mediaal

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘naar het midden gelegen’ voor het eerst aangetroffen in 1863

afgeleid van het Latijnse medius (midden) met het achtervoegsel -aal

medialer (uninflected comparative)
mediaalst (uninflected superlative)
mediale (inflected positive)
medialere (inflected comparative)
mediaalste (inflected superlative)
mediaals (partitive positive)
medialers (partitive comparative)

met een handeling uitgaand van het onderwerp en in het belang hiervan


achtervoegen

voegde achter (past)
achtergevoegd (past participle)
achter te voegen (active infinitive imperfect present long-form)
hebben achtergevoegd (active infinitive perfect present short-form)
te hebben achtergevoegd (active infinitive perfect present long-form)
achtergevoegd zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
achtergevoegd te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
achtervoegend (imperfect participle)
achtergevoegd (past participle)
voeg achter (indicative imperfect main-clause present singular first-person)
voegt achter (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
voegt achter (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
voegt achter (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
voegt achter (indicative imperfect main-clause present singular third-person)
voegen achter (indicative imperfect main-clause present plural first-person)
voegen achter (indicative imperfect main-clause present plural second-person)
voegen achter (indicative imperfect main-clause present plural third-person)
voegde achter (indicative imperfect main-clause past singular first-person)
voegde achter (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
voegde achter (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
voegde achter (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
voegde achter (indicative imperfect main-clause past singular third-person)
voegden achter (indicative imperfect main-clause past plural first-person)
voegden achter (indicative imperfect main-clause past plural second-person)
voegden achter (indicative imperfect main-clause past plural third-person)
zal achtervoegen (indicative imperfect main-clause future singular first-person)
zult achtervoegen (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal achtervoegen (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zult achtervoegen (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal achtervoegen (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zult achtervoegen (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal achtervoegen (indicative imperfect main-clause future singular third-person)
zullen achtervoegen (indicative imperfect main-clause future plural first-person)
zullen achtervoegen (indicative imperfect main-clause future plural second-person)
zullen achtervoegen (indicative imperfect main-clause future plural third-person)
zou achtervoegen (indicative imperfect main-clause conditional singular first-person)
zou achtervoegen (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zou(dt) achtervoegen (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zoudt achtervoegen (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zou achtervoegen (indicative imperfect main-clause conditional singular third-person)
zouden achtervoegen (indicative imperfect main-clause conditional plural first-person)
zouden achtervoegen (indicative imperfect main-clause conditional plural second-person)
zouden achtervoegen (indicative imperfect main-clause conditional plural third-person)
achtervoeg (subordinate-clause present)
achtervoegt (subordinate-clause present)
achtervoegt (subordinate-clause present)
achtervoegt (subordinate-clause present)
achtervoegt (subordinate-clause present)
achtervoegde (subordinate-clause past)
achtervoegde (subordinate-clause past)
achtervoegde (subordinate-clause past)
achtervoegde (subordinate-clause past)
achtervoegde (subordinate-clause past)
achtervoegden (subordinate-clause past)
achtervoegden (subordinate-clause past)
achtervoegden (subordinate-clause past)
heb achtergevoegd (perfect present first-person)
hebt achtergevoegd (perfect present second-person)
hebt achtergevoegd (perfect present second-person)
heeft achtergevoegd (perfect present second-person)
hebt achtergevoegd (perfect present second-person)
heeft achtergevoegd (perfect present third-person)
hebben achtergevoegd (perfect present first-person)
hebben achtergevoegd (perfect present second-person)
hebben achtergevoegd (perfect present third-person)
had achtergevoegd (perfect past first-person)
had achtergevoegd (perfect past second-person)
had achtergevoegd (perfect past second-person)
hadt achtergevoegd (perfect past second-person)
had achtergevoegd (perfect past third-person)
hadden achtergevoegd (perfect past first-person)
hadden achtergevoegd (perfect past second-person)
hadden achtergevoegd (perfect past third-person)
zal achtergevoegd hebben (perfect future first-person)
zal achtergevoegd hebben (perfect future second-person)
zult achtergevoegd hebben (perfect future second-person)
zult achtergevoegd hebben (perfect future second-person)
zal achtergevoegd hebben (perfect future second-person)
zult achtergevoegd hebben (perfect future second-person)
zal achtergevoegd hebben (perfect future third-person)
zullen achtergevoegd hebben (perfect future first-person)
zullen achtergevoegd hebben (perfect future second-person)
zullen achtergevoegd hebben (perfect future third-person)
zou achtergevoegd hebben (perfect conditional first-person)
