eroderen

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘afslijpen’ voor het eerst aangetroffen in 1650

afgeleid van het Franse éroder of daarvoor van het Latijnse 'erodere' (wegvreten) met het achtervoegsel -eren

erodeerde (past)
geërodeerd (past participle)
te eroderen (active infinitive imperfect present long-form)
zullen eroderen (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen eroderen (active infinitive imperfect future long-form)
zijn geërodeerd (active infinitive perfect present short-form)
te zijn geërodeerd (active infinitive perfect present long-form)
geërodeerd zullen zijn (active infinitive perfect future short-form)
geërodeerd te zullen zijn (active infinitive perfect future long-form)
eroderend (imperfect participle)
geërodeerd (past participle)
erodere (subjunctive)
erodeer (indicative imperfect present singular first-person)
erodeert (indicative imperfect present singular second-person)
erodeert (indicative imperfect present singular second-person)
erodeert (indicative imperfect present singular second-person)
erodeert (indicative imperfect present singular third-person)
erodeerde (indicative imperfect past singular first-person)
erodeerde (indicative imperfect past singular second-person)
erodeerde (indicative imperfect past singular second-person)
erodeerde (indicative imperfect past singular second-person)
erodeerde (indicative imperfect past singular third-person)
erodeerden (indicative imperfect past plural first-person)
erodeerden (indicative imperfect past plural second-person)
erodeerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal eroderen (indicative imperfect future singular first-person)
zult eroderen (indicative imperfect future singular second-person)
zal eroderen (indicative imperfect future singular second-person)
zult eroderen (indicative imperfect future singular second-person)
zal eroderen (indicative imperfect future singular second-person)
zult eroderen (indicative imperfect future singular second-person)
zal eroderen (indicative imperfect future singular third-person)
zullen eroderen (indicative imperfect future plural first-person)
zullen eroderen (indicative imperfect future plural second-person)
zullen eroderen (indicative imperfect future plural third-person)
zou eroderen (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou eroderen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) eroderen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt eroderen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou eroderen (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden eroderen (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden eroderen (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden eroderen (indicative imperfect conditional plural third-person)
ben geërodeerd (perfect present first-person)
bent geërodeerd (perfect present second-person)
bent geërodeerd (perfect present second-person)
is geërodeerd (perfect present second-person)
zijt geërodeerd (perfect present second-person)
is geërodeerd (perfect present third-person)
zijn geërodeerd (perfect present first-person)
zijn geërodeerd (perfect present second-person)
zijn geërodeerd (perfect present third-person)
was geërodeerd (perfect past first-person)
was geërodeerd (perfect past second-person)
was geërodeerd (perfect past second-person)
waart geërodeerd (perfect past second-person)
was geërodeerd (perfect past third-person)
waren geërodeerd (perfect past first-person)
waren geërodeerd (perfect past second-person)
waren geërodeerd (perfect past third-person)
zal geërodeerd zijn (perfect future first-person)
zal geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zult geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zult geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zal geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zult geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zal geërodeerd zijn (perfect future third-person)
zullen geërodeerd zijn (perfect future first-person)
zullen geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zullen geërodeerd zijn (perfect future third-person)
zou geërodeerd zijn (perfect conditional first-person)
zou geërodeerd zijn (perfect conditional second-person)
zou geërodeerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt geërodeerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt geërodeerd zijn (perfect conditional second-person)
zou geërodeerd zijn (perfect conditional third-person)
zouden geërodeerd zijn (perfect conditional first-person)
zouden geërodeerd zijn (perfect conditional second-person)
zouden geërodeerd zijn (perfect conditional third-person)

door de schurende werking van wind of water afslijten

De ene laag erodeert sneller dan de andere.


typelocatie

referentiepunt waar een gesteente of mineraal in ieder geval voorkomt


flysch

De gelaagde structuur van de flysch is in die bergwand duidelijk zichtbaar.


seismograaf

In de betekenis van ‘toestel voor het registreren van aardbevingen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1898

Seismograf

een toestel dat beweging en of trillingen van de aardkorst waarneemt en registreert

seismografen (plural)
seismograafje (diminutive singular)
seismograafjes (diminutive plural)

Ook in IJsland hebben seismografen de vulkaanuitbarsting geregistreerd.


seismometer

van seismometer, gevormd uit Oudgrieks σεισμός (seismós) "schok, aardbeving" en μέτρον "maat" in 1841 voor het eerst gebruikt door de Schotse geoloog D. Milne

toestel dat trillingen in de bodem meet
Kan worden gebruikt om aardbevingen en nucleaire explosies te registreren.

Een grote afname van de seismische ruis is wel vaker te zien in vakanties of de weekenden. De seismometer in De Bilt slaat dan tot wel tweederde lager uit dan doordeweeks.

Weblink bron
Cosette Molijn
 “De aarde ruist nu minder, ziet het KNMI” (10 april 2020) op nrc.nl

Weliswaar waren ook de beide Vikinglanders die in 1976 op Mars zijn geland voorzien van seismometers, maar die leverden geen bruikbare gegevens op.

Weblink bron
Eddy Echternach
 “De Marsbodem beeft” (24 februari 2020) op nrc.nl


maregram

Mareogramm

grafische registratie van de waterhoogte opgetekend door een maregraaf

maregrammen (plural)
maregrammetje (diminutive singular)
maregrammetjes (diminutive plural)


hydrogram

met het voorvoegsel hydro- met het achtervoegsel -gram

Hydrogramm

een grafiek van het watervolume als functie van de tijd

hydrogrammen (plural)
hydrogrammetje (diminutive singular)
hydrogrammetjes (diminutive plural)

een grafiek voor een bepaald waterbekken, riviergedeelte etc, waarin het watervolume (waterstand) als functie van de tijd is weergegeven

Het hydrogram laat zien dat het regenwater niet snelgenoeg wordt afgevoerd.


inversie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘omkering van de gewone orde’ voor het eerst aangetroffen in 1650

Naamwoord van handeling van inverteren met het achtervoegsel -tie

afgeleid van invers met het achtervoegsel -ie

omkering van een tektonisch spanningsregime


paleomagnetisme

afgeleid van magnetisme met het voorvoegsel paleo-

fossiel magnetisme in gesteenten vastgelegd in het geologische verleden

"Vanuit Delft zitten ze goed in de sommetjes, in Utrecht heb je bijvoorbeeld paleomagnetisme", omschrijft Hoogendoorn het werkveld. "En aan de VU zit heel veel systeemkennis. Vooral het lab waarmee de VU bijvoorbeeld sediment dateert is internationaal bekend. Er zijn volgens mij maar drie plekken in de wereld waar ze dat doen. Niet alleen de VU heeft dus een probleem: je haalt er ook internationaal meteen de stekker uit."

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS


isobaat

afgeleid van het Griekse 'bathos' (diepte) met het voorvoegsel iso-

isobaten (plural)
isobaatje (diminutive singular)
isobaatjes (diminutive plural)

lijn op zeekaarten, die alle punten met dezelfde diepte verbindt


isobase

afgeleid van base met het voorvoegsel iso-

isobasen (plural)
isobasetje (diminutive singular)
isobasetjes (diminutive plural)


isohypse

afgeleid van het Griekse 'hupsos' (hoogte) met het voorvoegsel iso-

isohypsen (plural)
isohypsetje (diminutive singular)
isohypsetjes (diminutive plural)


isostasie

afgeleid van isostatisch met het achtervoegsel -ie

het beginsel dat de aardkorst in hydrostatisch evenwicht verkeert op het zwaardere (vloeibare) substratum


horst

In de betekenis van ‘roofvogelnest’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1547

horsten (plural)
horstje (diminutive singular)
horstjes (diminutive plural)

een hooggebleven of omhooggedreven stuk land omgeven door afgeschoven slenken

Deze horsten bestaan uit continentaal materiaal.


scherpe lava

aa

gestolde zure lava die vele scherpe randen vertoont

gestolde lava die vele scherpe randen vertoont

Je kunt beter niet met blote voeten over scherpe lava lopen.


gladde lava

pahoehoe

gestolde basische lava met een glad oppervlak

gestolde basaltische lava met een glad oppervlak

Over gladde lava kun je veilig met blote voeten lopen.


firn

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘korrelig sneeuwijs’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1734

Firn

een grofkorrelige substantie ontstaan uit sneeuw en ijs, van waaruit gletsjers ontspringen

Als er nog meer sneeuw op de firn valt, dan wordt de lucht eruit geduwd en komen de sneeuwdeeltjes nog dichter bij elkaar.


gelaagdheid

afgeleid van gelaagd met het achtervoegsel -heid

de planaire structuur in een gesteente, ontstaan door sedimentatie van lagen sediment over elkaar


warve

een herkenbaar sedimentlaagje dat is gevormd in de loop van één jaar

Sommige warven zijn wel een centimeter dik.


synclinaal

afgeleid van het Griekse clinaal met het voorvoegsel syn-

gedeelte van een aardplooi waarin de lagen in opwaartse richting holrond liggen


syncline

afgeleid van cline met het voorvoegsel syn-

synclines (plural)
synclinen (plural)
synclinetje (diminutive singular)
synclinetjes (diminutive plural)

een plooi in een gesteentelaag, waarbij het materiaal aan de binnenkant van de plooi jonger is dan dat aan de buitenkant


anticline

afgeleid van cline met het voorvoegsel anti-

anticlines (plural)
anticlinen (plural)
anticlinetje (diminutive singular)
anticlinetjes (diminutive plural)

een plooi met naar beneden wijzende flanken, waarbij de aardlagen aan de binnenzijde het oudst zijn


synclinale

afgeleid van het Griekse clinale met het voorvoegsel syn-


oersoep

afgeleid van soep met het voorvoegsel oer-

oersoepen (plural)
oersoepje (diminutive singular)
oersoepjes (diminutive plural)

het mengsel waaruit het leven op aarde zich ontwikkeld zou hebben


migratie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het zich verplaatsen’ voor het eerst aangetroffen in 1669

Naamwoord van handeling van migreren met het achtervoegsel -atie

verplaatsing van gassen en vloeistoffen door verschillende aardlagen heen


zoetwatermeer

freshwater

een staande watervlakte met een laag zoutgehalte

zoetwatermeren (plural)
zoetwatermeertje (diminutive singular)
zoetwatermeertjes (diminutive plural)

Na de afsluiting is die zeearm geleidelijk een zoetwatermeer geworden.


zoutwatermeer

Samenstelling van de woordgroep 'zout water' en meer

zoutwatermeren (plural)
zoutwatermeertje (diminutive singular)
zoutwatermeertjes (diminutive plural)

een staande watervlakte met een hoog zoutgehalte

De Dode Zee is een zoutwatermeer.


anticlinaal

afgeleid van het Griekse 'klinein' [de verticale lijn doen verlaten] met het voorvoegsel anti- met het achtervoegsel -aal

anticlinalen (plural)
anticlinaaltje (diminutive singular)
anticlinaaltjes (diminutive plural)

naar boven bolronde plooi in gesteente of aardlaag


diagenese

afgeleid van genese met het voorvoegsel dia-

steenwording van sedimenten door druk etc.


diaklaas

afgeleid van het Griekse 'klaō' [ik breek] met het voorvoegsel dia-

diaklazen (plural)
diaklaasje (diminutive singular)
diaklaasjes (diminutive plural)

een breuk in een gesteente, waarlangs geen of nauwelijks beweging heeft plaatsgevonden, maar waar het gesteente uit elkaar bewoog dankzij een extensief spanningsregime


diasteem

afgeleid van het Griekse 'stèma' (ruimte) met het voorvoegsel dia-

diastemen (plural)
diasteempje (diminutive singular)
diasteempjes (diminutive plural)

een hiaat tussen twee gesteentelagen die zijn afgezet door de zee


anticlinale

afgeleid van clinale met het voorvoegsel anti-


mergel

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘vettige aarde’ voor het eerst aangetroffen in 1258

de naam die in het zuiden van Limburg aan krijtgesteente gegeven wordt

De mergel wordt gebruikt om huizen mee te bouwen.


prospectie

prospection

het op grote schaal zoeken naar delfstoffen die van commercieel belang zijn


alluviaal

afgeleid van alluvium met het achtervoegsel -aal

alluvialer (uninflected comparative)
alluviaalst (uninflected superlative)
alluviale (inflected positive)
alluvialere (inflected comparative)
alluviaalste (inflected superlative)
alluviaals (partitive positive)
alluvialers (partitive comparative)

Ze hadden al rijke alluviale ertslagen ontdekt, zoals ze ook hadden verwacht wegens het stofgoud dat door de stroom werd meegevoerd.

Victoria Holt
 “De schaduw van gisteren” (2021), Saga, ISBN 9788726484830


alluvium

van Latijn alluvius "aangespoeld", dus "het aangespoelde", met het achtervoegsel -ium

[2] tijdperk met gewone aanspoeling, tegenover diluvium, het tijdperk eindigend met de zondvloed en de daaraan toegeschreven aardlagen

alluvium

los materiaal (regoliet) dat als sediment door een rivier is afgezet

[2] Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk "holoceen"

sediment van los materiaal (regoliet) dat door stromend water is afgezet

Dit alluvium bestaat hoofdzakelijk uit kalkrijke, bruinachtige, zware klei; slechts in de grote kreken treft men zandig materiaal aan.

