lul

lullen (plural)
lulletje (diminutive singular)
lulletjes (diminutive plural)

Hij kreeg een stijve lul.


oog

erfwoord, in de betekenis van ‘gezichtsorgaan’ voor het eerst aangetroffen in 901

Ergens oog voor hebben

ergens de waarde van inzien of aandacht voor hebben

Iemand de ogen openen

iemand inzicht geven in iets wat diegene nog niet doorhad

Iemand naar de ogen zien

pas iets doen als de ander toestemming geeft

Iemand onder vier ogen spreken

praten met iemand zonder dat anderen erbij zijn

Iets niet met droge ogen kunnen aanzien

letterlijk: gaan huilen/tranen bij het zien gebeuren van iets

uit het oog verliezen

vergeten om ergens rekening mee te houden

Alle / aller ogen zijn gericht op Kwatta

De splinter in andermans oog wel zien, maar niet de balk in het eigen

over kleine fouten van een ander vallen, terwijl de eigen grote fouten niet worden gezien

Het oog is groter dan de maag.

meer op het bord scheppen dan er opgegeten kan worden

Het oog van de meester maakt het paard vet.

het werk gebeurt beter als de baas toezicht houdt

Het oog wil ook wat

mensen vinden het fijn als iemand er verzorgd uitziet

Het oog ziet altijd van zich af.

de eigen fouten ziet men niet, maar andermans fouten altijd wel

Twee ogen zien meer dan één

Wat de één niet ziet, valt wellicht de ander op

Uit het oog, uit het hart.

als je iemand niet meer ziet vergeet je hem ook sneller

Vreemde ogen dwingen

de ogen van een vreemde heeft meer invloed op je dan van een bekende

Wat het oog niet ziet, wat het hart niet deert.

wat je niet ziet en niet weet heb je ook geen last

oog

gezichtsorgaan voor het waarnemen van lichtprikkels

ogen (plural)
oogje (diminutive singular)
oogjes (diminutive plural)

Zijn oog functioneert niet correct meer.


hand

In de betekenis van ‘lichaamsdeel aan uiteinde van arm’ voor het eerst aangetroffen in 701

uit Middelnederlands: hant verwant aan Engels: hand en Duits: Hand, Gotisch handus. Niet buiten Germaans bekend.

Als de ene hand de ander wast worden ze allebei schoon.

Wanneer je samenwerkt en elkaar helpt, is hetgeen gebeuren moet sneller gedaan

Als je hem een vinger geeft, neemt hij de hele hand.

Als je iemand een beetje helpt, wil diegene altijd je hulp

Beter één vogel in de hand dan tien in de lucht.

Kleine concrete resultaten zijn beter dan grootse plannen

Iets achter de hand hebben

Iets ter beschikking hebben voor wanneer het nodig mocht zijn (bv nood)

Iets uit de eerste hand hebben

Ergens zelf bij zijn geweest of hebben meegemaakt

Met de hoed in de hand komt men door het ganse land.

Iemand die vriendelijk is bereikt meer in het leven dan iemand die onaardig en onbeleefd is

Van de hand in de tand leven

Zo gauw iets verdiend is het meteen weer uitgeven

Zich met hand en tand verzetten

Zich zich heftig verzetten en er alles aan doen om het niet te laten doorgaan

Zijn hand in een wespennest steken

Zich bemoeien met een problematisch onderwerp en wellicht daardoor zelf moeilijkheden krijgen

Zwaar op de hand zijn

Allerlei risico's zien en met vele bezwaren (of dit aan moeten horen)

De hand / handen aftrekken van

Zich niet meer bezighouden met, zich afkeren van

De hand boven het hoofd houden

in bescherming nemen, (ten onrechte) buiten schot houden

De handen in onschuld wassen

De verantwoordelijkheid (voor iets vervelends) geheel van zich afschuiven

Een hand geven

Begroeten door middel van het vasthouden van elkaars hand

Ergens de hand in hebben

Iets veroorzaakt hebben, (mede)verantwoordelijk voor iets zijn

Iemand de hand reiken

een poging tot verzoening doen, iemand tegemoet komen

hand

uiterste deel van de arm, voorbij de pols

handen (plural)
handje (diminutive singular)
handjes (diminutive plural)

Zij heeft in haar hand een groot boek.

In een begeleidend citaat vertelt Muskee dat ze dixieland speelden op VVD-feestjes voor mensen met een clubsjaal en glazen sherry in de hand - niet leuk, een beetje oubollig. Hij stapte spoedig over naar The Rocking Strings, dat Shadows-achtige rock & roll speelde, compleet met pakjes en pasjes. Ze hadden een heel talentvolle gitarist, Muskees vriend Eelco Gelling.

Weblink bron
Jeroen Wielaert
 “Window of my eyes: Harry Muskee en de verloren tijd” (zaterdag 16 januari 2016, 13:44), NOS

Ik duwde de deur met beide handen open en zag dat er ’s nachts een dik pak sneeuw was gevallen, waarvan een stukje geel kleurde toen ik er mijn waterfles in leegde.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


kuit

Ergens haring/hom of kuit van willen hebben

Van alles precies willen weten hoe het in elkaar steekt, ergens duidelijkheid en/of uitsluitsel over willen (vaak afgekort tot Hom of kuit)

kuiten (singular)
kuitje (diminutive)
kuitjes (diminutive singular)

achterzijde van het been tussen knie en enkel

Ik was goed in vorm, waardoor ik des te gekker opkeek toen iemand mij toch inhaalde. Deze persoon had gigantisch gespierde kuiten en twee lange blonde vlechten onder een versleten baseballcap.


teen

In de betekenis van ‘twijg’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1288

In de betekenis van ‘vinger van de voet’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1265

tenen (plural)
teentje (diminutive singular)
teentjes (diminutive plural)


hiel

In de betekenis van ‘achterste deel van voet’ voor het eerst aangetroffen in 1285

taló

een enigszins uitstekend deel achteraan de voet

hielen (plural)
hieltje (diminutive singular)
hieltjes (diminutive plural)


hak

In de betekenis van ‘landbouwwerktuig’ voor het eerst aangetroffen in 1301

een hak zetten

iemand opzettelijk benadelen zodra dat kan

van de hak op de tak springen

op een onsamenhangende manier van het ene onderwerp naar het andere overgaan

hakken (plural)
hakje (diminutive singular)
hakjes (diminutive plural)


voet

In de betekenis van ‘lichaamsdeel waarop men staat’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Voet bij stuk houden

niet toegeven, bij de eigen ideeën blijven

Aan de voeten van Gamaliël zitten

aandachtig luisteren naar de les die een wijs persoon meegeeft

Iemand het gras voor de voeten wegmaaien

alles al zeggen wat een ander eigenlijk zelf had willen zeggen

Jong te paard, oud te voet.

als je in je jeugd erg wordt verwend, krijg je het later erg moeilijk

Op de oude voet verdergaan / voortgaan

Op dezelfde manier als voorheen doorgaan met een bepaalde activiteit

Op goede voet staan met iemand

Vriendschappelijk of vertrouwelijk met iemand om kunnen gaan

Vaste voet aan de grond krijgen

iets gedaan krijgen en/of als gebruikelijk beschouwd gaan worden

Vertrouwen komt te voet en gaat/vertrekt te paard.

door een enkele stommiteit kan men vertrouwen of een reputatie die men jarenlang heeft opgebouwd in een keer teniet doen.

voet

voeten (plural)
voetje (diminutive singular)
voetjes (diminutive plural)

voortzetting van het been beneden de enkel; lichaamsdeel waar een mens en dier op staan

Ik heb mijn voet verzwikt.

Ik zag een voet die geen tenen had.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

Haar vader beende de kamer in, met zijn grote voet schopte hij een Vogue onder het bed.


enkel

In de betekenis van ‘voetgewricht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351

In de betekenis van ‘alleen, enig in zijn soort’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351

Knöchel

gewricht dat de voet met het been verbindt

enkels (plural)
enkeltje (diminutive singular)
enkeltjes (diminutive plural)

'Met deze voet zal ik jullie niet meer kunnen gidsen,' zegt Giorgos, die zijn schoen inmiddels heeft uitgetrokken. Zijn enkel is dik en paars geworden.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471

Vanwege het gebrek aan steun echter moesten mijn enkels erg wennen aan het oneffen terrein.


knie

erfwoord, in de betekenis van ‘verbinding tussen boven- en onderbeen’ aangetroffen vanaf 1156

West: Engels: knee (Angelsaksisch: cnēo(w) o), Duits: Knie o, (Oudhoogduits: kneo o), Fries: knibbel (Oudfries: knī, knē)

Noord: Zweeds: knä, Deens/Noors: knæ, Nynorsk: kne, IJslands: hné (Oudnoords: kné)

Iemand (God, enz.) danken op zijn blote knieën/knietjes

Iemand (God, enz.) heel erg dankbaar zijn

Met knikkende knieën

Gezegd van iemand die angstig of zenuwachtig is

Slappe knieën hebben

Niet standvastig/volhardend zijn, (te) snel opgeven of inbinden

knie

gewricht in het midden van het been dat het bovenbeen met het onderbeen verbindt

knieën (plural)
knietje (diminutive singular)
knietjes (diminutive plural)

Hij zat al maanden niet meer op de fiets als gevolg van een blessure aan beide knieën. ,,Officieel heet het overbelasting, maar concreet is het een zeurende pijn in het midden van beide knieschijven.

Thermalite-wandelstokken aangeschaft. Deze deden ook dienst als tentpalen, twee vliegen in een klap dus. In totaal scheelden deze multifunctionele stokken mij 350 gram aan gewicht. Ik voelde me wel een beetje bekeken met die dingen in mijn handen, ook al was er niemand om het te zien. Langzaam kreeg ik door hoe ik ze het beste kon gebruiken en merkte ik dat ze mijn knieën vooral bergafwaarts ondersteunden.


been

Als twee honden vechten om een been, loopt de derde er mee heen

als twee personen ruzie hebben of er niet uit komen, kan een derde daarvan profiteren

Een blok aan het been hebben

niet vrij zijn en niet kunnen doen en laten wat iemand wil vanwege iets

Het been stijf houden

vast houden aan wat iemand zelf wil zonder hierin te veranderen

Het zijn sterke benen die weelde kunnen dragen

In tijden van weelde gaat men zich gemakkelijk te buiten.

Iemand op de been houden

Iemand (figuurlijk - financieel, etc.) ondersteunen.

Leugens hebben korte benen

met een leugen schiet iemand niets op, na verloop van tijd komt de waarheid altijd naar buiten

Met een been in het graf staan

Afgeleefd zijn, op sterven na dood zijn.

Met het verkeerde been uit bed gestapt zijn

Nog niet op eigen benen kunnen staan

nog niet zichzelf volledig zelfstandig kunnen redden

Op één been kun je niet staan

Schertsend gezegde wanneer iemand een tweede glas (meestal alcoholhoudende drank) wordt aangeboden.

kisar

benen (singular)
beentje (diminutive)
beentjes (diminutive singular)
beenderen (singular)
beentje (diminutive)
beentjes[ (diminutive singular)

ledemaat waarop wordt gestaan en waarmee wordt gelopen, meestal specifiek met betrekking tot het menselijk lichaam

Een mens heeft twee benen terwijl een hond vier poten heeft.

Na het nemen van de afslag ziet de weg naar boven er nog even mild uit, maar dan begint het asfalt al snel te welven. Er is minder dan een handvol haarspeldbochten, maar de hellingsgraden slopen de eerste reserves uit de benen.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant

bot, zelfstandig onderdeel van een geraamte

Een volwassen mens heeft ongeveer 200 beenderen.

Been is hard door het kalk wat erin zit.


scheenbeen

scheenbenen (plural)
scheenbeenderen (plural)
scheenbeentje (diminutive singular)
scheenbeentjes (diminutive plural)

het voorste van beide botten in het onderbeen van de mens


kuitbeen

calf bone

het achterste van beide botten in het onderbeen van de mens

kuitbenen (plural)
kuitbeenderen (plural)
kuitbeentje (diminutive singular)
kuitbeentjes (diminutive plural)


scheen

In de betekenis van ‘voorzijde van onderbeen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1080

skeen

voorkant van het onderbeen van de mens tussen de knie en de enkel

schenen (plural)
scheentje (diminutive singular)
scheentjes (diminutive plural)


borst

In de betekenis van ‘lichaamsdeel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 701

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘jonkman’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1623

Dat stuit mij tegen de borst.

Daar heb ik een afkeer van/Dat valt me zwaar tegen

Zich op de borst kloppen

Zich zonder bescheidenheid op iets beroemen (vaak onterecht)

De borst geven

Een kind moedermelk uit de borst laten drinken

bruched

bovenste deel van de voorkant van de romp van mens of dier

صّدر

elk van de twee vooruitstekende klieren bij vrouwen waaruit zich de moedermelk afscheidt

borsten (plural)
borstje (diminutive singular)
borstjes (diminutive plural)

bovenste deel van de voorkant van de romp van mens (of vergelijkbaar deel bij dier), van onder begrensd door het middenrif en van boven door de hals

Versnijd iedere borst in drie filets en snijd deze in blokjes.

In de natuur vind ik rust en vrede om na te denken en te bidden. Ook al ben ik geen katholiek, toch sla ik vaak een kruisje voor mijn borst.