zou achtergevoegd hebben (perfect conditional second-person)
zou achtergevoegd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt achtergevoegd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt achtergevoegd hebben (perfect conditional second-person)
zou achtergevoegd hebben (perfect conditional third-person)
zouden achtergevoegd hebben (perfect conditional first-person)
zouden achtergevoegd hebben (perfect conditional second-person)
zouden achtergevoegd hebben (perfect conditional third-person)
er wordt achtergevoegd (impersonal passive present imperfect)
er is achtergevoegd (impersonal passive present perfect)
er werd achtergevoegd (impersonal passive past imperfect)
er was achtergevoegd (impersonal passive past perfect)
er zal achtergevoegd worden (impersonal passive future imperfect)
er zal achtergevoegd zijn (impersonal passive future perfect)
er zou achtergevoegd worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou achtergevoegd zijn (impersonal passive conditional perfect)
achtergevoegd worden (passive infinitive imperfect present short-form)
achtergevoegd te worden (passive infinitive imperfect present long-form)
achtergevoegd zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
achtergevoegd te zullen worden (passive infinitive imperfect future long-form)
achtergevoegd zijn (passive infinitive perfect present short-form)
achtergevoegd te zijn (passive infinitive perfect present long-form)
achtergevoegd zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
achtergevoegd te zullen zijn (passive infinitive perfect future long-form)
word achtergevoegd (singular imperfect present first-person)
wordt achtergevoegd (singular imperfect present second-person)
wordt achtergevoegd (singular imperfect present second-person)
wordt achtergevoegd (singular imperfect present second-person)
wordt achtergevoegd (singular imperfect present plural third-person)
worden achtergevoegd (singular imperfect present plural first-person)
worden achtergevoegd (singular imperfect present plural second-person)
worden achtergevoegd (singular imperfect present third-person)
werd achtergevoegd (singular imperfect past first-person)
werd achtergevoegd (singular imperfect past second-person)
werd achtergevoegd (singular imperfect past second-person)
werdt achtergevoegd (singular imperfect past second-person)
werd achtergevoegd (singular imperfect past plural third-person)
werden achtergevoegd (singular imperfect past plural first-person)
werden achtergevoegd (singular imperfect past plural second-person)
werden achtergevoegd (singular imperfect past third-person)
zal achtergevoegd worden (singular imperfect future first-person)
zult achtergevoegd worden (singular imperfect future second-person)
zult achtergevoegd worden (singular imperfect future second-person)
zult achtergevoegd worden (singular imperfect future second-person)
zal achtergevoegd worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen achtergevoegd worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen achtergevoegd worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen achtergevoegd worden (singular imperfect future third-person)
zou achtergevoegd worden (singular imperfect conditional first-person)
zou achtergevoegd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou achtergevoegd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt achtergevoegd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt achtergevoegd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou achtergevoegd worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden achtergevoegd worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden achtergevoegd worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden achtergevoegd worden (singular imperfect conditional third-person)
ben achtergevoegd (perfect present first-person)
bent achtergevoegd (perfect present second-person)
bent achtergevoegd (perfect present second-person)
is achtergevoegd (perfect present second-person)
zijt achtergevoegd (perfect present second-person)
is achtergevoegd (perfect present third-person)
zijn achtergevoegd (perfect present first-person)
zijn achtergevoegd (perfect present second-person)
zijn achtergevoegd (perfect present third-person)
was achtergevoegd (perfect past first-person)
was achtergevoegd (perfect past second-person)
was achtergevoegd (perfect past second-person)
waart achtergevoegd (perfect past second-person)
was achtergevoegd (perfect past third-person)
waren achtergevoegd (perfect past first-person)
waren achtergevoegd (perfect past second-person)
waren achtergevoegd (perfect past third-person)
zal achtergevoegd zijn (perfect future first-person)
zult achtergevoegd zijn (perfect future second-person)
zult achtergevoegd zijn (perfect future second-person)
zult achtergevoegd zijn (perfect future second-person)
zal achtergevoegd zijn (perfect future third-person)
zullen achtergevoegd zijn (perfect future first-person)
zullen achtergevoegd zijn (perfect future second-person)
zullen achtergevoegd zijn (perfect future third-person)
zou achtergevoegd zijn (perfect conditional first-person)
zou achtergevoegd zijn (perfect conditional second-person)
zou achtergevoegd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt achtergevoegd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt achtergevoegd zijn (perfect conditional second-person)
zou achtergevoegd zijn (perfect conditional third-person)
zouden achtergevoegd zijn (perfect conditional first-person)
zouden achtergevoegd zijn (perfect conditional second-person)
zouden achtergevoegd zijn (perfect conditional third-person)


