kan

Hij was ontroerd door het verhaal van de laatste Tataarse kan.


koninkrijk

van Middelnederlands conincrike, op te vatten als samenstelling van koning zn en rijk zn , met behoud van de eindklank van het Middelnederlandse coninc

/ˈkoʊ̯nɪŋkˌræɪ̯k/

/ˈkoːnɪŋkˌrɛɪ̯k/

koninkrijken (plural)
koninkrijkje (diminutive singular)
koninkrijkjes (diminutive plural)


aartshertog

Afgeleid van hertog met het voorvoegsel aarts-

aartshertog

een keizerlijke prins in het vroegere Oostenrijk-Hongarije

aartshertogen (plural)
aartshertogje (diminutive singular)
aartshertogjes (diminutive plural)

Kinderen uit morganitische huwelijken zijn geen aartshertogen maar Graaf of Gravin van Habsburg.

De neef van Filips van Spanje, aartshertog Karel, was een van de gegadigden; de hertog van Savoye was een andere; vervolgens werd prins Karel van Zweden ten tonele gevoerd.

Victoria Holt
 “In de schaduw van de troon” (1978), Saga, ISBN 9788726484885


aartshertogin

Afgeleid van hertogin met het voorvoegsel aarts-

aartshertogin

adellijke titel, vrouw van een aartshertog

aartshertoginnen (plural)
aartshertoginnetje (diminutive singular)
aartshertoginnetjes (diminutive plural)

Maar zijn herinnering aan het verblijf op het jacht werd toch in de eerste plaats gekleurd door het lenige lichaam van de aartshertogin van Luxemburg, die er in een bont gezelschap van Hollywoodacteurs, Duitse en Spaanse adel, een wereldberoemde operadiva en een bekende mediatycoon en scheepsmagnaat haar achttiende verjaardag had gevierd.

Herman Koch
 “Het koninklijk huis” (2022), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026354953

Op zijn vlucht terug naar Nederland waren zijn gedachten om de vijf minuten afgedwaald naar de onverzadigbare aartshertogin, en elke keer voelde hij zijn oogleden zwaar worden en dommelde hij een paar minuten weg.


koningin

erfwoord via Middelnederlands coninginne / coninghinne van Oudnederlands kuninginna, op te vatten als afgeleid van koning met het achtervoegsel -in

koninginnen (plural)
koninginnetje (diminutive singular)
koninginnetjes (diminutive plural)

de echtgenote van een koning [1], waarbij zijzelf meestal geen regerende macht heeft

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima zeggen "diep getroffen" te zijn door zijn dood. "Vanuit een rotsvast geloof in Gods liefde pleitte hij voor mededogen en menselijkheid. Sober en eenvoudig levend koos hij steeds de kant van de kwetsbaren en behoeftigen."

Weblink bron “Bedroefde reacties op dood van paus: 'Miljoenen mensen geïnspireerd'” (21 april 2025), NOS


kroon

Leenwoord uit het Deens of ijslands of noors of zweeds, in de betekenis van ‘munteenheid van Denemarken en later ook IJsland, Noorwegen en Zweden’ voor het eerst aangetroffen in 1871

De kroon spannen

Een echte uitblinker zijn, de beste in iets zijn

De kroon op het werk

Het hoogtepunt van iets wat zorgvuldig in elkaar is gezet, of van iemands arbeidzame leven

Naar de kroon steken

Beconcurreren om een overheersende positie

冠

hoofddeksel dat door een vorst gedragen wordt

Kronleuchter

een lichtbron bestaande uit een krans van lichtbronnen

kronen (plural)
kroontje (diminutive singular)
kroontjes (diminutive plural)

hoofddeksel dat door een vorst [1] gedragen wordt

De koning droeg zijn kroon.

Daarvoor is toestemming van de kroon noodzakelijk.


koning

In de betekenis van ‘regerend vorst’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

eet ontbijt als een koning, lunch als een prins en dineer als een arme

ontbijt als een koning, lunch als een edelman en dineer als een bedelaar

De klant is koning.

Men probeert altijd zo goed mogelijk aan de wensen van de klant te voldoen

In het land der blinden is eenoog koning.

