeft aan dictatuur en extreemrechts is verminderd

Joe Biden noemde Vladimir Poetin een ‘moordzuchtige dictator en onvervalste schurk’. Maar sinds zijn opvolger Donald Trump in Het Witte Huis zetelt, komt er vanuit de Amerikaanse regering geen slecht woord meer naar buiten over de Russische president. Hoe kan dat? ,,Het fascisme regeert in Washington.’’


kaste

Leenwoord uit het Portugees, in de betekenis van ‘stand binnen het hindoeïsme’ voor het eerst aangetroffen in 1743

Via het Franse caste van het Latijnse castus.

kasta

een streng gescheiden stand binnen de hindoeïstische samenleving

Een nieuwe kaste van techmiljardairs heeft zich ontpopt als een belangrijke politieke speler, nauwelijks geremd door de wetten van traditionele democratieën.


monocultuur

Afgeleid van cultuur (teelt) met het voorvoegsel mono-.

monoculture

eenzijdige samenstelling van mensen, producten of diensten binnen een samenleving.

Vele dictatoriale regimes maken gebruik van een monocultuur op het vlak van bepaalde diensten.


zede

In de betekenis van ‘gewoonte’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

een van de verzameling gebruiken en normen die een bepaalde groep mensen als juist en wenselijk aanvaardt, vaak op seksueel gebied

Dat is hier de zede niet.


staatkunde

een discipline binnen de sociale wetenschappen die zich bezighoudt met het bestuderen van politiek en hoe een staat hoort te worden bestuurd


kastensysteem

[1]: samenstelling van kaste en systeem met het invoegsel -n-

[2]: samenstelling van kast en systeem met het invoegsel -en-

kastensystemen (plural)
kastensysteempje (diminutive singular)
kastensysteempjes (diminutive plural)


kastenstelsel

samenstelling van kaste en stelsel met het invoegsel -n-

kastesystem

een systeem van rangen en standen in de maatschappij

kastenstelsels (plural)
kastenstelseltje (diminutive singular)
kastenstelseltjes (diminutive plural)

Het kastenstelsel in India is in zijn oorspronkelijke vorm een verdeling en codificatie van de maatschappij, die gebaseerd is op de geestelijke verscheidenheid en karma, in vier groepen.


opvoeding

Naamwoord van handeling van opvoeden met het achtervoegsel -ing.

Bildung

het proces waarin iemand wordt gevormd naar de normen van diens opvoeders, en daarmee meestal de samenleving waarin hij leeft

education

iemands algemene vorming en ontwikkeling

opvoedingen (plural)
opvoedinkje (diminutive singular)
opvoedinkjes (diminutive plural)

Ze had een aanstekelijke energie en we spraken al snel over zaken als conventies, opvoeding en hang naar vrijheid.

De eerste week zonder ijs waren de ochtendgebedbijeenkomsten hopeloos. Dat was het nieuwe onhandige woord omdat het niet langer alleen om ochtendgebeden en God ging, zoals enkele jaren geleden. Nu richtten ze zich meer op de opvoeding.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767


bureaucratie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘heerschappij van de ambtenaren’ voor het eerst aangetroffen in 1847

afgeleid van bureau met het achtervoegsel -cratie

is een organisatiestructuur die gekenmerkt wordt door aan regels onderheven procedures, verdeling van verantwoordelijkheid, hiërarchie en onpersoonlijke relaties

Een efficiënt en eerlijk werkende bureaucratie is een van de belangrijkste voorwaarden voor sociaal-economische ontwikkeling.


gender

geheel van sociale en culturele kenmerken die maatschappelijk worden gekoppeld aan een bepaalde sekse

Deze groepen zetten zich niet in voor de gewenste positieverbetering van vrouwen „maar bepleiten vooral hun rol als echtgenote, moeder en zorgaanbieder", schrijven Van Mierlo, Pronk en Melkert. In het kielzog van de Heilige Stoel boycotten een aantal landen alle tekstvoorstellen voor gelijke rechten en kansen in het Peking-slotdocument. Het is de groep zelfs gelukt een centraal woord voor een vrouwenconferentie als 'gender' (onvertaalbare Engelse term voor machtsverschillen tussen mannen en vrouwen, red.) in het concept-document 'tussen haakjes' te zetten.

Berger, Barbara.
 Zorgen over vrouwenconferentie in China, (19-05-1995) in: dagblad Trouw, Meppel

⧖ Heel langzaam was hun duidelijk geworden dat dit boek allerlei mogelijkheden bood voor "gender history". "Gender" is een sociologische term, waarmee die aspecten van de sexe worden aangeduid die cultureel bepaald zijn, zoals kleding, taalgebruik en lichaamshouding. Iemands sexe is biologisch bepaald, de gender wordt gevormd door opvoeding en sociale omgeving.

Miriam Krekel
 Een meisje loos: De traditie van de vrouwelijke travestie (13-06-1989) in: NRC Handelsblad, Rotterdam

„Het moeilijke is dat je er geen andere woorden voor hebt. Je hebt wel begrippen als animus-anima, yinyang en gender, maar die hele cultuur zit er toch zo omheen, die ideologie zit zo vast dat het ook moeilijk is deze begrippen los te zien van man-zijn en vrouw-zijn. Dat is zo waanzinnig verweven dat je haast niet kunt zeggen in hoeverre die dingen eigen zijn aan de seksen.

Van der Putten, Ginneke.
 Els Blok, politicologe, feministe, handleeskundige (05-11-1988) in: De Waarheid, Amsterdam, p. 12

Gender is zowel sociaal als biologisch. „Gender is namelijk alles wat een mens bepaalt als behorend tot een van de „twee" seksen, tot de manier van spreken, lopen en kijken toe" schrijft dr O. M. de Vaal in zijn boek „Man of Vrouw? Dilemma van de transseksuele mens" (in 1971 verschenen bij de Wetenschappelijke Uitgeverij)

Ineke Jungschleger
 Het onderscheid tossen secretaris en secretaresse in: De Volkskrant (27 augustus 1977), NV De Volkskrant, 's-Hertogenbosch


divers

via Middelnederlands divers, van Frans divers of direct van Latijn diversus, in de betekenis van ‘verschillend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1272
**[2] van Engels diverse, in de betekenis ‘etnisch gevarieerd’ aangetroffen vanaf 2008 (zie vindplaats hieronder)

vielfältig

diverser (uninflected comparative)
diverst (uninflected superlative)
diverse (inflected positive)
diversere (inflected comparative)
diverste (inflected superlative)
diversers (partitive comparative)

gekenmerkt door de aanwezigheid van mensen met een verschillend achtergrond in etniciteit, geslacht of geaardheid e.d. in een organisatie of op het werk

Als die daar niet in slagen, kan de minister benoemingen tegenhouden en vacatures niet vervullen tot er een vrouw of allochtoon is gevonden. „Als je goed zoekt, dan vind je ze. We leven in een diverse samenleving. De politie moet daarvan een afspiegeling zijn”, zei Ter Horst gisteren.

Politietop krijgt meer allochtonen in: Provinciale Zeeuwse Courant (15 maart 2008), p. 4 op krantenbankzeeland.nl

Dit is een veel diversere samenleving geworden.


verkeren

afgeleid van keren met het voorvoegsel ver-

verkeerde (past)
verkeerd (past participle)
te verkeren (active infinitive imperfect present long-form)
zullen verkeren (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen verkeren (active infinitive imperfect future long-form)
hebben verkeerd (active infinitive perfect present short-form)
te hebben verkeerd (active infinitive perfect present long-form)
verkeerd zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
verkeerd te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
verkerend (imperfect participle)
verkeerd (past participle)
verkere (subjunctive)
verkeer (indicative imperfect present singular first-person)
verkeert (indicative imperfect present singular second-person)
verkeert (indicative imperfect present singular second-person)
verkeert (indicative imperfect present singular second-person)
verkeert (indicative imperfect present singular third-person)
verkeerde (indicative imperfect past singular first-person)
verkeerde (indicative imperfect past singular second-person)
verkeerde (indicative imperfect past singular second-person)
verkeerde (indicative imperfect past singular second-person)
verkeerde (indicative imperfect past singular third-person)
verkeerden (indicative imperfect past plural first-person)
verkeerden (indicative imperfect past plural second-person)
verkeerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal verkeren (indicative imperfect future singular first-person)
zult verkeren (indicative imperfect future singular second-person)
zal verkeren (indicative imperfect future singular second-person)
zult verkeren (indicative imperfect future singular second-person)
zal verkeren (indicative imperfect future singular second-person)
zult verkeren (indicative imperfect future singular second-person)
zal verkeren (indicative imperfect future singular third-person)
zullen verkeren (indicative imperfect future plural first-person)
zullen verkeren (indicative imperfect future plural second-person)
zullen verkeren (indicative imperfect future plural third-person)
zou verkeren (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou verkeren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) verkeren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt verkeren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou verkeren (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden verkeren (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden verkeren (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden verkeren (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb verkeerd (perfect present first-person)
hebt verkeerd (perfect present second-person)
hebt verkeerd (perfect present second-person)
heeft verkeerd (perfect present second-person)
hebt verkeerd (perfect present second-person)
heeft verkeerd (perfect present third-person)
hebben verkeerd (perfect present first-person)
hebben verkeerd (perfect present second-person)
hebben verkeerd (perfect present third-person)
had verkeerd (perfect past first-person)
had verkeerd (perfect past second-person)
had verkeerd (perfect past second-person)
hadt verkeerd (perfect past second-person)
had verkeerd (perfect past third-person)
hadden verkeerd (perfect past first-person)
hadden verkeerd (perfect past second-person)
hadden verkeerd (perfect past third-person)
zal verkeerd hebben (perfect future first-person)
zal verkeerd hebben (perfect future second-person)
zult verkeerd hebben (perfect future second-person)
zult verkeerd hebben (perfect future second-person)
zal verkeerd hebben (perfect future second-person)
zult verkeerd hebben (perfect future second-person)
zal verkeerd hebben (perfect future third-person)
zullen verkeerd hebben (perfect future first-person)
zullen verkeerd hebben (perfect future second-person)
zullen verkeerd hebben (perfect future third-person)
zou verkeerd hebben (perfect conditional first-person)
zou verkeerd hebben (perfect conditional second-person)
zou verkeerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt verkeerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt verkeerd hebben (perfect conditional second-person)
zou verkeerd hebben (perfect conditional third-person)
zouden verkeerd hebben (perfect conditional first-person)
zouden verkeerd hebben (perfect conditional second-person)
zouden verkeerd hebben (perfect conditional third-person)
er wordt verkeerd (impersonal passive present imperfect)
er is verkeerd (impersonal passive present perfect)
er werd verkeerd (impersonal passive past imperfect)
er was verkeerd (impersonal passive past perfect)
er zal verkeerd worden (impersonal passive future imperfect)
er zal verkeerd zijn (impersonal passive future perfect)
er zou verkeerd worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou verkeerd zijn (impersonal passive conditional perfect)