preteritum

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘verleden tijd’ voor het eerst aangetroffen in 1806


isogram

met het voorvoegsel iso- en met het achtervoegsel -gram

isogrammen (plural)
isogrammetje (diminutive singular)
isogrammetjes (diminutive plural)

een woord waarin elke letter slechts eenmaal voorkomt


lipogram

afgeleid van het Griekse 'leipein' (achterlaten) en met het achtervoegsel -gram

lipogrammen (plural)
lipogrammetje (diminutive singular)
lipogrammetjes (diminutive plural)

tekst waarin bepaalde letters niet voorkomen


pangram

met het voorvoegsel pan- en met het achtervoegsel -gram

pangrammen (plural)
pangrammetje (diminutive singular)
pangrammetjes (diminutive plural)


elisie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘wegvallen van letter’ voor het eerst aangetroffen in 1669

weglating van een klank uit een woord in het spraakgebruik, soms leidend tot weglating van de betreffende letters uit de schrijfwijze


nultrap

nultrappen (plural)
nultrapje (diminutive singular)
nultrapjes (diminutive plural)

in een ablautreeks de algehele verdwijning van een klinker in een woord na loop van tijd


convergentie

afgeleid van convergent met het achtervoegsel -ie

verschijnsel dat twee of meer talen of taalvariëteiten naar elkaar toegroeien


divergentie

afgeleid van divergent met het achtervoegsel -ie

verschijnsel dat twee of meer talen of taalvariëteiten minder op elkaar gaan lijken


betekenaar

het klank- en schriftbeeld als drager van betekenis


los van elkaar

vaste verbinding van los (bijwoordelijk gebruikt bijvoeglijk naamwoord), van (voorzetsel) en elkaar (wederkerig voornaamwoord)


intensivering

Naamwoord van handeling van intensiveren met het achtervoegsel -ing

hyponiem dat de kenmerkende eigenschap van het hyperoniem extra benadrukt

Schutz: ‘Intensiveringen zijn alle manieren waarop je een begrip of een woord dat je gebruikt, kracht kunt bijzetten. Dat kun je doen met het standaardpakket bijwoorden, zoals heel, erg, veel en verschrikkelijk. Maar vaak zijn ze veel specifieker en is er een heel unieke combinatie van een woord en een ander woord. Wij hebben de meest gangbare van die combinaties bij elkaar gebracht. Het eerste woord van het boek is bijvoorbeeld aanbevelen: je kunt iemand van harte, ten zeerste en warm aanbevelen. Dat kracht bijzetten is soms nodig, maar het is ook leuk om iets aan te reiken dat specifieker is en dat meer variatie oplevert dan altijd maar heel of erg of verschrikkelijk.’

Weblink bron
Jan Willem Bloemen
 “Zo gebruik je taal krachtig en beeldend” (1 december 2016) op taaluniebericht.org


bijstelling

Naamwoord van handeling van bijstellen met het achtervoegsel -ing


appositie

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijstelling’ voor het eerst aangetroffen in 1650

bijvoeglijke bepaling bij een zelfstandig naamwoord die fungeert als verklarende bijvoeging, en daaraan onmiddellijk is gekoppeld. Bijv.: Valentijn, de zoon van Dorothea, is schoolmeester in het basisonderwijs


vr.

met of horend bij vrouwelijk woordgeslacht

Mens is uitsluitend m., maar persoon is m. en vr.

Weblink bron
C.G.N. de Vooys
 Kroniek en kritiek. Moeielikheden bij de ‘bepaling’ van het mannelik en vrouwelik woordgeslacht. in: De Nieuwe Taalgids., jrg. 26 nr. 3 (1932), J.B. Wolters, Groningen / Den Haag / Batavia, p. 142


modaliteit

afgeleid van modaal met het achtervoegsel -iteit

wijze waarop een bewering/het gezegde zich tot de werkelijkheid verhoudt (of ze mogelijk, werkelijk of noodzakelijk is)


vergelijkende taalkunde

verbinding van  vergelijkende en taalkunde

een tak van de taalkunde die zich primair ten doel stelt binnen een bepaalde taalfamilie de verschillen en overeenkomsten tussen de leden te ontdekken en te bestuderen


argot

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘boeventaal’ voor het eerst aangetroffen in 1847


gangbaarheid

afgeleid van gangbaar met het achtervoegsel -heid

Gängigkeit

1 mate waarin een bepaalde groep taalgebruikers een woord of grammaticale constructie kent of toepast

mate waarin iets meer of minder in omloop is, vaak voorkomt of gebruikt wordt

Met de vrijwillige schoolgelden kochten de ouders een opvoeding voor hun eigen kinderen, maar leverden zij bovendien een bijdrage aan de kosten van het collectieve schoolstelsel in zijn geheel om de gangbaarheid te vergroten van het leerplan waarin hun kinderen werden onderwezen.

Soms gebruiken dialectschrijvers vanwege het rijm of onder invloed van de schrijftaal onnatuurlijke constructies. Vaak hebben ze de neiging om verouderde woorden te gebruiken. Dat kan u bij de inschatting van de hedendaagse gangbaarheid op het verkeerde been zetten.