Maar Albert was geen vlug type, alles kostte bij hem tijd. En al heel snel was daar Cécile geweest, hij was meteen hartstochtelijk verliefd, de ogen van Cécile, de mond van Cécile, de glimlach van Cécile, en daarna uiteraard de borsten van Cécile, de kont van Cécile, hoe wil je dan aan iets anders denken.

Zijn hand gleed vanaf haar rug langzaam naar beneden. Chantal trok hem steviger tegen zich aan. Zijn bovenlichaam drukte nu tegen haar borsten.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


bil

In de betekenis van ‘achterdeel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

Wie zijn billen (ver)brandt, moet op de blaren zitten.

Wie fouten maakt, moet met de gevolgen leven.

Als apen hoger klimmen willen, ziet men gauw hun blote billen

zich voornamer voordoen dan men in het echt is, met gezichtsverlies tot gevolg

Backe

elk van beide lichaamsdelen gevormd door de grote spieren die het bekken ...

billen (plural)
billetje (diminutive singular)
billetjes (diminutive plural)

elk van beide lichaamsdelen gevormd door de grote spieren die het bekken aan de achterkant bedekken

Ze ging met haar billen in het mos zitten.

Door het zweet en constante wrijving werd mijn huid tussen mijn dijen en billen bij elke stap opengeschuurd.


stuit

In de betekenis van ‘achterste’ voor het eerst aangetroffen in 1567

stuiten (plural)
stuitje (diminutive singular)
stuitjes (diminutive plural)

onderste gedeelte van de rug ter hoogte van het stuitbeen


buik

In de betekenis van ‘middendeel van lichaam’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 701

Baas in eigen buik zijn

Zelf bepalen wat je eet /Als vrouw zelfstandig mogen beslissen over zwangerschap en abortus

De ogen zijn groter dan de buik (of: maag/mond)

Gezegd van iemand die meer eten op zijn bord schept dan hij vervolgens opeet

Er de buik vol van hebben

Ergens meer dan genoeg van hebben, het helemaal zat zijn

Het varken is door de buik gestoken

Het probleem is op krachtdadige wijze verholpen/ Het is doorgestoken kaart, van tevoren opgezet spel

Het zijn twee handen op één buik

Zij zijn het altijd met elkaar eens (meestal in ongunstige zin)

sabel

het onderste deel van de voorkant van de romp van mens of dier dat van boven door het middenrif en van onderen door de bekkengordel begrenst is

buiken (plural)
buikje (diminutive singular)
buikjes (diminutive plural)

Mijn dochter heeft de laatste tijd soms pijn in haar buik.

Het was een mengeling van heimwee en schuldgevoel en veroorzaakte een onaangename knoop in mijn buik.

Met barstensvolle buikjes hervatten ze hun spelletjes.

buik die dikker is dan normaal, corpulente buik

Een buik krijgen.


navel

In de betekenis van ‘lidteken van navelstreng’ voor het eerst aangetroffen in 1240

erfwoord van Germaans *nablō, op zijn beurt van Indo-Europees *h₃nobʰ-ilos; de uitgang -ilos vormt een verkleinwoord en het naamwoord zelf bestaat ook in het Nederlands: naaf (zie aldaar).

navels (plural)
naveltje (diminutive singular)
naveltjes (diminutive plural)

rond litteken in de buik van zoogdieren, op de plaats waar de navelstreng de verbinding met het kind of jong vormde


ruggengraat

In de betekenis van ‘wervelkolom’ voor het eerst aangetroffen in 1573

samenstelling van rug en graat met het invoegsel -en-

ruggengraten (plural)
ruggengraatje (diminutive singular)
ruggengraatjes (diminutive plural)
ruggegraat

zuil gevormd door de wervels gelegen in de rug, die de enige steun van het hoofd en de romp uitmaakt en waarin het ruggenmerg zit


wervelkolom

wervelkolommen (plural)
wervelkolommetje (diminutive singular)
wervelkolommetjes (diminutive plural)


schouder

in de betekenis van ‘deel van romp tussen arm en hals’ voor het eerst aangetroffen in 1220.

erfwoord: Middelnederlands scoudere, scolder, ontwikkelt uit Oergermaans *skuldrō-; herkomst onduidelijk. Evenzo Nederduits Schüller, Schuller, Duits Schulter en Fries skouder.

Het zijn sterke schouders die de weelde kunnen dragen

Iemand een schouderklopje geven

Iemand een teken van goedkeuring of ondersteuning geven

schouders (plural)
schoudertje (diminutive singular)
schoudertjes (diminutive plural)

gewricht dat een bovenarm met de romp verbindt

elk van de bovenste delen van de romp van de hals tot en met het begin van de bovenarm

Hoewel de feesten de hoofdrol spelen, hebben ook enkele andere inspirerende en schilderachtige figuren een plaats gekregen. Zoals Franciscus, Hieronymus en Christofoor, die de hele wereld (het Christuskind) op zijn schouder draagt.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 7

Ik was moe en had blauwe plekken op mijn schouders van mijn rugzakbanden.


heup

van Middelnederlands hope, in de betekenis van ‘gewricht tussen bovenbeen en romp’ aangetroffen vanaf 1240

Het op de heupen krijgen

Plotseling erg emotioneel (veelal kwaad of humeurig) worden door iets; opeens veel energie hebben

臀部

deel van beide zijkanten van het menselijk lichaam ter hoogte van het heupgewricht, waar het been met de romp verbonden is

heupen (plural)
heupje (diminutive singular)
heupjes (diminutive plural)

Zeer weinig mensen durven deze bijna 5.000 kilometer lange trail te lopen, die precies door het midden van Amerika loopt van Montana naar New Mexico, met af en toe een gratis grizzlybeer onderweg. Met een bearspray op je heup ga je wekenlang niemandsland in.


rug

In de betekenis van ‘achterzijde’ voor het eerst aangetroffen in 901

Men moet een paard de rug niet stuk rijden.

Men moet niet te veel eisen van een ander

De rillingen lopen mij over de rug. / Het loopt mij koud over de rug.

Door zijn rug gaan

Door een ongelukkige beweging letsel aan de ruggengraat oplopen.

Een hoge rug opzetten (van katten)

De rug erg bol maken met de haren recht overeind, als teken van waarschuwing of boosheid"

Het geld groeit niet op de rug

Geld is geen vanzelfsprekendheid, er moet hard voor gewerkt worden

Iemand de rug toekeren

Achting of afkeur jegens iemand anders tonen

Open rug

(medisch) Lichamelijke afwijking waarbij het ruggenmerg bloot ligt

ryg

ruggen (plural)
rugje (diminutive singular)
rugjes (diminutive plural)

zijde van de romp tegenover de buik en borst gelegen; bij mensen aan de achterzijde en bij andere dieren aan de bovenzijde gelegen

Ik wilde met mijn hele hebben en houden op mijn rug in de overweldigende wildernis van Amerika slapen onder de sterren, nieuwe mensen ontmoeten, alleen met mijn gedachten door de bossen lopen en de vrijheid hebben om te gaan en te staan waar ik wilde.

"VU, hef niet je aardwetenschappen-afdeling op!", schrijft hoofdgeoloog van de Geologische Dienst Nederland, Michiel van der Meulen van TNO, in een oproep op LinkedIn. "Als ze dit besluit doorzetten, keren ze hun rug naar de samenleving en de toekomst", gaat hij verder. "Of het nou voor een beter milieu is, meer welvaart of grotere autonomie - voor Nederland, Europa of de wereld: aardwetenschappers leveren een essentiële bijdrage."

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS


oksel

erfwoord via Middelnederlands ocsele van Oudnederlands assala "schouder", in de betekenis van ‘holte onder de arm’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

oksels (plural)
okseltje (diminutive singular)
okseltjes (diminutive plural)

holte tussen de arm en de romp, bij de schouder

Niemand scheerde zijn kin of oksels, bh’s bleken niet te werken onder zware rugzakken en er was een gezonde hoeveelheid vrije liefde onder de jonge garde.


bovenarm

Oberarm

het bovenste gedeelte van de arm tussen de schouder en de elleboog

bovenarmen (plural)
bovenarmpje (diminutive singular)
bovenarmpjes (diminutive plural)

Een moeder voor me trok woedend aan de bovenarm van haar kind, een stel maakte ruzie over het menu en een getatoeëerde man stond luid te bellen.

Ze pakte Chantal zachtjes bij haar bovenarmen en trok haar naar zich toe.


arm

arm in arm lopen

gearmd lopen (met de rechterarm van de ene persoon om de linkerarm van de andere persoon)

de armen ter hemel heffen

als uiting van verdriet of woede, om Gods hulp of wraak aan te roepen

Hij loopt met zijn ziel onder zijn arm.
Hij zit met zijn ziel onder zijn arm.

iemand een arm geven

iemand aan de arm nemen, de arm ter steun aanbieden

met zijn armen over elkaar zitten

de onderarmen gekruist voor de borst hebben
moedeloos zijn
niets doen

zich uit iemands armen losrukken
zich uit iemands armen losscheuren

zich met moeite, tegenzin uit iemands omhelzing losmaken

een slag om de arm houden

beloven dat je iets zult proberen maar er wel bij zeggen dat je niet zeker weet dat het zal lukken

armen (plural)
armpje (diminutive singular)
armpjes (diminutive plural)

elk van de bovenste ledematen bij de mens, reikend vanaf de schouder tot (en soms met) de pols en hand

Hij zwaaide met zijn arm toen hij de aandacht van de politie wilde trekken.

Toen hij eindelijk vlakbij was gekomen liep ik geforceerd vrolijk met uitgestrekte armen op hem af en blokkeerde het pad zodat hij er niet langs kon.

Waarschijnlijk wrong hij nu een arm door het kleine raam en stak een sigaret op, drie meter van de Vietnamese restauranteigenaar aan de overkant vandaan, die hem met een handgebaar groette of niet groette, afhankelijk van of hun blikken elkaar kruisten, wat de mannen het liefst vermeden - tussen hen in de smalle afgrond waarin een stroom toeristen zijn weg zocht naar de Wallen.

Safae el Khannoussi
 “Oroppa” (2024), Uitgeverij Pluim , ISBN 9789493339125


stuitbeen

Steißbein

onderste deel van de ruggengraat, de laatste vier vergroeide ruggenwervels

stuitbenen (plural)
stuitbeenderen (plural)
stuitbeentje (diminutive singular)
stuitbeentjes (diminutive plural)


bips

In de betekenis van ‘achterwerk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1894

bipsen (plural)
bipsje (diminutive singular)
bipsjes (diminutive plural)

- Voor de bips geldt kijken, kijken, maar niet aankomen.

- Het stoute kind kreeg een tik op zijn bips.

Die G Star-spijkerbroek knijpt in het kruis en dat Agnès B-colbert kruipt in de oksel, maar de joggingbroek valt als gegoten om ieders bips.

Arno Kantelberg
 Cult, A Reader's Guide in: Bzzlletin, Jaargang 28 (1998-1999), BZZTôH, Den Haag, p. 6 op dbnl.org


kont

Ontwikkeld uit Middelnederlands conte, uit Germaans *kuntō ‘vrouwelijk geslachtsdeel’, vergelijk Middelnederduits kunte, Oudfries kunte, modern Fries kont, kûnt, Middelengels cunte, modern Engels cunt

In de Nederlandse betekenisverschuiving naar ‘achterste’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1741

konten (plural)
kontje (diminutive singular)
kontjes (diminutive plural)

Hij zat de hele dag op z'n kont en deed niets.

Maar Albert was geen vlug type, alles kostte bij hem tijd. En al heel snel was daar Cécile geweest, hij was meteen hartstochtelijk verliefd, de ogen van Cécile, de mond van Cécile, de glimlach van Cécile, en daarna uiteraard de borsten van Cécile, de kont van Cécile, hoe wil je dan aan iets anders denken.


biceps

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘tweehoofdige opperarmspier’ voor het eerst aangetroffen in 1793

afgeleid van het Latijnse 'caput' (hoofd) met het voorvoegsel bi-

bicepsen (plural)
bicepsje (diminutive singular)
bicepsjes (diminutive plural)

tweehoofdige spier in de bovenarm van dit type, die zorgt voor de buiging van de arm bij de elleboog (de biceps brachii)

tweehoofdige buigspier in het dijbeen (de biceps femoris)


elleboog

In de betekenis van ‘gewricht tussen beneden- en bovenarm’ voor het eerst aangetroffen in 1240

samenstelling van el en boog met het invoegsel -e-

iets achter de ellebogen hebben

plannen verborgen houden, iets in je schild voeren, snode plannen hebben

ellebogen (plural)
elleboogje (diminutive singular)
elleboogjes (diminutive plural)

gewricht in het midden van de arm dat de bovenarm met de onderarm verbind

Toen stootte hij mij aan met zijn elleboog.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 31


pols

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘handgewricht’ voor het eerst aangetroffen in 1265

polsen (plural)
polsje (diminutive singular)
polsjes (diminutive plural)


onderarm

/ˌɔndərˈɑrṃ/

Unterarm

gedeelte van de arm tussen de elleboog en de hand

onderarmen (plural)
onderarmpje (diminutive singular)
onderarmpjes (diminutive plural)


voorarm

samenstelling van voor en arm (waarschijnlijk een letterlijke vertaling van het Latijnse "antebracchium": ante- = "voor"; bracchium = "arm")

Unterarm

(anatomie) een vooral in België gebruikt synoniem voor de onderarm

voorarmen (plural)
voorarmpje (diminutive singular)
voorarmpjes (diminutive plural)


muis

[1] erfwoord via Middelnederlands muus van Oudnederlands mus, in de betekenis van ‘knaagdier’ aangetroffen vanaf de 10e eeuw

Als de kat van huis is, dansen de muizen (op tafel)

Als er geen (m,n. ouderlijk) toezicht is, doen de kinderen waar ze zin in hebben

De berg heeft een muis gebaard

Er is heel veel beloofd, maar daar is niets of heel weinig van waargemaakt

Het is een slechte muis die maar één hol heeft

Het is beter om altijd een alternatieve oplossing, een plan B achter de hand te hebben

Met iemand spelen als de kat met de muis.