constructie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bouw’ voor het eerst aangetroffen in 1332

afgeleid van het Franse construction of daarvoor van het Latijnse 'cōnstructiō' (met het voorvoegsel con-)

waarschijnlijk niet Naamwoord van handeling van construeren met het achtervoegsel -tie

constructies (plural)
constructietje (diminutive singular)
constructietjes (diminutive plural)

een naar een stel ideeën samengesteld geheel

Of het zoveel beter was, liet ze in het midden. Deze constructie had het nadeel dat zij op de zondagnamiddag volkomen stuk zat.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


extremist

afgeleid van extreem met het achtervoegsel -ist

Extremist

iemand met radicale, extremistische standpunten, een aanhanger van een ideologie die ver van het politieke of maatschappelijke centrum ligt

Volgens de president is een kleine groep extremisten verantwoordelijk voor de rellen.


leegloop

het wegtrekken van de bevolking uit een bepaald gebied


verwantschapssysteem

samenstelling van verwantschap en systeem met het invoegsel -s-

verwantschapssystemen (plural)
verwantschapssysteempje (diminutive singular)
verwantschapssysteempjes (diminutive plural)

het geheel van regels dat de rechten en plichten van leden van een familie of clan beschrijft

Cultureel antropologen hebben talloze verwantschapssystemen beschreven.


satellietstad

satellietsteden (plural)
satellietstadje (diminutive singular)
satellietstadjes (diminutive plural)

in de nabijheid van een grote stad gelegen plaats die het bevolkingsoverschot daarvan moet opvangen


netwerkgezin

netwerkgezinnen (plural)
netwerkgezinnetje (diminutive singular)
netwerkgezinnetjes (diminutive plural)

pleeggezin dat bestaat uit familieleden of kennissen van de op te nemen pleegkinderen


netwerkmaatschappij

samenstelling van netwerk en maatschappij

maatschappij die gekenmerkt wordt door de centrale rol van sociale netwerken, bv. in het economische verkeer en bij de communicatie


netwerkstad

netwerksteden (plural)
netwerkstadje (diminutive singular)
netwerkstadjes (diminutive plural)

stedelijk gebied met een gemeenschappelijke woning- en arbeidsmarkt, een eigen infrastructuur en eigen voorzieningen en verschillende stedelijke centra die ieder hun eigen functies en taken hebben

De basis van de netwerkstad is maximaal transportsysteem op elk schaalniveau.


pseudomorfose

Afgeleid van morf (vorm) met het voorvoegsel pseudo- met het achtervoegsel -ose

pseudomorfosen (plural)
pseudomorfoses (plural)

het verschijnsel dat een in een bepaalde cultuur ontstane godsdienst of filosofie door een andere zodanig wordt geassimileerd, dat er een sterk gewijzigd cultuurpatroon uit voortvloeit


aggregaat

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘samenstel van werktuigen’ voor het eerst aangetroffen in 1937

afgeleid van aggregeren met het achtervoegsel -aat

een aantal mensen die zich toevalligerwijs op hetzelfde moment op dezelfde plaats bevinden, maar die zichzelf niet als één groep zien en meestal ook geen onderlinge interactie hebben

Een sociaal aggregaat heeft geen gemeenschappelijk doel.


individualisering

Afgeleid van individualiseren met het achtervoegsel -ing

het proces waardoor mensen meer als individu in plaats van als groep in de samenleving komen te staan


individualisme

Afgeleid van individueel met het achtervoegsel -isme

het voor alles bewaren van de persoonlijke onafhankelijkheid

Het boek behandelt onze relatie met de nieuwsmedia, onze ideeën over liefde en seks, onze veronderstellingen over geld en onze carrières, onze houding ten opzichte van dieren en de natuur, onze bewondering voor wetenschap en technologie, ons geloof in individualisme en secularisme - en onze verhouding tot rust en eenzaamheid.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2022), Atlas Contact , ISBN 9789045045979


industrialisatie

Afgeleid van industrialiseren met het achtervoegsel -atie

het proces van veranderingen in het productieproces door mechanisatie en de daaropvolgende veranderingen in de productieorganisatie


liberalisme

Afgeleid van liberaal met het achtervoegsel -isme

ideologie die vrijheid voor het individu nastreeft, met name op staatkundig en economisch gebied (zolang dat de vrijheid van anderen niet beperkt)

Liberalisme belooft gelijkheid maar creëert ongelijkheid; waar volkssoevereiniteit lonkt, regeren juist grote bedrijven en een onderdrukkende staat;

Bij de verkiezingen van 1981, na jaren van economische malaise en politieke verlamming en verdeeldheid, wist Terlouw D66 groot te maken als 'het redelijk alternatief' voor de PvdA en de VVD. "Noch het socialisme noch het liberalisme heeft adequate antwoorden gegeven voor de problemen waar we nu in zitten", meende hij.

Weblink bron
Dik Verkuil
 “Het vertrouwen van Jan Terlouw was zijn kracht en zijn zwakte” (16 mei 2025), NOS


partnerkeuze

partnerkeuzes (plural)
partnerkeuzen (plural)

proces waarin twee (seksuele) partners besluiten voor kortere of langere tijd bij elkaar te blijven


andragologie

afgeleid van andrago met het achtervoegsel -logie

Om de plaats van de andragologie in ontwikkelingsproblematiek en -samenwerking te verhelderen is een theoretische omweg nodig.


andragoloog

afgeleid van andrago met het achtervoegsel -loog

andragologen (plural)
andragoloogje (diminutive singular)
andragoloogjes (diminutive plural)

iemand die zich bezig houdt met de leer van de andragogie


nivellering

Naamwoord van handeling van nivelleren met het achtervoegsel -ing

het gelijktrekken van daders en slachtoffers, m.n. met betrekking tot de Holocaust

Die biografie kun je lezen als een waarschuwing voor de nivellering van de Tweede Wereldoorlog.

Michel Krielaars
 “Doodgeschoten in Auschwitz, maar zijn dagboek blijft als een wonder bewaard” (2019-05-03), NRC Handelsblad


sociofysiologie

afgeleid van fysiologie met het voorvoegsel socio-

leer van de lichaamsfuncties in hun wisselwerking met het maatschappelijk bestaan


cult

Verkorting van cultus, als leenwoord rechtstreeks overgenomen uit het Engels.

Er gaat een toenemende dreiging uit van de cult van het fascisme of neofascisme, die in heel Italië in opkomst is en studenten, voetbalsupporters en politici verenigt.

Weblink bron “Betreft: Neofascisme in Italië” (2009-03-31), Europees Parlement

groep aanhangers van een artistieke uiting, bijv. in de muziek- of filmwereld

De cult rond de film.


subcultuur

afgeleid van cultuur met het voorvoegsel sub-

subculturen (plural)
subcultuurtje (diminutive singular)
subcultuurtjes (diminutive plural)

cultuur van bijzondere groepen, met van de officiële lijn afwijkende normen en doelstellingen


levensstijl

samenstelling van leven en stijl met het invoegsel -s-

levensstijlen (plural)
levensstijltje (diminutive singular)
levensstijltjes (diminutive plural)

De Franse levensstijl blijft een uiterst aantrekkelijk concept waaraan goed wordt verdiend, zoals Michel Houellebecq constateerde in zijn laatste roman De kaart en het gebied: luxe, elegantie, goed eten en drinken.