Iemand met geringe kennis of maar weinig vaardigheden, munt toch uit in een gezelschap van personen die nog minder weten of nog minder vaardigheid hebben

in het land der blinden is eenoog koning

Zijn haan moet altijd koning kraaien

een bepaald iemand moet altijd z'n gelijk krijgen of zin krijgen

king

speelkaart waarvan de waarde meestal tussen die van de vrouw en de aas ligt

şah

het stuk dat, wanneer het verslagen wordt, tot direct verlies leidt

koningen (plural)
koninkje (diminutive singular)
koninkjes (diminutive plural)

Op 21 juli 2013 legde Filip de eed af als koning der Belgen.

Was hun koning, Willem de Veroveraar, niet tijdens een geweldige storm, dankzij de heilige Nicolaas, veilig van Normandië naar Engeland gevaren? Want Nicolaas was in staat de wind en de onstuimige kracht der golven te doen bedaren!

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 10

Denemarken ook nauwelijks, in de pers hadden ze het uitgebreid gehad over de gemoedelijke verhouding tussen de Deense bevolking en de Duitse gasten. De koning en de regering van Denemarken zaten nog op hun plaats en de samenwerking leek uitstekend te functioneren binnen de Germaanse verbroedering.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


troon

Leenwoord uit het Frans of Latijn, in de betekenis van ‘staatsiezetel van vorst’ voor het eerst aangetroffen in 1240

troon

zetel waar een vorst op zit tijdens formele plechtigheden

tronen (plural)
troontje (diminutive singular)
troontjes (diminutive plural)


baron

van Middelnederlands, baroen, "edelman/vorst". Leenwoord uit het Oudfrans, waar het op zijn beurt was ontleend aan het Frankisch. In de betekenis van ‘adellijke titel’ voor het eerst aangetroffen in 1240.

baron

adellijke titel, in rang tussen jonkheer en burggraaf

baronnen (plural)
barons (plural)
baronnetje (diminutive singular)
baronnetjes (diminutive plural)

De baron van Münchhausen is een bekende romanfiguur.

Haar vader de baron verlangde een welgestelde schoonzoon en dat was een onmogelijke eis.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691


troonsafstand

samenstelling van troon en afstand met het invoegsel -s-

De vorst besloot tot troonsafstand over te gaan.


barones

baronessen (plural)
baronesje (diminutive singular)
baronesjes (diminutive plural)

Een barones is lager in rang dan een gravin.


keizer

eponiem: via Middelnederlands keiser en Oudnederlands keser van Latijn Caesar, de naam van de Romeinse heerser Julius Caesar , in de betekenis van ‘titel van de hoogste vorst’ voor het eerst aangetroffen in 1100

Een keizer zonder kleren

Iets wat of iemand die de indruk wekt gezaghebbend te zijn, maar in werkelijkheid weinig of niets voorstelt/kan uitrichten

Waar niets is, verliest de keizer zijn recht.

Op iemand die zelf toch al niets bezit, kan niets worden verhaald.

kejser

een monarch van de allerhoogste rang, oorspronkelijk die van het Romeinse rijk

keizers (plural)
keizertje (diminutive singular)
keizertjes (diminutive plural)

Keizer Karel V verenigde de zeventien Nederlanden tot een eenheid met een gezamenlijke Staten-Generaal.


keizerin

Afgeleid van keizer met het achtervoegsel -in

kejserinde

een vrouwelijke monarch van de allerhoogste rang, oorspronkelijk die van het Romeinse rijk

keizerinnen (plural)
keizerinnetje (diminutive singular)
keizerinnetjes (diminutive plural)

Een keizerin was een stuk minder gebruikelijk dan een keizer.


graaf

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘adellijke titel’ voor het eerst aangetroffen in 1201

[bestuurlijke functie of titel] van Middelnederlands grave of greve; vergelijk middeleeuws Latijn graffio

[gegraven waterloop] van Middelnederlands grave; afgeleid van graven (werkwoord)

[wiskundige beschrijving gegevens] van Oudgrieks γραφή (grafè) "tekening"

graaf

geschiedkundige term voor een landsheer, oorspronkelijk belast met de rechtspraak...