Iemand voor de gek houden, met iemand sollen

Met man en muis vergaan

Vergaan zonder overlevenden (v.e. schip)

miu

klein zoogdier, meestal van het geslacht "Mus"

muizen (plural)
muisje (diminutive singular)
muisjes (diminutive plural)


palm

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘boomsoort’ voor het eerst aangetroffen in 1100

Men wandelt niet straffeloos onder de palmen

palmen (plural)
palmpje (diminutive singular)
palmpjes (diminutive plural)


vinger

In de betekenis van ‘grijporgaan aan hand’ voor het eerst aangetroffen in 1100

Als men hem een vinger geeft, neemt hij de hele hand.

Hij maakt op onbescheiden wijze gebruik van wat hem is toegestaan, hij maakt misbruik van iemands welwillendheid.

de vinger op de mond leggen; de vinger op de lippen leggen

zwijgen, niets (over)vertellen, of aldus aanduiden dat men zwijgen moet

de vinger op de wond of zere plek leggen

een vinger in de pap hebben

mede verantwoordelijk zijn, mede beslissen

ergens een vinger achter (weten te) krijgen

geen vinger voor, naar iemand of iets uitsteken

Hij heeft zich in de vinger gesneden.

zich nadeel berokkend, tegen zijn eigen belang gehandeld

Hij laat zich om de of een vinger winden.

iets in de of zijn vingers hebben

het door en door kennen, beheersen, er aanleg voor hebben

met de vinger wijzen

aldus de aandacht op iets of iemand vestigen

op de vingers (van een hand) te tellen zijn

tot in de toppen van zijn (haar) vingers

zijn de vingers branden

de onaangename gevolgen van een ondoordachte handelwijze ondervinden

vingers (plural)
(vingeren) (plural)
vingertje (diminutive singular)
vingertjes (diminutive plural)

elk van de 5 gelede extremiteiten waar de hand zich in splitst

Terwijl ik goedkeurend met mijn vinger langs de vergulde lambrisering streek, de dikte voelde van de stof van de zware, oker overgordijnen en de stoel wegschoof om de openslaande deuren te openen naar het terras, dat uitzicht bood op de rozentuin, of wat daarvan over was, en de vijver met de defecte fontein, bedacht ik dat ik nog tijd genoeg zou hebben om deze kamer en detail te beschrijven.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 18

Het was hoogzomer en ik liep tot mijn oksels door het hoge gras, strekte mijn armen uit en liet mijn vingers over de grassprieten glijden.


nagel

In de betekenis van ‘hoornplaat op laatste teen- en vingerkootjes’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287.

In de betekenis van ‘spijker’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240.

erfwoord: Middelnederlands nāghel ‘nagel; pin, spijker; kruidnagel, gewichtssoort’, ontwikkeld uit Oergermaans *naglaz ‘vinger- of teennagel’, bij Indo-Europees *h₃nogʰ-, waartoe ook Latijn unguis ‘nagel, klauw’, Litouws nagà ‘hoef’, nãgas ‘voet’ en Russisch nogá ‘voet, been’ behoren. Evenals Hoog- en Nederduits Nagel, Fries neil en Deens negl.

geen nagel meer hebben om zijn kont te krabben

iemand het bloed onder de nagels vandaan halen

op zijn nagels bijten

uiting van zenuwachtigheid of diep nadenken

nael

nagels (plural)
nagelen (plural)
nageltje (diminutive singular)
nageltjes (diminutive plural)

dunne, doorzichtige plaat van harde keratine op de bovenkant van vinger- en teentoppen van mensen en primaten


knokkel

In de betekenis van ‘vingergewricht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1477

knokkels (plural)
knokkeltje (diminutive singular)
knokkeltjes (diminutive plural)

het gewricht dat de vingers met de hand verbindt, vooral zichtbaar als men de vingers buigt


pink

herkomst onzeker, in de betekenis van ‘vaartuig’ voor het eerst aangetroffen in 1477

Als je hem één pink[/vinger] geeft, dan neemt hij de hele hand.

Hij misbruikt kleine gunsten om veel meer te willen/eisen dan toegestaan.

Daar zou ik mijn pink wel voor willen geven/missen

Iemand om zijn pink winden

Iemand volledig inpalmen, voor zich winnen

pink

een éénjarig kalf dat nog alle melktanden heeft

pinken (plural)
pinkje (diminutive singular)
pinkjes (diminutive plural)


ringvinger

ringvingers (plural)
ringvingertje (diminutive singular)
ringvingertjes (diminutive plural)

vierde vinger, gelegen tussen de pink en de middelvinger, waaraan normaliter ringen worden gedragen


middelvinger

ˈmɪdəlˌvɪŋər

middelvingers (plural)
middelvingertje (diminutive singular)
middelvingertjes (diminutive plural)

de derde vinger, gelegen tussen de ringvinger en de wijsvinger


wijsvinger

hatz erakusle

tweede vinger, gelegen tussen de middelvinger en de duim

wijsvingers (plural)
wijsvingertje (diminutive singular)
wijsvingertjes (diminutive plural)

Tijdens zijn volgende verlof was Cécile er dromerig en betoverd met het puntje van haar wijsvinger overheen gegaan, wat Alberts stemming er niet beter op had gemaakt.


duim

In de betekenis van ‘voorste vinger’ voor het eerst aangetroffen in 1240

duim opsteken

gebaar van iemand langs de kant van de weg als teken dat hij met iemand wil meereizen

duimen (plural)
duimpje (diminutive singular)
duimpjes (diminutive plural)

eerste, kortste en dikste vinger, gelegen naast de wijsvinger, met twee geledingen, die zowel naast als tegenover de andere vingers geplaatst kan worden

Iets later zag ik gelukkig twee duimen de lucht in gaan om aan te geven dat alles goed was.


hals

In de betekenis van ‘keel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1080

Iemand om de hals vliegen

Iemand vol enthousiasme begroeten of ontvangen, soms ook letterlijk omhelzen

Zich iets van de hals houden

Iets op afsand houden of niet accepteren

halzen (plural)
halsje (diminutive singular)
halsjes (diminutive plural)

nauw gedeelte van het lichaam dat het hoofd met de romp verbindt

Daar stond het kleine Pietje bij de schimmel en aaide zachtjes over zijn hals.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11


nek

In de betekenis van ‘achterste deel van hals’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1350

De nek [durven] uitsteken

Een bepaald risico durven nemen (ten behoeve van iets anders)

Iemand de nek toekeren

Niets meer met iemand te maken willen hebben (≈ iemand de rug toekeren)

Iemand op de nek zitten

Iemand continu controleren om te zien of diegene het opgedragen werk goed doet, al af heeft, etc.

Ik heb geen ogen in mijn nek!

Ik kan niet zien wat er achter me gebeurt!

Nek aan nek

Op gelijke positie voortgaan bij een race

Tot aan/over zijn nek in de problemen/schulden, ... zitten

Heel veel problemen, schulden e.d. hebben

nekken (plural)
nekje (diminutive singular)
nekjes (diminutive plural)

Haar nek deed pijn en haar hoofd bonkte.

Ik droeg een pet met een lange achterflap om mijn nek te beschermen tegen de zon.

Maar Teresa zweeg, met haar blik nog steeds op de uitgebrande kerk gericht, en het was alsof Olive de harde, donkere haarpunten in haar eigen nek voelde vallen.


adamsappel

eponiem: samenstelling van Adam en appel met het invoegsel -s- , in de betekenis van ‘strottenhoofd’ voor het eerst aangetroffen in 1757

adamsappels (plural)
adamsappeltje (diminutive singular)
adamsappeltjes (diminutive plural)

vooruitstekende gedeelte van het strottenhoofd bij de man

Het mes scheert over zijn wang: daar is zijn jukbeen, daar is zijn kaak, daar de donkere tabaksstippen tussen bovenlip en neus, daar is de naar voren stekende kin, de adamsappel die het mes behendig ontwijkt.


kin

In de betekenis van ‘deel van de onderkaak’ voor het eerst aangetroffen in 1201

[tussenwerpsel] via Jiddisch van Hebreeuws כן (ken) oorspronkelijk "aldus, zo"; later "ja"

nokkeu

het vooruitstekende deel van de onderkaak

kinnen (plural)
kinnetje (diminutive singular)
kinnetjes (diminutive plural)

Op de trail had ik eindelijk het gevoel een hippie te zijn omdat ik in een gemeenschap leefde van vrije geesten, kleurrijk en stoffig. Niemand scheerde zijn kin of oksels, bh’s bleken niet te werken onder zware rugzakken en er was een gezonde hoeveelheid vrije liefde onder de jonge garde.


lip

In de betekenis van ‘rand van mondopening’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100

Aan iemands lippen hangen

Bijzonder aandachtig naar iemand luisteren

Het water komt [hem/haar, ....] tot aan de lippen

De nood is bijna te hoog gestegen voor diegene

lippen (plural)
lipje (diminutive singular)
lipjes (diminutive plural)

elk van beide vlezige uitstekels van de mondopening


mond

erfwoord via Middelnederlands mont van Oudnederlands, in de betekenis van ‘holte achter de lippen’ voor het eerst aangetroffen in 698; cognaat met Oudhoogduits mund, Oudfries mūth, Angelsaksisch mūð en Gotisch munþs

Geen blad voor de mond nemen

Ronduit de eigen mening over iets zeggen

Iemand de mond snoeren

Iemand beletten verder te praten zodat die niet zijn mening kan geven e.d. (zie ook monddood)

In de mond leggen

Iemand anders doelbewust een uitspraak toeschrijven, echter zonder dat die ander de uitspraak inderdaad heeft gedaan of op die manier bedoelde

Met de mond belijden

Alleen maar met woorden verdedigen, zonder er in de praktijk ook naar te handelen

Het eten uit de mond sparen

Zichzelf iets belangrijks ontzeggen om het in plaats daarvan aan iets of iemand anders te kunnen geven

Het water loopt hem [haar, etc.] in de mond

Gezegd als iemand iets heel lekker vindt

Met meel in de mond praten

Om iets heen praten, het over iets hebben maar zonder datgene waar het echt om gaat te noemen, eromheen draaien (vgl. Om de pot draaien)

Met de mond vol tanden staan

Geen passend antwoord weten te geven, beteuterd zijn

Naar de mond praten

Datgene zeggen waarvan men weet dat de toegesprokene het graag wil horen, meestal zonder hier zelf achter te staan maar wel met het doel zelf bij die ander in een goed blaadje te komen (≈ vleien)

Niet op zijn mondje gevallen zijn

Zich goed of assertief kunnen uitdrukken

Woorden in de mond nemen

Termen gebruiken die ernstige gevolgen kunnen hebben

Zijn mond houden

Niets zeggen, of iets belangrijks verzwijgen

Waar het hart van vol is, loopt de mond van over

Men spreekt graag over iets waar men veel aan denkt (Matth. 12:34)

De ogen zijn groter dan de mond

Gezegd als iemand meer probeert te eten dan hij op kan (zie ook: buik)

monden (plural)
mondje (diminutive singular)
mondjes (diminutive plural)

ingang van het spijsverteringskanaal, hoofdzakelijk gezegd van dit orgaan bij mensen; zowel voor de ingang zelf als de achterliggende holte gebruikt

Voedsel dat we eten, gaat via de mond en de slokdarm naar de maag.

Iemand?' 'Dat je nooit je hand in de mond van een vis of elk ander roofdier moet steken,' mompelt Gijs met volle mond.


tand

erfwoord via Middelnederlands tant van Oudnederlands tant, in de betekenis van ‘uitsteeksel in kaak om mee te bijten’ aangetroffen vanaf de 10e eeuw

De tand des tijds

De achteruitgang en verwoesting waar alles en iedereen op den duur onder lijdt

Haar op de tanden hebben

Erg moedig zijn in het geven van een mening/ Bazig zijn

Het mes tussen de tanden hebben

Zich keihard voor iets inzetten omdat er heel veel op het spel staat (vaak in de vorm met het mes tussen de tanden)

Iemand aan de tand voelen

Op een strenge manier ondervragen (oorspronkelijk: de leeftijd en gezondheid van paarden onderzoeken, middels inspectie van het gebit)

Met de mond vol tanden staan

Niet weten wat je moet zeggen/ergens versteld van staan, vaak in een situatie die dit gênant maakt

Op de tanden bijten

Zich bedwingen om zijn gevoelens niet te tonen.