Weblink bron
Peter Giesen
 “Route Nationale 7, leuker dan de Route du Soleil” (30 juli 2014), de Volkskrant

Mijn lichaam moest zich constant aanpassen aan de lange afstanden en mijn nieuwe levensstijl waardoor ik heel snel steeds weer honger had.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


gentrificatie

afgeleid van gentry, Engelse grondeigenaar met een kasteel op het platteland én een huis in de stad, (met het achtervoegsel -atie)

opwaardering van een buurt of stadsdeel op sociaal, cultureel en economisch gebied door het aantrekken van kapitaalkrachtige nieuwe bewoners/gebruikers en de daarmee gepaard gaande verdrijving van de minder kapitaalkrachtige bewoners uit het stadsdeel. Deze opwaardering gaat gepaard met een stijging van de prijzen voor onroerend goed en de huurprijzen.

Sterke voorbeelden van steden waar gentrificatie veel voorkomt is Amsterdam met de Jordaan en Londen met de Docklands.


paternaal

paternaler (uninflected comparative)
paternaalst (uninflected superlative)
paternale (inflected positive)
paternalere (inflected comparative)
paternaalste (inflected superlative)
paternaals (partitive positive)
paternalers (partitive comparative)

de vader volgend of gehoorzamend, van de vader, betreffende de vader, als van een vader

⧖ Er heerscht volkomen gelijkheid, de sociale verhoudingen zijn er in volstrekten zin democratisch, en zelfs de vrouw, mits niet onder vaderlijk of paternaal verband staande, deelt gelijk-op met den man.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Kuyper, Abraham
 “Om de oude wereldzee. Deel 1”, 2e druk (circa 1907), Van Holkema & Warendorf, Amsterdam, p. 114


functionalisme

afgeleid van functioneel met het achtervoegsel -isme

richting die een analogie legt tussen de wijze waarop een organisme functioneert en de wijze waarop een samenleving dat doet


racistisch

Afgeleid van racist met het achtervoegsel -isch.

rassisties

voortkomend uit de opvatting dat mensen door afstamming kunnen worden ingedeeld in grote groepen...

racistischer (uninflected comparative)
racistische (inflected positive)
racistischere (inflected comparative)
racistischers (partitive comparative)

voortkomend uit de opvatting dat mensen door afstamming kunnen worden ingedeeld in grote groepen met verschillende uiterlijke kenmerken ("ras") en dat zo'n indeling belangrijk is voor het inrichten van de samenleving

Minderheidsgroepen die hun levenlang [sic!] discriminatie ondervinden, zullen eerder aanstoot nemen aan een racistische opmerking dan iemand die nooit gediscrimineerd is.

Dit is allemaal al jaren, decennia soms, bekend. En toch zijn we verrast als mensen zich hier niet thuis voelen, toch verbazen we ons dat racisme méér is dan een bewuste scheldpartij over iemands huidskleur, toch moeten we nog wennen aan het idee dat je geen racist of slecht mens hoeft te zijn om iets racistisch te zeggen.

Haro Kraak
 “Waarin zit toch de witte angst om over racisme te praten?” (5 juni 2020), de Volkskrant


rechtspositie

samenstelling van recht en positie met het invoegsel -s-

Rechtslage

het geheel van iemands rechten en plichten

De interne rechtspositie van de gedetineerden heeft betrekking op zijn rechten en plichten als inwoner van een strafinrichting, m.a.w. op zijn leven binnen de gevangenismuren (intra muros).


androgyn

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘hermafrodiet’ voor het eerst aangetroffen in 1601

afgeleid van het Griekse 'gunè' (vrouw) met het voorvoegsel andro-

met zowel vrouwelijke als mannelijke kenmerken


kibboets

van modern Hebreeuws קִבּוּץ (kiboets), in de betekenis van ‘Israëlische kolonie’ aangetroffen vanaf 1958

kibboetsen (plural)
kibboetsje (diminutive singular)
kibboetsjes (diminutive plural)
kiboets

collectieve gemeenschap en (landbouw)nederzetting van pioniers in Israël, die particulier bezit en hiërarchie hadden afgeschaft en zich wijdden aan landbouw en later ook kleine industrie


genderstudies

vakgebied dat sociale, psychologische en culturele verschillen tussen de seksen onderzoekt (vroeger vrouwenstudies genoemd)

De term ‘feministische kunstgeschiedenis’ werd in de loop van de jaren tachtig ingeruild voor de meer neutrale benaming ‘vrouwenstudies kunstgeschiedenis’. Ook deze term pint het onderzoek nog steeds vast op vrouwen als het object van onderzoek en impliceert bovendien dat het onderzoek alleen door vrouwen over vrouwen voor vrouwen wordt verricht. Omwille van de herkenbaarheid van dit onderzoek blijf ik in dit hoofdstuk de term ‘vrouwenstudies’ gebruiken, hoewel buiten de kunstgeschiedenis vanaf de jaren tachtig in toenemende mate de benaming ‘genderstudies’ wordt gehanteerd, waar in het Nederlands nog geen adequate vertaling voor is gevonden.

Cornelia Wilhelmina Bosch
 De argumentatie van Else Barth inzake vrouwenstudies in Nederland in: De Gids , Jaargang 154 (1991), Meulenhoff Nederland, Amsterdam, p. 224.


transgender

Leenwoord uit het Engels, voor het eerst in Nederlandse bronnen aangetroffen in 1995.

afgeleid van gender met het voorvoegsel trans-

iemand van wie het gender niet overeenkomt met het biologische geslacht dat bij de geboorte werd aangenomen

Tijdens de selectierondes had ik niet gezegd dat ik transgender ben, terwijl het mij misschien had verzekerd van deelname. Dat wilde ik niet, ik wilde weten wat ik waard was. Vrouw zijn was nooit vanzelfsprekend, dit was het ultieme doel.

Milan identificeert zich als ‘transgender’, iemand die niet makkelijk in een hokje ‘man’ of ‘vrouw’ past. ‘Op formulieren waar je “m” of “v” moet invullen,’ vertelt Milan, ‘zet ik een rondje om “m/v”.’

Belangenorganisatie COC zegt dat ook de regenbooggemeenschap waardering had voor hem, omdat hij homoseksualiteit en transgender personen een stuk minder veroordeelde dan zijn voorgangers. "Hij sprak geen oordeel uit over lhbti+, hij stond de zegen voor paren van gelijk geslacht toe, net als de doop voor transgender mensen. Dat is door veel mensen in de regenbooggemeenschap zeer gewaardeerd", zegt een woordvoerder van COC tegen het ANP.

Weblink bron “Bedroefde reacties op dood van paus: 'Miljoenen mensen geïnspireerd'” (21 april 2025), NOS


transgender

Een transgender persoon.

'In de loop van de jaren heeft zich dat gestabiliseerd', zegt Brussa. 'Het was duidelijk dat een groot aantal klanten het transgender type spannend vindt en daarom aantrekkelijker dan een vrouw.

Ineke Jungschleger
 “Zuidamerikaanse travestieten kunnen niet terug naar land van herkomst: opgepakte illegale hoeren weer achter de ramen.” (11-01-1995), De Volkskrant, 's-Hertogenbosch


integratiebeleid

beleid gericht op de bevordering van integratie (van allochtonen of immigranten)


beroepsklasse

samenstelling van beroep en klasse met het invoegsel -s-

sociale klasse van de beoefenaars van een beroep


beroepsstructuur

samenstelling van beroep en structuur met het invoegsel -s-

structuur van de bevolking gecatologiseerd volgens de beroepen


woonschool

woonscholen (plural)
woonschooltje (diminutive singular)
woonschooltjes (diminutive plural)

geplande woonbuurt waar probleemgezinnen onder toezicht werden gehuisvest en heropgevoed tot modelburgers


polyandrie

In de betekenis van ‘huwelijk van vrouw met meerdere mannen’ voor het eerst aangetroffen in 1824

afgeleid van het Griekse 'anèr' (man) met het voorvoegsel poly-

huwelijk van een vrouw met meer dan één man tegelijkertijd


veelwijverij

Samenstellende afleiding van veel en wijf met het achtervoegsel -erij

huwelijk van een man met meer dan één vrouw tegelijkertijd


veelmannerij

Samenstellende afleiding van veel en man met het achtervoegsel -erij


thomastheorema

samenstelling van Thomas en en theorema zn , eponiem dat verwijst naar de 19e-eeuwse Amerikaanse socioloog W.I. Thomas die deze gedachte in 1923 onder woorden bracht in zijn boek The Unadjusted Girl; geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.D

theoretische regel "wanneer mensen situaties als werkelijk definiëren, hebben die situaties werkelijke gevolgen" (ongeacht of die situaties werkelijkheid zijn)

Heksen bestaan niet, maar in de zestiende eeuw geloofde men van wel. Dit leidde tot een omgang met eigenaardige oude dames die in niets verschilde van een situatie waarin heksen wel bestaan. Vandaar mijn vraag aan u – als een heleboel mensen denken dat het publieke domein aan het verdampen is, dan zal dat, conform het Thomastheorema, ook de realiteit zijn.