graven (plural)
graafje (diminutive singular)
graafjes (diminutive plural)

persoon met een voorname bestuurlijke functie of titel

edelman, erfelijk bestuurder van een graafschap; oorspronkelijk leenman van een vorst, één rang lager dan markies, één rang hoger dan burggraaf, naderhand steeds meer zelfstandig heerser

adellijke titel, niet meer verbonden aan een bestuurlijke functie


gravin

Afgeleid van graaf met het achtervoegsel -in

gravinnen (plural)
gravinnetje (diminutive singular)
gravinnetjes (diminutive plural)


paleis

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘vorstelijk verblijf’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Van Latijn palatium (paleis), van Latijn Mons Palatinus (de Palatijnse heuvel), een van de zeven heuvels in Rome waar het paleis van Augustus stond.

ekallum

een aanzienlijk gebouw dat een openbare functie heeft of een (woon)huis voor een staatshoofd is

paleizen (plural)
paleisje (diminutive singular)
paleisjes (diminutive plural)

"Staat betaalt al bijna veertig jaar dubbel voor onderhoud paleizen"

's Zomers woont Sinterklaas in een groot paleis in Spanje, met al zijn honderd Pieten.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11


hof

In de betekenis van ‘omheind stuk grond’ voor het eerst aangetroffen in 976

> Germaans *hof- > Proto-Indo-Europees *keup-, gevormd uit *keu- «bocht, holte» met een achtervoegsel. Vgl Oudsaksisch hof, Oudhoogduits hof (Duits Hof), Oudnoors hof (Oudnoords hov).

Europees Hof voor de Rechten van de Mens

Europese Hof voor de Rechten van de Mens

Iemand het hof maken

Iemand complimentjes geven, hem/haar huldigen; tegenwoordig vooral gezegd van een man die een vrouw probeert te versieren [3]

In zijn hof zijn

Zich amuseren, het leuk hebben, zich vermaken (vgl. in zijn sas zijn, in zijn schik zijn)

Gerichtshof

een instelling waar recht gesproken wordt

hoven (plural)
hofje (diminutive singular)
hofjes (diminutive plural)

: de uitgebreide huishouding van een vorstelijke, bijvoorbeeld koninklijke familie

De koning en de andere mensen aan het hof.


markies

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘zonnescherm’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1649

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘adellijke titel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1350

Marquis

adellijke titel, lager dan een hertog maar hoger dan een graaf


vorst

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bos, woud’ voor het eerst aangetroffen in 856

(2: Naamwoord van handeling van vriezen)

vorsten (singular)
vorstje (diminutive first-person)
vorstjes (diminutive singular)
vorstje (diminutive second-person)

heersend edelman, bijvoorbeeld een koning, monarch of keizer

De vorst werd tot aftreden gedwongen.


prins

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘vorst, koningszoon, adellijke titel’ voor het eerst aangetroffen in 1265

Van Latijn princeps, de eerste, de voornaamste

Van de prins geen kwaad weten

Onschuldig zijn aan iets vervelends wat is gebeurd, of: iets verkeerds hebben gedaan of uitgelokt, maar niet bewust of opzettelijk; daarnaast ook wel gezegd over iemand die alleen maar veinst van niets te weten

Voor de prins draaien

Draaien van een molen zonder dat er nuttige arbeid wordt verricht

Prinz

hoogste adellijke titel van een man of jongen

Prinz

laagste koninklijke titel van een man of jongen

prinsen (plural)
prinsje (diminutive singular)
prinsjes (diminutive plural)


prinses

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘vrouw van een prins, koningsdochter’ voor het eerst aangetroffen in 1401

afgeleid van prins met het achtervoegsel -es

Prinzessin

de hoogste adellijke titel van een vrouw of meisje

Prinzessin

de laagste koninklijke titel van een vrouw of meisje

prinsessen (plural)
prinsesje (diminutive singular)
prinsesjes (diminutive plural)

Als Amalia, de prinses van Oranje, over vijf jaar achttien wordt, krijgt ze een uitkering uit de schatkist voor de rest van haar leven van ruim 4000 euro per dag