Instituut voor de Nederlandse Taal

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/nl-Instituut voor de Nederlandse Taal.ogg

Instituut dat de Nederlandse taal- en woordenschat van de 6de eeuw tot heden verzamelt en beschrijft en sinds 1995 in opdracht van de Nederlandse Taalunie de 'Woordenlijst Nederlandse Taal' samenstelt

Het Instituut voor de Nederlandse Taal geeft o.m. het "Woordenboek der Nederlandse Taal" uit


trochee

een versvoet bestaande uit een beklemtoonde lettergreep gevolgd door een onbeklemtoonde


Meertens Instituut

een onderzoeksinstituut dat zich bezighoudt met de bestudering en documentatie van Nederlandse taal en cultuur

De nieuwe directeur van het Meertens Instituut is blij met drie miljard tweets die hij van het internet heeft geplukt


conjunct

afgeleid van het Latijnse iunctio ?? met het voorvoegsel con-


ontleding

Naamwoord van handeling van ontleden met het achtervoegsel -ing

analysis

(wetenschap) onderzoek door een groot probleem in kleinere delen de verdelen

het benoemen van verschillende zinsdelen


anglist

iemand die de Engelse taal- en letterkunde heeft bestudeerd

Steinz studeerde Engels en oude geschiedenis in Amsterdam, een achtergrond die hij zelf verbond met de wijze waarop hij als criticus te werk ging, nooit schromend om verbanden binnen en buiten de literatuur te leggen. „Misschien komt het doordat ik als historicus en anglist in de literatuurkritiek verzeild ben – en niet zoals zoveel van mijn collega’s als neerlandicus – maar ik schreef en las altijd liever een stuk over een boek of een interview met een schrijver dan een essay over de rol van de kritiek of het vermeende gezagsverlies van de boekbespreker.” Hij schreef ook veel over popmuziek en was enige tijd filmredacteur. In 2015 schreef hij op verzoek van de Stichting CPNB het Boekenweekessay Waanzin in de wereldliteratuur en was hij een van de eregasten op het Boekenbal.


porte-manteau

[1] Rechtstreeks te herleiden tot portmanteau word, een term uitgevonden door Lewis Carroll . In het Frans heeft het de taalkundige betekenis enkel in de leenvertaling mot-valise.

samengetrokken woord dat is gevormd uit het begin van een ander woord, gecombineerd met het eind van nog een ander woord en soms nog met delen van nog meer andere woorden, waarbij alle woordfragmenten een deel van de betekenis van het nieuwe woord uitmaken

De naam ‘mukbang’ is een porte-manteau van de Koreaanse woorden voor eten en uitzenden.

En een samengetrokken woord als caprama wordt een porte-manteau genoemd, zoals ook woorden als infotainment en brunch.


improductief

afleiding van productief met het ontkennend voorvoegsel in- (niet, on-)

improductiever (uninflected comparative)
improductiefst (uninflected superlative)
improductieve (inflected positive)
improductievere (inflected comparative)
improductiefste (inflected superlative)
improductiefs (partitive positive)
improductievers (partitive comparative)

voor affixen dat ze niet meer gebruikt kunnen worden voor het maken van nieuwe afleidingen


klankvorm

Anders dan in de sociologie of antropologie wordt de term ‘conventie’ in de linguïstiek, de literatuurwetenschap en de semiotiek betrekkelijk veel gebruikt. Zo berust de verbinding tussen de klankvorm en de betekenis van woorden in de meeste gevallen op een grotendeels arbitraire conventie, en is het een - historisch bepaalde - conventie dat dichtregels rijmen, of, in een andere periode en context, juist rijmloos zijn.


omgangstaal

samenstelling van omgang zn en taal zn met het invoegsel -s-

woordenschat en manier van spreken die mensen in hun dagelijkse contacten gebruiken


masculien

masculiener (uninflected comparative)
masculienst (uninflected superlative)
masculiene (inflected positive)
masculienere (inflected comparative)
masculienste (inflected superlative)
masculiens (partitive positive)
masculieners (partitive comparative)

een van de geslachten van zelfstandige naamwoorden


mannentaal

samenstelling van man en taal met het invoegsel -en-

stevige, krachtige en soms ook wat grove taal vooral gebezigd door 'echte' mannen

Opleiding maakt uit. Leeftijd. Regionale afkomst. Maar niets is zo bepalend voor het taalgebruik als het geslacht. Dat ontdekte Karen Keune, die onlangs aan de Radboud Universiteit Nijmegen promoveerde op de analyse van het Corpus van Gesproken Nederlands, een databank van acht miljoen woorden. Daarin blijkt mannentaal fundamenteel van vrouwentaal te verschillen.