Weblink bron
Frank Ankersmit
 “Het publieke domein is nu ondraaglijk licht” (29 september 2012) op nrc.nl


sociogenese

met het voorvoegsel socio- en met het achtervoegsel -genese

het ontstaan van verschijnselen uit sociale toestanden of processen


assimilatie

van Frans assimilation, op te vatten als naamwoord van handeling van assimileren met het achtervoegsel -atie, in de betekenis van ‘gelijkmaking’ aangetroffen vanaf 1658
**[4] uit het werk van de Zwitserse 20e eeuwse psycholoog C.G. Jung

geleidelijk helemaal opgaan in een nieuw milieu van individuen en groepen


performance

Leenwoord uit het Engels. In de betekenis van ‘voorstelling, optreden’ voor het eerst aangetroffen in 1912

Ook het Frans performance is uit het Engels terugontleend. Omdat het Engelse woord in Nederland bekend was toen het voor het eerst in het Nederlandse teksten werd gebruikt, ligt indirecte ontlening niet voor de hand. Aangezien de Engelse klank gangbaar is, is de Frans klinkende vorm /pɛrˈfɔrmɑ̃s^ə/ met de bijbehorende afbreking per·for·man·ce niet opgenomen.

gedrag waarmee een eigen opvatting wordt getoond

Hun getuigenissen en reacties maken duidelijk dat kledingkeuze een vorm van bewuste, identiteitsconstruerende performance is, waardoor de meisjes zich identificeren met verschillende discursieve subjectposities.


enquêteren

enquêteerde (past)
geënquêteerd (past participle)
te enquêteren (active infinitive imperfect present long-form)
zullen enquêteren (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen enquêteren (active infinitive imperfect future long-form)
hebben geënquêteerd (active infinitive perfect present short-form)
te hebben geënquêteerd (active infinitive perfect present long-form)
geënquêteerd zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
geënquêteerd te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
enquêterend (imperfect participle)
geënquêteerd (past participle)
enquêtere (subjunctive)
enquêteer (indicative imperfect present singular first-person)
enquêteert (indicative imperfect present singular second-person)
enquêteert (indicative imperfect present singular second-person)
enquêteert (indicative imperfect present singular second-person)
enquêteert (indicative imperfect present singular third-person)
enquêteerde (indicative imperfect past singular first-person)
enquêteerde (indicative imperfect past singular second-person)
enquêteerde (indicative imperfect past singular second-person)
enquêteerde (indicative imperfect past singular second-person)
enquêteerde (indicative imperfect past singular third-person)
enquêteerden (indicative imperfect past plural first-person)
enquêteerden (indicative imperfect past plural second-person)
enquêteerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal enquêteren (indicative imperfect future singular first-person)
zult enquêteren (indicative imperfect future singular second-person)
zal enquêteren (indicative imperfect future singular second-person)
zult enquêteren (indicative imperfect future singular second-person)
zal enquêteren (indicative imperfect future singular second-person)
zult enquêteren (indicative imperfect future singular second-person)
zal enquêteren (indicative imperfect future singular third-person)
zullen enquêteren (indicative imperfect future plural first-person)
zullen enquêteren (indicative imperfect future plural second-person)
zullen enquêteren (indicative imperfect future plural third-person)
zou enquêteren (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou enquêteren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) enquêteren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt enquêteren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou enquêteren (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden enquêteren (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden enquêteren (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden enquêteren (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb geënquêteerd (perfect present first-person)
hebt geënquêteerd (perfect present second-person)
hebt geënquêteerd (perfect present second-person)
heeft geënquêteerd (perfect present second-person)
hebt geënquêteerd (perfect present second-person)
heeft geënquêteerd (perfect present third-person)
hebben geënquêteerd (perfect present first-person)
hebben geënquêteerd (perfect present second-person)
hebben geënquêteerd (perfect present third-person)
had geënquêteerd (perfect past first-person)
had geënquêteerd (perfect past second-person)
had geënquêteerd (perfect past second-person)
hadt geënquêteerd (perfect past second-person)
had geënquêteerd (perfect past third-person)
hadden geënquêteerd (perfect past first-person)
hadden geënquêteerd (perfect past second-person)
hadden geënquêteerd (perfect past third-person)
zal geënquêteerd hebben (perfect future first-person)
zal geënquêteerd hebben (perfect future second-person)
zult geënquêteerd hebben (perfect future second-person)
zult geënquêteerd hebben (perfect future second-person)
zal geënquêteerd hebben (perfect future second-person)
zult geënquêteerd hebben (perfect future second-person)
zal geënquêteerd hebben (perfect future third-person)
zullen geënquêteerd hebben (perfect future first-person)
zullen geënquêteerd hebben (perfect future second-person)
zullen geënquêteerd hebben (perfect future third-person)
zou geënquêteerd hebben (perfect conditional first-person)
zou geënquêteerd hebben (perfect conditional second-person)
zou geënquêteerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt geënquêteerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt geënquêteerd hebben (perfect conditional second-person)
zou geënquêteerd hebben (perfect conditional third-person)
zouden geënquêteerd hebben (perfect conditional first-person)
zouden geënquêteerd hebben (perfect conditional second-person)
zouden geënquêteerd hebben (perfect conditional third-person)
er wordt geënquêteerd (impersonal passive present imperfect)
er is geënquêteerd (impersonal passive present perfect)
er werd geënquêteerd (impersonal passive past imperfect)
er was geënquêteerd (impersonal passive past perfect)
er zal geënquêteerd worden (impersonal passive future imperfect)
er zal geënquêteerd zijn (impersonal passive future perfect)
er zou geënquêteerd worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou geënquêteerd zijn (impersonal passive conditional perfect)

door middel van een enquête ondervragen (over bepaalde meningen etc.)

- SIMON OTJES (1984), HUISPOLITICOLOOG Werkte jarenlang als onderzoeker voor Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen in Groningen. Is gespecialiseerd in kiezersonderzoek, onder meer door te enquêteren in zogeheten focusgroepen.

-Dat mag de VI meer doen, profvoetballers enquêteren. Je krijgt er een kerstgevoel van. Dat de voetballers hem thuis zelf hebben ingevuld vind ik een fijn idee.


sociatrie

met het voorvoegsel socio- en met het achtervoegsel -atrie


sociogram

met het voorvoegsel socio- en met het achtervoegsel -gram

Soziogramm

visuele voorstelling van de affectieve relaties in een sociale groep

sociogrammen (plural)
sociogrammetje (diminutive singular)
sociogrammetjes (diminutive plural)

sociografische beschrijving van een bepaald gebied


socialisatie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het socialiseren’ voor het eerst aangetroffen in 1908

Naamwoord van handeling van socialiseren met het achtervoegsel -atie

aanpassing van een individu aan de normen van de samenleving


diversiteit

Leenwoord uit het (Middel-)Frans divers , vernederlandst met het achtervoegsel -iteit, in de betekenis van ‘verscheidenheid’ voor het eerst aangetroffen in 1460, voor vindplaats zie hieronder

[2] Leenvertaling van Engels diversity, in zwang sinds ca. 2015, voor een vindplaats zie hieronder.

de aanwezigheid van mensen met een verschillend achtergrond in etniciteit, geslacht of geaardheid e.d. in een organisatie of op het werk

Birrou vindt het wel van belang dat er meer diversiteit in de rechtspraak komt. „Om een gepaste straf te kunnen opleggen, moet je een goede inschatting kunnen maken van de motieven van de verdachte. Daarbij kan cultuur een rol spelen. Denk bijvoorbeeld aan eerwraak.”

De universiteit moet zich meer roeren, vindt Gordijn. Naast bewustwording moet diversiteit nog hoger op de agenda. "De beste remedie hiervoor is mensen van verschillende culturen met elkaar in contact brengen", zegt ze. "Hoe diverser de universiteit, hoe minder dit een probleem is. Vanuit verschillende oogpunten naar mensen kijken is juist voor academici van groot belang."

Het is moeilijk om leiding te geven aan een partij met zo’n grote diversiteit als de SGP.


superstraat

van modern Latijn superstratum "bovenlaag"

superstraten (plural)
superstraatje (diminutive singular)
superstraatjes (diminutive plural)

laag die boven een onderlaag (een substraat) ligt

Hij meende op goede gronden te kunnen staande houden, dat de met de mens gegeven functies in twee grote groepen zijn in te delen, die onderling in sub- en superstraat verhouding tot elkaar staan.

Studie-conferentie lichamelijke opvoeding. in: De lichamelijke opvoeding, jrg. 38, nr. 3 (4 februari 1950), Vereeniging van Gymnastiek-Onderwijzers (L. en M.O.) in Nederland, p. 57

Pidal gaat zo ver te beweren, dat we hier met een Sp[aans]. substraat te maken hebben en dat de eerste Mainet te Toledo geschreven zou zijn. We krijgen de indruk, dat hier eerder sprake is van een superstraat, daar de Franse vorm van de sage (Karels vlucht naar de Ardennen) reeds bestond, voordat die in Spanje werd ingevoerd.