Aan de overkant van de straat liep een vrouw in een oranje sari. Als een bekoorlijke Indiase prinses schreed ze door het mulle zand. Ze knikte naar me. Ik liet haar passeren en kon het niet laten haar na te kijken.


aristocratisch

Van het Franse aristocratique met het achtervoegsel -isch

aristocratic

volgens de principes van een aristocratie

aristocratischer (uninflected comparative)
aristocratische (inflected positive)
aristocratischere (inflected comparative)
aristocratischers (partitive comparative)

Hij was een merkwaardige mix, want met zijn aristocratische voorkomen leek hij verschrikkelijk beschaafd en tegelijk meedogenloos tot op het bot.


adellijk

afgeleid van adel bn met het achtervoegsel -lijk
**in de betekenis van ‘lang bewaard (van vlees)’ aangetroffen vanaf 1780

adellijker (uninflected comparative)
adellijkst (uninflected superlative)
adellijke (inflected positive)
adellijkere (inflected comparative)
adellijkste (inflected superlative)
adellijks (partitive positive)
adellijkers (partitive comparative)
aadlijk
adelijk
adellijck
adellyk

Hij is behoort tot een adellijk geslacht.

Je opa Henri en je vader Antoine, allebei moderne, progressieve mannen, gebruiken de naam van het geslacht de Chantery zelden, en de adellijke titels nog minder, en dat is heel sympathiek.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767


aartshertogdom

Afgeleid van aartshertog met het achtervoegsel -dom.

aartshertogdommen (plural)
aartshertogdommetje (diminutive singular)
aartshertogdommetjes (diminutive plural)


monarchie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘keizerrijk, koninkrijk’ voor het eerst aangetroffen in 1657

met het voorvoegsel mono- en met het achtervoegsel -archie

afgeleid van monarch met het achtervoegsel -ie

unpenniezh

is van origine een regeringsvorm waarbij alle macht bij één persoon berust

monarchieën (plural)
monarchietje (diminutive singular)
monarchietjes (diminutive plural)


kroonprins

kroonprins

een prins die in een monarchie de eerste is die de rechtmatige vorst opvolgt bij aftreden of overlijden

kroonprinsen (plural)
kroonprinsje (diminutive singular)
kroonprinsjes (diminutive plural)

En daardoor waren de voorwaarden voor een normale en vriendschappelijke relatie tussen de Noren en de Duitsers zo goed als vernietigd. Koning Haakon en de kroonprins, zijn oude zeilvriend Olav, zaten nu samen met de gevluchte Noorse regering in Londen.


ridder

van Middelnederlands riddere, net als "ruiter" afgeleid van het werkwoord rijden; in de betekenis van ‘adellijke titel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1220

ridder

oorspronkelijk een bereden en bepantserde ruiter die de ridderslag ontvangen had

ridders (plural)
riddertje (diminutive singular)
riddertjes (diminutive plural)

Ridders waren soldaten die heel erg trouw waren aan hun heer of koning.


wapenspreuk

motto

een korte tekst die de bedoeling van iets weergeeft

wapenspreuken (plural)
wapenspreukje (diminutive singular)
wapenspreukjes (diminutive plural)


hertog

In de betekenis van ‘adellijke titel’ voor het eerst aangetroffen in 1201

Van Middelnederlands hertoge, een samenstelling van de Proto-Germaanse woorden *harja "leger" (<heer [11]) en *tugan- (< tijgen). De letterlijke betekenis is dus "legeraanvoerder, legerleider".

duc

een landsheer, oorspronkelijk van een hoger hiërarchisch niveau dan de markies

hertogen (plural)
hertogje (diminutive singular)
hertogjes (diminutive plural)


hertogin

Afgeleid van hertog met het achtervoegsel -in

hertoginnen (plural)
hertoginnetje (diminutive singular)
hertoginnetjes (diminutive plural)


tsaar

Leenwoord uit het Russisch, in de betekenis van ‘Slavische vorst’ voor het eerst aangetroffen in 1676

eponiem: via het Oudrussisch (en Oudslavisch) цѣсарь (cěsarĭ) en Gotisch kaisar afkomstig van caesar - Latijn voor (en de oorsprong van) keizer.