Tot de tanden bewapend/gewapend zijn

Van allerlei soorten wapens voorzien zijn

Van de hand in de tand leven

Zo gauw iets verdiend is het meteen weer uitgeven

Zich met hand en tand verzetten

Zich heftig tegen iets dat ophanden is verzetten en er alles aan doen om het niet te laten doorgaan

Zijn tanden in iets zetten

Zich intensief met iets bezig (gaan) houden

Zijn tanden op iets stukbijten

Ondanks alle inspanning iets niet bereiken

Die de minste tanden hebben, kauwen het meest

Mensen die het minste van iets weten, hebben vaak wel het meest te vertellen

Liggen de handen, dan liggen de tanden

Als je niet werkt, heb je ook niets te eten

dant

hard en wittige gecalcificeerde structuur in de mond

tanden (plural)
tandje (diminutive singular)
tandjes (diminutive plural)

harde en wittige gecalcificeerde structuur in de mond van mensen en veel dieren, hoofdzakelijk gebruikt voor het kauwen van voedsel

Heb jij gaatjes in je tanden?

Ik had geen tand meer in mijn mond.


tong

erfwoord, in de betekenis van ‘orgaan in de mond’ voor het eerst aangetroffen in 901

een tong uitsteken naar

(figuurlijk) door gedrag niet respecteren

Boze tongen beweren dat...

Lasteraars, kwaadwillende mensen zeggen dat...

De tongen komen los.

Men begint meer, vrijer te praten (om een bepaalde reden)

Heb je je tong verloren?

Min of meer intimiderende manier om tegen iemand te zeggen dat die iets niet langer mag verzwijgen

(Niet) het achterste van zijn tong laten zien.

Op zijn tong bijten.

Zich met moeite weten te beheersen en/of iets net niet uitspreken

Een scherpe tong hebben.

van een persoon dat hij of zij heel onvriendelijk is

gjuhë

beweeglijk lichaamsdeel in de mond van mensen en veel dieren

søtunge

om zijn verfijnde smaak gewilde soort van platvis, Solea solea

tongen (plural)
tongetje (diminutive singular)
tongetjes (diminutive plural)

De brutale jongen stak zijn tong uit naar de agent.


keel

de baard in de keel hebben

de overgang van jongensstem naar mannenstem ondergaan hebben (door de groei van het strottenhoofd)

de keel schrapen

een schrapend geluid maken in de keel, als voorbereiding om te gaan spreken

de keel smeren

drinken (van met name alcoholische dranken)

praten met een hete aardappel in de keel

Het hangt mij de keel uit

Ik heb er genoeg van, ik ben het helemaal zat

iemand het mes op de keel zetten

iemand door bedreiging of intimidatie tot iets trachten te dwingen

keel

/: voorste, uitwendige gedeelte van de hals

De chauffeur kreeg een mes op zijn keel en moest zijn geld afstaan.

/: lichaamsopening beginnend achter in de mondholte waardoor voedsel en drank het lichaam in komt

Wanneer een cliënt schrikt van een handeling of aanraking zal hij reflexmatig inademen waardoor de voedselbrok nog verder de keel in kan schieten.

Ik wil gillen, maar mijn keel zit dicht.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340


fluit

via Middelnederlands flute / floite van Oudfrans flaute, in de betekenis van ‘blaasinstrument’ aangetroffen vanaf 1351

fluiten (plural)
fluitje (diminutive singular)
fluitjes (diminutive plural)


os

In de betekenis van ‘gecastreerde stier’ voor het eerst aangetroffen in 701

De dorsende os zult gij niet muilbanden

iemand die voor je werkt moet je goed behandelen

ossen (plural)
osje (diminutive singular)
osjes (diminutive plural)

In het menselijk lichaam hebben we zowel in de pols als in de enkel een os naviculare.


aambeeld

In de betekenis van ‘blok waarop metalen bewerkt worden’ voor het eerst aangetroffen in 1599

Vermoedelijk een leenvertaling van het Latijnse incus. Het eerste deel is dan eigenlijk het voorzetsel aan, waarna als gevolg van regressieve assimilatie een verschuiving van -n- naar -m- heeft plaatsgehad. Het tweede deel hangt o.a. samen met het Engelse beat, maar is vervormd onder invloed van beeld

altijd op het zelfde aambeeld hameren

steeds maar blijven herhalen, benadrukken

aambeelden (plural)
aambeeldje (diminutive singular)
aambeeldjes (diminutive plural)


viool

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘snaarinstrument’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1555

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘plant’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

Tweede viool spelen

Minder in te brengen hebben dan een ander

violen (plural)
viooltje (diminutive singular)
viooltjes (diminutive plural)

deel van onderlijf met de uitgang van de darmen


bot

[A1] Ontwikkeld uit Middelnederlands but, bot, mogelijk vernoemd naar diens stompe kop. In deze betekenis, voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287.

[A2] Herkomst onzeker, in de betekenis van ‘knop’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351.

[A3] erfwoord Oorspronkelijk een substantivering van het bijvoeglijke bot, vernoemd naar het dikke, stompe uiteinde van een been . Voor het eerst aangetroffen in het jaar 1477.

[A4] Leenwoord uit Frans botte “laars” , opgevat als mv, voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240.

[A5] Leenwoord uit Amerikaans Engels bot, als afkorting van robot, vaak in de betekenis van "zelfuitvoerend (software)programma".

Bot vangen

Niet het antwoord krijgen waar men op had gehoopt; niet het gewenste resultaat bereiken, geen succes hebben

botten (singular)
botje (diminutive)
botjes (diminutive singular)

been, knook, een onderdeel van het skelet

Haar gemanicuurde nagels glinsterden vervaarlijk. Wiens huid ze hiermee tot aan het bot wilde openhalen, was Chantal inmiddels wel duidelijk.


oor

West: Engels: ear (Angelsaksisch: ēare), Duits: Ohr, (Oudhoogduits: ora), Fries: ear (Oudfries: āre)

Noord: Zweeds: öra, Deens/Noors: øre, (Nynorsk: øyra, øyre, Oudnoords: eyra), IJslands: eyra, Faeröers: oyra

Luisterend oor aanbieden

Aandachtig luisteren naar wat iemand te zeggen heeft

De muren hebben oren

Let op wat je zegt, iedereen kan het horen

Een oor te luisteren leggen

Onderzoeken wat een ander van iets vindt

Er wel oren naar hebben

Geïnteresseerd zijn in iets (zoals een voorstel, aanbod etc.)

Het ene oor in, het andere weer uit

Iets (een raad e.d.) wel horen maar het vervolgens meteen weer vergeten; gezegd van hardleerse personen aan wie hetzelfde steeds weer opnieuw moet worden verteld

Kleine potjes/kopjes hebben grote oren

Je moet uitkijken met wat je zegt als er kinderen bij zijn

oor

het lichaamsdeel waarmee geluiden kunnen worden gehoord

Henkel

handvat waaraan je een stuk servies kunt optillen

oren (singular)
oortje (diminutive)
oortjes (diminutive singular)

Door de unieke vorm van het oor wordt het geluid net anders vervormd afhankelijk van de richting. En uit de verschillen tussen de oren kan het brein afleiden waarvandaan het komt.

Weblink bron
Hendrik Spiering
 “Waarom hebben je oren zo'n onregelmatige vorm?” (15 februari 2012) op nrc.nl

Na een tijdje merkte ik duidelijk aan mijn oren dat we van zeeniveau naar duizend meter hoogte aan het klimmen waren.


staart

In de betekenis van ‘achterste gedeelte’ voor het eerst aangetroffen in 1197

Middelnederlands: stert (1240), staert (1285), start (1287)

West: Engels: start in redstart ‘roodstaart, Phoenicurus ’ (Angelsaksisch: steort), Duits: (verouderd) Sterz, (Oudhoogduits: sterz), Fries: sturt (Oudfries: stert)

Noord: Zweeds: stjärt, (Oudnoords: stertr ‘vogelstaart’)

Komt men over de hond, dan komt men over de staart

Als het moeilijkste deel van iets is gelukt, gaat de rest vanzelf en veel makkelijker

Met de staart tussen de benen/poten [afdruipen/weggaan, ...]

Ergens ontredderd, terneergeslagen, teleurgesteld etc. vandaan gaan

Als men over de duivel spreekt, dan trapt men hem op zijn staart

het over iemand hebben en die dan plots tegen het lijf lopen, of iets gebeurt terwijl je het er net over had

Een aal ( of een paling) bij de staart hebben

Hij is te vangen als een aal bij de staart

Maart roert zijn staart

in maart kan het erg koud zijn met winterse buien

bisht

een verlengstuk van de ruggengraat bij sommige dieren

Schwanz

het achterste stuk van een vliegtuig of een auto

staarten (plural)
staartje (diminutive singular)
staartjes (diminutive plural)

Zij draagt haar haar in een staart.


gal

erfwoord via Middelnederlands galle van Oudnederlands galla
In de betekenis van ‘bittere vloeistof’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

eponiem, genoemd naar de Italiaanse onderzoeker Galilei
In de betekenis van ‘eenheid van versnelling’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1950

Zijn pen in gal dopen

het oneens zijn en dat duidelijk laten blijken in een schrijven

Galle

[A] 1. uit de lever afkomstig vocht dat een rol speelt in de spijsvertering, met name van vet

gallen (singular)
galletje (diminutive)
galletjes (diminutive singular)

Gal helpt bij de vertering van vetten.


lid

In de betekenis van ‘penis’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1530

In de betekenis van ‘deksel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1429

In de betekenis van ‘lichaamsdeel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1260

Die het onderste uit de kan wil hebben, krijgt het deksel ( of het lid ) op de neus

Mitglied

iemand die behoort tot een groep, organisatie of sekte

internode

deel van de stengel dat zich tussen de twee knopen bevindt

leden (plural)
lidje (diminutive singular)
lidjes (diminutive plural)

Ik nam zijn lid in mijn mond.


zij

Hij lag niet op zijn zij, maar op zijn rug.


bal

Van Frans balle. In de betekenis van ‘gulden, (België) frank’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1936

elkaar de bal toespelen/elkaar de bal toewerpen

Elkaar helpen zodat beide partijen er voordeel uit halen

Spelen op de bal [of op de man]

Uitdrukking die het verschil benadrukt tussen het bij verschil van mening enerzijds opvoeren van inhoudelijke argumenten en anderzijds de oppponent persoonlijk verdacht maken

top

een object in de vorm van een bol dat gebruikt wordt bij balspelen

ballen (plural)
balletje (diminutive singular)
balletjes (diminutive plural)

Henk ging naar de dokter omdat hij last had van jeuk aan zijn ballen.


wang

In de betekenis van ‘zijkant van gezicht’ voor het eerst aangetroffen in 1240

wangen (plural)
wangetje (diminutive singular)
wangetjes (diminutive plural)

Op minder dan 30 kilometer van het eindpunt rolden er tranen over mijn wangen.


vat

Wat in het vat zit, verzuurt niet.

Iets wat op de juiste manier wordt bewaard, blijft in goede staat / Er is geen haast bij

vat

ronde ton waar allerhande vloeistoffen in opgeslagen worden

vaten (singular)
vaatje (diminutive)
vaatjes (diminutive singular)


slagader

slagaders (plural)
slagaderen (plural)
slagadertje (diminutive singular)
slagadertjes (diminutive plural)

een bloedvat waarin het bloed van het hart af stroomt


grijs

in de betekenis van ‘lichtgrauw’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1140

Grijze haren van iets krijgen

Heel veel stress/kopzorgen hebben door iets

Grijze haren zijn kerkhofsbloemen

Iemand die grijze haren krijgt is niet zo ver meer van het kerkhof (ofwel van de dood); oude mensen zijn dicht bij de dood

Een grijs gebied

Iets waarvan onduidelijk is of het tot het een dan wel tot het ander behoort, schemerzone [2]

Die plaat is grijs

Dat is al heel vaak eerder verteld of datzelfde argument is al heel vaak opgevoerd, waardoor alle zeggingskracht nu is verdwenen of het niet meer interessant is (vgl. Een grijsgedraaide plaat)

Een grijze muis

Een doorsnee en/of saai iemand, een persoon die helemaal niet opvalt

kleurloos doordat er geen pigment meer wordt aangemaakt


bek

Van het Franse bec, in de betekenis van ‘snavel, mond’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

Breek me de bek niet open

Daar zou ik desgewenst van alles en nog wat over kunnen vertellen

Op je bek gaan

(letterlijk) Hard en pijnlijk vallen; (figuurlijk) In een gênante situatie belanden; afgaan [3]

bekken (plural)
bekje (diminutive singular)
bekjes (diminutive plural)

De eenden eten het kroos met hun bek.

De hond draagt de puppies in zijn bek.

De vent heeft een veel te grote bek, hij moet zijn smoel eens houden.


onderbuik

abdomen

het gedeelte van de buik dat het dichtste bij de benen is

onderbuiken (plural)
onderbuikje (diminutive singular)
onderbuikjes (diminutive plural)

De jongen zei tegen de dokter dat de pijn in zijn onderbuik zat.


schedel

In de betekenis van ‘hersenpan’ voor het eerst aangetroffen in 901

schedels (plural)
schedeltje (diminutive singular)
schedeltjes (diminutive plural)

skelet van een mensenhoofd of van een dierenkop, dat vorm geeft aan het hoofd resp. de kop

Deze indrukwekkende demonstratie van betrokkenheid van de kant van de majordomus had een onverwachte uitwerking op de gevleide dichteres. Ze begon te schateren, waarbij zichtbaar werd hoe haar tanden verankerd waren in de met roze tandvlees overtrokken mandibula van haar schedel. Het was bijna angstaanjagend hoe grappig zij de goedbedoelde declamatie van haar eigen meesterwerk achtte.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 32

Van alle fietsslachtoffers vorig jaar had ongeveer de helft (49 procent) een botbreuk. Maar een fietsongeluk kan ook leiden tot licht hersenletsel (13 procent) of ernstige schade aan de hersenen of de schedel (4 procent).