Weblink bron
Simon A. Vosters
 Nijmegen in de Middelspaanse letteren (1973) in: Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde (nieuwe reeks)., jrg. 1973 nr. 3, Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde, Gent, p. 309 n. 60


selectie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘keuze’ voor het eerst aangetroffen in 1669

afgeleid van select met het achtervoegsel -ie

het mechanisme waardoor bepaalde individuen of groepen slagen, waar anderen, in dezelfde situatie verkerend, falen, (-> natuurlijke selectie)

Of we het willen of niet, wij zijn allen onderworpen aan de natuurlijke selectie. (Charles Darwin)


klassenstrijd

samenstelling van klasse en strijd met het invoegsel -n-

strijd die voortvloeit uit de tegengestelde belangen van de verschillende klassen van de maatschappij met name arbeiders en kapitalisten of burgers en adellijken


leefgemeenschap

samenstelling van leef ww en gemeenschap zn

Kibboets Tzora moest vanaf de grond worden opgezet, een kibboets is een collectieve leefgemeenschap waar meerdere gezinnen samen wonen en leven..


levensgemeenschap

samenstelling van leven en gemeenschap met het invoegsel -s-

samenhangende groep mensen waarin solidariteitsgevoelens en collectiviteitsbesef aanwezig zijn


waardegemeenschap

samenstelling van waarde zn en gemeenschap zn

Als de EU een waardegemeenschap wil blijven, moet ze duidelijk maken dat er geen plek is voor landen die daar niet bij willen horen.

Weblink bron
Emilie van Outeren
 “Hongaarse hoogleraar: ‘De EU moet ons eruit schoppen’” (4 december 2020) op nrc.nl


rolgedrag

het gedragspatroon dat bij een sociale rol hoort


breuklijn

breuklijnen (plural)
breuklijntje (diminutive singular)
breuklijntjes (diminutive plural)


pikorde

dezelfde op macht gebaseerde hiërarchie bij mensen en andere apen die echter vaak aanleiding geeft tot aanzienlijk ernstiger repercussies dan het pikken van de kippen


hooggeplaatst

samenstelling van hoog bn en geplaatst zn

(hooggeplaatster) * (uninflected comparative)
(hooggeplaatstst) * (uninflected superlative)
hooggeplaatste (inflected positive)
(hooggeplaatstere) * (inflected comparative)
(hooggeplaatstste) * (inflected superlative)
(hooggeplaatsts) * (partitive positive)
(hooggeplaatsters) * (partitive comparative)

De Woordenlijst Nederlandse Taal vermeldt voor de overtreffende trap vormen die eindigen met "-tstst(e)", die haast niet zijn uit te spreken of te verstaan, het is beter Nederlands om hoogstgeplaatst(e) te gebruiken. Voor de vergrotende trap verdient dan hogergeplaatst(e) de voorkeur . Het is twijfelachtig of de partitieven echt gebruikt worden.

een hoge rang op de sociale ladder innemend

Omdat er hooggeplaatste mensen bij betrokken waren, is de zaak verzwegen.

Het vertrek van een reeks hooggeplaatste functionarissen werd op 5 juli ingeluid door minister van Financiën Rishi Sunak en gezondheidsminister Sajid Javid. Het tweetal uitte bij hun vertrek felle kritiek op Johnson. Ze schreven in een verklaring dat de overheid geen "goed, competent en serieus werk" verricht.

Weblink bron “Britse premier Johnson stapt op, maar blijft zitten tot opvolger bekend is” (onderdag 07 juli 2022), NU.nl


framing

Oorspronkelijk een term uit de communicatieleer.

In de politieke verslaggeving van Nederland door de historica Sanderijn Cels gepopulariseerd dankzij haar publicatie, Dat hoort U mij niet zeggen: hoe politici u de werkelijkheid voorspiegelen (2007).

framings (plural)
framinkje (diminutive singular)
framinkjes (diminutive plural)

de verzameling vooroordelen die media, mensen en groepen gebruiken voor hun beeldvorming en communicatie

Op 13 mei 2000 vond in de wijk Roombeek te Enschede een ramp plaats. Een brand bij vuurwerkfabriek SE Fireworks had een tweetal zeer zware explosies tot gevolg. Hierbij vielen 22 doden en 947 gewonden. Naar aanleiding van deze gebeurtenis is in Nederland het externe veiligheidsbeleid aangescherpt door de overheid. Een ramp van dergelijke omvang en impact heeft veel stof doen opwaaien in de media. Deze media (in de persoon van journalisten) moesten daarbij een selectie maken om te bepalen `wie of wat nieuws was (agenda setting) en `hoe dat nieuws te brengen (framing). Framing is dus een visie; een kader waarbinnen een onderwerp of persoon belicht wordt.

Niet de historische context, maar de maatschappelijke framing van het thema is dus bepalend bij Bals culturele analyse.


overgangsritueel

samenstelling van overgang en ritueel met het invoegsel -s-

overgangsrituelen (plural)
overgangsritueeltje (diminutive singular)
overgangsritueeltjes (diminutive plural)

reeks handelingen die gedaan wordt bij een belangrijke gebeurtenis in het leven

Een examenfeest, een bruiloft maar eigenlijk ook een verjaardag zijn overgangsrituelen.


cultuurschok

samenstelling van cultuur zn en schok zn

cultuurschokken (plural)
cultuurschokje (diminutive singular)
cultuurschokjes (diminutive plural)

cultuurshock, botsing tussen twee of meer levenswijzen


diacriticum

Latinisering met het achtervoegsel -icum van Oudgrieks diakritikós (διακριτικός) ‘onderscheidend’.

gedrag waarmee een groep zich van andere groepen wil onderscheiden

Volgens Kıray (…) is onderwijs voor dochters het diacriticum voor de overgang naar een westers geïnspireerd samenlevingsmodel (…)


rafelig

afleiding van rafel met het achtervoegsel -ig

rafeliger (uninflected comparative)
rafeligst (uninflected superlative)
rafelige (inflected positive)
rafeligere (inflected comparative)
rafeligste (inflected superlative)
rafeligs (partitive positive)
rafeligers (partitive comparative)

met hoge criminaliteit, sociale achterstand e.d.

Het idee: meer nog dan de vaste clientèle zaterdag en zondag, ook mensen lokken die in coronatijd niet zo makkelijk naar het rafelige deel van Amsterdam-Noord komen.

Herman Stil
 “Een kroegentocht van dichte kroegen in rafelig Noord” (13 februari 2021) op parool.nl


marginaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘op de rand aangebracht’ voor het eerst aangetroffen in 1656

van Frans marginal (met het achtervoegsel -aal)

marginaler (uninflected comparative)
marginaalst (uninflected superlative)
marginale (inflected positive)
marginalere (inflected comparative)
marginaalste (inflected superlative)
marginaals (partitive positive)
marginalers (partitive comparative)

ver van de kern van de samenleving en daarom vaak weinig aandacht krijgend en zich moeizaam staande houdend


centripetaal

In de betekenis van ‘middelpuntzoekend’ voor het eerst aangetroffen in 1824

van Engels 'centripetal' in 1709 gebruikt in centripetal force als vertaling met het achtervoegsel -al van het Latijn (neologisme) vis centripeta door de Engelse natuurkundige I. Newton in 1687 gevormd uit vis "kracht", centrum "midden" en petere "zoeken"

centripetaler (uninflected comparative)
centripetaalst (uninflected superlative)
centripetale (inflected positive)
centripetalere (inflected comparative)
centripetaalste (inflected superlative)
centripetaals (partitive positive)
centripetalers (partitive comparative)

gericht op versterking van de samenhang in eigen groep of samenleving

Het lijkt aannemelijk, dat activiteiten als alleen uit vissen gaan, bezoeken van sportevenementen door de man alleen etc. als centrifugaal kunnen worden gekwalificeerd, terwijl gemeenschappelijk kamperen en het maken van gemeenschappelijke trektochten als centripetaal kunnen worden getypeerd.


moraliteit

via Middelnederlands moraliteit van Frans moralité, op te vatten als afgeleid van moraal zn met het achtervoegsel -iteit

Te onderscheiden van de moraal van een verhaal (Frans: :fr:morale of :fr:moralité [d'une fable, d'une histoire, d'un récit]).

overeenstemming van gedrag met de geldende gewoontes en deugden

In een interview in de Filmkrant zegt Õunpuu er het volgende over: „Overal zie je hetzelfde gebrek aan moraliteit, die totale uitbuiting uit de naam van geld en gewin. Ons wordt een loer gedraaid.”

Weblink bron
André Waardenburg
 “Een Fins mijndorp waar niets rest, behalve zuipen” (6 september 2022) op nrc.nl


verwachtingspatroon

samenstelling van verwachting zn en patroon zn met het invoegsel -s-

opvattingen over gedrag of resultaten die horen bij een bepaalde rol

Het verwachtingspatroon dat de samenleving van toezichthouders heeft „begint irrealistische trekken te krijgen”.

ideeën over groepen op basis van geslacht, leeftijd, sociale klasse

Mannen hoeven zich niet meer te conformeren aan het verwachtingspatroon van de man als jager, vrouwen niet aan het beeld van de onschuldige jonkvrouw in nood.

veralgemening van één of meerdere eigenschappen die door de maatschappij worden toegekend aan alle leden die tot een bepaalde groep behoren

Maar de demonstra[n]ten van het Tahrir-plein beantwoorden niet aan het oriëntalistische verwachtingspatroon.


gesocialiseerd

*vervoeging van socialiseren: de stam met omvoegsel ge- -d

met de aangeleerde houding en gedrag die passen bij de eigen samenleving

Meestal is de redenering: helaas ‘zijn’ ‘bijna alle’ mannen van nature nu eenmaal ‘zo’, dus als ze onvoldoende gesocialiseerd zijn, denken ze dat vrouwen hun ter beschikking staan en hun avances op prijs stellen.