Vroeger bestond het Eijerland uit de van ouds bekende Duinkom, gevormd door diluvische of oorspronkelijke gronden, (waarop het geheel op zichzelf staande Eijerlandshuis gevonden wordt) en het tusschen dit Eijerland en Texel gelegene Buitenveld, een' alluvium of aangespoelden grond.

(…) het mesolithicum en het neolithicum moeten worden geplaatst in de tegenwoordige periode, het alluvium of holoceen.


dyas

van Oudgrieks δυάς (duás) "het getal twee, tweetal" naar de twee kenmerkende lagen gesteente, Zechstein en Rotliegend, naam voorgesteld in 1859 door de Franse geoloog J. Marcou; cognaat van "dyade"

Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie worden gesteenten uit dit tijdperk aangeduid met "perm"

naam in Midden-Europa voor gesteenten uit het perm, van 302 tot 251 miljoen jaar geleden

De tegenwoordige geslachten Dentalina en Textularia (…) vindt men in den dyas; (…)

geologisch tijdperk tussen carboon en trias

De oudsten daarvan zijn de echte sauren, die in den dyas en vervolgens in de jura en het krijt voorkomen.


rivierarm

rivierarmen (plural)
rivierarmpje (diminutive singular)
rivierarmpjes (diminutive plural)

tak van een rivier die zijn water uit de hoofdrivier ontvangt


concordantie

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘overeenstemming’ voor het eerst aangetroffen in 1276

afgeleid van het Franse concordance (met het achtervoegsel -antie)

afgeleid van concordant (met het voorvoegsel con-) en met het achtervoegsel -ie

het evenwijdig gelaagd zijn van aardlagen


discordantie

afgeleid van het Franse discordance (met het achtervoegsel -antie)

afgeleid van discordant met het achtervoegsel -ie

het niet-evenwijdig-lopen van gedeelten van lagen


metallisatie

Naamwoord van handeling van metalliseren met het achtervoegsel -atie


petrificatie

Naamwoord van handeling van petrificeren met het achtervoegsel -atie

petrificaties (plural)
petrificatietje (diminutive singular)
petrificatietjes (diminutive plural)


tertiair

zn: van Frans Tertiaire zn ; in 1759 als verouderd Italiaans "terziarj" voor het eerst gebruikt door de 18e-eeuwse Italiaanse geoloog G. Arduino

bn: van Frans tertiaire bn , in de betekenis van ‘in de derde plaats komend’ aangetroffen vanaf 1866

Dit tijdperk is geen onderdeel van de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie. Het kan worden opgevat als een subera dat samenvalt met paleogeen en neogeen, de twee oudste perioden van het cenozoïcum

geologisch tijdperk ongeveer vanaf het verdwijnen van de dinosauriërs tot het verschijnen van de mensachtigen; van 66 tot 2,6 miljoen jaar geleden


sedimentair

afgeleid van het Franse sédimentaire of van sediment met het achtervoegsel -air

sedimentairder (uninflected comparative)
sedimentairst (uninflected superlative)
sedimentaire (inflected positive)
sedimentairdere (inflected comparative)
sedimentairste (inflected superlative)
sedimentairs (partitive positive)
sedimentairders (partitive comparative)

Sedimentair gesteente.


zetting

Naamwoord van handeling van zetten met het achtervoegsel -ing

arrangement

het vaststellen van een bedrag, een prijs

zettingen (plural)
zettinkje (diminutive singular)
zettinkjes (diminutive plural)

het inklinken van een ondergrond (vastzetten) gepaard gaande met inkrimping


superstraat

van modern Latijn superstratum "bovenlaag"

superstraten (plural)
superstraatje (diminutive singular)
superstraatjes (diminutive plural)

laag die boven een onderlaag (een substraat) ligt

een of meer aardlagen die boven oudere aardlagen liggen

Hij meende op goede gronden te kunnen staande houden, dat de met de mens gegeven functies in twee grote groepen zijn in te delen, die onderling in sub- en superstraat verhouding tot elkaar staan.

Studie-conferentie lichamelijke opvoeding. in: De lichamelijke opvoeding, jrg. 38, nr. 3 (4 februari 1950), Vereeniging van Gymnastiek-Onderwijzers (L. en M.O.) in Nederland, p. 57


puimsteen

In de betekenis van ‘poreuze steen’ voor het eerst aangetroffen in 1518

puimstenen [2] (plural)
puimsteentje [2] (diminutive singular)
puimsteentjes [2] (diminutive plural)

een uiterst lichte en poreuze steensoort van vulkanische oorsprong

Vroeger werd puimsteen gebruikt om hout mee te schuren.


breukvlak

breukvlakken (plural)
breukvlakje (diminutive singular)
breukvlakjes (diminutive plural)

vlak waarlangs iets gebroken is of zou kunnen breken


laagvlak

laagvlakken (plural)
laagvlakje (diminutive singular)
laagvlakjes (diminutive plural)


eilandboog

eilandbogen (plural)
eilandboogje (diminutive singular)
eilandboogjes (diminutive plural)

een rij grotendeels vulkanische eilanden, die gevormd is door de werking van platentektoniek.


-icum

Er zijn ook tal van woorden die al op -icum eindigen, zonder dat dat in het Nederlandse nog als achtervoegsel kan worden beschouwd, omdat die woorden in hun geheel aan een andere taal zijn ontleend.

bij de naamgeving van tijdperken
aardkundig tijdperk


breuklijn

breuklijnen (plural)
breuklijntje (diminutive singular)
breuklijntjes (diminutive plural)

snijlijn van een geologische breuk met het aardoppervlak


oligoceen

van Duits Oligozän en Engels Oligocene, naam voorgesteld in 1854 door de Duitse geoloog H.E. Beyrich; afgeleid van Oudgrieks ὀλίγος (olígos) "weinig" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "weinig nieuw (leven)";

geologisch tijdperk waarin wat meer moderne levensvormen naar voren kwamen, derde en laatste tijdvak van de periode paleogeen van 34 tot 23 miljoen jaar geleden

Het oligoceen komt na het eoceen en wordt gevolgd door het mioceen.


zomerbed

zomerbedden (plural)
zomerbedje (diminutive singular)
zomerbedjes (diminutive plural)

de bedding van een rivier, die doorgaans door de rivier wordt gebruikt in de zomer

Stroomgordels en stroomruggen omvatten een rivierbedding met bijbehorende oeverwallen en kronkelwaarden.


plateau

Leenwoord uit het Frans plateau, in de betekenis van ‘plaat’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1886

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘hoogvlakte’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1861

plateaus (plural)
plateautje (diminutive singular)
plateautjes (diminutive plural)

Ze besloten zich vanaf een plateau in een meertje te storten. In werkelijkheid kunnen ze alleen maar wadend in de troebele poel hun dood tegemoet zijn gelopen - een nabij ravijn is nergens te bekennen.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant

Toen het vlakke plateau overging in een lange steile klim, volgden we ontelbare haarspeldbochten de rotswand op.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


slib

Een intensiefvorming bij de stam van het werkwoord slijpen in de oorspronkelijke betekenis “glijden”.

In de betekenis van ‘bezinksel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1528

afzetting op de bodem van in (stromend) water aanwezige vaste deeltjes.

Heden ten dage wordt slib niet veel meer gebruikt omdat mest beter zou zijn en veel slib tegenwoordig verontreinigd is, veelal met zware metalen.


haaibaai

In de betekenis van ‘kijfzieke vrouw’ voor het eerst aangetroffen in 1642

haaibaaien (plural)
haaibaaitje (diminutive singular)
haaibaaitjes (diminutive plural)


ammoniet

In de betekenis van ‘fossiele schelp’ voor het eerst aangetroffen in 1771

afgeleid van Amon met het achtervoegsel -iet

ammonieten (plural)
ammonietje (diminutive singular)
ammonietjes (diminutive plural)

karakteristiek fossiel van een uitgestorven weekdiersoort met opgerolde schaal

Er waren fossielen van ammonieten te vinden en de versteende afdruk van armpotigen en (in Londen) 22000 laden vol keversoorten.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2022), Atlas Contact , ISBN 9789045045979


archeozoïcum

van Engels Archeozoic in 1872 voorgesteld door de Amerikaanse geoloog J.D. Dana; samenstellende afleiding van Oudgrieks αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum dus: "tijdperk van het oeroude leven"

Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk archaïcum

het tijdperk in de geschiedenis der aarde waarin de planeet een vaste korst gekregen had


precambrium

afgeleid van cambrium met het voorvoegsel pre-

geheel van geologische tijdperken zonder goed herkenbare fossielen van meercellige wezens; voorafgaand aan het cambrium dus ouder dan 541 miljoen jaar


cryptozoïcum

samenstellende afleiding van Oudgrieks κρυπτός (kruptós) "verborgen" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum, dus: "tijdperk waarin het leven verborgen is"

In de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk precambrium

geheel van geologische tijdperken zonder goed herkenbare fossielen van meercellige wezens


hadeïcum

afgeleid van Oudgrieks Άδης (hadès) "Hades, de god van de onderwereld en het dodenrijk" met het achtervoegsel -icum; naam in 1972 voorgesteld door de paleontoloog Preston Cloud, opgenomen in de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie

geologisch tijdperk waarin het geen sporen van leven te vinden zijn; vanaf het ontstaan van de aarde tot het archaïcum, 4,6 tot 4 miljard jaar geleden


archeïcum

van Oudgrieks αρχαιος (archaios) "oeroud, oud"; op te vatten als afleiding van archaïsch met het achtervoegsel -icum dus: "oude tijdperk" .

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "archeïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

tijdperk waarin de aarde een vaste korst had gekregen en de eerste sporen van leven zijn te vinden, van 4 tot 2,5 miljard jaar geleden

gesteenten gevormd in het tijdperk waarin de aarde een vaste korst kreeg


eoarchaïcum

samenstellend afgeleid van Oudgrieks ἠώς (éos) "dageraad" en αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" met het achtervoegsel -icum, dus: "dageraad van het oude tijdperk"

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "eoarcheïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

geologisch tijdperk, eerste era van het archaïcum, van 4 tot 3,6 miljard jaar geleden


paleoarchaïcum

samenstellend afgeleid van Oudgrieks παλαιός (palaiós) "oud" en αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" met het achtervoegsel -icum, dus: "oudere deel van het oude tijdperk"

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "paleoarcheïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

geologisch tijdperk, tweede era van het archaïcum, van 3,6 tot 3,2 miljard jaar geleden


mesoarchaïcum

samenstellend afgeleid van Oudgrieks μέσος (mésos) "midden" en αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" met het achtervoegsel -icum, dus: "midden van het oude tijdperk"

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "mesoarcheïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

geologisch tijdperk, derde era van het archaïcum, van 3,2 tot 2,8 miljard jaar geleden


neoarcheïcum

samenstellend afgeleid van νέος (néos) "nieuw, jong" en αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" met het achtervoegsel -icum, dus: "jongste deel van het oude tijdperk"

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "neoarcheïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

geologisch tijdperk, vierde era van het archaïcum, van 2,8 tot 2,5 miljard jaar geleden


eozoïcum

samenstellend afgeleid van Oudgrieks ἠώς (éos) "dageraad" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum dus: "tijdperk van het opkomende leven"

In de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk "proterozoïcum"

geologisch tijdperk waarin de eerste meercellige levensvormen ontstonden


algonkium

samenstellende afleiding van Algonkin met het achtervoegsel -ium naar de oorspronkelijke bewoners van het gebied waar kenmerkend rotsgesteente voor dit tijdperk is gevonden; naam in 1899 voorgesteld door de Amerikaanse paleontoloog C.D. Walcott


paleoproterozoïcum

proterozoïcum met het voorvoegsel paleo-

geologisch tijdperk, eerste era van het proterozoïcum, van 2,5 tot 1,6 miljard jaar geleden


ediacara

genoemd naar de Zuid-Australische Ediacaraheuvels, waar de geoloog Reg Sprigg in 1946 fossielen uit deze periode ontdekte; naam voorgesteld door W.B Harland en K.N. Herod in 1975 en in 2004 internationaal aanvaard door de ICS

geologisch tijdperk, derde en laatste periode van het neoproterozoïcum, van 635 tot 541 miljoen jaar geleden


vendiaan

van Russisch Венд (vend), genoemd naar het Slavische volk de Wenden, met het achtervoegsel -iaan; naam voorgesteld door de geoloog B.S. Sokolov in 1950

In de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie is "Vendiaan" niet opgenomen en wordt sinds 2004 voor het grootste deel van dit tijdperk de naam "ediacarium" gebruikt.

geologisch tijdperk, laatste periode van het neoproterozoïcum, tot 541 miljoen jaar geleden, direct voorafgaand aan het Cambrium

Sommige onderzoekers laten het vendiaan eerder beginnen dan het ediacarium.