Het Meertens Instituut en de Universiteit Twente hebben dit jaar een speciaal programma, TweetGenie, gelanceerd voor het onderzoek naar tweets. Dit computerprogramma leidt het geslacht en de leeftijd van Nederlandse twitteraars af uit hun taalgebruik. Uit het onderzoek bleek dat woorden als doei, lief, leuk, vriendinnen, xx, nagels typerend zijn voor vrouwen, terwijl bro, bier, fifa, nice, game en kerel mannentaal is. Kenmerkend voor jongerentaal is school, haha, gewoon, echt. Oudere mensen schrijven vaker goedemorgen, sterkte, prachtig, dank.


naamwoordelijk

afgeleid van naamwoord met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

naamwoordelijker (uninflected comparative)
naamwoordelijkst (uninflected superlative)
naamwoordelijke (inflected positive)
naamwoordelijkere (inflected comparative)
naamwoordelijkste (inflected superlative)
naamwoordelijks (partitive positive)
naamwoordelijkers (partitive comparative)

betreffende het deel van het gezegde dat bestaat uit een zelfstandig naamwoord of een bijvoeglijk naamwoord

Als je klaar bent om het naamwoordelijk gezegde te vinden, stel je aan de betreffende zin de onderstaande drie vragen: Vraag 1: Staat er een vorm van een van de negen koppelwerkwoorden in de zin? Vraag 2: Gaat het in de zin om een ‘toestand’ (ook wel: eigenschap)? Vraag 3: Wordt er in de zin iets over het onderwerp gezegd?

Het naamwoordelijk gezegde komt alleen voor in combinatie met een van de werkwoorden zijn, worden, blijven, blijken, lijken, schijnen, heten, dunken, voorkomen (de zogenaamde koppelwerkwoorden).


Baskische talen

vaste verbinding van Baskisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Vasconic languages

taalfamilie van het Baskisch en verder wellicht enkele uitgestorven talen in Europa


Afro-Aziatische talen

vaste verbinding van Afro-Aziatisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Afro-Asiatic languages

taalfamilie van ongeveer 370 talen die in Noord-Afrika en het westen van Azië worden gesproken


Alacalufaanse talen

vaste verbinding van Alacalufaans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Alacalufan languages

taalfamilie van een drietal, merendeels uitgestorven talen die in Chili worden gesproken


Albaanse talen

vaste verbinding van Albaans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Albanian languages

taalfamilie van het Albanees, of de daarbinnen onderscheiden talen die in Albanië en naburige landen worden gesproken


Algische talen

vaste verbinding van Algisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Algic languages

taalfamilie van ongeveer 45 talen die in Noord-Amerika worden gesproken


Algonquintalen

samenstelling van Algonquin en en talen zn

Algonquian languages

verzamelnaam van ongeveer 40 talen die in Noord-Amerika worden gesproken


Altaïsche talen

vaste verbinding van Altaïsch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Altaic languages

taalfamilie van ongeveer 65 talen die in het midden en westen van Azië worden gesproken


Apachetalen

Apache languages

verzamelnaam van een zevental talen die in het zuidwesten van de VS worden gesproken


Arauaanse talen

vaste verbinding van Arauaans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Arauan languages

taalfamilie van ongeveer 8 talen die worden gesproken

taalfamilie van ongeveer 8 talen die in Brazilië en Peru worden gesproken


Arawaktalen

Arawakan languages

taalfamilie van ongeveer 55 talen die in Zuid-Amerika worden gesproken


Athabaskische talen

vaste verbinding van Athabaskisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Athapascan languages

verzamelnaam van ongeveer 55 talen die in Noord-Amerika worden gesproken


Atlantische Congotalen

vaste verbinding van Atlantisch (bijvoeglijk naamwoord) en Congotalen (eigennaam)

Atlantic-Congo languages

taalfamilie van bijna 1500 talen die in Afrika ten zuiden van de Sahara worden gesproken


Australische talen

vaste verbinding van Australisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Australian languages

verzamelnaam van honderden inheemse talen die in Australië worden gesproken


Austroaziatische talen

vaste verbinding van Austroaziatisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Austro-Asiatic languages

taalfamilie van ongeveer 170 talen die in Oost-Azië worden gesproken


Austronesische talen

vaste verbinding van Austronesisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Austronesian languages

taalfamilie van ongeveer 1260 talen die in het gebied van de Indische en de Stille Oceaan worden gesproken


Baltische talen

vaste verbinding van Baltisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Baltic languages

taalfamilie van een tiental talen die in Noordoost-Europa worden gesproken


Bamileketalen

samenstelling van Bamileke en en talen zn

Bamileke languages

verzamelnaam van een elftal talen die in Kameroen worden gesproken


Bandatalen

Banda languages

verzamelnaam van een zestal talen die in Congo en Zuid-Soedan worden gesproken


Bataktalen

Batak languages

verzamelnaam van een vijftal talen die op Sumatra worden gesproken


Berbertalen

Berber languages

taalfamilie van een aantal talen die in het oordwesten van Afrika worden gesproken

taalfamilie van een aantal talen die in het noordwesten van Afrika worden gesproken


Biharitalen

Bihari languages

taalfamilie van ongeveer 20 talen die in het noordwesten van India en in Nepal...

taalfamilie van ongeveer 20 talen die in het noordwesten van India en in Nepal worden gesproken


Caddotalen

Caddoan languages

taalfamilie van een vijftal talen die in de VS worden gesproken


Kaukasische talen

vaste verbinding van Kaukasisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Caucasian languages

verzamelnaam van tientallen talen die in het gebied van de Kaukasus worden gesproken