Weblink bron
Noor de Kort
 “Nederlanders willen geen fietshelm, maar dat gaat misschien veranderen” (16 april 2025), NOS


anus

van Latijn anus, in de betekenis van ‘aars (bij mensen)’ voor het eerst aangetroffen in 1833

Het kan/zal mij [aan] de anus oxideren.

Het interesseert me helemaal niets, het kan me niets schelen.

anus

opening aan het eind van de endeldarm en aan het eind van het spijsverteringskanaal waardoor afvalstoffen het lichaam verlaten

Uit je anus komt je poep.

Fijn sabbelen op zijn voetfungus, terwijl buurvrouw Betty je intens masturberend ligt aan te kijken en Vieze Gerrit van op de hoek in je anus op zoek is naar je derde oog.


atlas

Leenwoord uit het Arabisch, in de betekenis van ‘soort zijde’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1530

In de betekenis van ‘vlinder’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1705

In de betekenis van ‘bovenste halswervel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1690

In de betekenis van ‘boek met kaarten’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1595

Atlas

een verzameling van prenten, kaarten, afbeeldingen, tekeningen en dergelijke

Atlas

de bovenste wervel in de hals die het hoofd draagt

atlassen (plural)
atlasje (diminutive singular)
atlasjes (diminutive plural)

De atlas is een wervel in de hals.


eikel

[1] van Middelnederlands eikel, verkleinvorm van eik met het achtervoegsel -el, in de betekenis van ‘vrucht van de eikenboom’ voor het eerst aangetroffen in 1240

[2] omdat de vorm doet denken aan de vrucht van een eikenboom

[3] verwijzing naar het mannelijk geslachtsdeel

eikels (plural)
eikeltje (diminutive singular)
eikeltjes (diminutive plural)

Met een watje en lauw water de eikel schoonmaken.


ader

In de betekenis van ‘bloedvat’ voor het eerst aangetroffen in 1236

жила

langgerekt lichaam erts te midden van het gesteente

aderen, aders (plural)
adertje (diminutive singular)
adertjes (diminutive plural)

een vat waardoor zuurstofarm bloed vanuit de weefsels naar het hart beweegt

De holle aders zijn de grootste aders van het menselijk lichaam.

Het bloed in mijn aderen is ontdaan van warmte en wordt tegen de zin van mijn geest rondgepompt.

De spieren en aders in zijn nek zwollen op en de vingers van zijn linkerhand waren tot een vuist gebald.


voorhoofd

voorkop

het deel van het gezicht tussen de wenkbrauwen, de normale haarlijn en de slapen

voorhoofden (plural)
voorhoofdje (diminutive singular)
voorhoofdjes (diminutive plural)

'Kom maar, Joy, rustig maar.' Ik voel de stoppels van zijn kin tegen mijn voorhoofd.

De chef strijkt zijn haar plat over zijn voorhoofd en steekt uitnodigend zijn arm uit.


amandel

via Middelnederlands amandel via Oudfrans amandele of middeleeuws Latijn amandula, in de betekenis van ‘steenvrucht met eetbare pit’ voor het eerst aangetroffen in 1251
**v/m [3]: vanwege de vergelijkbare vorm, in de betekenis "tonsil" aangetroffen vanaf 1567

amandelen, amandels (singular)
amandeltje (diminutive)
amandeltjes (diminutive singular)

elk van de vier klieren in de neus-keelholte, die deel uitmaken van het afweersysteem

Bij veel kinderen worden de amandelen


schede

van Middelnederlands scheide, in de betekenis van ‘omhulsel’ aangetroffen vanaf 1240, in de overdrachtelijke betekenis (2) aangetroffen vanaf de 17e eeuw

skede

houder waarin men een zwaard of mes kan steken

schedes (plural)
scheden (plural)
schedetje (diminutive singular)
schedetjes (diminutive plural)

opening van de vrouwelijke geslachtsorganen


antenne

Van het Italiaanse antenna. In de betekenis van ‘draad voor het zenden en ontvangen van elektromagnetische golven’ voor het eerst aangetroffen in 1906.

Antenne

een vrij opgestelde elektrische geleider voor het uitzenden en/of ontvangen van elektromagnetische straling

antennes (plural)
antennen (plural)
antennetje (diminutive singular)
antennetjes (diminutive plural)

voelspriet bij insecten en andere geleedpotigen

Deze kever heeft grote en gevorkte antennes.


baarmoeder

van Middelnederlands baermoeder, op te vatten als samenstelling van baar ww en moeder zn , in de betekenis van ‘uterus’ aangetroffen vanaf 1351

子宮

voortplantingsorgaan van vrouwen waarin de vrucht zich ontwikkelt

baarmoeders (plural)
baarmoedertje (diminutive singular)
baarmoedertjes (diminutive plural)

Een embryo bevindt zich in de baarmoeder.

Voor wie dus wil weten wie de folteraar daadwerkelijk is, zal hem moeten schaduwen en wel zodanig dat hij in zijn huis zal moeten wonen, in zijn bed slapen, dezelfde hap van hetzelfde bord nemen, kortom, diegene zal hetzelfde leven moeten leiden, deze baarmoeder, deze wieg en dit bed en dit graf moeten delen, met als enig verschil dat dit wezen, deze man, deze vrouw, deze folteraar, een monster is, en niet zomaar een: het is een monster waarvan we kunnen zeggen dat het iets begaan heeft en dat het zich alleen maar van ons onderscheidt doordat wij dat niet hebben gedaan.

Toch stond ze daar, en terwijl haar mond bewoog kneep alles onder mijn baarmoeder zich samen. Het is een misverstand te denken dat het bange in je borst woont. Wie ooit opeens moest remmen voor een wild dier dat in de nacht de weg oversteekt en je met rode ogen door de voorruit aankijkt, weet dat diepe, hevige angst niets te zoeken heeft boven je middenrif.


bilstreek

De bilstreek was geïrriteerd door de operatie.


blaas

In de betekenis van ‘urineblaas’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

In de betekenis van ‘bobbel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1401

blære

blazen (plural)
blaasje (diminutive singular)
blaasjes (diminutive plural)

hol orgaan dat gevuld is met een hoeveelheid gas en/of vloeistof (hiermee wordt in het dagelijks spraakgebruik meestal de urineblaas bedoeld)

Het kind had een volle blaas en moest heel nodig plassen.

Maar dit was zo’n bos waar alles na drie stappen op elkaar lijkt. Waar je vlug verdwaalt, als een logerend kind in een pikdonkere, vreemde slaapkamer. Eerst het klateren, de goddelijke opluchting van de lege blaas. Vervolgens de milde paniek. Waar kwam ik vandaan? De groene soep begint te kolken.

Zelf moest ik ook erg nodig naar de wc, maar ik durfde na dit verhaal absoluut niet meer naar buiten. Er zat niks anders op dan in mijn drinkfles te plassen. Zo stil mogelijk ging ik rechtop in mijn slaapzak zitten en probeerde mijn overvolle blaas geruisloos te legen. In een urinoir kan het ook soms moeilijk zijn om met iemand naast je te plassen. Hier was het nog lastiger omdat er twee mensen naast mij lagen, waarvan één tot overmaat van ramp de enige aanwezige vrouw was.


gezicht

In de betekenis van ‘het zien’ voor het eerst aangetroffen in 1100

*vervoeging van zichten: de stam met omvoegsel ge- -t, zonder -t omdat de stam al op -t eindigt

Een vriendelijk gezicht brengt overal licht

Een vrolijk persoon weet vaak meer te bereiken dan iemand die nors is

Het wordt iemand groen en geel voor de ogen ( of voor het gezicht)

Recht in het gezicht zeggen

Een mening openlijk aan een aanwezige meedelen

Het tweede gezicht hebben

Helderziend zijn, voor anderen verborgen beelden kunnen zien

Dat is geen gezicht

Dat is een onaangenaam of lelijk tafereel

gezichten (plural)
gezichtje (diminutive singular)
gezichtjes (diminutive plural)

De neus, de mond en de ogen zijn delen van het gezicht.

Marie-Claire Ik trek de badkamerdeur open en kijk in het gezicht van Giorgos, die met smalende blik en met een handdoek om zijn middel op de toiletpot zit. 'Is de kust veilig?' 'Wat was je aan het doen, joh? Lauren had het bijna door!' 'Wc doortrekken en tandenpoetsen,' is zijn eerlijke antwoord.

Hij leek een permanente glimlach te hebben onder zijn borstelige snor en was hier in de wildernis duidelijk in zijn element. Na het filteren van een paar liter water deed ik mijn rugzak weer om en liep met een grote grijns op mijn gezicht door; wat een figuur.

de voorkant van een menselijk hoofd
als pars pro toto: een persoon

Er waren veel bekende gezichten en ik was vooral verheugd om Savage weer te zien, de jongen die mij had omgedoopt tot Van Go.


achterhoofd

achterhoofden (plural)
achterhoofdje (diminutive singular)
achterhoofdjes (diminutive plural)

Hoewel ze niet precies wist wat Olive zou aantreffen, had ze er een redelijk goed idee van. Toen ze Olive door het raam had nagekeken en haar kale achterhoofd zag, had ze iets gevoeld wat op trots leek. Wanneer de dag des oordeels kwam - en dat zou nu niet lang meer duren - zouden ze haar inborst onder de loep nemen, dat wist ze.

Jessie Burton (vert.Marja Borg)
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704


bekken

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘kom’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

In de betekenis van ‘slaginstrument’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1881

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘ring van de heupbeenderen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1702

Becken

(muziekinstrument) slaginstrument bestaande uit een metalen schaalvormige voorwerp

bekkens (plural)
bekkentje (diminutive singular)
bekkentjes (diminutive plural)

Mensen hebben een nauw bekken en dat kan bij de geboorte van een kind een groot probleem zijn.


bindweefsel

Bindegewebe

weefselsoort dat dient ter ondersteuning en verbinding

een vorm van weefsel dat deel uitmaakt van alle organen van het lichaam van mens en dier en een steunende, dan wel verzorgende functie heeft


wenkbrauw

In de betekenis van ‘haarboog boven oogkas’ voor het eerst aangetroffen in 1625

Van het Middelnederlandse wintbraeuwe, waarbij het eerste deel is beïnvloed door wenken. Etymologisch verwant met Oudsaksisch wintbrâwia, Oudhoogduits wintbrâwa en wimper.

de wenkbrauwen optrekken

teken dat men iets niet helemaal begrijpt of vertrouwt

øjenbryn

knokige rand boven het oog, meestal begroeid met haar

wenkbrauwen (plural)
wenkbrauwtje (diminutive singular)
wenkbrauwtjes (diminutive plural)

De wenkbrauwen fronsen.


lever

In de betekenis van ‘klier’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

mëlçi

een bruinkleurig orgaan dat gal produceert

levers (plural)
levertje (diminutive singular)
levertjes (diminutive plural)

vitaal orgaan voor opslag van bloed, galproductie en stofwisseling


hoofd

In de betekenis van ‘kop’ voor het eerst aangetroffen in 901

Boter op het hoofd hebben

Zelf ook schuldig zijn (verkorte vorm van Wie boter op zijn hoofd heeft, moet niet in de zon gaan lopen)

Een hoofd als een boei krijgen

Een erg rode kleur krijgen in het gezicht, erg blozen

Geen haar op mijn hoofd die daaraan denkt

Gloeiende/Vurige kolen op iemands hoofd stapelen

Iemand die iets verkeerds gedaan heeft of die zich vijandig opstelt, in plaats van te straffen juist vriendelijk tegemoettreden, waardoor diegene beschaamd gemaakt wordt. (Bron: Bijbel en Cultuur)

Het hoofd (net) boven water kunnen houden

Net genoeg inkomen hebben om van te kunnen leven

Het hoofd koel houden

Onder moeilijke omstandigheden rationeel blijven denken

Het hoofd loopt me om

Niet meer weten wat te doen (bijv. bij drukte)

Iemand de hand boven het hoofd houden

Hem/haar in bescherming nemen, diegene (ten onrechte) buiten schot houden

Iemand iets naar het hoofd slingeren

Een verwensing of ander soort belediging richting iemand uiten

Wie zelf iets gedaan heeft wat verkeerd is, is niet de aangewezen persoon om een ander die iets soortgelijks heeft te beschuldigen

Uit hoofde van

op grond van iets, krachtens, wegens, vanwege

Zich de haren uit het hoofd trekken

Zwaar emotioneel geroerd zijn door angst, spijt of wanhoop

rêš

een belangrijk lichaamsdeel, helemaal bovenaan het lichaam, waarin zich de hersenen...

hoofden (plural)
hoofdje (diminutive singular)
hoofdjes (diminutive plural)

bovenste deel van het lichaam boven de hals, waarin zich de hersenen en oren, ogen en neus bevinden

Vroeger werden misdadigers van het hoofd ontdaan.