Weblink bron
Louise O. Fresco
 “Omgeving bepalend bij seksueel misbruik” (1 november 2017) op nrc.nl


gebondenheid

afgeleid van gebonden met het achtervoegsel -heid


intelligentsia

Leenwoord uit het Russisch, in de betekenis van ‘de stand der intellectuelen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1931

De journalist en parlementariër Sergej Lesjtsjenko (35), in Nederland om de ja-campagne te steunen, was niet bedrukt. Vanuit een stembureau in Den Haag twitterde hij zijn meer dan 200.000 volgers: „De intelligentsia is voor Oekraïne”. Geestverwanten lieten het thuisfront ook weten dat de uitslag geen afbreuk doet aan de Europese ambities in Kiev.

Het blijft raadselachtig. Dat Joseph Roth de Sovjet-Unie van Stalin als een weldaad voor de Joden aanprees: 'Op geen enkel moment in de geschiedenis werden ze ergens zo plotseling en zo compleet bevrijd.' Dat verlichte geesten als George Bernard Shaw en Joris Ivens onbeschroomd de 'nuttige idioten' uithingen - zoals Lenin zijn medestanders uit de intelligentsia smalend noemde.


jetset

Leenwoord uit het Engels. In de betekenis van ‘groep rijkelui die de toon zetten in het uitgaansleven’ voor het eerst aangetroffen in 1970

journalistieke term die vooral in de jaren 50 en 60 van de 20e eeuw werd gebruikt om een internationale groep rijke mensen, die overal ter wereld (vaak in exclusieve oorden) deel namen aan feesten en andere mondaine activiteiten, te omschrijven

„De gunfactor is groter geworden voor het koningshuis, schat ik zo in. In één klap is de koning van het jetset-imago af dat door die dure speedboot, paleizen en feestjes toch een beetje aan hem was gaan kleven. Ik denk dat mensen en politici veel minder zullen zeuren over de hoge kosten van het koningshuis, iets waaraan ik overigens zelf graag meedoe. Maar na zo’n interview denk ik: ‘Ach, gun hem toch dat speedbootje nou maar’.”

Als het beeld voor de zoveelste keer je tijdlijn in suist, komt de volgende constatering: bijna niemand is wit. En dat is, op hét feest voor de chroomlaag van de Amerikaanse jetset, een Gegeven. Ook op de rodeloperfoto's van hoofdsponsor Vogue is, afhankelijk van je definitie van wit (is Jennifer Lopez wit? En Gigi Hadid?), zo'n 60 à 65 procent niet-wit. Vergeleken met de verhoudingen in Hollywood en de culturele elite is dat veel.


normvervaging

samenstelling van norm zn en vervaging zn

het minder duidelijk worden van de gemeenschappelijke waarden en normen en het makkelijker overtreden van de gemeenschappelijke waarden en normen die nog wel gelden

Professor Alexander De Becker, aan de UGent gespecialiseerd in bestuursrecht, kijkt vooral op van hoe open de integriteit wordt geschonden. ‘Er zullen wel meer overheidsdiensten zijn waar men al op voorhand weet wie de vacature zal invullen. Maar dat de top van de instelling haar kandidaten op een lijst zet en die vervolgens per mail door de gedelegeerd bestuurder wordt goedgekeurd, is uitzonderlijk. Het wijst op een normvervaging. Alsof ze geen enkele rem hebben op hun vooringenomenheid. Dit past niet bij een moderne overheid.’

Ingewijden menen dat een harde kern van politiemensen zich al tien jaar misdraagt, verwijzend naar een rapport uit 2006 dat ook al ‘normvervaging’ signaleert bij de gedwongen repatriëring van uitgeprocedeerde asielzoekers en illegalen.


smeltkroes

samenstelling van smelten ww en kroes zn

Schmelztiegel

vuurvaste pot voor het mengen van gesmolten metaal

Schmelztiegel

(figuurlijk) gemeenschap waar veel verschillende volkeren en culturen samenkomen

een gemeenschap waar veel verschillende volkeren en culturen samenkomen

Toen dat was geregeld, dwaalde ik door de straten en verbaasde me erover dat Konya zo'n smeltkroes van religies, gewoonten en talen was. Ik zag zigeunermuzikanten, Arabische reizigers, christelijke pelgrims, joodse handelaars, boeddhistische priesters, westerse troubadours, Perzische kunstenaars, Chinese acrobaten, Indiase slangenbezweerders, zoroastrische goochelaars en Griekse filosofen.

Op kamp Heumensoord zitten deze Vierdaagseweek 6500 militairen uit 34 landen. Grote groepen, vooral. Maar er zijn een paar landen bij, die maar door één persoon vertegenwoordigd worden. Curaçao bijvoorbeeld, of Rusland. Ook zijn er maar een paar Finnen en Ieren. Voor hen is op het kamp een speciale plek ingericht. ,,Een smeltkroes."


genderneutraal

Ontleend aan Engels gender-neutral, genderneutral.

(neologisme): samenstelling van gender zn en neutraal bn , in de sociologische betekenis van 'geen onderscheid makend tussen mannen en vrouwen', voor het eerst aangetroffen in 2002 (zie de vindplaats hieronder), sinds 2017 ook in het gewone taalgebruik.

genderneutraler (uninflected comparative)
genderneutraalst (uninflected superlative)
genderneutrale (inflected positive)
genderneutralere (inflected comparative)
genderneutraalste (inflected superlative)
genderneutraals (partitive positive)
genderneutralers (partitive comparative)

zonder maatschappelijk onderscheid tussen mannen en vrouwen

Genderneutraal taalgebruik is het overkoepelende begrip voor alle vormen van niet-seksistisch, inclusief en gendergelijk taalgebruik. Genderneutraal taalgebruik beoogt het vermijden van woorden die als vooringenomen, discriminerend of denigrerend kunnen worden ervaren doordat zij impliceren dat een bepaald geslacht of gender de norm is. Gendergelijk en inclusief taalgebruik draagt ook bij aan de vermindering van genderstereotypering, brengt sociale verandering teweeg en zorgt voor meer gendergelijkheid.

Weblink bron “Genderneutraal taalgebruik in het Europees Parlement” (2018) op europarl.europa.eu

En toch is dit een revolutionair concept, want NHTK, zoals het merk ook wordt aangeduid, is genderneutraal. Een van de weinige in ons land. Mede-eigenares Jiske Snoeks: „Het is kleding die zowel te dragen is door mannen als door vrouwen. In onze collectie maken we bovendien geen onderscheid qua figuur; maatlabels staan er niet in. Wat maakt je sekse of het feit dat je superslank bent - of juist niet - uit zolang je je goed voelt in wat je draagt?”

Janice Deul
 Mode voor hem/haar (12-05-2015) in: Provinciale Zeeuwse Courant , p. 41

En daarover windt Tweede Kamerlid Mei Li Vos zich aardig op. „Welk alternatief is er voor voetbal? Daarmee is het slecht gesteld en dat is voor de publieke omroepen, die voor diversiteit moeten zorgen, redelijk schandalig. De voetbalwedstrijden zijn hartstikke duur om in te kopen. Daardoor is het geld op voor andere netten. Dat zijn onze belastingcenten, verdorie, mijn geld. Er moet een actiegroep komen die eist dat er bij de Publieke Omroep van onze belastingcenten genderneutraal wordt geprogrammeerd. Want door zoveel EK worden vrouwen zwaar gediscrimineerd.”

Marleen Bakker
 , Door zoveel EK voetbal worden vrouwen zwaar gediscrimineerd (14-06-2008) in: Provinciale Zeeuwse Courant , p. 51.

De gemeente Utrecht krijgt gezamenlijke wc's voor mannen en vrouwen. De 'genderneutrale' toiletten komen eerst in het stadhuis en later ook in andere gebouwen van de gemeente. Een voorstel daartoe van D66 is overgenomen door het college van burgemeester en wethouders, wat betekent dat het wordt uitgevoerd. Transseksuelen en mensen die zich niet duidelijk man of vrouw voelen hebben vaak moeite met het onderscheid tussen mannen- en vrouwen-wc's. Ook leidt hun keuze voor een van beide soms tot discussies met andere gebruikers, die vinden dat hij of zij de verkeerde wc heeft gebruikt.

Weblink bron “Utrecht schrapt onderscheid tussen mannen- en vrouwen-wc's” op nos.nl

De Canadese regering onderzoekt de mogelijkheden van een genderneutrale identiteitskaart. Dat zei de Canadese premier Trudeau tegen CP24, een nieuwszender in Toronto. Premier Trudeau zei dat de regering een derde sekse, naast man en vrouw, wil toevoegen op Canadese rijbewijzen. Deze zou moeten worden aangeduid met het symbool "X".

De WVG maakt geen onderscheid tussen vrouwen en mannen. Ook in rapportages en evaluaties van de wet wordt geen onderscheid naar sekse gemaakt. Dit maakt cijfermatige vergelijkingen tussen vrouwen en mannen op zaken als behoeften, gebruik en tevredenheid over voorzieningen onmogelijk. Boiten (1997) deed onderzoek naar de vraag welk effect de WVG heeft op de emancipatie van vrouwen met een handicap. Het onderzoek is met name gericht op mobiliteit. Geconcludeerd wordt dat een genderneutrale wet (zoals de WVG) tot feitelijke ongelijkheid kan leiden, omdat er geen rekening wordt gehouden met verschillen tussen de positie van vrouwen en de positie van mannen.