Keltische talen

vaste verbinding van Keltisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Celtic languages

taalfamilie van een tiental talen die in West-Europa worden gesproken


Centraal-Amerindische talen

samenstelling van Centraal bn en Amerindische talen en

Central American Indian languages

verzamelnaam van vele tientallen talen die in Midden-Amerika worden gesproken

langues amérindiennes de l'Amérique centrale


Centraal-Maleis-Polynesische talen

vaste verbinding van Centraal (bijvoeglijk naamwoord) en Maleis-Polynesische talen (eigennaam)

Central Malayo-Polynesian languages

taalfamilie van meer dan 170 talen die in het oosten van Indonesië worden gesproken


Centraal-Soedanese talen

samenstelling van Centraal bn en Soedanese talen en

Central Sudanic languages

taalfamilie van ongeveer 60 talen die in het midden van Afrika worden gesproken


Tsjadische talen

vaste verbinding van Tsjadisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Chadic languages

taalfamilie van ongeveer 150 talen die in het midden van Afrika worden gesproken


Chamische talen

vaste verbinding van Chamisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Chamic languages

verzamelnaam van een tiental talen die in Atjeh en Zuidoost-Azië worden gesproken


Chibchatalen

samenstelling van Chibcha en en talen zn

Chibchan languages

taalfamilie van ongeveer 20 talen die in Brazilië en Peru worden gesproken


Koesjitische talen

vaste verbinding van Koesjitisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Cushitic languages

taalfamilie van tientallen talen die in het noordoosten van Afrika worden gesproken


Dravidische talen

vaste verbinding van Dravidisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Dravidian languages

taalfamilie van ongeveer 85 talen die in het zuiden en oosten van India worden gesproken


Oost-Germaanse talen

samenstelling van Oost bn en Germaanse talen en

East Germanic languages

taalfamilie van enkele uitgestorven talen die vroeger in Oost-Europa worden gesproken


Oost-Slavische talen

samenstelling van oost bn en Slavische talen en

East Slavic languages

taalfamilie van enkele talen die in Oost-Europa en Siberië worden gesproken


Oostelijke Maleis-Polynesische talen

vaste verbinding van Oostelijke (bijvoeglijk naamwoord) en Maleis-Polynesische talen (eigennaam)

Eastern Malayo-Polynesian languages

taalfamilie van ongeveer 540 talen die in het oosten van Indonesië en in Polynesië worden gesproken


Oost-Soedanese talen

vaste verbinding van Oost-Soedanees (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Eastern Sudanic languages

taalfamilie van ongeveer 60 talen die in het noordoosten van Afrika worden gesproken


Egyptische talen

vaste verbinding van Egyptisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Egyptian languages

taalfamilie van enkele uitgestorven talen die in het oude Egypte worden gesproken


Engelse creooltalen

vaste verbinding van Engels (bijvoeglijk naamwoord) en creooltalen (zelfstandig naamwoord)

English creoles

verzamelnaam van diverse door menging ontstane talen die met veel aan het Engels ontleende woorden worden gesproken


Eskimo-Aleoetische talen

vaste verbinding van Eskimo-Aleoetisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Eskimo-Aleut languages

taalfamilie van ongeveer 20 talen die in het noorden van Noord-Amerika worden gesproken


Finoegrische talen

vaste verbinding van Finoegrisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Finno-Ugrian languages

taalfamilie van ongeveer 30 talen die hoofdzakelijk in het noorden van Europa en Azië worden gesproken


Formosaanse talen

vaste verbinding van Formosaans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Formosan languages

taalfamilie van ongeveer 25 talen die op Taiwan worden gesproken


Franse creooltalen

vaste verbinding van Frans (bijvoeglijk naamwoord) en creooltalen (zelfstandig naamwoord)

French creoles

verzamelnaam van diverse door menging ontstane talen die met veel aan het Frans ontleende woorden worden gesproken


Germaanse talen

vaste verbinding van Germaans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Germanic languages

taalfamilie van tientallen talen die oorspronkelijk in Europa, maar tegenwoordig over de hele wereld worden gesproken


Helleense talen

vaste verbinding van Helleens (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Greek languages

taalfamilie van het Grieks en enkele nauw verwante talen die in Griekenland worden gesproken


Miao-Yaotalen

samenstelling van de eigennamen Miao en Yao met het zelfstandig naamwoord talen

Hmong-Mien languages

taalfamilie van ongeveer 35 talen die in Zuid-China en Zuidoost-Azië worden gesproken


Hokantalen

Hokan languages

taalfamilie van ongeveer 20 talen die in Californië worden gesproken


Ijotalen

Ijo languages

verzamelnaam van een tiental talen die in Zuid-Nigeria worden gesproken


Indische talen

vaste verbinding van Indisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Indic languages

taalfamilie van een honderdtal talen die in India worden gesproken


Indo-Europese talen

vaste verbinding van Indo-Europees (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Indo-European languages

taalfamilie van ongeveer 440 talen die tegenwoordig over de hele wereld worden gesproken