Na een gigantische knal vlak boven ons hoofd stonden de stoere jonge gasten binnen tien seconden ook binnen. Zelfs zij waren zich rot geschrokken van de klap, en beseften dat het nu menens was. De meeste gezichten had ik nog nooit gezien.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


ham

v/m [1], [2]: van Middelnederlands hamme "knieholte, achterbeen, bil"

m: erfwoord via Middelnederlands ham van Oudnederlands ham; in de betekenis van ‘aangeslibd land’ voor het eerst aangetroffen in 694

hammen (plural)
hammetje (diminutive singular)
hammetjes (diminutive plural)

Daar bevindt zich de ham.


haar

In de betekenis van ‘hoogte in het veld’ voor het eerst aangetroffen in 797

[voornaamwoord] van Middelnederlands hare

[zelfstandig naamwoord] van Middelnederlands haer

Haar op de tanden hebben

erg moedig zijn in het geven van een mening/ Bazig zijn

Een vos verliest wel zijn haren maar niet zijn streken

als iemand van uiterlijk is veranderd, maar niet van karakter; ook wanneer een mens ouder wordt, heeft die nog steeds dezelfde karaktertrekken

Geen haar op mijn hoofd die daar aan denkt

Grijze haren zijn kerkhofsbloemen

als je grijze haren krijgt, ben je niet zo ver meer van het kerkhof (ofwel de dood); oude mensen zijn dicht bij de dood

Met de handen in het haar zitten

niet weten wat je moet doen/Niet weten wat je er mee aan moet vangen

zijn haren gingen (recht) overeind staan

zich de haren uit het hoofd trekken

uiten van groot verdriet, angst of spijt

Haar

hoofdhaar, uitgroeisel van de epidermis dat delen van het hoofd bedekt

haren, uitgroeiselen van de epidermis bij zoogdieren die delen van of het gehele lichaam bedekken

/ een enkele uitgroeisel van de epidermis bij zoogdieren


kaakbeen

kaakbeenderen (plural)
kaakbenen (plural)
kaakbeentje (diminutive singular)
kaakbeentjes (diminutive plural)

Kon jij op die afbeelding het kaakbeen zien?


huig

In de betekenis van ‘lelletje in de keel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1301

kleintongetjie

een lapje afhangend weefsel aan het uiteinde van het zachte verhemelte, waarmee onder andere het neuskanaal afgesloten kan worden

huigen (plural)
huigje (diminutive singular)
huigjes (diminutive plural)

een lapje afhangend weefsel aan het uiteinde van het zachte verhemelte, waarmee onder andere het neuskanaal kan worden afgesloten

De keelamandelen zijn verwijderd en de huig is verkort.


klier

In de betekenis van ‘vochtafscheidend orgaan’ voor het eerst aangetroffen in 1351

Van Middelnederlands cliere; verdere oorsprong geheel onduidelijk

klieren (plural)
kliertje (diminutive singular)
kliertjes (diminutive plural)

een orgaan dat een lichaamsstof afscheidt

Speeksel wordt gemaakt in klieren in de mond.


vlees

erfwoord via Middelnederlands vleesc en Oudnederlands flesk, in de betekenis van ‘spierweefsel’ aangetroffen vanaf 901

Beter een luis in de pot dan helemaal geen vlees

Wees met weinig tevereden als je toch niet meer bereikt.

De geest is gewillig, maar het vlees is zwak

Willen weten welk vlees men in de kuip heeft

vleis

spierweefsel van dieren dat opgegeten kan worden als onderdeel van de voeding

vlezen (plural)
vleesje (diminutive singular)
vleesjes (diminutive plural)


kies

In de betekenis van ‘maaltand’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1440

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘zwavelverbinding’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1780

In de betekenis van ‘kieskeurig, welvoeglijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1610

Iets achter de kiezen hebben

Iets afgehandeld/verwerkt hebben, m.n. gezegd van iets moeilijks.

kiezen (plural)
kiesje (diminutive singular)
kiesjes (diminutive plural)

een vrij grote tand die achter in de mond staat

Ik had pijn in mijn kies, maar de tandarts kon het verhelpen.


schelp

In de betekenis van ‘schaal (van weekdier)’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287

Schale

een uit kalk gewoonlijk uitwendig skelet, dat door een weekdier wordt aangemaakt

het uitwendig deel van het menselijk oor

Reinig uitsluitend de schelp van het oor en gebruik hiervoor uitsluitend water.


neus

In de betekenis van ‘reukorgaan’ voor het eerst aangetroffen in 1236

Doen alsof je neus bloedt

Doen alsof je van niets weet of iets belangrijks niet opmerkt, wegkijken (lett: het hoofd wegdraaien, zoals men meestal ook doet bij een bloedneus)

Een bril op de neus krijgen

Geen vrij uitzicht of vrije ruimte meer hebben

Een lange neus maken

De tong uitsteken, iemand iets inpeperen (Jaloers maken)

Geen knip voor de neus waard zijn

Zijn vak niet kennen en er geen verstand van hebben

Het deksel op de neus krijgen

Tegenslag ondervinden, niet zijn zin krijgen

Iemand iets aan de neus hangen

Iemand iets vertellen wat die beter niet kan weten

Iemand iets door de neus boren

Iemand een bepaalde mogelijkheid ontnemen, of zorgen dat iemand iets niet krijgt wat diegene wel zou willen

Iets tussen neus en lippen zeggen

Zonder dat je het merkt in het geheel iets zeggen

Mijn neus!

(Sarcastisch) Dat zal wel, ik geloof daar niks van

Niet verder kijken/zien dan je neus lang is

Niet goed nadenken wat de gevolgen van iets zullen zijn

Onder de neus wrijven

Duidelijk zeggen wat er van gevonden wordt

Wie het onderste uit de kan wil hebben, krijgt de deksel op de neus.

Iemand die te begerig is loopt grote kans niets te krijgen

Wie zijn neus schendt, schendt zijn aangezicht.

Wie slecht spreekt over zijn familie, spreekt slecht over zichzelf

Zijn neus in andermans/iemands anders z'n zaken steken

Je bemoeien met zaken die niet de jouwe zijn

Zijn neus stoten

Op iets onaangenaams of hinderlijks stuiten (en daardoor bijv. een gesteld doel niet bereiken)

burun

een orgaan dat gebruikt wordt bij de ademhaling en om te ruiken

neuzen (plural)
neusje (diminutive singular)
neusjes (diminutive plural)

Mensen halen meer adem via hun neus dan via hun mond.

Haar neus ligt bijna op de stuurpen als ze de laatste krachten in het geteisterde gestel aanspreekt.

Ik nam een selfie (voor de Southern Terminus), deed met veel moeite mijn rugzak om, draaide mijn neus richting Canada en begon te lopen.


zenuw

In de betekenis van ‘verbindingsdraad tussen zintuigen of spieren en centrale zenuwstelsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

Een open zenuw

Een gevoelige kwestie, zaak of onderwerp

Nerv

een onderdeel van het perifeer zenuwstelsel, bestaande uit gebundelde uitlopers van zenuwcellen

zenuwen (plural)
zenuwtje (diminutive singular)
zenuwtjes (diminutive plural)

De grote zenuwen lopen door de wervelkolom naar buiten.


knikker

Naamwoord van handeling van knikken met het achtervoegsel -er
**[1] kan ook als klanknabootsing worden opgevat, in de betekenis van ‘glazen of stenen balletje als kinderspel’ voor het eerst aangetroffen in 1599

Er is stront aan de knikker.

Er is iets mis, er is iets vervelends aan de hand

Het gaat niet om de knikkers, maar om het spel.

Murmel

balletje van glas, marmer, steen, hout of klei

knikkers (plural)
knikkertje (diminutive singular)
knikkertjes (diminutive plural)

Hij heeft een kale knikker.


plant

цвете

organisme dat kooldioxide opneemt en zuurstof afgeeft

цвете

van stengel en bladeren voorzien gewas dat zijn voedsel uit de aarde opneemt

planten (plural)
plantje (diminutive singular)
plantjes (diminutive plural)


handpalm

handpalmen (plural)
handpalmpje (diminutive singular)
handpalmpjes (diminutive plural)


voetzool

voetzolen (plural)
voetzooltje (diminutive singular)
voetzooltjes (diminutive plural)


navelstreng

cordó umbilical

snoer dat de vrucht aan de moederkoek verbindt

navelstrengen (plural)
navelstrengetje (diminutive singular)
navelstrengetjes (diminutive plural)

steel waarmee de zaadknop aan de zaaddrager bevestigd is


nier

erfwoord via Middelnederlands niere van Oudnederlands nieri, eind 13e eeuw aangetroffen als eerste deel in de samenstelling nieribeddi en in de betekenis van ‘een orgaan’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287

бъбрек

een van beide organen in de onderrug die het bloed zuiveren van afvalstoffen en deze uitscheiden in de urine.

nieren (plural)
niertje (diminutive singular)
niertjes (diminutive plural)

De meeste mensen bezitten twee nieren en kunnen er daarvan één missen. Zelfs als reserveonderdeel is die extra nier niet nodig.

Weblink bron
Romy van der Poel
 “Hier met die nier” (15 november 2014) op nrc.nl


kruis

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘twee balken die elkaar rechthoekig snijden’ voor het eerst aangetroffen in 991

Elk huis(je) heeft zijn kruis(je).

Iedereen heeft zijn eigen persoonlijke problemen, die vaak niet bij anderen bekend zijn

Men draagt het kruis niet altijd op zijn rug.

Twee geloven in een huis is een groot kruis.

Iemand het (heilig) kruis (achter)nageven

Iemand verwensen; hopen dat bezoek niet terugkomt

Kreuz

christelijk religieus symbool afgeleid van de kruiziging van Jezus Christus

kruisen (singular)
kruisje (diminutive)
kruisjes (diminutive singular)
kruisen (singular)
kruizen (singular)

deel van het menselijk lichaam waar de benen samenkomen


gang

In de betekenis van ‘loop, wijze van gaan’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘bende’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1931

In de betekenis van ‘doorloop, overdekte weg’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1450

gangen (plural)
gangetje (diminutive singular)
gangetjes (diminutive plural)
gangs (singular)

Via de gehoorgang staat het trommelvlies in verbinding met de buitenlucht.


strot

In de betekenis van ‘voorkant van de hals’ voor het eerst aangetroffen in 1567 * erfwoord: naast gewestelijk stroot, uit Middelnederlands strōte (ook starte, sterte), uit Oergermaans *struttōn, evenals Nederduits Strott, een versmoltene stam met de mobiele s uit de eerdere grondvorm *þrūtō, genitief *þruttaz, deverbatief bij Indo-Europees *(s)trud- ‘opgezwollen, naar voren stekend’, vergelijk Welsh trythu ‘zwellen’, Latijn strūma ‘kropgezwel’, Lets trums ‘gezwel’ en Oudkerkslavisch trŭsa ‘stijf haar’.

Het komt me de strot uit

Ik ben het helemaal zat, ik heb er helemaal genoeg van

strotten (plural)
strotje (diminutive singular)
strotjes (diminutive plural)


huid

In de betekenis van ‘vel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100

Men moet de huid van de beer niet verkopen voor hij geschoten is.

men viert best de overwinning niet alvorens er gewonnen is

de huid niet verkopen voor de beer geschoten is

vel

vel, de buitenste laag weefsel die het lichaam bedekt

huiden (plural)
huidje (diminutive singular)
huidjes (diminutive plural)

' Hij drukt zijn lippen tegen mijn voorhoofd, waarbij ik zijn baard voel kriebelen tegen mijn huid.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471

Met een huid als een panter zigzagde hij door het water.