Ediacara

De woordenlijst uit 2015 vermeldt alleen "ediacarium".

In zeer goed bewaarde fauna’s uit het Cambrium zoals de Burgess Shale zijn nauwelijks nog organismen uit het Ediacara gevonden wat er op duidt dat ze toen waarschijnlijk al zo goed als uitgestorven waren.


stenium

van Oudgrieks στενός (stenós) "nauw" met het achtervoegsel -ium, vanwege de kenmerkende dunne banden van metamorf gesteente uit deze periode; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, derde en laatste periode van het mesoproterozoïcum, van 1,2 tot 1 miljard jaar geleden


ectasium

van Oudgrieks ἔκτασις (éktasis) "uitbreiding" met het achtervoegsel -ium, naar de uitbreiding van de kratons met nieuwe lagen gesteenten; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, tweede periode van het mesoproterozoïcum, van 1,4 tot 1,2 miljard jaar geleden


calymmium

samenstellende afleiding van Oudgrieks κάλυμμα (kálumma) "hoofdbedekking, kap, sluier" met het achtervoegsel -ium naar de lagen gesteenten die de kratons gingen bedekken; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, eerste periode van het mesoproterozoïcum, van 1,6 tot 1,4 miljard jaar geleden


statherium

van Oudgrieks σταθερός (statherós) "stabiel" met het achtervoegsel -ium naar de blijvende kratons die sinds deze periode bestaan; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, vierde en laatste periode van het paleoproterozoïcum, van 1,8 tot 1,6 miljard jaar geleden


orosirium

van Oudgrieks ὀροσειρά (óroseirá) "bergketen" met het achtervoegsel -ium naar de vele gebergten die ontstonden; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, derde periode van het paleoproterozoïcum, van 2,05 tot 1,8 miljard jaar geleden


rhyacium

samenstellende afleiding van Oudgrieks ῥύαξ (rhuax) "bergbeek, lavastroom" met het achtervoegsel -ium naar de veel voorkomende vulkaanuitbarstingen; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, tweede periode van het paleoproterozoïcum, van 2,3 tot 2,05 miljard jaar geleden


siderium

van Oudgrieks σίδηρος (sidèros) "ijzer" met het achtervoegsel -ium naar de laagjes ijzerafzettingen uit deze periode; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, eerste periode van het paleoproterozoïcum, van 2,5 to 2,3 miljard jaar geleden


IUGS

internationale unie voor aardwetenschappen


neozoïcum

samenstellende afleiding van Oudgrieks νέος (néos) "jong, nieuw" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum, dus "tijdperk van nieuw leven"

Hoewel vergelijkbare vormen in andere talen voorkomen, duiden die niet altijd dezelfde periode aan als in het Nederlands.

Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk "cenozoïcum" of "kaenozoïcum"

geologisch tijdperk, vanaf 66 miljoen jaar geleden

De Eifel is een door het vulkanisme in het neozoïcum gevormd middelgebergte met een koele schoonheid en een oorspronkelijk landschap, waarvan de kern wordt gevormd door de Vulkaaneifel met zijn sinds 10.000 jaar gedoofde vulkanen.


Neozoïcum

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘geologische periode’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1933

neozoïcum (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

Het Neozoïcum wordt verdeeld in twee periodes: Tertiair en Quartair.


Kwartair

quartair (in een tussen 1955 en 1996 officieel toegelaten schrijfwijze)


Secundair

secundair (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

Niemand doet er veel moeite meer voor, een voorvader van den mensch te vinden, ook maar iets vroeger dan het allerlaatste deel van het Secundair.


Primair

primair (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

Deze bruinkool nu vormde zich in Nederland in een tijdsafdeeling uit de Aardgeschiedenis, die wij aanduiden met den naam Tertiair, de derde in de rij, welke met het Primair aanvangt en met het Kwartair, aan welks eind wij thans staan, afsluit.


siluur

via Engels Silurian van Latijn Silures, een Keltisch volk dat in Wales leefde in het gebied waar later de eerste kenmerkende vondsten voor deze periode werden gedaan; naam voorgesteld in 1835 door de Schotse geoloog Murchison

siluren (plural)
Vóór 2006 was de spelling Siluur.

geologisch tijdperk waarin dieren met longen ontstonden, derde periode van het era paleozoïcum, van 444 tot 419 miljoen jaar geleden


devoon

van Engels Devonian naar het graafschap Devonshire waar voor dit tijdperk kenmerkende gesteenten waren gevonden; naam voorgesteld in 1839 door de Britse geologen A. Sedgwick en R. Murchison

devonen (plural)
Vóór 2006 was de spelling Devoon.

geologisch tijdperk waarin de eerste insecten verschijnen, vierde periode van het era paleozoïcum, van 419 tot 359 miljoen jaar geleden


carboon

de Engelse geologen W. Conybeare en W. Phillips noemden in 1822 de voor dit tijdperk kenmerkende aardlagen met veel steenkool Carboniferous, van Latijn carbo "houtskool, steenkool" met het achtervoegsel -ferous, dus "steenkoolhoudend" (de informatie in het Woordenboek der Nederlandsche Taal is niet correct); in het Nederlands verkort

geologisch tijdperk waarin de eerste reptielen en zaadplanten verschijnen, vijfde periode van het era paleozoïcum, van 359 tot 299 miljoen jaar geleden

gesteenten uit het tijdperk waarin de eerste reptielen en zaadplanten verschijnen


perm

via Engels Permian, afgeleid van Russisch Пермь (Permia) "het oude rijk Perm in Rusland", naam in 1841 voorgesteld door de Schotse geoloog R. Murchison naar het gebied waar hij de voor deze periode kenmerkende gesteenten aantrof

geologisch tijdperk, zesde en laatste periode van het era paleozoïcum, van 299 tot 252 miljoen jaar geleden


trias

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘groep van drie’ voor het eerst aangetroffen in 1832

o: van Duits Trias, naar de in Duitsland voor gesteenten uit deze periode kenmerkende beschrijving in drie onderscheiden lagen (Keuper, Musschelkalk en Bontzandsteen); in 1834 door de Duitse geoloog F. von Alberti voorgestelde naam

geologisch tijdperk, eerste periode van het era mesozoïcum, van 252 tot 201 miljoen jaar geleden


Krijt

krijt (geologische periode, in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)


Dyas

dyas (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

In het devonische tijdvak is die rijke fauna daarentegen reeds tot ruim een honderdtal, in het carbonische tot 15 en in de jongste palaeozoische formatie, de Dyas, tot een enkele species gereduceerd.


eoceen

van Engels Eocene, naam voorgesteld in 1833 door de Britse geoloog C. Lyell; afgeleid van Oudgrieks ἠώς (éos) "dageraad" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "dageraad van het nieuwe (leven)";

geologisch tijdperk waarin de hoefdieren en walvissen zich sterk ontwikkelden, tweede tijdvak van de periode paleogeen, van 56 tot 34 miljoen jaar geleden


Neocomium

van Latijn Neocomum "Neuchâtel", omdat in de omgeving van die Zwitserse stad de kenmerkende gesteenten worden aangetroffen; naam voorgesteld in 1835 door de Franse geoloog J. Thurmann

Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie worden gesteenten uit dit tijdperk aangeduid met "vroegkrijt" of vooral met de eerste drie etages die daarbinnen worden onderscheiden

Neocomium, Neocom of Hils is de naam van de onderste afdeeling der Krijtformatie (…).


Neocomien

van Frans Néocomien, afgeleid van Neocomum "Neuchâtel" met het achtervoegsel -ien, omdat in de omgeving van die Zwitserse stad de kenmerkende gesteenten worden aangetroffen; naam voorgesteld in 1835 door de Franse geoloog J. Thurmann

In dit werk van Ch. Lory vinden wijde eerste verhandelingen omtrent de verschillende facies van het Neocomien uit S.E. Frankrijk.

Nash, James Meyndert William
 “De geologie der Grande-Chartreuseketens”, proefschrift (1926), J. Waltman, Delft, p. 80


mioceen

van Engels Miocene, naam voorgesteld in 1833 door de Britse geoloog C. Lyell; afgeleid van Oudgrieks μείων (meíoon) "minder" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "minder nieuw (leven)", omdat maar een minderheid van de fossielen uit die periode van tegenwoordige soorten afkomstig is;

geologisch tijdperk waarin de grassen zich over de hele wereld verspreiden, eerste tijdvak van de periode neogeen, van 23 tot 5 miljoen jaar geleden

Van het mioceen naar het pleistoceen is in het museum maar twee stappen.


plioceen

van Engels Pliocene, naam voorgesteld in 1833 door de Britse geoloog C. Lyell; afgeleid van Oudgrieks πλείων (pleíoon) "meer" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "meer nieuw (leven)" omdat het merendeel van de fossielen uit deze periode van tegenwoordige soorten afkomstig is";

geologisch tijdperk waarin de eerste mensachtigen verschenen, tweede en laatste tijdvak van het periode neogeen, van 5,3 tot 2,6 miljoen jaar geleden

Reeds op het laatst van het plioceen begon het in Europa koeler te worden; (…)


pleistoceen

van Engels Pleistocene, naam voorgesteld in 1833 door de Britse geoloog C. Lyell; afgeleid van Oudgrieks πλεῖστος (pleĩstos) "meeste" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "meeste nieuw (leven)", omdat het overgrote deel van de fossielen uit deze periode van tegenwoordige soorten afkomstig is;

geologisch tijdperk waarin de mensachtigen zich ontwikkelen, eerste tijdvak van het periode quartair, van 2.588.000 tot 11.700 jaar geleden

In de voorlaatste ijstijd van het pleistoceen baanden uit Scandinavië afkomstige lobben landijs zich een weg door Overijssel.


holoceen

van Frans Holocène, naam voorgesteld in 1867 door de Franse geoloog F.L.P. Gervais; afgeleid van Oudgrieks ὅλος (hólos) "helemaal" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "helemaal nieuw (leven)", omdat de fossielen uit deze periode helemaal van tegenwoordige soorten afkomstig zijn;

geologisch tijdperk na de laatste ijstijd, laatste tijdvak van het periode quartair, van 11.700 geleden tot nu

In het eerste, vóórhistorische gedeelte van het holoceen strekten de duinen zich vrij veel verder zeewaarts uit dan thans; maar aanzienlijke afslag deed hen evenals tegenwoordig snel afnemen.


Alluvium

alluvium, geologisch tijdperk (in een vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

Anders zouden wij ook over des Sprekers mededeelingen nopens het Alluvium moeten spreken, en ook aanmerken, dat hij, naar het schijnt, met den Zondvloed des Bijbels eerst het einde des Diluvium's, of het begin des Alluvium's aanneemt, iets, hetwelk stof genoeg tot gegronde aanmerkingen zou opleveren.


diluvium

[1] aardlagen die aanvankelijk in verband werden gebracht met de zondvloed uit de Bijbel

[2] oorspronkelijk: tijdperk dat eindigde met de zondvloed uit de Bijbel, tegenover "alluvium", het tijdperk daarna

[1], [2] Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk "pleistoceen"

aardlagen afkomstig uit het eerste tijdvak van de periode quartair

Donken zijn zandige bulten en ruggen, resten van het laagterras van de Lek; men kan ook zeggen opduikingen van het diluvium in het aluvium.

Na het diluvium worden de rotssoorten beschouwd, die in lagen voorkomen en wel van de oppervlakte beginnende, de klei-, gypsmergellagen, enz. of de zoogenaamde tertiaire formatiën, met aanwijzing van de dierlijke en plantaardige overblijfselen, die daarin voorkomen en hier, door geschikte afbeeldingen, opgehelderd worden.

(…) het is mogelijk om de hele geologische tijdrekening, van plutonium tot diluvium, samen te laten vallen met het derde scheppingstijdperk, dat is het van vloeibaar tot vast worden van de aarde.


Diluvium

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘Pleistoceen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1856

diluvium, geologisch tijdperk (in een vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

Op bl. 19 begint de Spreker over het Diluvium te handelen, en zóó over een tijdvak, wat ons meer van nabij interesseert.


preboreaal

afgeleid van boreaal met het voorvoegsel pre-, dus: "tijd voor het boreaal"

geologisch tijdperk onmiddellijk na de laatste ijstijd, in Noordwest-Europa de eerste chron van het tijdvak holoceen, van 9610 tot 8690 v. Chr. geleden


boreaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘noordelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1824

afgeleid van Latijn borealis "noordelijk", naam in 1876 gebruikt door de Noorse botanicus A.G. Blytt om een koele en droge periode mee aan te duiden

eerste koele en droge tijdperk na de laatste ijstijd, in Noordwest-Europa tweede chron van het tijdvak holoceen, van 8690 tot 7270 v. Chr.