Indo-Iraanse talen

vaste verbinding van Indo-Iraans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Indo-Iranian languages

taalfamilie van honderden talen die in het Midden-Oosten en Zuid-Azië worden gesproken


Iraanse talen

vaste verbinding van Iraans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Iranian languages

taalfamilie van tientallen talen die in Perzië en naburige landen worden gesproken


Irokese talen

vaste verbinding van Irokees (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Iroquoian languages

verzamelnaam van ongeveer 15 talen die in het oosten van Noord-Amerika worden gesproken


Italische talen

vaste verbinding van Italisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Italic languages

taalfamilie van tientallen talen die oorspronkelijk in Italië, maar tegenwoordig verspreid over de hele wereld worden gesproken


Japanse talen

vaste verbinding van Japans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Japonic languages

taalfamilie van Japans en een tiental verwante talen die in Japan worden gesproken


Karentalen

Karen languages

verzamelnaam van ongeveer 15 talen die in Myanmar en Thailand worden gesproken


Khoisantalen

samenstelling van Khoisan en en talen zn

Khoisan languages

verzamelnaam van ongeveer 20 door klikfonemen gekenmerkte talen die in Afrika worden gesproken


Kordofaanse talen

vaste verbinding van Kordofaans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Kordofanian languages

verzamelnaam van ongeveer 25 talen die in Soedan worden gesproken


Kroetalen

Kru languages

verzamelnaam van ongeveer 15 talen die in West-Afrika worden gesproken

Wel verre van zich door die verschillende moeilijkheden te laten afschrikken of ontmoedigen, houdt P. Bourzeix zijne hoop op den bijstand der goddelijke Voorzienigheid gevestigd en doorworstelt hij met taai geduld de beginselen der Kroetaal, waarin hij nog door geen enkel boek kan geholpen worden.


Dajaktalen

Land Dayak languages

verzamelnaam van een tiental talen die op Borneo worden gesproken


Maleis-Polynesische talen

vaste verbinding van Maleis-Polynesisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Malayo-Polynesian languages

taalfamilie van honderden talen die in het gebied van de Indische en de Stille Oceaan worden gesproken


Mandetalen

Mande languages

taalfamilie van ongeveer 50 talen die in West-Afrika worden gesproken


Manobotalen

Manobo languages

verzamelnaam van ongeveer 15 talen die op Mindanao worden gesproken


Mayatalen

Mayan languages

verzamelnaam van ongeveer 30 talen die in Midden-Amerika worden gesproken


Mon-Khmertalen

samenstelling van de eigennamen Mon en Khmer met het zelfstandig naamwoord talen

Mon-Khmer languages

taalfamilie van vele tientallen talen die in Zuidoost-Azië worden gesproken


Mongoolse talen

vaste verbinding van Mongools (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Mongolian languages

taalfamilie van ongeveer 13 talen die hoofdzakelijk in Mongolië en naburige landen worden gesproken


Mundatalen

Munda languages

verzamelnaam van ongeveer 20 talen die in het zuiden van Azië worden gesproken


Na-Denétalen

samenstelling van Tlingit na "volk" en 'dene' dat in Athabaskische talen (bijvoorbeeld: Chipewyaans dëne) "mens, volk" betekent, met het zelfstandig naamwoord talen

Na-Dene languages

taalfamilie van ongeveer 60 talen die in Noord-Amerika worden gesproken


Nahuatltalen

samenstelling van Nahuatl en en talen zn

Nahuatl languages

verzamelnaam van ongeveer 44 talen die in Mexico worden gesproken


Niger-Congotalen

samenstelling van de eigennamen Niger en Congo met het zelfstandig naamwoord talen

Niger-Kordofanian languages

taalfamilie van ongeveer 1540 talen die in Afrika ten zuiden van de Sahara worden gesproken


Nilo-Saharatalen

leenvertaling van Engels Nilo-Saharan languages

Nilo-Saharan languages

taalfamilie van ongeveer 200 talen die in het midden en noorden van Afrika worden gesproken


Noord-Amerindische talen

samenstelling van Noord bn en Amerindische talen en

North American Indian languages

verzamelnaam van ongeveer 300 talen die in Noord-Amerika worden gesproken


Noord-Kaukasische talen

samenstelling van Noord bn en Kaukasische talen en

verbinding van  Noord-Kaukasische en talen

North Caucasian languages

taalfamilie van ongeveer 35 talen die in het gebied aan de noordkant van de Kaukasus...

taalfamilie van ongeveer 35 talen die in het gebied aan de noordkant van de Kaukasus worden gesproken