Door het zweet en constante wrijving werd mijn huid tussen mijn dijen en billen bij elke stap opengeschuurd.


hart

erfwoord, in de betekenis van ‘spier die bloedsomloop regelt’ voor het eerst aangetroffen in 901

Aan het hart gaan

Gezegd van iets aangrijpends/deerniswekkends

Alle harten bij jezelf nemen

Bij het beoordelen van anderen ook steeds rekening houden met je eigen positie

Dat is iemand naar mijn hart

Dat is iemand die mij helemaal ligt, of die ik graag mag

[Met] de hand over het hart strijken/Over zijn [goede] hart strijken

Zich vergevingsgezind tonen, blijk geven van enige clementie

Een gebroken hart hebben

Erg verdrietig zijn (m.n. door pech in de liefde)

Een goed/gouden hart hebben

Een goed of nobel karakter hebben, een goede inborst hebben

Geen duivel op zijn hart laten barsten

Oprecht alles zeggen wat men vindt, (≈geen blad voor de mond nemen)

Goed/Rein van hart zijn

Moreel zuiver zijn, een goed moreel kompas [2] hebben

Het hart in het kruintje van zijn kop hebben

Het hart maakt een sprong[etje]

Gezegd van iemand die een plotselinge en sterke emotie heeft

Het hart op de goede/juiste/rechte plaats hebben

Het hart op de tong dragen/op de lippen hebben

Direct zeggen wat iemand denkt, ongeacht of dat slim is of niet

Iemand een hart onder de gordel/riem steken of Iemand een riem onder het hart steken

Iemands hart stelen/winnen

Iemand volkomen voor zich weten te winnen, inpalmen

Iemand op het hart trappen

Iemand beledigen, grieven, kwetsen (vgl. op de ziel trappen)

Iemand zijn hart in de hand geven

Iemand om het leven brengen, iemand doden

Iets niet over zijn hart kunnen [ver]krijgen

Ergens niet toe kunnen komen door een te grote emotionele betrokkenheid

In eenvoud des harten

Zonder enige (kwade) bijgedachte of bijbedoeling

In hart en nieren (zijn)

Ergens helemaal voor gaan en er bezeten van zijn

In het hart sluiten

Heel veel van iets of iemand gaan houden, sterk aan iets of iemand verknocht raken

Jong van hart zijn

Nog steeds actief, blijmoedig enz. zijn (ondanks dat men al op een zekere leeftijd is)

Met pijn in het hart

Met grote tegenzin, met een sterk bezwaard gemoed

Uit het hart gegrepen zijn

Uit pure oprechtheid voortkomen (m.n. van iets dat wordt gezegd)

Van het hart een steen maken

Gevoelens van compassie, medelijden e.d. weten te overwinnen

Van zijn hart geen moordkuil maken

De eigen gevoelens niet opkroppen, vrijuit zeggen wat je niet bevalt, eerlijk zeggen over hoe er over iets gedacht wordt

Van 's harten bloed gaan

Gezegd van iets wat alleen met de allergrootste moeite/inspanning bereikt of bekostigd kan worden

Zijn hart kwijtraken/verliezen/verpanden aan

Zijn hart [bij iemand] luchten/uitstorten

Iemand anders in vertrouwen over de problemen vertellen die men zelf heeft

Zijn hart vasthouden

In spanning de uitkomst van iets riskants afwachten

Bitter in de mond, maakt het hart gezond

Gezegd van iets wat een vieze smaak heeft, maar wel gezond is

De schrik slaat [me/je, ...] om het hart

Een goed hart is goud waard

Je treft niet snel meer mensen met een goed karakter

Elk hart heeft zijn smart

Iedereen heeft zijn eigen persoonlijke leed en ongenoegen

God kent de harten, maar de duivel kent de kneepjes

Het hart bonst/klopt in de keel

Gezegd van iemand die erg bang of gespannen is

Het hart zinkt in de schoenen

Gezegd als men de hoop/het vertrouwen verliest om een probleem op te lossen

Hoe hoger het hart, hoe lager de ziel

Dwaasheid wordt gekenmerkt door hoogmoed

Niets is zo geheel als een gebroken hart

Je bent pas een volledig mens als je ook verdriet hebt leren aanvaarden

Uit het oog, uit het hart

Als je iemand niet meer ziet, vergeet je diegene ook sneller

Waar het hart vol van is, loopt/stroomt/vloeit de mond van over

Over dingen die iemand bezighoudt, praat men erg graag, ofwel: datgene wat je belangrijk vindt of waar je veel aan denkt, daar praat je ook veel over

Waar uw schat is, zal ook uw hart zijn

Datgene waar je de meeste tijd en energie in stopt, zal ook je gedachten domineren

Wat het oog niet ziet, wat het hart niet deert

Van wat je niet ziet en niet weet, heb je ook geen last (Variant: Wat niet ziet, wat/dat niet deert)

harten (plural)
hartje (diminutive singular)
hartjes (diminutive plural)

holle spier die door geregeld samen te trekken bloed door het lichaam pompt

Het hart klopt tussen de 60 en 100 keer per minuut.

Het gezonde hart is een spier die werkt als een pomp. Het zorgt ervoor dat het bloed voortdurend door uw lichaam stroomt.

“Werking van het hart” (2018-10-23), Universitair Ziekenhuis Gent


lichaam

Van Oudnederlands lichamo. Oorspronkelijk een samenstelling van lijk zn en het achtervoegsel -haam, maar werd al snel als een ongeleed woord opgevat. In de betekenis van ‘lijf’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100

Die zijn lichaam (of zijn lijf) bewaart, bewaart geen rotten appel

Iemand het hemd van het lichaam (of lijf) vragen

Lichaam en ziel

De mens in zijn geheel (d.w.z. zowel het stoffelijke als het onstoffelijke)

Op zijn lichaam krijgen/Iemand op zijn lichaam geven

Een gezonde geest/ziel in een gezond lichaam

Hovaardij zonder goed, is een lichaam zonder voet

Waar een dood lichaam is, verzamelen zich de arenden

Wie zijn lichaam spaart, spaart geen rotte appel

ネトパケ

een geheel van botten, vlees en organen van een mens of dier

Körper

een hoeveelheid materie met een bepaalde vorm

lichamen (plural)
lichaampje (diminutive singular)
lichaampjes (diminutive plural)
ligchaam

het geheel van botten, vlees en organen van een mens of dier

Mijn lichaam moest zich constant aanpassen aan de lange afstanden en mijn nieuwe levensstijl waardoor ik heel snel steeds weer honger had.

Een week na haar verdwijning werd haar lichaam gevonden.


hamer

In de betekenis van ‘werktuig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 801

hamer

werktuig dat kan worden gebruikt om te slaan

hamers (plural)
hamertje (diminutive singular)
hamertjes (diminutive plural)

een van de drie gehoorbeentjes in het oor

De hamer heeft een belangrijke functie bij het overdragen van geluid in het oor.


middel

In de betekenis van ‘middelste deel, bv. van een lichaam’ voor het eerst aangetroffen in 1102

afleiding van midden met het achtervoegsel -el

middels (singular)
middeltje (diminutive)
middeltjes (diminutive singular)

middendeel van het menselijk lichaam, meer specifiek op heuphoogte, daar waar de benen overgaan in het bovenlijf;

Hij stond tot aan zijn middel in het water.

Hij krijgt wat te veel vet om zijn middel.

Binnen een seconde ben ik naast hem gesprongen, ik sta tot mijn middel in het water en zie hem zinken, met zijn gezicht naar beneden en bewegingloos, zijn lichtgroene jackje bolt nog even op voor het onder het donkergroene dek verdwijnt.

Lynn Berger
 “De tweede: over het zijn en krijgen van een tweede kind” (2021), De Correspondent, ISBN 9789082821697


ingewanden

ˈɪŋɣəˌwɑndə(n)

intestines

verzamelnaam voor de inwendige organen van het darmkanaal


oogappel

van Middelnederlands ogeappel, op te vatten als samenstelling van oog zn en appel zn
**[3] een verwijzing naar de Bijbel, Psalm 17:8 en Zacharias 2:8, in de betekenis van ‘lieveling’ voor het eerst aangetroffen in 1637

oogappels (plural)
oogappeltje (diminutive singular)
oogappeltjes (diminutive plural)

ronde en gekleurde deel van het regenboogvlies dat naar buiten zichtbaar is

De dokter constateerde de uitpuiling van de oogappel.


potlood

In de betekenis van ‘schrijfstift’ voor het eerst aangetroffen in 1618

samenstelling van pot en lood , naar een voorloper van het potlood, een stift vervaardigd van lood dat in een pot gesmolten werd.

potlood

schrijfgerei met een zachte stift vervaardigd van klei en grafiet ingebed in een houten huls

potloden (plural)
potloodje (diminutive singular)
potloodjes (diminutive plural)

Ik heb een stijve potlood.


long

In de betekenis van ‘ademhalingsorgaan’ voor het eerst aangetroffen in 1240

[zelfstandig naamwoord] van Middelnederlands longene, longe

lunge

orgaan waarin gaswisseling plaatsvindt tussen lucht en bloed ten behoeve van het metabolisme.

longen (plural)
longetje (diminutive singular)
longetjes (diminutive plural)

Frédéric Talbi haalt het wel, al gieren de longen lang na. Hij woont in de buurt, het is naar schatting de dertigste keer dat hij hier staat, met enerzijds het uitzicht op de beboste flanken van de Vogezen en aan de zuidwestkant het glooiende laagland van de Haute-Saône. ‘Het is zaak dat je niet vol gas geeft. Dat moet je voor het allerlaatste bewaren. Het moeilijke is dat het zo onregelmatig is. Het loopt nergens.’

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant


rib

In de betekenis van ‘dun been in borstkas’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

zijn ribben waren te tellen

hij was zo mager dat er geen vet meer op zijn borstkas aanwezig was

ребро

elk van de platte, boogvormige beenderen die de borstkas omsluiten

ribben (plural)
ribje (diminutive singular)
ribbetje (diminutive singular)
ribjes (diminutive plural)
ribbetjes (diminutive plural)

Zijn ribben waren gebroken en hij was in levensgevaar.


hersenen

alleen meervoud van Middelnederlands hersene, in de betekenis van ‘deel van centrale zenuwstelsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240. Tegenwoordig komt alleen het meervoud nog voor.

hersens (plural)
hersentjes (diminutive plural)

waarnemend, aansturend, controlerend en informatieverwerkend orgaan in dieren

De chirurg voert een operatie op de hersenen uit.

Van alle fietsslachtoffers vorig jaar had ongeveer de helft (49 procent) een botbreuk. Maar een fietsongeluk kan ook leiden tot licht hersenletsel (13 procent) of ernstige schade aan de hersenen of de schedel (4 procent).


slaap

In de betekenis van ‘deel van zijvlak van het hoofd’ voor het eerst aangetroffen in 1240

slaapje (diminutive)
slapen (singular)
slaapje (diminutive)
slaapjes (diminutive singular)

De loop van het pistool raakte zijn slaap.


maag

In de betekenis van ‘orgaan’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

In de betekenis van ‘verwant’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1220

Ergens mee in zijn maag zitten

Met een onopgelost probleem zitten (en daardoor veel stress hebben)

Iemand iets in de maag splitsen

Iemand met een probleem opzadelen; iemand iets geven wat alleen maar voor last of ongemak zorgt

Met een baksteen in de maag geboren worden

Zwaar op de maag liggen

Gezegd van iets dat een moeilijk probleem vormt

De liefde van een man gaat door de maag.

Een vrouw kan de relatie met haar man goed houden door goed te koken

De ogen zijn groter dan de maag.

Gezegd als iemand meer wil eten dan hij/zij op kan (zie ook buik)

orgaan in de buik dat dient om voedsel te verteren

Voedsel gaat vanuit de slokdarm naar de maag.


stijgbeugel

samenstelling van stijgen ww en beugel zn

stijgbeugels (plural)
stijgbeugeltje (diminutive singular)
stijgbeugeltjes (diminutive plural)

een van de beentjes van het middenoor van een zoogdier


stam

van Middelnederlands stam, in de betekenis van ‘deel van boom’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1350

trung

deel van de boom tussen de wortels en de kruin

قبيلة

op verwantschap berustende samenlevingsvorm van meer families in beschavingen met weinig verstedelijking

Wortstamm

(taalkunde) onvervoegde of onverbogen woordvorm

stammen (plural)
stammetje (diminutive singular)
stammetjes (diminutive plural)

grote ader die in kleinere aderen vertakt


vel

In de betekenis van ‘huid’ voor het eerst aangetroffen in 901

> Middelnederlands: vel, verwant aan Angelsaksisch fell, Gotisch *fill, ontstaan uit Germaans *fello- en dit vanuit IE *pello- of *pelno- vanwaar Latijn: pellis Oudgrieks: πέλλα

Iemand het vel over de oren halen/trekken

Al het mogelijke van iemand eisen, of iemand uitzuigen

vellen (plural)
velletje (diminutive singular)
velletjes (diminutive plural)


schoot

In de betekenis van ‘deel van lichaam’ voor het eerst aangetroffen in 777

skoot

de bovenkant van de dijen van iemand die zit

sheet

een lijn, aan de benedenhoek (de schoothoek) van een zeil bevestigd om het zeil mee in de wind te richten

Riegel

het onderdeel van een deurslot dat uit de deur schuift en in de sluitplaat op de deurpost valt

schoten (plural)
schootje (diminutive singular)
schootjes (diminutive plural)

David Hockney zet zijn tanden in een Double Smash Burger met gekarameliseerde uien en gerookte cheddar. Zijn twee gehoorapparaten heeft hij naast zijn bord gelegd, op zijn schoot ligt een zorgvuldig gevouwen servet.

Ik klom van zijn schoot en maakte me klaar om de eerste stapel blaadjes aan te pakken.

Williams, Pip
 “Het boek van vergeten woorden” (2020), The House of Books, ISBN 9789044359770


melktand

Milchzahn

een tand uit de eerste set tijdelijke tanden van de mens en sommige andere dieren (zoals de hond of de koe), die na verloop van tijd worden vervangen door de permanente tanden

melktanden (plural)
melktandje (diminutive singular)
melktandjes (diminutive plural)

Onder wat gunstiger omstandigheden had ik misschien nog een paar jaar thuis kunnen blijven, maar nu verliet ik ons huis met de helft van mijn melktanden nog in mijn mond.