Boreaal

boreaal, geologisch tijdperk (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)


subboreaal

afgeleid van boreaal met het voorvoegsel sub-, gebruikt door de Zweedse botanist J.R. Sernander als naam voor een tweede droge en koele periode na het boreaal

tweede droge en koele tijdperk na de laatste ijstijd, in Noordwest-Europa vierde chron van het tijdvak holoceen, van 3710–450 v. Chr.


atlanticum

afgeleid van Latijn mare Atlanticum "Atlantische oceaan", naam in 1876 gebruikt door de Noorse botanicus A.G. Blytt voor een tijd waarin het onder invloed van de oceaan warmer en vochtiger was

het eerste warme en vochtige tijdperk na de ijstijd, in Noordwest-Europa derde chron van het tijdvak holoceen, van 7.270 tot 3.710 v. Chr.


subatlanticum

afgeleid van atlanticum met het voorvoegsel sub-, gebruikt door de Zweedse botanist J.R. Sernander als naam voor een tweede warme en vochtige tijd na het atlanticum

huidige tijdperk waarin het na de laatste ijstijd voor de tweede keer warmer werd, in Noordwest-Europa vijfde en laatste chron van het tijdvak holoceen, vanaf 450 v. Chr.


chron

chrons (plural)
(chronnetje)) (diminutive singular)
(chronnetjes) (diminutive plural)

afgebakend tijdperk dat zelf niet verder kan worden onderverdeeld

tijdperk afgebakend door omkering van het magnetisch veld van de aarde


geologisch tijdvak

een benoemde periode van de aardhistorie


noriet

afgeleid van Noor (van Noorwegen) met het achtervoegsel -iet

een mafisch dieptegesteente dat voornamelijk uit de calcium-rijke plagioklaas labradoriet, hyperstheen en olivijn bestaat


aardhars

in sommige aardlagen voorkomende harsachtige stoffen


eemien

van de Nederlandse rivier Eem met het achtervoegsel -ien; voor het eerst gebruikt door de Nederlandse geoloog Pieter Harting in 1875

eerste deel van het laatpleistoceen in Noordwest-Europa, van 126.000 tot 116.000 jaar geleden, een warmere tijdsnede tussen de twee meest recente ijstijden: het saalien ervoor en het weichselien erna


saalien

van de Duitse rivier Saale met het achtervoegsel -ien; voor het eerst gebruikt door de Duitse geologen K. Keilhack en J. Stoller in 1910

laatste deel van het middenpleistoceen in Noordwest-Europa, van 238.000 tot 126.000 jaar geleden met de voorlaatste ijstijd


weichselien

van de Duitse naam Weichsel voor de Poolse rivier Wisła, met het achtervoegsel -ien; vermoedelijk voorgesteld door de Duitse geoloog K. Keilhack in of voor 1909

tweede en laatste deel van het laatpleistoceen in Noordwest-Europa, van 116.000 tot 11.700 jaar geleden, met de laatste ijstijd

(…) het laagterras stamt uit de laatste ijstijd, het weichselien (…)


tournaisien

van de Franse naam Tournai voor de Belgische stad Doornik, met het achtervoegsel -ien; aanduiding voor het eerst gebruikt door de Belgische paleontoloog L.G. de Koninck in publicaties vanaf 1842

eerste tijdsnede van het tijdvak mississippien, van 358,9 tot 346,7 miljoen jaar geleden


tijdsnede

onderverdeling van een tijdvak in de geochronologie

Historisch zijn er voorbeelden van 5 tot 9 meter zeespiegelstijging bij minder opwarming, zoals in het Eemien (een tijdsnede), zo'n 120 duizend jaar geleden, toen het een graad warmer was dan nu.


ypresien

van Ypres, de Franse naam voor de Belgische stad Ieper, met het achtervoegsel -ien; naam voor het eerst gebruikt door de Belgische geoloog A.H. Dumont in 1850

eerste tijdsnede van het tijdvak eoceen, van 56,0 tot 47,8 miljoen jaar geleden


rupelien

van de Belgische rivier de Rupel met het achtervoegsel -ien; naam voor het eerst gebruikt door de Belgische paleontoloog A.H. Dumont in 1850

eerste tijdsnede van het tijdvak oligoceen, van 33,9 tot 28,1 miljoen jaar geleden


viséen

van Frans Viséen naar de Belgische stad Visé (in het Nederlands ook: Wijzet); aanduiding voor het eerst gebruikt door de Belgische paleontoloog L.G. de Koninck in publicaties vanaf 1842

tweede tijdsnede van het tijdvak mississippien, van 346,7 tot 330,9 miljoen jaar geleden

Slechts weinig is hier te lande bekend van het viséen, (…)


induen

naar het voorbeeld van Frans Induen ontleend aan Engels Induan naar de rivier Indus; naam voorgesteld door de Russische geologen L.D. Kiparisova en Y.N. Popov in 1956

eerste tijdsnede van het tijdvak vroegtrias, van 252,2 tot 251,2 miljoen jaar geleden


ontsluiting

Naamwoord van handeling van ontsluiten met het achtervoegsel -ing

insnijding in het aardoppervlak die toegang geeft tot gewoonlijk bedekte bodemlagen


conglomeraat

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘samenklontering’ voor het eerst aangetroffen in 1847

conglomerate

samenklontering van verschillende bedrijven

conglomeraten (plural)
conglomeraatje (diminutive singular)
conglomeraatjes (diminutive plural)

samenklontering van losse stenen door een bindmiddel


derrie

In de betekenis van ‘onderste van een veenlaag; modderachtig vuil’ voor het eerst aangetroffen in 1343.

erfwoord: Naast Zaans derg ‘drijvend eiland van riet of veen’; Middelnederlands dari, darich, ontwikkeld uit Oergermaans *þarha(n)-, misschien bij Indo-Europees *terḱ ~ torḱ, waartoe ook Litouws ter̃šti ‘bevuilen; bemodderen; hooi en gras verspreiden’ behoort. Evenals Noors tar(r)e ‘zeewier; drijfhout’.


granieten

(alleen (uninflected positive)
attributief) (uninflected positive)

Gebruik bij granieten en natuurstenen aanrechten een pH-neutraal, dus geen zuur of zwaar basisch, schoonmaakmiddel. Dat betekent geen schoonmaakazijn; gebruik allesreinigers verdund en met mate. Wees hier ook voorzichtig met wijn-, thee-, fruit- en bietensapvlekken. Schuur dit soort aanrechten niet.


dekzand

kleine korreltjes van gesteente die de wind in ijzige perioden over grote oppervlakten heeft afgezet

Hun sporen zijn daarna bedekt geraakt onder een laag dekzand.


kwelwater

grondwater dat onder druk aan de oppervlakte uit de bodem komt

Sloten dichtzetten, zodat ze water vasthouden, leek de oplossing. „Water is water, dachten we jarenlang”, zegt Fliervoet. „Dat bleek verkeerd gedacht.” Want het land werd weliswaar natter maar de gewenste natuur ging achteruit. Intussen is er het voortschrijdend inzicht dat sloten het verkeerde water vasthielden: vooral regenwater, en dat is een beetje zuur, hoewel nu veel minder dan in de hoogtijdagen van de zure regen. Door al dat niet-afgevoerde water werd het goede water, kalkrijk grond- en kwelwater als het ware weggedrukt.


löss

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘leemsoort’ voor het eerst aangetroffen in 1912

een vruchtbare leem soort met een korrelgrootte die tussen die van klei en zand in zit

De löss in Noordwest-Europa dateert uit het Saalien en het laatste gedeelte van het Weichsel-glaciaal. In het Weichselien stond de Noordzee droog. Het sediment op de zeebodem vormde de bron van de lössafzettingen. Het lichte materiaal werd door de wind aangevoerd en heeft zich afgezet in een brede zone van Belgisch- en Nederlands-Limburg via Duitsland tot diep in Polen, Roemenië en Oostenrijk.


speleoloog

uit het Frans met het achtervoegsel -loog

een onderzoeker van grotten en holen, kenner van de speleologie

In de duisternis, nauwelijks in staat een rilling te onderdrukken, kruipt Hideki achter Toru aan door wat op een onderaardse gang lijkt. Hij kan niet begrijpen hoe hij hier terecht is gekomen, het enige wat hij wil is met de trein naar huis. Als een verdwaalde speleoloog die zich richt op een sprankje ver daglicht volgt hij het dansende vlammetje van Toru's aansteker.

Sharon glimlacht. 'En jij ziet zo bleek als het achterste van een speleoloog.

De onderzoekers hopen hun nieuwe inzicht te kunnen gebruiken bij het ontwerpen van betere viool- en gitaarsnaren, touwladders en hefkabels voor reddingshelikopters, abseil-touwen voor bergbeklimmers en speleologen, lijnen voor parachutes. En verhuizers zouden het ook leuk vinden als die piano onderweg naar boven niet begint te draaien.

Vorig jaar zat elders in Duitsland een speleoloog lang vast in een grot. De onderzoeker liep op een kilometer diepte ernstig hoofdletsel op door een vallende rots, en werd pas na elf dagen bevrijd door reddingswerkers.


steenslag

stukjes gebroken steen, van zowel natuursteen als puin gebruikt in o.a. asfalt en als ballast bij spoorwegen

Hij roemt ook de vooruitstrevendheid van Nederlandse wegenbouwers. 'Vroeger werd precies voorgeschreven welk mengsel je moest gebruiken bij de bereiding van asfalt, van de steenslag en het zand tot het bindmiddel bitumen. Nu wordt de bouwer bij de aanbesteding van een weg functioneel uitgedaagd. Het asfalt moet voldoen aan hoge eisen in onder meer buigzaamheid en stroefheid. Die vrijheid heeft geleid tot veel onderzoek naar nieuwe mengsels en een toename van de kwaliteit.'


tufsteen

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘steensoort’ voor het eerst aangetroffen in 1562

van Middelnederlands tufsteen, op te vatten als samenstelling van tuf zn en steen zn

Van Pou Hakanononga, de god van de tonijnvissers, raakte onlangs bekend dat het uit de veertiende eeuw dateert en daarmee het oudste tot nog toe bekende beeld van het Paaseiland is. In een pittoresk zwart-witfilmpje werd het transport vastgelegd: van de Rana Rarakuvulkaan, de groeve die de tufsteen leverde en later uitgroeide tot een rituele plek, naar het Belgische zeilschip de Mercator.

In de bouwput waar de gemeente binnenkort 40 appartementen en horeca laat bouwen, kwam veel tufsteen naar boven. Daarmee bouwden de Romeinen ook.


metamorf gesteente

vaste verbinding van metamorf (bijvoeglijk naamwoord) en gesteente (zelfstandig naamwoord)

metamorfe gesteenten (plural)
metamorfe gesteentes (plural)

soorten steen die diep in de aarde onder zware druk en hoge temperatuur zijn gevormd

Boven de lichtbak van het Kruidvat, iets verderop, leent de gevel zich voor een korte les geologie. De rechthoekige plakkaten laten S-vormige structuren zien. „Dit migmatiet is een metamorf gesteente. Wat wil zeggen dat het diep binnen in de aarde onder extreme druk en temperatuur is gekneed”, doceert Verhofstad. Vandaar de vloeiende lijnen.


Mohorovičić-discontinuïteit

De laag die de begrenzing tussen de aardkorst en de aardmantel vormt.

De Mohorovičić-discontinuïteit reflecteert seismische golven en ligt op een diepte van 5 km onder de oceaanbodem tot 35 km onder de continentale bodem.


cataclysme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘geweldige ramp’ voor het eerst aangetroffen in 1919

catastrofe in het bijzonder een ramp in de geschiedenis van een planeet


denudatie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘erosie’ voor het eerst aangetroffen in 1824

Naamwoord van handeling van denuderen met het achtervoegsel -atie

een geomorfologisch proces waarbij, als gevolg van de verwijdering van materiaal door middel van erosie en verwering, een reductie ontstaat van het reliëf in landvormen en landschappen


agglomeraat

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘opeenhoping’ voor het eerst aangetroffen in 1932

Naamwoord van handeling van agglomereren met het achtervoegsel -aat

agglomeraten (plural)
agglomeraatje (diminutive singular)
agglomeraatjes (diminutive plural)

chaotische verzameling van grove vulkanische stenen


methode van radiometrische datering waarmee de ouderdom van organisch materiaal wordt bepaald met behulp van de isotoop koolstof-14


fumarole

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘damp- en gasbron’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1847


glaciaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘m.b.t. de ijstijd’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1882

afgeleid van glace met het achtervoegsel -aal


glaciaal

betrekking hebbend op de poolstreken, een ijstijd, een glaciaal of op gletsjers


interglaciaal

afgeleid van glaciaal met het voorvoegsel inter-


postglaciaal

afgeleid van glaciaal met het voorvoegsel post-

postglacialer (uninflected comparative)
postglaciaalst (uninflected superlative)
postglaciale (inflected positive)
postglacialere (inflected comparative)
postglaciaalste (inflected superlative)
postglaciaals (partitive positive)
postglacialers (partitive comparative)


preglaciaal

afgeleid van glaciaal met het voorvoegsel pre-


preglaciaal

van kort voor de ijstijd en van kort voor het front van het landijs


plooiing

Naamwoord van handeling van plooien met het achtervoegsel -ing

plooiingen (plural)
plooiinkje (diminutive singular)
plooiinkjes (diminutive plural)

een ombuiging in oorspronkelijk horizontale lagen

Een christelijke student die is aangesproken door het boek van prof. Paul kan zich bij mijn college over gesteentemechanica aan de Technische Universiteit Delft de vraag stellen waarom het geloof in schepping-zondeval-verlossing geholpen is met plooiing van niet-uitgeharde aardlagen, zoals door prof. Paul beschreven. Deze creationistische verklaring levert echter een conflict op met de reguliere vakwetenschappelijke kennis.