tsaren (plural)
tsaartje (diminutive singular)
tsaartjes (diminutive plural)

vroegere Russische keizer (vóór de Oktoberrevolutie), vroegere Bulgaarse keizer


emir

Leenwoord uit het Arabisch, in de betekenis van ‘Arabisch opperhoofd’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1619

emirs (plural)
emirtje (diminutive singular)
emirtjes (diminutive plural)

Oorspronkelijk was "emir" een eretitel die gegeven werd aan nakomelingen van Mohammed, via zijn dochter Fatima Zahra.


pair

[2], [3] van Frans pair zn dat teruggaat op Latijn par bn gelijk", cognaat met paar en met Engels peer

pairs (plural)
pairtje (diminutive singular)
pairtjes (diminutive plural)

benaming voor de hoogste leden van de adel in een land, die voor het adellijk recht als gelijken van de koning worden beschouwd

Koning Pepijn wordt in deze roman bijgestaan door zijn "douze pers", de "Twaelf Genooten". Wie dat allemaal zijn, wordt ons niet verteld, alleen de belangrijksten worden enkele keren genoemd. De eerste pair lijkt Milioen d'Angler te zijn, een schoonzoon van Pepijn, maar nergens wordt ons verteld met welke dochter van Pepijn deze Milioen gehuwd is. Na Milioen d'Angler volgen als tweede en derde pair hertog Sampson van Orliens (…) en diens zoon Garnier, graaf van Vendomme (…).

Opmerkelijk is de opera Holger Danske van F.L.A. Kunzen, die in 1789 te Kopenhagen in première ging, op tekst van I. Baggesen naar Christoph Martin Wielands Oberon. De librettist verving echter Huon door Holger Danske als pair van Karel de Grote; verder hanteerde hij de gebruikelijke Oberon-Titania-stof.

Maar wat moest Nobel doen? Hij heeft zijn machtigste en hoogste pair als eerste gestuurd en daarmee de gedaagde extra eer bewezen.


koninklijk

Afgeleid van koning met het achtervoegsel -lijk.

De koninklijke weg gaan/bewandelen

Iets op een eerlijke of gebruikelijke manier aanpakken (ongeacht of dit ook ook de meest handige/strategische manier is)

königlich

betrekking hebbend op een koning, koningin, aan of bij hem, haar behorend, van hem, haar uitgaand

koninklijker (uninflected comparative)
koninklijkst (uninflected superlative)
koninklijke (inflected positive)
koninklijkere (inflected comparative)
koninklijkste (inflected superlative)
koninklijks (partitive positive)
koninklijkers (partitive comparative)

De koninklijke juwelen worden zorgvuldig bewaard.


edelman

edellieden (plural)
edelmannen (plural)
edellui (plural)

De edelman maakte zich verdienstelijk als ambassadeur.


grande

van Spaans grande zn of Italiaans grande zn

De hertog van Alva, één van dé grandes van Spanje, is meer geweest dan alleen maar landvoogd en duivel-in-persoon van de Nederlanden.

Iedere grande van Spanje vormde zijne bende uit personen van rang; (…)


accolade

van Frans accolade, in de betekenis van ‘haakje tot verbinding van twee of meer regels’ voor het eerst aangetroffen in 1824

accoladen (plural)
accolades (plural)
accoladetje (diminutive singular)
accoladetjes (diminutive plural)

symbolische zwaardslag waarmee tot de ridderorde of adel werd toegelaten

Met deze woorden stapt Du Frêne op zijn vriend toe, hangt hem de bruine mantel om van de schildknaap en geeft hem de accolade en de broederkus.