Weblink bron
Klaas Gorter & Uschi Janssen
 Wet Voorzieningen Gehandicapten (WVG) in: Vrouwen met een lichamelijke functiebeperking in Nederland: Een kwalitatief onderzoek naar hun leefsituatie (april 2002), Verwey-Jonker Instituut, p. 27


laaggeletterdheid

afgeleid van laaggeletterd met het achtervoegsel -heid

(neologisme) Leenvertaling van Frans illetrisme (ter vervanging van functioneel analfabetisme), als sociologisch begrip ingevoerd in 2004. Weblink bron
Ella Bohnenn, Christine Ceulemans, Carry van de Guchte, Jeanne Kurvers, Tine Van Tendeloo
 “Laaggeletterd in de Lage Landen / Hoge prioriteit voor beleid” (2004), Nederlandse Taalunie, Den Haag


laaggeletterd

(neologisme) Leenvertaling van Frans illettré (ter vervanging van functioneel analfabeet), als sociologisch begrip ingevoerd in 2004. Weblink bron
Ella Bohnenn, Christine Ceulemans, Carry van de Guchte, Jeanne Kurvers, Tine Van Tendeloo
 “Laaggeletterd in de Lage Landen / Hoge prioriteit voor beleid” (2004), Nederlandse Taalunie, Den Haag

laaggeletterde (inflected positive)
laaggeletterds (partitive positive)

niet voldoen aan de voorwaarden van functionele geletterdheid


verstandshuwelijk

samenstelling van verstand zn en huwelijk zn met het invoegsel -s-

een echtverbintenis die niet – of althans niet in de eerste plaats – is gebaseerd op liefde en wederzijdse genegenheid, maar veeleer op gemeenschappelijke (vaak geldelijke) belangen

Segers had D66 maandag al een opening geboden voor een verstandshuwelijk met zijn partij. Over de wet die euthanasie mogelijk maakt bij een ’voltooid leven’, in de verkiezingen nog een breekpunt voor de CU, viel volgens Segers best te praten. Na overleg met zijn fractie liet hij weten dat ’standpunten voor en na de verkiezingen dezelfde zijn’.

,,Cole Porter in zijn laatste levensfase. Hij verblijft in zijn buitenhuis in Buxton Hill, waar hij elk weekend gasten uitnodigt om hem gezelschap te houden. Maar die avond loopt alles anders dan anders. Cole was van rijke komaf, een hartstochtelijk feestganger en een fervent wereldreiziger, die een verstandshuwelijk had met een van de mooiste fotomodellen uit de twintiger jaren. Terwijl zijn succes ongekende hoogte bereikte, groeide zijn eenzaamheid.’


machtsverhouding

samenstelling van macht zn en verhouding zn met het invoegsel -s-

een verhouding tussen twee partijen waarbij macht of machtsmisbruik een rol speelt

De Reclassering deed onderzoek naar de man en ontdekte weinig bijzonderheden bij hem. Al snapte hij aanvankelijk niet zo goed dat het slachtoffer te jong was en dat er een machtsverhouding tussen hem en het meisje bestond. ,,Nu snap ik dat wel”, zei W. tegen de rechter.

Evers schrijft meerdere keren slachtoffer te zijn geweest van expliciete seksuele intimidatie vanuit een scheve machtsverhouding of impliciete intimidatie vanwege ‘gebrek aan sociale vaardigheden’.

Volgens KHN is de machtsverhouding uit balans. Ze willen die 'normaler maken'. Inmiddels zijn er ruim 1.900 restaurants aangesloten bij BookDinners, de verwachting is dat gasten in juli 2018 bij 3.000 aangesloten restaurants een tafeltje kunnen reserveren. De KNH wil met het platform restaurants weer zelf de regie geven over hun reserveringen.


immobiel

via Frans immobile van Latijn immobilis; op te vatten als afgeleid van mobiel bn met het ontkennend voorvoegsel in-

immobieler (uninflected comparative)
immobielst (uninflected superlative)
immobiele (inflected positive)
immobielere (inflected comparative)
immobielste (inflected superlative)
immobiels (partitive positive)
immobielers (partitive comparative)

vast op zijn plaats blijvend of weinig van plaats veranderend

met geen of weinig mogelijkheden tot verbetering van maatschappelijke positie

Ik zou, als het tot een discussie kwam, het gelijk aan mijn kant kunnen krijgen: een tot stilstand gekomen gelijk. Het gelijk is immobiel. De orde van hun rangschikking zou aan mijn woorden een zekere schoonheid geven; maar het leven trekt eruit weg nog voor ik ze heb uitgesproken. Het gelijk zou me een plaats geven buiten alles wat beweegt.

Al lijkt de samenleving van de dertiende tot vijftiende eeuw vaak immobiel, en al zijn tal van structuren gericht op het verhinderen van mobiliteit, in werkelijkheid is er altijd beweging geweest, en klommen steeds nieuwe homines novi, ambitieuze individuen, en nieuwe families de maatschappelijke ladder op.


mesosfeer

gevormd uit Oudgrieks μέσος (mésos) "midden" en σφαῖρα (sphaîra) "bal, globe"

sociale verbanden die groter zijn dan gezinnen en andere groepen waar iedereen elkaar kent, maar niet de hele samenleving omvatten

Dit dan voor wat betreft de samenleving als geheel. Ook echter in de mesosfeer van grote instellingen en organisaties en in de microsfeer van gezin en individuele rechten en belangen is deze tweedeling zichtbaar te maken. Terwijl sommige organisaties - met name ondernemingen en legers - krachtige aanhangers zijn van gecentraliseerde ‘planning of change’, staan vele vrijwillige organisaties - zoals democratische politieke partijen en vakverenigingen - op het standpunt dat verandering ‘aan de basis’ moet beginnen en daar moet groeien.


aliënatie

In de betekenis van ‘eigendomsoverdracht’ voor het eerst aangetroffen in 1568.

Leenwoord uit Frans aliénation; verder zie aliëneren met het achtervoegsel -atie

sociale ontwrichting als gevolg van arbeidsdeling

Het interessante daarbij is dat Lermontov zich niet heeft laten sturen door een meer of minder gesofisticeerde vervreemdingsfilosofie: noch het Unbehagen an der Kultur, noch enig marxistisch georiënteerd alienatie-begrip zou bij hem ook maar een voet aan de grond hebben gekregen.

Weblink bron
Melchior de Wolff
 “Dwalen als een schim in een netwerk van contradicties Hans Boland vertaalt Lermontov in het Wassenaars” (9 december 1994), de Volkskrant


peergroup

Kinderen die anders zijn, hebben daarnaast een horizontale identiteit: iets dat hen fundamenteel onderscheidt van hun ouders, én hen wezenlijk verbindt met anderen, aanvankelijk onbekenden: hun peergroup.

Weblink bron
Karin Spaink
 “'Ik haat het dat mensen met makke zo weinig zichtbaar zijn'” (26 maart 2017), Het Parool

Daarbij wordt de hoogte van de overeen te komen beloningen nadrukkelijk in internationaal perspectief geplaatst. In het belang van de vennootschap vormen ranglijstjes van peergroup hier kennelijk de norm.

Weblink bron
Het Parool
 “'Verzet tegen vijandige overname Unilever en AkzoNobel hypocriet'” (15 mei 2017), Het Parool

Cyberpesten van bovenaf aanpakken met lespakketten en gedragsregels heeft volgens Delver „volstrekt geen” zin. Hij pleit voor een nieuwe aanpak, waarbij jongeren een sleutelrol spelen door elkaar via sociale media positieve signalen te geven (”positive peergroup educatie”).

Weblink bron “Digitaal pesten straks nog geniepiger” (31-10-2013), Reformatorisch Dagblad


beeldcultuur

samenstelling van beeld zn en cultuur zn

beschaving waarin communicatie met plaatjes en video een overheersende rol speelt

De groei van de groep wijt hij aan verminderde verbale vermogens, en afkalvende sociale verbanden. „We hebben een beeldcultuur. In woorden heb je meer mogelijkheden voor kritische reflectie. Beelden komen onmiddellijk binnen, en laten minder ruimte voor bewust nadenken.”

Weblink bron
Floor Rusman & Nynke van Verschuer
 “‘In de filosofie wordt erg neergekeken op gewoontes, maar ik geloof erin’” (30 augustus 2019) op nrc.nl

Intussen is dit de paradox van onze beeldcultuur: beeld wordt steeds belangrijker geacht (‘we gaan naar de beelden’), tegelijk is het uitwisselbaar geworden en vaak nog nauwelijks onderscheidend. We ‘leven in beeld’ (om het ‘leven in media’ van mediaprofessor Mark Deuze te parafraseren) en staan er nauwelijks bij stil.