Verder van de rotswand komen door de plooiing bovenliggende lagen aan de oppervlakte die minder oud zijn. 'Zo kun je vanaf de bergwand een chronologie in het ijs vinden.'


ongelaagd

afleiding van gelaagd met het voorvoegsel on-

ongelaagde (inflected positive)
ongelaagds (partitive positive)

niet uit verschillende aardlagen bestaand


maaksel

Naamwoord van handeling van maken met het achtervoegsel -sel

de ruimtelijke en geometrische ligging van elementen in een gesteente


dekblad

dekbladen (plural)
dekblaadje (diminutive singular)
dekblaadjes (diminutive plural)

een term in de strukturele geologie, waarmee de tektonische eenheid van de hanging wall bij een overschuiving wordt bedoeld


begraving

afleiding van begraven met het achtervoegsel -ing

begraven worden van sediment en gesteente in de ondergrond


gasveld

gasvelden (plural)
gasveldje (diminutive singular)
gasveldjes (diminutive plural)

gebied waar aardgas in winbare hoeveelheden in de aarde aanwezig is

Metershoge vlammen schoten dinsdag in Almelo de lucht in. Dat kwam niet door een ontploft ondergronds gasveld, maar gewoon door de keuring van een LPG-installatie bij het BP-tankstation aan de Sluitersveldsingel.

In de stukken wordt uiteengezet hoe de exploitatie van het Groningse gasveld zal verlopen. Er blijkt dat de NAM samen met de voorlopers van Shell en ExxonMobil (Esso) de Nederlandse overheid na de overeenkomst nog een brief stuurden. Zij bedanken daarin toenmalig minister De Pous en schrijven dat ze de 'maatschap' die is aangegaan zien als een 'concessionaris-naamloze vennootschap' met twee aandeelhouders; de Staatsmijnen en de NAM.

De Nederlandse Aardolie Maatschappij heeft uit 13 boorputten sinds de jaren 50 gas gewonnen in Twente: in de gemeente Tubbergen, Oldenzaal, Dinkelland en Losser. De gasvelden zijn uitgeput, een put in Rossum (gemeente Dinkelland) wordt nu gebruikt om afvalwater van de oliewinning in Schoonebeek in het zo goed als lege gasveld te pompen.


mesosfeer

gevormd uit Oudgrieks μέσος (mésos) "midden" en σφαῖρα (sphaîra) "bal, globe"

hardere deel van de aardmantel ongeveer vanaf 670 km diepte tot 2900 km, de diepte waar de aardkern begint

Tot op een diepte van 670 km worden aardbevingen geregistreerd in wegduikende lithosferische platen (…). In de ondermantel – ook wel mesosfeer genoemd – neemt de snelheid van de seismische golven geleidelijk toe tot aan de kern-mantelgrens.


tektonisch

afgeleid van tektoniek met het achtervoegsel -isch

tectonic

betrekking hebbend op de aardplaten, de breuken in de aardplaten en hun verschuivingen

tektonischer (uninflected comparative)
tektonische (inflected positive)
tektonischere (inflected comparative)
tektonischers (partitive comparative)

Met de aardbeving in L'Aquila van 2009 nog vers in het geheugen, speelt zich momenteel 100 km ten noorden van de stad een gelijkaardig scenario af. De situatie in de Apennijnen in Centraal-Italië is volgens aardbevingsgeoloog Manuel Sintubin van de Universiteit in Leuven tektonisch gezien heel complex.

De stad Los Angeles is bovenop de San Andreasbreuk gebouwd. Deze breuklijn vormt de overgang tussen twee tektonische platen die langs elkaar schuiven en aardbevingen veroorzaken. Wetenschappers vrezen al langer voor een catastrofale aardbeving.

Platentektoniek: De belangrijkste oorzaak van de bevingen zijn verschuivingen van aardplaten. "Het gebied rond Voerendaal ligt in de Roerdalslenk, die wordt begrensd door twee grote breuken waardoor de ondergrond onder druk staat", zegt Evers tegen 1Limburg. "De regio staat tektonisch onder spanning. Die is te herleiden naar het Middellandse Zeegebied, waar vaker aardbevingen en vulkaanuitbarstingen voorkomen."

Weblink bron “Acht lichte aardbevingen vannacht gemeten in Zuid-Limburg” (Donderdag 8 april 2021, 13:39), NOS


transgressie

een fase waarin een deel van een continent door de zee overstroomd wordt

Het Noordzeebekken daalt daardoor verder, met een nieuwe, zeer grote transgressie in het Rupelien tot gevolg. De zee overspoelt Nederland en de noordelijke helft van België.


capillariteit

afgeleid van capillair met het achtervoegsel -iteit

de mate waarmee het vloeistofvlak in een dun buisje door de oppervlaktespanning verhoogd of verlaagd wordt


flexuur

buiging van een tektonische plaat in de diepterichting (de Aarde in)


woestijnland

woestijnlanden (plural)
woestijnlandje (diminutive singular)
woestijnlandjes (diminutive plural)

een stuk grond dat gelegen is in de woestijn


kalksteenlaag

kalksteenlagen (plural)
kalksteenlaagje (diminutive singular)
kalksteenlaagjes (diminutive plural)

een laag in de bodem die bestaat uit kalksteen

Toen de meteoriet neerkwam was er in noordwest Yucatan een 2 tot 3 kilometer dikke kalksteenlaag.

Jan Smit
 “Op een mooie zomerdag; vijfenzestig miljoen jaar geleden” (1991-06-27), NRC Handelsblad


ertsader

smalle laag steen die een (economisch rendabel) winbaar metaal bevat


obsidiaan

eponiem, van Latijn lapis obsidianus "steen van Obsidius", de Romeinse ontdekkingsreiziger die dit materiaal op zijn reis in Aethiopia ontdekte
Anders dan vroeger werd gedacht, was Obsidius (ook Opsidius) wel degelijk een Romeinse familienaam en is er geen aanleiding om uit te gaan van een verschrijving die eigenlijk zou verwijzen naar de naam Obsius .

obsidian

donkergrijs of zwart glas dat afkomstig is uit vulkanen

Volgens het OM zijn op het terrein van Edelchemie grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen opgeslagen, zoals obsidiaan, gips, fotografisch afval en latex. Het OM verdenkt Edelchemie ervan niet genoeg gedaan te hebben om weglekken te voorkomen. Daardoor zouden de stoffen in het grondwater terecht kunnen zijn gekomen. Edelchemie ligt dicht bij een waterwingebied.

Uit een vulkaan kunnen verschillende soorten gesteenten en mineralen komen. „Zowel het lichte puimsteen, het vulkanische glas obsidiaan als donkergrijs basalt.” De aardrijkskundeleraar bekent dat hij eerst niet begreep hoe dat kon, totdat een hoogleraar het hem uitlegde.


pedologie

In de betekenis van ‘studie van de bovenste aardlaag’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1950

afgeleid van het Griekse 'pedon' (bodem) met het achtervoegsel -logie


extrusie

extrusion

iets maken of produceren door het door een matrijs te persen


schiefer

grijs, zacht gesteente dat uit laagjes bestaat, vaak gebruikt voor dakbedekking

Het gebruikt bijna uitsluitend schiefer, een zachte steen, die zich gemakkelijk laat bewerken; wanneer een enkele maal vuursteen bewerkt is, is deze slechts ruw behouwen.


beekbezinking

samenstelling van beek zn en bezinking zn

ˈbeɡbəˌzɪŋkɪŋ

zandige kleilagen die in de loop der tijd door kleine riviertjes zijn afgezet
Deze vruchtbare gronden langs beken werden vanwege de hoge grondwaterstand vaak als weiland gebruikt.

Op enkele plaatsen, bij Bellingewolde, langs de Ruiten A, bij Boertange, wordt dit hoogveen afgebroken door zandgronden of beekbezinking.


eoliet

uit het Grieks (met het achtervoegsel -liet)

onbewerkt stuk steen dat men in de prehistorie als gereedschap gebruikte


vertanden

afleiding van tand met het voorvoegsel ver- en met het achtervoegsel -en

vingervormig in elkaar grijpen van twee aardlagen die gelijktijdig maar meestal in een verschillende facies zijn afgezet


trachiet

In de tijd dat de burcht verrees, gebruikten bouwers nauwelijks steen. De huizen waren van hout. Pas in de 13e eeuw deed de baksteen zijn intrede. Daarom is voor de bouw van de Buveburcht tufsteen en trachiet -een grijze steen- gebruikt.

Weblink bron
Gisette van Dalen-Heemskerk
 “Eten in de wapenkamer” (06-06-2008), Reformatorisch Dagblad

Voor het herstel van de waterlijsten is gekozen voor een andere steensoort: tepla trachiet. Dit Tsjechische stollingsgesteente wordt sinds de jaren negentig van de twintigste eeuw regelmatig gebruikt bij restauraties en is bijvoorbeeld ook toegepast bij de Grote Kerk te Breda.

Weblink bron
Riekelt Pasterkamp
 “Nieuwe look voor Laurenskerk” (11-11-2010), Reformatorisch Dagblad


supervulkaan

leenvertaling van Engels supervolcano, afgeleid van vulkaan zn met het voorvoegsel super-

opening in het aardoppervlak die bij een grote uitbarsting meer dan 1000 km³ materiaal zou kunnen uitstoten

Zo’n uitbarsting zou catastrofale gevolgen kunnen hebben. Niet alleen omdat er 350.000 mensen in het kratergebied van Campi Flegrei wonen – en nog eens miljoenen in de directe omgeving. Ook omdat hij te boek staat als een supervulkaan. Een uitbarsting daarvan kan zo krachtig zijn, en zoveel puin en as de lucht in slingeren, dat zonlicht wordt geblokkeerd en de temperatuur in grote delen van de wereld acuut met enkele graden Celsius daalt.

Weblink bron
Marcel aan de Brugh
 “Deze Italiaanse supervulkaan dreigt uit te barsten” (19 mei 2017) op nrc.nl


dagzoom

outcrop

waar een gesteente aan het oppervlak komt


tinader

tin-vein

geologische structuur met een (sterk) verhoogd tin gehalte

Inzet van de gevechten is de tinader van een staatsmijn, waartoe mijnwerkers die niet voor de overheid werken meer toegang eisen.

Weblink bron “„Doden bij gevechten in Bolivia”” (06-10-2006), Reformatorisch Dagblad


bentoniet

een in de natuur voorkomende natrium-kleisoort met deeltjes die zo klein zijn dat ze de grond waterdicht kunnen maken

Toezichthouders houden een extra oogje in het zeil. Indien nodig zetten zij rijstroken af of ruimen ze boorspoeling op. Dit mengsel van water en de kleisoort bentoniet is niet schadelijk, maar wel hinderlijk voor voetgangers en verkeer.

Weblink bron “Extra maatregelen bij boren Noord/Zuidlijn” (03-05-2012), Tubantia

Bij Nijmegen wordt een stadseiland in de drukstbevaren rivier van Europa aangelegd. Drie pijlers van de spoorbrug staan straks in de hoogwatergeul. ProRail graaft daar in het water sleuven van 1,5 meter breed en 23 meter diep over een lengte van 80 meter. Op de bodem van de sleuven wordt de waterdichte kleisoort bentoniet gestort.

Weblink bron “Beton rond pijlers spoorbrug tegen instorten” (28-05-2013), Tubantia

Bij Kanaal Almelo-De Haandrik zijn de problemen ontstaan ter hoogte van Daarlerveen. Door het aanbrengen van een halve meter klei op de bodem heeft de provincie geprobeerd de stroming tussen het kanaal en de omliggende landen te dichten. Dit bleek echter niet te werken. Na onderzoek is besloten het materiaal rona (bentoniet klei) aan te brengen door het bedrijf Van Heteren uit Hengelo. In de loop van 2013 is daarmee het probleem verholpen.

Weblink bron “Provincie ruziet met verzekeraar over schade Almelo-De Haandrik” (15-01-2016), Tubantia


zandsteenlaag

samenstelling van zandsteen zn en laag zn

'Schalie bestaat uit een dichte stapeling van kleimineralen die als plaatjes op elkaar liggen met minimale ruimte ertussen', aldus De Boer. 'De poriën en de verbindingen tussen de poriën zijn nauw. Schalie is eigenlijk al samengedrukt en weinig poreus. Hierdoor is schaliegesteente nauwelijks gevoelig voor inklinking zoals de zandsteenlagen in Noord-Nederland.'