De accolade bij de toekenning van de Willemsorde is vervangen door een ferme slag met de hand van de koning op de schouder van de gedecoreerde.


majesteit

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘heerlijkheid’ voor het eerst aangetroffen in 1573

afgeleid van het Franse majesté (met het achtervoegsel -teit)

een vorst of vorstin waaraan als titel [1] wordt toegedicht

Beide majesteiten namen plaats op hun zetels en daarmee begon de plechtigheid.


hoogheid

afgeleid van hoog met het achtervoegsel -heid

iemand die een zeer hoge adellijke rang bekleedt

Nadat zijne hoogheid gearriveerd was kon de plechtigheid beginnen.


burggraaf

In de betekenis van ‘adellijke titel’ voor het eerst aangetroffen in 1220

burggraven (plural)
burggraafje (diminutive singular)
burggraafjes (diminutive plural)

edelman, lager dan een graaf maar hoger dan een baron


gouwgraaf

gouwgraven (plural)
gouwgraafje (diminutive singular)
gouwgraafjes (diminutive plural)


landgraaf

landgraven (plural)
landgraafje (diminutive singular)
landgraafjes (diminutive plural)

onmiddellijk aan de koning ondergeschikte graaf


markgraaf

markgraven (plural)
markgraafje (diminutive singular)
markgraafjes (diminutive plural)

markies, één graad hoger dan de gewone graaf


paltsgraaf

paltsgraven (plural)
paltsgraafje (diminutive singular)
paltsgraafjes (diminutive plural)

edelman aan wie de keizer enkele soevereine rechten toegekend had


rijksgraaf

samenstelling van rijk en graaf met het invoegsel -s-

rijksgraven (plural)
rijksgraafje (diminutive singular)
rijksgraafjes (diminutive plural)

adellijke titel die afkomstig is uit het Heilige Roomse Rijk


kroonprinses

kroonprinsessen (plural)
kroonprinsesje (diminutive singular)
kroonprinsesjes (diminutive plural)

een prinses die in een monarchie de eerste is die de rechtmatige vorst opvolgt bij aftreden of overlijden


edel

In de betekenis van ‘adellijk’ voor het eerst aangetroffen in 1100

edeler (uninflected comparative)
edelst (uninflected superlative)
edele (inflected positive)
edelere (inflected comparative)
edelste (inflected superlative)
edels (partitive positive)
edelers (partitive comparative)


edele

Afgeleid van edel met het achtervoegsel -e

De edele zorgde dat het landgoed goed werd bestuurd.

Als een slordige s in spiegelbeeld was het kanaal over de stadsplattegrond gekalkt door een dronken ontwerper die sadistisch lachte toen hij zag hoe zijn ingreep de stad zo goed als onbegaanbaar had gemaakt voor de flanerende edelen met hun satijnen schoentjes en die pas de volgende dag, weer nuchter, besefte dat hij geheel tegen zijn bedoeling in een magnifieke waterweg had geschapen die alle delen van de stad op een mooie, trage manier met elkaar verbond.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 22


vredesvorst

samenstelling van vrede en vorst met het invoegsel -s-

vredesvorsten (plural)
vredesvorstje (diminutive singular)
vredesvorstjes (diminutive plural)

een vorst die regeert tijdens een periode van vrede


sultan

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘oosterse vorst’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1325

sultans (plural)
sultannetje (diminutive singular)
sultannetjes (diminutive plural)

een hoge rang binnen de moslimadel (een kalief staat nog hoger op de ladder) en komt overeen met prins, koning of keizer, al wordt de titel gewoonlijk niet vertaald.

In zijn kraton Kaspuhan geeft de jonge sultan Natadiningrat een rondleiding door de rijk ingerichte en gestoffeerde koninklijke zalen.


baronesse

baronessen (plural)
baronessetje (diminutive singular)
baronessetjes (diminutive plural)


oelèëbalang

van Atjehs ulèë "hoofd" en Sanskriet बल (bala), "kracht. leger"; cognaat met Indonesisch hulubalang

Deze oelèëbalangs (lokale machthebbers) waren deel van een gelaagde hiërarchie van feodale heren die zich vooral toelegden op het uitzuigen van de bevolking en elkaar het licht in de ogen niet gunden.


hidalgo

man die tot de lagere Spaanse adel behoort

Het lag voor de hand dat Gilliam ooit Miguel de Cervantes’ tweedelige roman uit 1605 en 1615 zou verfilmen, "De vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha". Daarin verliest een oude, armlastige hidalgo zijn verstand door het lezen van ridderverhalen en trekt met zijn haveloze paard Rocinante de wereld in om draken te verslaan en de edele maagd Dulcinea te dienen.


koningshuis

samenstelling van koning en huis met het invoegsel -s-

koningshuizen (plural)
koningshuisje (diminutive singular)
koningshuisjes (diminutive plural)

de directe familie van de koning of de koningin

Niet iedereen die familie is van de koning behoort tot het koningshuis.