Weblink bron
Sjoerd de Jong
 “Fotojournalistiek is meer dan een verhaal illustreren met ‘beeld’” (25 januari 2019) op nrc.nl

beeldvorming die waarden van een samenleving vastlegt

RS: „(…) Mensen worden hun leven lang gevoed met beelden over hoe mannen en vrouwen zich (niet) dienen te gedragen. Zo houden we de stereotypen in stand die ambitieuze vrouwen op meerdere manieren tegenhouden.”
ED: „Is het gewoon niet zo, Rosa, dat je je energie beter kunt steken in het krachtig en zelfverzekerd maken van vrouwen, hoe moeilijk ook, dan in het bestrijden van een eeuwenlang gegroeide beeldcultuur? (…)

Weblink bron
Maurits Chabot
 “Het vrouwenquotum op de TU Eindhoven is wel/geen zwaktebod” (21 juni 2019) op nrc.nl

Elke trend wordt door sociale media zó snel verspreid dat er een ongelofelijke uniformiteit ontstaat. Jongeren zitten de hele dag op hun telefoon en worden daardoor meer dan ooit beïnvloed door de beeldcultuur.

Weblink bron
Nathalie Wouters
 “Super origineel in je skinny jeans” (8 september 2017) op nrc.nl


diglossie

vorm van maatschappelijke tweetaligheid waarbij twee afzonderlijke talen of variëteiten van dezelfde taal elk in duidelijk afgebakende leefsituaties worden gebruikt


etnoreligieus

afgeleid van religieus bn met het voorvoegsel etno-

uitgaand van geloof dat sterk verband houdt met horen tot een bepaald volk

Onder andere in Sudan, Dagestan, Palestina en Kashmir is te zien dat etnoreligieus geweld vaak het gevolg is van de sacralisering van de strijd om stukken land of van de strijd tegen indringers.

Jaap van den Bosch
 “De Heilige Outgroup”, masterscriptie (december 2010), Faculteit Godgeleerdheid Universiteit Utrecht, p. 42

Ik vind het afschuwelijk dat tijdens de rellen is gezegd dat al die zwarten op straat waren omdat Afrikanen polygaam zijn en dus niet genoeg ruimte hebben in hun appartementen. (…) Volgens Alain Finkielkraut was er sprake van een etnoreligieus conflict.

Weblink bron
René Moerland
 “Zwart & Frans” (10 maart 2007) op nrc.nl


cultuurverschijnsel

samenstelling van cultuur zn en verschijnsel zn

cultuurverschijnselen (plural)
cultuurverschijnsels (plural)

opvallend of kenmerkend onderdeel binnen de tradities, opvattingen, waarden en normen van een samenleving

In een terugblik op zijn studies van het begrip ‘hoofsheid’ herinnerde hij zich de „flits” waarmee allerlei twaalfde-eeuwse cultuurverschijnselen op hun plaats waren gevallen die allemaal met het ontwakende ‘ik’ van het humanisme te maken hadden.

Weblink bron
Hans Steketee
 “Een geleerde op onbekende zee” (22 november 2019) op nrc.nl

Zij komt uit een protestants gezin in het Duitse Emden, maar is als antropologe heel anders naar religie gaan kijken. Haar denken over dit cultuurverschijnsel is beslissend beïnvloed door een jarenlang verblijf in Afrika.

Weblink bron
Dirk Vlasblom
 “‘Religie is vooral iets wat mensen doen’” (7 mei 2016) op nrc.nl

Cultuurverschijnsels zijn alledaagse culturele uitingen in de vorm van tradities, rituelen en sociale praktijken.

Weblink bron
Isabel Ruiz e.a.
 “Lesplan : De behandeling van liefdesdilemma s in de middeleeuwen : Een bijdrage aan de lesstof van het vak Nederlands binnen het kader van Middeleeuwse literatuurgeschiedenis voor het vierde jaar van het Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs” (9 april 2009), Universiteit Utrecht / Lek & Linge, Culemborg, p. 11

Kennen mediterrane landen al eeuwen lang de siësta (het middagslaapje op het heetst van de dag), wij zijn bezig een nieuw cultuurverschijnsel te creëren: de vrije vrijdag.

Weblink bron
Irene Ras
 “Drie dagen weekend” (28 november 2008) op nrc.nl


inclusiviteit

Gevormd als antoniem van exclusiviteit, voor het eerst aangetroffen in 1899, voor een vindplaats zie hieronder.

[2] Leenvertaling van Engels inclusivity, in zwang sinds de jaren 1990, voor een vindplaats zie hieronder.

afleiding van inclusief met het achtervoegsel -iteit

het betrekken van mensen met een verschillend achtergrond in etniciteit, geslacht of geaardheid e.d. in alle geledingen van de samenleving, zoals in organisaties, verenigingen of op het werk

"Judy Garland heeft nooit deze eer mogen ontvangen", zegt ze over de filmster, die haar twee nominaties niet wist te verzilveren. "Maar ik weet zeker dat dit moment bijdraagt aan haar erfenis. Haar inclusiviteit en ruimhartige geest die een specifieke rol overstijgt."

Weblink bron “Parasite verrast bij de Oscars, ook prijzen voor Pitt en Dern” (10-02-2020), NOS

Het bedrijf raakte eerder in opspraak, critici vonden dat er te weinig diversiteit en inclusiviteit was in de campagnes en tijdens de lingerieshow.

Weblink bron “Victoria's Secret stopt met lingerieshow: 'Snap de ophef niet zo', of: 'Begrijpelijk'” (22-11-2019), NOS

"We zijn een stuk verder dan Amerika, waar inclusiviteit van vrouwen in Hollywood nog altijd een hot topic is. Zeker in de documentairewereld zie ik dat er steeds meer vrouwelijke regisseurs zijn. Vrouwen hebben een ander perspectief op de wereld dan mannen. De successen van films die zijn gemaakt door vrouwen onderschrijven dat ook."

Weblink bron “Vrouwelijke filmregisseurs: 'Nieuwe balans nodig op witte doek'” (26-11-2019), NOS

Chambers: ‘Pure logica: als God inclusiviteit is, kán hij geen “hij” zijn, want dat sluit het “zij” en “het” uit. Door Julie ziet Nik dat de kwaliteiten die nú nodig zijn om de wereld te verlossen, vrouwelijke kwaliteiten zijn.’

Lieke van Duin
 Aidan Chambers over ‘Nu weet ik het’: ‘Moderne fysica en mystiek raken elkaar’ in: Documentatieblad kinder- en jeugdliteratuur, Jaargang 4 (1990), Stichting Landelijk Platform Kinder- en Jeugdliteratuur, Amsterdam, p. 40 op dbnl.org


geslachtsneutraal

(neologisme): samenstelling van geslacht zn en neutraal bn met het invoegsel -s- , voor het eerst aangetroffen in 1981, zie vindplaats hieronder.

geslachtsneutraler (uninflected comparative)
geslachtsneutraalst (uninflected superlative)
geslachtsneutrale (inflected positive)
geslachtsneutralere (inflected comparative)
geslachtsneutraalste (inflected superlative)
geslachtsneutraals (partitive positive)
geslachtsneutralers (partitive comparative)

geen maatschappelijk onderscheid makend tussen mannen en vrouwen


functionele geletterdheid

vaste verbinding van functioneel (bijvoeglijk naamwoord) en geletterdheid (zelfstandig naamwoord), leenvertaling van Engels functional literacy, ingevoerd in de jaren 70 van de 20e eeuw

het bezitten van de vaardigheid van lezen en schrijven, zodat er aan alle dagelijkse activiteiten waarbij geletterdheid een rol speelt, deelgenomen kan worden. Weblink bron
Ella Bohnenn, Christine Ceulemans, Carry van de Guchte, Jeanne Kurvers, Tine Van Tendeloo
 “Laaggeletterd in de Lage Landen / Hoge prioriteit voor beleid” (2004), Nederlandse Taalunie, Den Haag, p. 7-8

Met kracht worden daarom alom grote campagnes gevoerd om deze legioenen plattelanders het lezen en schrijven bij te brengen, waarbij vooral VN-dochter Unesco zeer actief is. Die heeft aanvankelijk nogal teleurstellende ervaringen opgedaan die echter aanmerkelijk beter werden toen het streven werd gericht op 'functionele geletterdheid'. Dat wil zeggen dat lessen en lesmateriaal geval voor geval aangepast werden aan wat de veelal volwassen abc-leerders in het dagelijks leven tegenkwamen.

Sjaak den Boer
 Krantebedrijf in busje helpt Derde Wereld lezen Kansrijk experiment van Staatsdrukkerij in: Het Parool (18-12-1976), Amsterdam, p. 2 op Delpher.nl


endogamie

van Engels endogamy, in 1865 door de 19e-eeuwse Schotse antropoloog J.F. McLennan gevormd uit Oudgrieks ἔνδον (éndon) "binnenin" en γάμος (gamos) "huwelijk" met het achtervoegsel -y

gewoonte of norm in een groep dat een huwelijkspartners elkaar binnen die groep vinden

De onderzoekers zijn van mening dat de grote genetische diversiteit van de Indiërs bleef bestaan als gevolg van endogamie. In het traditionele kastenstelsel werd (en wordt) alleen getrouwd binnen de eigen groep.

Weblink bron
Dirk Vlasblom
 “Indiërs zijn genetisch veel diverser dan alle Europeanen samen” (26 september 2009) op nrc.nl