Weblink bron “'Bodemdaling bij schaliegas onwaarschijnlijk'” (12-02-2013,), Tubantia

De woede is begrijpelijk, zelfs voor de meeste mijnwerkers. De met instorting bedreigde huizen in de door de bevingen getroffen regio zijn onverkoopbaar geworden. Omdat de zandsteenlaag diep onder de aarde nog lang niet tot rust is gekomen, zullen ook na de stillegging de huizen nog jaren last blijven hebben van de bevingen.

Weblink bron “Wanneer de mens de aarde doet beven” (06/03/2008), De Standaard


silurisch

afgeleid van siluur met het achtervoegsel -isch

silurischer (uninflected comparative)
silurische (inflected positive)
silurischere (inflected comparative)
silurischers (partitive comparative)
Silurisch

betrekking hebbend op het siluur een periode van 443 tot 419 Ma (miljoen jaar geleden)

Het doel van de werkzaamheden die in de cambrische, ordovicische en silurische formaties worden uitgevoerd, is voor het hierboven omschreven gebied vast te stellen waar zich aardolie- en aardgasbronnen bevinden en daaruit aardolie en aardgas te winnen.

Republiek Polen
 Openbare aanbesteding voor een concessie voor de prospectie en exploratie van aardolie- en aardgasbronnen en de winning van aardolie en aardgas in het gebied „Wejherowo” in: Publicatieblad van de Europese Unie, C 448 (12 december 2018), Europese Unie, Brussel, p. 81


molasse

sedimentair gesteente waar men molenstenen van maakt


ijzeroer

bog iron

ruwe klonten ijzererts in de grond bij beken en moerassen

De nederzetting bij Uddel kan waarschijnlijk in verband worden gebracht met de grootschalige middeleeuwse ijzerindustrie, waarvoor in de achtste en de negende eeuw op de Veluwe duizenden kilo’s ijzer zijn gewonnen. Het ijzererts werd opgegraven in de vorm van zogeheten klapperstenen of ijzeroer: ruwe klonten ijzer in de grond.

Weblink bron
Jan Kas
 “Middeleeuwse resten bij Uddel te bekijken” (20-08-2013), Reformatorisch Dagblad


lateriet

laterite

rode steensoort uit de tropen met een hoog gehalte aan ijzer en aluminium

De temperatuur liep geregeld op tot 50 graden en de Nederlanders moesten eerst lateriet uit een groeve in de buurt delven om de ondergrond van het kamp te kunnen verharden, aldus Defensie. „Maar jullie bleven optimistisch en dachten in oplossingen”, zei Huiskes. Met een symbolische sleutel droeg hij het kamp over aan ranggenoot Nicole de Wolf. „Jullie hebben logistieke wonderen verricht”, zei ze.

Weblink bron “Tijdelijk legerkamp Mali overgedragen” (02-05-2014), Reformatorisch Dagblad


diabaas

diabase

soort stollingsgesteente bestaande uit plagioklaas, pyroneen, hoornblende en chloriet

Wat hebben vulkanen, paprika's en baksteen gemeen - behalve dat ze samen als het begin van een flauwe mop klinken? Dat zit zo. Aan het lava van vulkaanuitbarstingen danken we stollingsgesteenten als basalt en diabaas.

Weblink bron
Jonathan Witteman
 “Van vulkaan tot paprikabodem tot binnenmuur” (18 oktober 2016), de Volkskrant


pingo

heuvel die ontstaat omdat het grondwater bevriest en uitzet; heuvel met een ijskern

"Een andere mogelijkheid zijn instortende heuvels", redeneert Van Huissteden. "In de aardwetenschap heten deze heuvels pingo's. Ze ontstaan als onder de grond water bevriest. Omdat water uitzet als het bevriest, drukt het de grond omhoog. In de zomer ontdooit het water weer en stroomt het weg, waardoor de grond ineens kan instorten."

Weblink bron “Nederlander wil mysterie kraters Siberië oplossen” (14-06-2016), NOS


oöliet

van het Griekse ōion [ei] met het achtervoegsel -liet

een klastisch sedimentair gesteente dat gevormd wordt door oöïden, afgeronde, uit concentrische lagen kalk of klei opgebouwde korrels


leeflaag

bovenste deel van de bodem waarin planten, dieren en micro-organismen leven

De voormalige vuilstortlocatie is zo'n tien jaar geleden voor ruim 3 miljoen euro gedeeltelijk gesaneerd, waarbij onder meer damwanden zijn geplaatst om de verontreinigde bodem te isoleren en met schone grond een nieuwe leeflaag is aangelegd. De leeflaag is de bovenste grondlaag waarop planten groeien.

Weblink bron
Judah Bolink
 “Tien jaar na sanering is bovenste grondlaag oude stortplaats alweer vervuild” (04-02-2019), Tubantia

In 2014 is het grondwater bij de teerput uitvoerig onderzocht. Op basis daarvan adviseerde het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu welke stoffen gemonitord moeten worden. Dat is meegenomen in het nazorgplan. Behalve grondwater worden de leeflaag, stabiliteit van de afdichtende folieconstructie, gasontwikkeling en natuurontwikkeling in de gaten gehouden.

Weblink bron “Provincie gaat grondwater peilen bij teerput in Vasse” (24-11-2015), Tubantia

Het vuil ligt ingebed in de oude veenbodem. Daardoor kon een relatief eenvoudige manier van saneren worden toegepast. Het gif hoefde niet te worden verwijderd, maar is met folie en dikke lagen grond en water bedekt. Die vormen samen een zogeheten natte leeflaag. De gemeente controleert jaarlijks of er geen vervuild grondwater ontsnapt.

Weblink bron “Gifbelt wordt natuurgebied” (17-04-2011), NOS


heibaan

baan van zwavelachtige grond in een kleibodem


vulkaankrater

samenstelling van vulkaan zn en krater zn

crater

een krater in een planeetoppervlak waardoor, bij een vulkanische uitbarsting, lava aan het oppervlak komt

Het beloofde een bijzondere dag te worden. Het pad liep langs het beroemde Crater Lake, een prachtige vulkaankrater gevuld met uitzonderlijk helder, blauw water.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Een Amerikaanse militair op verlof heeft woensdag een val van meer dan twintig meter gemaakt in een vulkaankrater op Hawaï.

Weblink bron “Amerikaanse soldaat zwaargewond na val in krater vulkaan Hawaï” (04-05-2019), Tubantia


lavavlakte

lavavlakten (plural)
lavavlaktes (plural)

Orbit Beyond uit Edison (New Jersey) wil tegen september 2020 vier nuttige ladingen brengen naar de lavavlakte Mare Imbrium, in een krater. NASA kent het bedrijf 97 miljoen dollar toe.

Weblink bron
wle
 “Nasa investeert 250 miljoen dollar in voorbereiding reis naar maan” (31/05/2019), De Standaard

Het landschap leek op Mars, met zwarte lavavlaktes en kale vulkanen aan de horizon.


rotsplateau

rotsplateaus (plural)
rotsplateautje (diminutive singular)
rotsplateautjes (diminutive plural)

vlak gedeelte van een rots(partij), vlak gedeelte van een berg

Achthonderd zeldzame reuzenslakken die deel uitmaakten van een speciaal beschermingsprogramma in Nieuw-Zeeland, zijn gedood doordat de thermostaat defect was in de ruimte waar ze verbleven. De slakken waren afkomstig van een rotsplateau dat geschikt wordt gemaakt voor mijnbouw.

Weblink bron “Zeldzame reuzenslakken dood door defecte thermostaat” (10-11-2011), Tubantia

Wie aan de voet van de vesting Königstein staat, moet zich wel verbazen: de fortificatie met ruim 40 meter hoge muren staat op een rotsplateau van nog eens 247 meter hoog. Het kasteel is een blikvanger die grossiert in superlatieven.

Weblink bron
René Zeeman
 “Betoverende rotsformaties in Saksisch Zwitserland” (28-01-2019), Reformatorisch Dagblad


rotslawine

rockslide

een verschuiving op een berghelling die vooral uit stenen en rotsen bestaat

rotslawines (plural)
rotslawinetje (diminutive singular)
rotslawinetjes (diminutive plural)

De rotslawine bedolf een bergweg en eiste een aantal slachtoffers.


steenlawine

steenlawines (plural)
steenlawinetje (diminutive singular)
steenlawinetjes (diminutive plural)

De steenlawine bedolf een bergweg en eiste een aantal slachtoffers.


olievondst

de keer dat men aardolie vindt in de aardbodem

Eerste olievondst in Kenia: Voor het eerst in de geschiedenis is er olie gevonden in Kenia. Het Engelse bedrijf Tullow Oil heeft de vondst gedaan in de regio Turkana, in het noordwesten van Kenia.

Weblink bron “Eerste olievondst in Kenia” (26-03-2012), NOS

De Mexicaanse staatsoliemaatschappij Pemex heeft een grote olievondst gedaan in de diepe wateren van de Golf van Mexico. Volgens president Calderón zal het veld zo'n 10 miljard vaten olie opleveren.

Weblink bron “Grote olievondst in Mexico” (30-08-2012), NOS


amateurgeoloog

samenstelling van amateur zn en geoloog zn

iemand die uit liefhebberij onderzoek doet naar de aardkorst

De P. van der Lijnonderscheiding wordt jaarlijks uitgereikt aan amateurgeologen die zich op een bijzondere wijze hebben ingezet voor de geologie in Nederland.

Weblink bron
Gerco Mons
 “Amateurgeoloog uit Aalten krijgt landelijke prijs” (10-04-2018), Tubantia


creep

langzame afglijding van verweerd materiaal


langsbreuk

langsbreuken (plural)
langsbreukje (diminutive singular)
langsbreukjes (diminutive plural)

breuk die de strekking van de gelaagdheid volgt


sondering

naamwoord van handeling van sonderen met het achtervoegsel -ing

globale verkenning van de bodem met behulp van een peilstok of boor

De BRO wordt de komende jaren stapsgewijs gevuld. Gegevens over grondwater, mijnbouw en sonderingen (het globaal verkennen van de boden) zijn het eerst aan de beurt.

Weblink bron “Centrale opslag van gegevens over ondergrond” (13 januari 2014), Reformatorisch Dagblad


superponeren

van Latijn superponere ww of afleiding van poneren met het voorvoegsel super-

aan iets toevoegen zonder dat een van beide onderdelen verloren gaat


bauxieterts

mineraal waaruit men uiteindelijk aluminium kan winnen

De betonnen brug met stalen fundering is speciaal bestemd voor het zware transport van bauxieterts van de mijnen aan de overzijde van de rivier naar de raffinaderij van Suralco. De kosten worden volledig gedragen door Billiton en Suralco.

Weblink bron “Ballast bouwt Surinaamse brug” (10 mei 2005), Reformatorisch Dagblad

Ballast Nedam leverde het bouwwerk zo’n drie weken geleden op. Maar in afwachting van de uitkomst van het meningsverschil zijn de T-liggers nog niet definitief bevestigd. Het is daardoor nog mogelijk veranderingen aan te brengen. Gevolg is wel dat de brug nu nog niet geschikt is voor de zware transportwagens die bauxieterts vanuit de nieuwe mijnen aan de overzijde van de rivier moeten vervoeren.

Weblink bron “Ruzie over brug Ballast Nedam” (22 februari 2006), Reformatorisch Dagblad


azoïsch

afgeleid van het Griekse zoè (leven) met het voorvoegsel a- en met het achtervoegsel -isch

azoïscher (uninflected comparative)
azoïsche (inflected positive)
azoïschere (inflected comparative)
azoïschers (partitive comparative)

van, betreffende het azoïcum, zonder fossielen


deklandschap

samenstelling van dek zn en landschap zn

landstreek waarvan de bodem is gevormd door afzettingen bovenop een oudere, oorspronkelijke laag

Het noordelijk deel van het district is opgebouwd uit de sedimenten van de jonge en oude kustvlakte en het deklandschap, die nergens in Suriname zo'n groot oppervlak beslaan. De gezamenlijke breedte bedraagt dan ook in het oosten ruim 80 km, terwijl langs de Corantijn het deklandschap zelfs ruim 150 km landinwaarts reikt.

Weblink bron “Over Nickerie - Algemeen”, nickerie.net


seismoscoop

gevormd uit Oudgrieks σεισμός (seismós) "beving" en σκοπός (skopós) "kijker"

toestel dat bevingen van de aarde laat zien

Binnenkort zal hij in het Amerikaanse tijdschrift Chinese Science het geheim onthullen van de oudste seismoscoop — een apparaat dat aardbevingen registreert.

Weblink bron “Oude technieken passen in hulp aan arme landen” (24 december 1981) op nrc.nl


dekzandlandschap

samenstelling van dekzand zn en landschap zn

heuvelachtige landstreek waarvan de bodem is gevormd door zand dat bovenop een oudere, oorspronkelijke laag is gedeponeerd


kiezelstrand

samenstelling van kiezel zn en strand zn

een strand dat voor het grootste deel is opgebouwd uit kiezels met hier en daar wat stenen

Het lijk werd deze week gevonden op een afgelegen kiezelstrand aan de noordkant van het eiland.