De band van de Nederlandse bevolking met het koningshuis is oersterk. Dat bracht drs. Ank Bijleveld-Schouten, Commissaris van de Koning in Overijssel, dinsdagavond naar voren bij een tafelspeech op Landgoed Warmelo in Diepenheim.

Weblink bron “'Band met Koningshuis is oersterk'” (21-05-2013), Tubantia

Vanavond werd ik verplicht om naast graaf Bryston plaats te nemen, een pretentieuze blaaskaak die zeer weinig aan het hof is geweest. Hij is de bestuurder van een of ander godverlaten moerasland in het noorden en verkeert blijkbaar in de veronderstelling dat hij, vanwege de loyaliteit van zijn voorouders aan het koningshuis, over de koninklijke familie mag zeggen wat hij wil.

Danielle Teller (vert. Marja Borg)
 “Er was eens iets anders” (2018), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026346477


sjah

Leenwoord uit het Perzisch, in de betekenis van ‘koning’ voor het eerst aangetroffen in 1847

sjahs (plural)
sjahtje (diminutive singular)
sjahtjes (diminutive plural)

De sjah van Perzië is afgezet omdat hij een te westerse houding had

Na zo’n veelbelovende start wilden media maar wat graag met Hollingworth samenwerken. Zij werkte als correspondent in Israël, de Palestijnse gebieden, Algerije, China, Jemen en Vietnam. In 1946 overleefde ze een aanval op het Koning David-hotel in Jeruzalem door de rechts-zionistische strijdgroep Irgun, waarbij 91 personen om het leven kwamen. Ze was de eerste en laatste buitenlandse journalist die de Perzische sjah Reza Pahlavi interviewde.


douairière

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘adellijke weduwe’ voor het eerst aangetroffen in 1669

via Middelnederlands douagiereghe uit het Frans

De goede reisgezel en zijn wijze moeder veranderden zienderogen in een halfmallote douarière en een nauwelijks bewaakbare dégéneré.


groothertogdom

afgeleid van groothertog met het achtervoegsel -dom

Großherzogtum

(adel) een gebied waarover een groothertog heerst

Aanvankelijk leek het paar gelukkig. De jonggehuwden hielden zich zelfs zo intensief met elkaar bezig dat de hofhouding zich ergerde. Maar Wilhelmina's liefde verbleekte spoedig. De bezigheden en de intelligentie van beide echtelieden liepen zeer uiteen. Hendrik bleef een landjonker, afkomstig uit een conservatief, ondemocratisch en betrekkelijk onontwikkeld groothertogdom aan de Oostzee. Opgegroeid in een spaarzaam bevolkt gebied van eindeloze graanvelden, bossen, rivieren en meren, hield Hendrik van bos, duin en jacht, maar niet van protocol en evenmin van enige intellectuele activiteit die meer denkkracht vereiste dan een legpuzzel of een spelletje patience.

In 1815 vormden Nederland en België het Koninkrijk der Nederlanden en kreeg koning Willem I er het Groothertogdom Luxemburg gratis bij. Maar al in 1830 begon de Belgische opstand met als inzet het onafhankelijke België, dat in 1839 daadwerkelijk tot stand werd gebracht.


groothertog

samenstelling van groot bn en hertog zn , als leenvertaling van humanistisch Latijn magnus dux

Großherzog

adellijke titel die hoger is dan die van hertog maar lager dan die van koning

In Pussy volgen we Fracassus (van fracas: opschudding, rumoer, opstootje) van de wieg tot het begin van zijn politieke carrière, wanneer hij afrekent met een broekdragende feministe. Fracassus is prins van de ommuurde republiek Urbs-Ludus, een samenleving die ‘veel waarde hechtte aan fantastische coiffure’, en waar de aristocratie bestaat uit vastgoedondernemers. Zijn vader is Groothertog, want specialist in casino’s, luxehotels en glanzende woontorens, ziggoerats, oftwel tempeltorens, genoemd.