Danielle Teller (vert. Marja Borg)
 “Er was eens iets anders” (2018), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026346477


gebit

In de betekenis van ‘geheel van tanden en kiezen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1340

Gebiss

alle tanden en kiezen van een dier of mens

gebitten (plural)
gebitje (diminutive singular)
gebitjes (diminutive plural)


melkgebit

Milchgebiss

alle tijdelijke tanden en kiezen van een dier of mens, die na verloop van tijd worden vervangen door permanente tanden

melkgebitten (plural)
melkgebitje (diminutive singular)
melkgebitjes (diminutive plural)

Het melkgebit speelt een belangrijke rol bij de plaatsing van het permanente gebit.


romp

In de betekenis van ‘torso’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1357

torso

het lichaam van een mens of dier zonder ledematen, kop of staart

Rumpf

het gedeelte van een vliegtuig zonder vleugels en stabilo

rompen (plural)
(rompje) (diminutive singular)
(rompjes) (diminutive plural)


lies

In de betekenis van ‘plooi tussen onderlijf en bovenbeen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351

In de betekenis van ‘plant’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1146

liezen (plural)
liesje (diminutive singular)
liesjes (diminutive plural)

gedeelte van de buikstreek die met de liesplooi de grens vormt tussen onderlichaam en dij


abdomen

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onderbuik’ voor het eerst aangetroffen in 1661


amnion

Amnion

lamsvlies, het binnenste der eivliezen van het embryo in het moederlichaam

amnionen (plural)
amnionnetje (diminutive singular)
amnionnetjes (diminutive plural)


glottis

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘stemspleet’ voor het eerst aangetroffen in 1734

afgeleid van het Griekse 'glōtta' (tong)


penis

van Latijn penis, in de betekenis van ‘mannelijk lid’ aangetroffen vanaf 1595

penissen (plural)
penisje (diminutive singular)
penisjes (diminutive plural)

In een woordenboek trekt het woord penis altijd grote aandacht van allerlei pubertjes.


placenta

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘moederkoek’ voor het eerst aangetroffen in 1727

Afkomstig van het Griekse woord plakoeis (accusatiefvorm plakoenta).

Mutterkuchen

moederkoek, orgaan dat verbinding vormt tussen moeder en de zich ontwikkelende vrucht in de buik van de moeder.


preputium

afgeleid van het Latijn (met het voorvoegsel pre-)


uterus

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘baarmoeder’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1686

uterussen (plural)
uterusje (diminutive singular)
uterusjes (diminutive plural)


tepel

In de betekenis van ‘uitmonding van melkklier’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1477

Brustwarze

tepels (plural)
tepeltje (diminutive singular)
tepeltjes (diminutive plural)

een gepigmenteerd knopvormig uitsteeksel op de borst van de mens. Bij de vrouwen komt tijdens het zogen uit de tepels de melk voor de baby. Bij de man is de tepel een rudimentair lichaamsdeel

Het meisje wilde graag een piercing door haar tepel, maar mocht het niet van haar moeder.


clitoris

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘kittelaar’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1663

Kitzler

gevoelig orgaan bovenaan de schaamspleet van de vrouw dat voor de seksuele opwinding zorgt

clitores (plural)
clitorissen (plural)
clitorisje (diminutive singular)
clitorisjes (diminutive plural)

Mannen hebben een penis, vrouwen een…vagina? Nee! Een clitoris. De hele penis is te vergelijken met de hele clitoris. Maar weinigen weten dat de clitoris veel groter is dan het ‘topje van de ijsberg’ dat van de buitenkant te zien is.


bonk

[1]-[4]: van Middelnederlands bonc, in de betekenis van ‘klomp, bot’ voor het eerst aangetroffen in 1477

[6] naamwoord van handeling van bonken ww zonder de uitgang "-en", klanknabootsing van een bonzende stoot of van de betekenis 1.

bonken (plural)
bonkje (diminutive singular)
bonkjes (diminutive plural)


moer

Je moers taal

De taal waarmee je vanaf je jongste jaren bent opgegroeid, eerste taal, moedertaal

Niet bang zijn voor de duivel of zijn ouwe moer


mem

[2, 3] Herkomst: Hebreeuws en/of Jiddisj

memmen (singular)
memmetje (diminutive)
memmetjes (diminutive singular)
mems (singular)

wat heeft die griet een grote memmen


wimper

In de betekenis van ‘ooghaartje’ voor het eerst aangetroffen in 1835

wimpers (plural)
wimpertje (diminutive singular)
wimpertjes (diminutive plural)

Prinses Elfilda dankt haar populariteit grotendeels aan haar verbazingwekkende schoonheid, hoewel er ook iets in haar karakter zit dat het grote publiek aantrekt. Ze zegt weinig, en als ze al een keertje haar mond opendoet, komen de woorden er aarzelend uit, zodat ze een bedeesde indruk maakt, een indruk die nog eens wordt versterkt door de manier waarop ze haar hoofd naar beneden houdt en door haar lange wimpers omhoogkijkt.


galblaas

samenstelling van gal zn en blaas zn (gal = levervocht)

behazun xixku

een peervormig hol orgaan dat aan de rechterkant van het lichaam, achter (d.w.z. meer naar binnen) en onder de lever ligt

galblazen (plural)
galblaasje (diminutive singular)
galblaasjes (diminutive plural)


mondholte

In de mondholte liggen de boven- en onderkaak gevuld met tanden en kiezen.


ruggenmerg

samenstelling van rug en merg met het invoegsel -en-

het gedeelte van het centrale zenuwstelsel dat zich in het ruggenmergskanaal bevindt


grote hersenen

alleen meervoud verbinding van  grote en hersenen

telencèfal

de eindhersenen en de tussenhersenen vormen samen de grote hersenen

grootste deel van de menselijke hersenen, gevormd van de eindhersenen en de tussenhersenen


staartbeen

staartbeenderen (plural)
staartbenen (plural)
staartbeentje (diminutive singular)
staartbeentjes (diminutive plural)

Os Coccygis, het onderste deel van de menselijke wervelkolom


bijnier

bijnieren (plural)
bijniertje (diminutive singular)
bijniertjes (diminutive plural)

een klein orgaan dat als een kapje op de nier ligt


vagina

van Latijn vagina "schede", in de betekenis van ‘schede’ voor het eerst aangetroffen in 1722

vagina's (plural)
vaginaatje (diminutive singular)
vaginaatjes (diminutive plural)

vrouwelijke geslachtsorgaan dat de baarmoeder met de buitenkant van het lichaam verbindt

Indien u last krijgt van de vagina dient u bij een dokter langs te gaan.


slokdarm

oesophagus, een onderdeel van het spijsverteringsstelsel, verbinding tussen de keelholte en de maag


fik

[4] herkomst onduidelijk, vergelijk Duits ficken ww

op zijn fikken geven

bestraffend toespreken over een gemaakte fout

op zijn fikken krijgen

bestraffend worden toegesproken over een gemaakte fout

fikken (plural)
fikje (diminutive singular)
[1, 2] fikkie (diminutive singular)
fikjes (diminutive plural)
[1, 2] fikkies (diminutive plural)


aanbeeld

Altijd op hetzelfde aanbeeld slaan ( of hameren)

steeds op dezelfde zaak terugkomen (Stoett-8 )

سندان

het smeedblok waarop de smid het gloeiend metaal smeedt

aanbeelden (plural)
aanbeeldje (diminutive singular)
aanbeeldjes (diminutive plural)


lens

In de betekenis van ‘slap, krachteloos’ voor het eerst aangetroffen in 1588

mogelijk via Engels lens van lens "linze", vanwege de overeenkomst in vorm

Linse

een geslepen stuk transparant materiaal dat lichtstralen breekt

Linse

een stelsel van lenzen of lensdelen dat op een camera zit zodat er een scherp beeld op de film of CCD wordt geprojecteerd

Kontaklinse

een zeer kleine glazen of kunststof lens die men direct op de oogbol plaatst ter vervanging van een bril

lenzen (plural)
lensje (diminutive singular)
lensjes (diminutive plural)

deel van het oog dat de lichtstralen breekt


zenuwstelsel

(zenuwstelsels) (plural)
(zenuwstelseltje) (diminutive singular)
(zenuwstelseltjes) (diminutive plural)

het orgaansysteem dat bij dieren een coördinerende rol speelt bij alle handelingen, zoals het aansturen van de spieren, het verwerken van zintuiglijke prikkels en bij hogere diersoorten de emotionele en cognitieve processen


luchtpijp

luchtpijpen (plural)
luchtpijpje (diminutive singular)
luchtpijpjes (diminutive plural)

de luchtweg tussen het strottenhoofd tot aan de opsplitsing in de hoofdbronchi


strottenhoofd

samenstelling van strot en hoofd met het invoegsel -en-

strottenhoofden (plural)
strottenhoofdje (diminutive singular)
strottenhoofdjes (diminutive plural)


onderkaak

onderkaken (plural)
onderkaakje (diminutive singular)
onderkaakjes (diminutive plural)


darm

In de betekenis van ‘spijsverteringskanaal’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

Darm

onderdeel van het spijsverteringsstelsel tussen de maag en de anus

darmen (plural)
darmpje (diminutive singular)
darmpjes (diminutive plural)

De 12-vingerige darm, de dunne darm en en dikke darm zijn de belangrijkste onderdelen van het spijsverteringskanaal.


dij

In de betekenis van ‘bovenbeen’ voor het eerst aangetroffen in 901

dy

het deel van het menselijk been tussen heup en knie

dijen (plural)
dijtje (diminutive singular)
dijtjes (diminutive plural)

Door het zweet en constante wrijving werd mijn huid tussen mijn dijen en billen bij elke stap opengeschuurd.

Toen ze in bed kroop nadat ze hem een vol glas cognac had gegeven, legde hij zijn hand op haar dij en ze haalde hem niet weg. Ze toostten.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Blauwe ster” (2016), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628265


wreef

In de betekenis van ‘hoogste deel van voet’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1773

empenya

bovenkant van de voet tussen tenen en enkel

wreven (plural)
wreefje (diminutive singular)
wreefjes (diminutive plural)

Hij scoorde met de wreef.

Doordat England onlangs van schoenenmerk was geswitcht begon de wreef van zijn voet na een week gigantisch op te zwellen.


boer

In de betekenis van ‘landbouwer’ voor het eerst aangetroffen in 1516

In de betekenis van ‘oprisping’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1704

In de betekenis van ‘naam van een speelkaart’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1828

De boer op gaan

de (niet-fysieke) markt opgaan om iets te verkopen

Zoveel om iets geven als een boer om een kers

Lachen als een boer die kiespijn heeft

geforceerd en meestal niet oprecht lachen

Als de vos de passie spreekt, boer pas op je kippen (/ganzen)

als een bedrieger vrome dingen zegt moet je extra voorzichtig met deze persoon zijn

Boeren en varkens worden knorrend vet

Gezegd over een boer van wie men vindt dat die om niets klaagt

De domste boeren hebben de dikste aardappelen

Mensen met maar weinig intelligentie bereiken door puur geluk toch veel (~ het geluk is met de dommen)

Elk zijn meug, zei de boer en hij at paardenkeutels in plaats van vijgen/vijgen voor de dorst

Iedereen doet uit koppigheid gewoon wat hij/zij zelf het liefste wil (waarbij men deze eigenschap in het bijzonder toedichtte aan de boeren)

En de boer, hij ploegde voort

Een boer moet altijd voortdoen met zaaien en planten, ook al zijn de prijzen niet goed, of mislukt de oogst (figuurlijk: niet opgeven)

Wanneer de boeren niet meer klagen, nadert het einde der dagen

Wat de boer aan het koren verliest, zal hij aan het spek wel terugvinden

Wat in een bepaald opzicht verlies is, is in een ander opzicht juist weer winst (voor dezelfde persoon die eerder het verlies leed, of voor iemand anders)

Wat de boer niet kent dat eet hij niet

onbekend maakt onbemind ofwel: als iets onbekend is eten sommige mensen dat niet

Zo vraagt men de boer(en) de kunst af

Zo kom je erachter hoe iets moet of in elkaar zit

boeren (plural)
boertje (diminutive singular)
boertjes (diminutive plural)

geluid dat wordt geproduceerd als lucht vanuit de maag via de slokdarm naar buiten komt

De ongemanierde man liet een luide boer.

Zeker te weten,' beaamde Joop en hij liet een zachte boer zonder zich hiervoor te verontschuldigen.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


wervel

In de betekenis van ‘beentje van ruggengraat’ voor het eerst aangetroffen in 1568

wervels (plural)
werveltje (diminutive singular)
werveltjes (diminutive plural)

De menselijke wervelkolom bestaat uit 33 of 34 wervels.


skelet

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘geraamte’ voor het eerst aangetroffen in 1778

skelet

samenstel van onderdelen dat het lichaam stevigheid geeft

skeletten (plural)
skeletje (diminutive singular)
skeletjes (diminutive plural)

Reigerbotjes, skeletten en knoopje kindsoldaat leggen grafelijk Binnenhof bloot: Sieraden, naaigerei, pannen, pijpen, potten, muntjes, paardentuig, kogels, één schaats, afgekloven botjes van verorberde vogels, marmeren scherven uit Maurits' lusthof, papbordjes, tinnen soldaatjes, pruikenrollers en de funderingen van de verdwenen Spuipoort en Uiterste Poort; honderden voorwerpen vertellen het verhaal van de plek waar al eeuwen het regeringscentrum is gevestigd.

Weblink bron “Reigerbotjes, skeletten en knoopje kindsoldaat leggen grafelijk Binnenhof bloot” (22-01-2016), NOS

Duizenden gelovigen staan in de Italiaanse stad Padua in de rij om een glimp op te vangen van de relikwieën van de heilige Antonius. Het skelet is voor het eerst sinds 1981 weer van dichtbij te zien voor het publiek.

Weblink bron “Italianen in de rij voor St. Antonius” (Maandag 15 februari 2010, 15:51), NOS