Weblink bron “Lugubere vondst vertraagt zaak Wiels” (14-06-2013), Tubantia

Een zeeleeuw hoefde er kennelijk niet lang over na te denken toen hij op een kiezelstrand een paar verlaten ligbedden in het vizier kreeg.

Weblink bron “Zeeleeuw sukkelt in slaap op ligbed aan het strand” (04-10-2015), Tubantia


strang

van Middelnederlands stranc, gerelateerd aan streng

strangen (plural)
strangetje (diminutive singular)
strangetjes (diminutive plural)

De Lange Strinkweg is de oudse weg van Cadzand en wordt gezien als een oude strang van de Noordzee die ingepolderd werd

Weblink bron
L.J. Bensink
 Recreatiewoningen (2013-09-07) in: Provinciale Zeeuwse Courant , blz. 5


antropoceen

van Engels Anthropocene, in deze specifieke betekenis voorgesteld in 2000 door de Nederlandse meteoroloog P. Crutzen en de Amerikaanse ecoloog E. Stoermer ; naar het voorbeel van Holocene afgeleid van Oudgrieks ἄνθρωπος (antropos) "man, mens" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "nieuw tijdperk van de mens"

niet-officiële benaming voor het tijdperk waarin de mensheid wereldwijde invloed op geologie en ecologie heeft
Vaak wordt hierbij gedacht aan de tijd vanaf de 19e eeuw met de Industriële Revolutie.

Paul Crutzen is geen man van relativeringen. Het holoceen is voorbij, zegt hij stellig, we zijn aangeland in het antropoceen, een geologisch tijdvak waarin de mensheid de planeet definitief heeft veranderd. „Waar je ook kijkt op aarde, in de atmosfeer, op zee, overal is de invloed van de mens zichtbaar. Er is niet aan te ontkomen.”

Weblink bron
Paul Luttikhuis
 “'We leven in het antropoceen'” (7 december 2010) op nrc.nl


Eridanus

via Latijn Eridanus en van Oudgrieks Ἠρῐδᾰνός (Eridanós)

Eridanus

sterrenbeeld zuidelijk van de dierenriem

rivier die tussen 40 miljoen en 700 duizend jaar geleden door Noord-Europa stroomde, ruwweg van Lapland, via de Oostzee en het noorden van Duitsland en Nederland naar de Noordzee


massabeweging

samenstelling van massa zn en beweging zn

het transport van materiaal onder invloed van de zwaartekracht verstaan


afzettingsgesteente

samenstelling van afzetting zn en gesteente zn met het invoegsel -s-

sedimentary rock

gesteente dat ontstaan is uit verweringsmateriaal dat later weer ergens anders is neergeslagen

afzettingsgesteenten (plural)
afzettingsgesteentes (plural)

Louise verdween tussen de rotsen en kwam na een poosje terug met een kei waarin door afzettingsgesteente een soort kruis was gekerfd.

Henning Mankell (vert.Clementine Luijten)
 “Italiaanse schoenen” (2011), De Geus (uitgeverij), ISBN 9789044521832

Het organische materiaal werd gevonden in afzettingsgesteente van een meerbedding in de Gale-krater op Mars. Het zijn bouwstenen die wijzen op de mogelijkheid van leven op de rode planeet.

Weblink bron
Karolien Koolhof
 “NASA vindt organisch materiaal in rotsen op Mars” (07-06-2018), Tubantia


grottenstelsel

samenstelling van grot zn en stelsel zn met het invoegsel -en-

groep met elkaar verbonden ondergrondse ruimtes

Die ging over een opmerkelijk grottenstelsel in Lascaux in West-Frankrijk, waar een paar jongens in 1940 bij toeval zeventienduizend jaar oude grotschilderingen hadden ontdekt.

De twaalf voetballers en hun coach zijn na twee weken veilig uit een grottenstelsel in Noord-Thailand gehaald. De groep kwam op 23 juni vast te zitten in de Tham Luang-grotten, toen die door zware regenval onder water liepen.

Weblink bron “Van wanhoop naar ontlading: de redding van het Thaise team in beeld” (10-07-2018), NOS


aardplooi

omhooggerichte plooi in een gesteente of aardlaag


aardschudding

samenstelling van aard zn en schudding zn


aardstroom

ground current

elektrische stroom door de aardkorst en de oceanen

aardstromen (plural)
aardstroompje (diminutive singular)
aardstroompjes (diminutive plural)


achtduizender

afleiding van achtduizend met het achtervoegsel -er

een van de 14 bergen op aarde waarvan de top hoger ligt dan 8000 meter boven het zeeniveau

Wilco van Rooijen en voormalig expeditieleider Edmond Offner hebben beide eerder teamleden verloren. Van Rooijen zelf liep in 2008 zwaar bevriezingsletsel op. De Himalaya-expeditie uit de documentaire was na het drama zijn eerste 'achtduizender'.

Weblink bron “'De liefde voor de bergen heb ik nog steeds'” (21-11-2014), NOS

,,We zijn ooit 30 meter onder de top van een achtduizender omgedraaid. Dan ben je er echt vlakbij. Aan de andere kant kan ik het wel nog steeds navertellen.

Weblink bron
Alex van der Hulst
 “Deze bergbeklimmer bedwong de Everest en inspireert nu bedrijven: ‘Zonder goed team kom je er niet’” (31-12-2019), Tubantia


aardbevingsmeter

samenstelling van aardbeving zn en meter zn met het invoegsel -s-

toestel waarmee men de aard en de kracht van aardtrillingen kan meten

Weblink bron “Video:Springende NAM-medewerkers laten aardbevingsmeter in Weerselo uitslaan” (16-02-2016), Tubantia


olielaag

olielagen (plural)
olielaagje (diminutive singular)
olielaagjes (diminutive plural)

Bij de eerste proefboring werd een olielaag van zo'n 162 meter ontdekt. Bij een verdere boring tot een diepte van bijna 8 kilometer werd een olielaag van circa 116 meter gevonden. Voor de rest van het jaar staan nog een paar boringen op het programma.

Weblink bron “Olievondst Shell in Golf van Mexico” (Vrijdag 19 maart 2010, 15:39), NOS


bergformatie

samenstelling van berg zn en formatie zn

Hun vondst veroorzaakte vorig jaar grote opwinding. Velen speculeerden dat het zou kunnen gaan om een ufo die in zee was gestort. Anderen meenden dat het zou gaan om een natuurlijke bergformatie.

Weblink bron “Zweden onderzoeken 'ufo' Oostzee” (Donderdag 31 mei 2012, 22:25), NOS


Muschelkalk

pakket gesteentelagen in de ondergrond van grote delen van West- en Midden-Europa


kolenkalk

samenstelling van kool zn en kalk met het invoegsel -en-

kolenkalken (plural)
kolenkalkje (diminutive singular)
kolenkalkjes (diminutive plural)


bodemmateriaal

samenstelling van bodem zn en materiaal zn

aarde en ander materiaal dat in de grond zit

De verzakking in Kerkrade lijkt op die van een deel van winkelcentrum 't Loon in Heerlen, in 2011. Daar stroomde toen grondwater en bodemmateriaal in de holte van een mijngang. Als gevolg daarvan ontstond een zinkgat in de parkeergarage, onder het complex. Het winkelcentrum moest worden ontruimd en deels worden afgebroken.

Weblink bron “'Verzakking eeuwenoude schacht Kerkrade veroorzaakt door onderzoek'” (Zaterdag 25 juli 2020, 12:33), NOS

In het gloednieuwe Huis van Weldadigheid loopt de bezoeker in gedempt licht de installatie Soil, my Innards binnen, gemaakt door Nederlander Roderick Hietbrink. Er hangen reusachtig uitvergrote regenwormen, symbolen van vertering van bodemmateriaal. In hun midden is een wilde man op een videoscherm met een natuurritueel bezig.

Weblink bron
Jeroen Wielaert
 “Into Nature: confrontatie van kunst, natuur en landschap in Drenthe” (Zaterdag 30 juni 2018, 10:13), NOS

Grondwater en bodemmateriaal hadden in de grondlagen een weg gevonden naar een holte in een mijngang. Daardoor onstond een zogenoemd zinkgat, een plotselinge verzakking van de ondergrond. Het winkelcentrum begon daardoor te verzakken, waarna een deel van het centrum moest worden gesloopt.

Weblink bron “Heerlen onderzoekt zinkgaten” (Dinsdag 2 juli 2013, 20:45), NOS


bodemgesteldheid

samenstelling van bodem zn en gesteldheid zn

de aard, structuur, samenstelling van een bodem

In opdracht van Defensie kijken de onderzoekers naar de locatie van de heli en de bodemgesteldheid op de plek waar de NH-90 ligt. Het doel is het wrak uiteindelijk te bergen.

Weblink bron “Waterrobots en drones bij onderzoek naar gecrashte marinehelikopter” (Woensdag 5 augustus 2020, 21:54), NOS

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat laat weten beleid op het gebied van trillingen voor te bereiden. Maar het ministerie noemt het ontstaan van trillingen moeilijk te voorspellen en moeilijk aan te pakken. Veel factoren spelen een rol, zoals het type trein, de staat van het spoor, de bodemgesteldheid en het type fundering van gebouwen. Het is daarom nog onduidelijk of en wanneer er wetgeving komt.

Weblink bron
Linda de Groot en Floor Ligtvoet
 “Kabinet wil meer spoorverkeer, maar omwonenden trillen nu al uit hun bed” (Zaterdag 29 januari 2022, 06:00), NOS

De kwaliteit van het DNA kan zijn aangetast door de omstandigheden in de Panamese jungle, zoals het weer en de bodemgesteldheid.

Weblink bron “"DNA-test Panama duurt weken"” (Vrijdag 20 juni 2014, 11:22), NOS


bodemstructuur

samenstelling van bodem zn en structuur zn

Hij zoekt hun nesten op en markeert ze met paaltjes. Zo kan hij zien welke plekken hij moet mijden als hij met zijn tractor het land opgaat. Ook eten zijn koeien nu ruwer voer, omdat ze kruiden en dik gras eten. Hun mest wordt daardoor droger, waardoor een andere bodemstructuur ontstaat.

Weblink bron
Trudy van Rijswijk
 “'Weidevogels ernstig bedreigd door koeienexplosie'” (Zondag 19 juli 2015, 17:38), NOS

De Marslander is een half jaar geleden gelanceerd en wordt de eerste NASA-landing sinds de Curiosity Rover in 2012. Na aankomst begint er een missie van twee jaar. InSight gaat onderzoek doen naar de bodemstructuur op de Rode Planeet. Aan boord heeft hij een seismometer waarmee onderzocht wordt of de grond weleens trilt op Mars.

Weblink bron “InSight moet vandaag na 'seven minutes of terror' op Mars landen” (Maandag 26 november 2018, 14:05), NOS


bodemtemperatuur

samenstelling van bodem zn en temperatuur zn

De groeiringen ontstaan onder andere door veranderingen in de bodemtemperatuur. Die temperatuur heeft invloed op de vorming van de diamant en daardoor zijn temperatuurschommelingen terug te zien als groeiring.

Weblink bron “Diamanten hebben groeiringen” (Maandag 16 september 2013, 12:59), NOS

"Omdat de aarde opwarmt, met name in de poolgebieden gaat dat twee tot drie keer sneller dan bij ons in Nederland, heb je daar veel meer warmte die aan de grond wordt toegevoegd. We meten sinds de jaren 80 op een heleboel plekken en daar zien we dat de bodemtemperatuur op bijna alle plekken toeneemt."

Weblink bron
Heleen Ekker
 “Smelten ijs op de Noordpool laat ook permafrost verdwijnen” (Zondag 27 augustus 2017, 18:00), NOS


bodemvocht

water dat boven de grondwaterspiegel in de poriën van de bodem zit


plastiglomeraat

samenstelling van plastic zn en conglomeraat zn

gesteente waarin pastic dient als bindmiddel

Tien leden van de 35-koppige werkgroep stellen voor om de plotse wereldwijde verschijning van radioactief materiaal van kernproeven als beginpunt te beschouwen. Een andere mogelijkheid is de scherpe stijging in CO2 als ijkpunt, via veranderde gesteenten en verzuurde oceanen. Of kiezen we voor het plots opduiken van plastiglomeraat, een menggesteente van gesmolten plastic en zand? Ook de kip zou wel eens een globaal signaal kunnen zijn. Het dier raakte door de mens zo wijdverspreid dat er nu bijna overal ter wereld al kippenbotjes in de bodem te vinden zullen zijn.

Weblink bron “Welkom in het Antropoceen” (30/08/2016), De Standaard


pre-ijstijd

afgeleid van ijstijd zn met het voorvoegsel pre-

voorafgaand aan de laatste tijdperk waarin de gemiddelde temperatuur lager dan normaal was en uitgestrekte gebieden met ijs waren bedekt

De andere publicaties beschrijven vooral oudere, pre-ijstijd afgezette gestuwde sedimenten.