'Verbijsterd door de tragische gebeurtenissen op de Berlijnse kerstmarkt willen we onze diepe bezorgdheid en medeleven namen de Luxemburgse bevolking uiten', schrijven groothertog Henri en groothertogin Maria Teresa van Luxemburg aan de Duitse bondspresident Joachim Gauck.


ridderorde

Orden

onderscheiding die door de koning wordt gegeven aan mensen die een uitzonderlijke prestatie hebben geleverd

ridderorden (plural)
ridderordes (plural)

vereniging van ridders, vereniging van mensen die een gemeenschappelijk ideaal nastreven

De Orde van Malta. Wie zijn ze? Wat doen ze? Vooreerst zijn ze de ‘Soevereine en Militaire Orde van Sint-Jan van Jeruzalem van Rhodos en van Malta’. Ze staan op die naam, op hun website waarschuwen ze voor ‘valse ordes’. De Orde gaat terug tot 1048. Toen bouwde ze in Jeruzalem een abdij met hospitaal om pelgrims, armen en zieken te verzorgen. In 1113 werd ze onder de bescherming van de Heilige Stoel geplaatst. Wat doen ze? Zich wijden aan twee doelen: zieken en behoeftigen verzorgen enerzijds, en het christelijke geloof verdedigen anderzijds. Dat laatste gebeurde in die tijd met het zwaard. Je bent een ridderorde of je bent het niet.


burggravin

afgeleid van burggraaf met het achtervoegsel -in

burggravinnen (plural)
burggravinnetje (diminutive singular)
burggravinnetjes (diminutive plural)

vrouwelijke vorm van burggraaf, edelvrouw, een rang lager dan gravin


markgravin

markgravinnen (plural)
markgravinnetje (diminutive singular)
markgravinnetjes (diminutive plural)


baanderheer

ridder, die recht had eigen vaan te voeren


maharadja

Leenwoord uit het Hindi, in de betekenis van ‘titel van vorst in Voor-Indië’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1863

hoge inlandse vorst (radja) in India of Indonesië


marquise

echtgenote van een markies (in een franstalige omgeving)

Josseline Gaël was als ‘nichtje’ Mimosa (men weet, wat een nichtje in dit soort stukken is) charmant; ook de beide andere dames, Jeanne Grumbach als een pittige oude marquise en Hélène Maïa als de huishoudster Amélie droegen door hun voortreffelijk spel veel bij tot het succes.

Menno ter Braak
 La fin du monde :
Comédie van Sacha Guitry in: Het Vaderland (17 maart 1936)


havezate

afgeleid van havezaat met het achtervoegsel -e

ridderlijk goed of kasteel, m.n. in de toenmalige gewesten Drenthe en Overijssel

In ruil voor deelname aan het provinciaal bestuur genoot de bezitter van een havezate belastingvoordelen.

Weblink bron “Wat is een landgoed?”, Landgoederen in Overijssel


nobiljon

vernederlandsing van denkbeeldige afleiding van Frans noble zn "edelman" met het achtervoegsel -illon dat een verkleinwoord vormt, vergelijk franskiljon

Toen praatten de heren over Graaf d'Aspremont Lynden, hij zou weer het Ministerie van Landbouw krijgen, en wat kende die Franskiljonse nobiljon nu van landbouw? Hij heeft alleen maar tomaten gezien in een hors d'oeuvre!


aadlijk

afgeleid door elisie van de e uit adelijk bn

aadlijker (uninflected comparative)
aadlijkst (uninflected superlative)
aadlijke (inflected positive)
aadlijkere (inflected comparative)
aadlijkste (inflected superlative)
adellijk

Daar lag zij in het venster,
behangen met fluweel,
in 't midden van haar maagden,
gedost in 't aadlijk geel.

Willem Bilderdijk
 Graaf Floris de vierde (1997) in:
Willem van den Berg & Hanna Stouten
 De duinen gillen mee!, Em. Querido's Uitgeverij, Amsterdam, ISBN 9021405911, p. 56