Weblink bron
Huibert van den Brink & Ronald Van Balen
 Gestuwde fluvioglaciale afzettingen bij Leersum in: Grondboor & hamer, jrg. 74 nr. 4 (oktober 2020), Nederlandse Geologische Vereniging, p. 138 kol. 3


oeratmosfeer

afgeleid van atmosfeer met het voorvoegsel oer-

oeratmosferen (plural)
oeratmosfeertje (diminutive singular)
oeratmosfeertjes (diminutive plural)

de atmosfeer die zich in het Hadeïcum (ongeveer 4 miljard jaar geleden) boven de aarde bevond en die werd gevormd door gassen die uit het inwendige van de aarde vrijkwamen. Hieronder verstaat men waterdamp (in grote mate), ammoniak, waterstofgas, methaan, stikstofgas, diwaterstofsulfide, koolstofdioxide en koolstofmonoxide


oergesteente

afgeleid van gesteente met het voorvoegsel oer-

oergesteenten (plural)
oergesteentes (plural)

gesteente, ontstaan door afkoeling van de oorspronkelijke vloeibare aardmassa


geochronoloog

afleiding van chronoloog met het voorvoegsel geo-

iemand die gespecialiseerd is in de bepaling van de ouderdom van geologische structuren


Capitool

via Middelnederlands Capitool / capitole van Latijn capitolium

een van de zeven heuvels van Rome, met de burcht en de tempels van Jupiter, Juno en Minerva, voor de Romeinen een symbool van eeuwige macht


grondmonster

samenstelling van grond zn en monster zn

kleine hoeveelheid aarde die men uit de bodem haalt voor onderzoek

Zie in deze video hoe zo'n bodemkwaliteitskaart gemaakt wordt, van het grondmonster tot het eindproduct.

Weblink bron “Zo wordt het gehalte PFAS in de grond in kaart gebracht” (Donderdag 7 november 2019, 07:03), NOS

Een deel van de grondmonsters die in de jaren 60 en 70 door Amerikaanse astronauten van de maan naar de aarde zijn meegenomen, is langzaam aan het vergaan. Dat blijkt uit onderzoek naar twintig maanmonsters. De resultaten zijn gepubliceerd in Nature.

Weblink bron “Maanmonsters NASA verbrokkelen” (Donderdag 3 september 2015, 21:59), NOS

Het grondmonster bleek bij verhitting ook 'significante' hoeveelheden kooldioxide, zuurstof en zwavel te bevatten. Al die stoffen zijn min of meer homogeen over de planeet verdeeld, denken wetenschappers. Door stofstormen wordt de bovenste laag van de Marskorst voortdurend over de hele planeet verspreid.

Weblink bron “Curiosity vindt water op Mars” (Donderdag 26 september 2013, 20:00), NOS


grondonderzoek

samenstelling van grond zn en onderzoek zn

onderzoek naar de fysische en chemische samenstelling van de bodem

Bij Walbrzych in het zuiden van Polen staat geen nazitrein vol goud en sieraden onder de grond. Een team van deskundigen heeft bij grondonderzoek in het gebied geen bewijs gevonden voor het bestaan van de trein.

Weblink bron “Poolse geologen vinden geen nazitrein met goud” (Dinsdag 15 december 2015, 15:54), NOS

Bij een raketaanval op Marioepol op 24 januari vielen 29 doden en ruim honderd gewonden. De raketten sloegen onder meer in in winkels, woningen, scholen en een markt. Human Rights Watch deed een grondonderzoek in de stad.

Weblink bron “'Er is hier helemaal niets meer'” (Dinsdag 3 februari 2015, 16:05), NOS


grondverzakking

samenstelling van grond zn en verzakking zn

het naar beneden zakken van een stuk land omdat er een holte in de bodem is ingestort

Een kapotte waterleiding was de oorzaak van het zinkgat in de Italiaanse stad. Het gat was al eerder ontstaan door een grondverzakking, maar door de gebroken waterleiding en hevige regenval werd het een stuk groter. Uiteindelijk had het een diameter van zo'n 10 meter.

Weblink bron “Video: enorm zinkgat in Napels” (Maandag 23 februari 2015, 22:30), NOS

Marina, gehuisvest in een kapitale boerderij met krassen en scheuren vanwege ‘grondverzakking’, doet in het lied Allemaal scheuren (nu al een evergreen) een oproep aan de minister van economische zaken ruim in de buidel te tasten voor de slachtoffers van dit door externe factoren veroorzaakte huiselijk geweld.

Weblink bron “Invloed van gaswinning op cultuur in Groningen” (Maandag 16 februari 2015, 13:34), NOS

Op de bewakingsbeelden zie je hoe de man op een stoep stapt en er vervolgens in verdwijnt. Twee anderen kunnen nog net op tijd wegkomen. De Chinese autoriteiten zoeken nog naar de oorzaak van de grondverzakking.

Weblink bron “Bewaker verdwijnt in sinkhole China” (Donderdag 28 maart 2013, 12:07), NOS


grottencomplex

samenstelling van grot zn en complex zn met het invoegsel -en-

groep onderling verbonden natuurlijke onderaardse ruimtes

Minister Austin van Defensie zegt dat Sudani woensdag om het leven kwam bij een speciale operatie waarvoor president Biden toestemming had gegeven. De IS-leider zat verscholen in een grottencomplex in bergachtig gebied.

Weblink bron “VS meldt dood IS-leider in Somalië” (Vrijdag 27 januari 2023, 00:34), NOS

Twaalf jongens en hun voetbaltrainer zitten inmiddels twee dagen vast in een overstroomd grottencomplex in Thailand.

Weblink bron “Zoektocht naar vermiste voetballertjes in Thaise grot” (Maandag 25 juni 2018, 17:00), NOS


sinkhole

verzakking van de bodem doordat een holte in de bodem is ingestort

Rijkswaterstaat onderzoekt de oorzaak van het sinkhole op een afrit van de A10. De afslag was daardoor de hele nacht afgesloten. Een aannemer heeft het gat gedicht en de weg hersteld. Het sinkhole is vermoedelijk ontstaan door de hevige regenval.

Weblink bron “Afrit A10 hele nacht afgesloten vanwege sinkhole” (Zondag 16 juni 2019, 09:23), NOS

Gisteren ontstond ook een groot gat in de grond in Rotterdam. Acht woningen werden toen uit voorzorg ontruimd. Op het moment dat het zogenoemde sinkhole ontstond was het flink aan het regenen. De leidingbreuk had niks met het ontstaan van dat gat in de grond te maken, volgens het waterbedrijf.

Weblink bron “Opnieuw leidingbreuk in Rotterdam, woningen ontruimd” (Donderdag 13 juni 2019, 11:31), NOS


subsidentie

stuk land met bodemdaling, grondverzakking; daling van de aardkorst


plistoceen

van Engels Pleistocene, naam voorgesteld in 1833 door de Britse geoloog C. Lyell; afgeleid van Oudgrieks πλεῖστος (pleĩstos) "meeste" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "meeste nieuw (leven)", omdat het overgrote deel van de fossielen uit deze periode van tegenwoordige soorten afkomstig is;

geologisch tijdperk waarin de mensachtigen zich ontwikkelen, eerste tijdvak van het periode quartair, van 2.588.000 tot 11.700 jaar geleden


aanrijken

een hogere concentratie krijgen van een te winnen stof in een erts


aardmagneetveld

samenstelling van aarde zn en magneetveld zn

het magnetische veld dat opgewekt wordt door de planeet aarde

Bij heftiger ruimteweer, dat de komende jaren zou kunnen voorkomen, kunnen navigatie- en communicatiemiddelen volledig wegvallen voor een groot deel van de dag. Ook kan het aardmagneetveld bij heftiger ruimteweer verstoord raken door schokgolven die van de zon komen. Onze elektriciteitsnetwerken kunnen dan als dynamo gaan werken en zelf stroom opwekken."

Weblink bron “Vandaag kans op verstoorde navigatie en communicatiemiddelen door geomagnetische stormen” (17 augustus 2022, 22:56), NOS


rotsformatie

samenstelling van rots zn en formatie zn

Noorse activisten willen dat een penisvormige rotsformatie in het zuiden van Noorwegen wordt hersteld. Joggers ontdekten gisteren dat de rotsformatie ernstig is beschadigd. De actie om de rots te herstellen lijkt succesvol: er is nu al bijna 10.000 euro ingezameld.

Weblink bron “Noren willen penisvormige rotsformatie herstellen” (Zondag 25 juni 2017, 20:48), NOS

Na een klim van bijna 800 meter kwam de rover aan in het terrein met de rimpelingen in de bodem, in een gebied dat de Marker Band Vallei genoemd, naar een opvallende donkere rotsformatie, de marker band (markeringsband).

Weblink bron “Rover vindt 'duidelijkste bewijs tot nu toe' voor golvende meren op Mars” (Zaterdag 11 februari 2023, 06:32), NOS

De monsters zijn afkomstig uit afzettingen van een rotsformatie in het noordelijkste puntje van Groenland. Ze werden al in 2006 afgenomen uit een ondiepe fjord, maar de technologie was toen nog niet ver genoeg om ze te kunnen analyseren.

Weblink bron “Oudste dna ooit geanalyseerd toont het Groenland van 2 miljoen jaar geleden” (Woensdag 7 december 2022, 20:36), NOS


steenmassa

Het Zwitserse dorp dat vorige maand werd ontruimd wegens instortingsgevaar van een bergwand, is vannacht ontsnapt aan een rotslawine. Een enorme steenmassa kwam vlak voor de eerste gebouwen van Brienz tot stilstand.

Weblink bron “Rotslawine mist geëvacueerd Zwitsers dorp nipt: 'Veel geluk gehad'” (Vrijdag 16 juni 2023, 08:55), NOS

Een 22-jarige vrouw uit Nederland is gewond geraakt door de steenmassa, meldt de politie van het Zwitserse kanton Wallis dinsdag. De alpinisten waren bezig met een beklimming van de Aiguille du Tour, een berg ten noordoosten van de Mont Blanc.

Weblink bron “Nederlandse klimmer dodelijk geraakt door vallende rotsen op Zwitserse Alp, vrouw gewond” (01-08-2023), Tubantia


plaattektoniek

samenstelling van plaat zn en tektoniek zn

Bij die eerdere glacialen was vooral de plaattektoniek van invloed.

Gemma Venhuizen
 “IJstijden” (2014), Amsterdam University Press , ISBN 9789089647115

Uit de bevindingen blijkt dat het 5000 kilometer brede Argoland is opgebroken in kleine stukjes toen het 300 miljoen jaar geleden nog vast zat aan de noordwestkust van Australië. Zo’n 157 miljoen jaar geleden zijn de stukken door plaattektoniek naar het noorden gedreven. Enkele stukken zijn verdwenen doordat ze onder de aardmantel zijn geschoven, een geologisch proces dat subductie heet. Een ander deel van de stukken heeft zich aan Zuidoost-Azië vastgeplakt.

Weblink bron
Kim Scheltes
 “Geologen hebben het verdwenen continent Argoland gevonden” (7 november 2023), NewScientist


steensoort

Bij nadere beschouwing van de paraplu bleek waarom: de stok en het scherm waren beide gitzwart en aan elke baleinpunt hing een bolletje van een doorschijnende, zware steensoort.

Liu Cixin
 “Het einde van de dood” (2021), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645835

Vaak zijn zwerfkeien afkomstig van hardere steensoorten: stollingsgesteenten (in of nabij vulkanen ontstaan) en metamorfe gesteenten (onder hoge druk of temperatuur ontstaan) - die stenen zijn het best bestand tegen erosie.


caldeira

een grote komvormige krater, gevormd door vulkanische activiteit


concretie

afgeleid van het Latijnse cretie met het voorvoegsel con-

een bolvormige of ovale, geïsoleerde vorm uit formaties van afzettingsgesteenten


aardboor

aardboren (plural)
aardboortje (diminutive singular)
aardboortjes (diminutive plural)

boor voor het verkrijgen van grondmonsters


aardstorting

samenstelling van aard zn en storting zn

aardstortingen (plural)
aardstortinkje (diminutive singular)
aardstortinkjes (diminutive plural)

plotselinge aardverschuiving waarbij een deel van de bodem wegzakt


adelaarssteen

samenstelling van adelaar zn en steen zn met het invoegsel -s-

adelaarsstenen (plural)
adelaarssteentje (diminutive singular)
adelaarssteentjes (diminutive plural)

een steen die magische eigenschappen zou hebben


antediluviaans

afleiding van diluviaans met het voorvoegsel ante-


dieptelijn

denkbeeldige lijn die punten van gelijke diepte verenigt


discordant

discordanter (uninflected comparative)
discordantst (uninflected superlative)
discordante (inflected positive)
discordantere (inflected comparative)
discordantste (inflected superlative)
discordants (partitive positive)
discordanters (partitive comparative)


laatglaciaal

geen meervoud, samenstelling van laat en glaciaal

een in Noord-Europa gebruikelijke naam voor een geologisch tijdvak (de zogenaamde "laatste ijstijd") van de periode van 14.650 jaar geleden tot 11.650 jaar geleden


zoutlaag

zoutlagen (plural)
zoutlaagje (diminutive singular)
zoutlaagjes (diminutive plural)