Noord-Germaanse talen

samenstelling van Noord bn en Germaanse talen en

verbinding van  Noord-Germaanse en talen

North Germanic languages

taalfamilie van een tiental talen die in Scandinavië worden gesproken


Nubische talen

vaste verbinding van Nubisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Nubian languages

verzamelnaam van een zestal talen die in Egypte en Soedan worden gesproken


Omotische talen

vaste verbinding van Omotisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Omotic languages

taalfamilie van enkele talen die in Ethiopië worden gesproken


Oto-Mangueaanse talen

vaste verbinding van Oto-Mangueaans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Oto-Manguean languages

taalfamilie van ongeveer 175 talen die in Midden-Amerika worden gesproken


Otomische talen

vaste verbinding van Otomisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Otomian languages

verzamelnaam van een tiental talen die in Mexico worden gesproken


Papoeatalen

Papuan languages

verzamelnaam van ongeveer 800 talen die op Nieuw Guinea en naburige eilanden worden gesproken


Filipijnse talen

vaste verbinding van Filipijns (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Philippine languages

taalfamilie van ongeveer 150 talen die op de Filipijnen en Celebes worden gesproken


Portugese creooltalen

vaste verbinding van Portugees (bijvoeglijk naamwoord) en creooltalen (zelfstandig naamwoord)

Portuguese creoles

verzamelnaam van diverse door menging ontstane talen die met veel aan het Portugees ontleende woorden worden gesproken


Prakrittalen

samenstelling van Prakrit en en talen zn

Prakrit languages

verzamelnaam van een tiental talen die in India en Nepal worden gesproken


Quechuatalen

samenstelling van Quechua en en talen zn

Quechuan languages

taalfamilie van ongeveer 45 talen die in het westen van Zuid-Amerika worden gesproken


Romaanse talen

vaste verbinding van Romaans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Romance languages

taalfamilie van tientallen talen die oospronkelijk in Zuid-Europa, maar tegenwoordig verspreid over de hele wereld worden gesproken


Salisjtalen

Salishan languages

verzamelnaam van ongeveer 25 talen die in het westen van Noord-Amerika worden gesproken


Samitalen

Sami languages

taalfamilie van ongeveer 10 talen die hoofdzakelijk in het noorden van Scandinavië worden gesproken


Samojeedse talen

vaste verbinding van Samojeeds (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Samoyedic languages

taalfamilie van ongeveer 8 talen die in Rusland worden gesproken


Semitische talen

vaste verbinding van Semitisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Semitic languages

taalfamilie van tientallen talen die in het noorden van Afrika en het westen van Azië worden gesproken


Chinese talen

vaste verbinding van Chinees (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Sinitic languages

taalfamilie van 10 tot honderden varianten van het Chinees talen die in China worden gesproken


Sino-Tibetaanse talen

vaste verbinding van Sino-Tibetaans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Sino-Tibetan languages

taalfamilie van ongeveer 450 talen die in China en Zuidoost-Azië worden gesproken


Sioux-Catawbatalen

samenstellende samenstelling van Sioux en, Catawba en en talen zn , gespeld met een koppelteken volgens spellingregel 6.D

Siouan languages

verzamelnaam van ongeveer 15 talen die in het midden van Noord-Amerika worden gesproken


Slavische talen

vaste verbinding van Slavisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Slavic languages

taalfamilie van ongeveer 20 talen die in Oost-Europa en Siberië worden gesproken


Songhaitalen

samenstelling van Songhai en en talen zn

Songhai languages

verzamelnaam van ongeveer 10 talen die rond het middelste deel van het stroomgebied van de Niger worden gesproken


Sorbische talen

vaste verbinding van Sorbisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Sorbian languages

verzamelnaam van twee Slavische talen die in het oosten van Duitsland worden gesproken


Zuid-Amerindische talen

vaste verbinding van Zuid-Amerindisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

South American Indian languages

verzamelnaam van ongeveer 350 talen die in Zuid-Amerika worden gesproken


Zuid-Kaukasische talen

samenstelling van Zuid bn en Kaukasische talen en

South Caucasian languages

taalfamilie van een vijftal talen die in het gebied aan de zuidkant van de Kaukasus worden gesproken


Zuid-Slavische talen

South Slavic languages

taalfamilie van een tiental talen die op de Balkan worden gesproken


Tai-Kadaitalen

samenstelling van de eigennamen Tai en Kadai met het zelfstandig naamwoord talen

Tai languages

taalfamilie van ongeveer 95 talen die in Zuidoost-Azië en China worden gesproken


Tibeto-Birmaanse talen

vaste verbinding van Tibeto-Birmaans (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Tibeto-Burman languages

taalfamilie van meer dan 400 talen die in Tibet en Zuidoost-Azië worden gesproken


Trans-Nieuw-Guineatalen

samenstelling van trans, Nieuw-Guinea en talen: talen die in een gebied dwars over dat eiland worden gesproken

Trans-New Guinea languages

taalfamilie van ongeveer 480 talen die op Nieuw Guinea en naburige eilanden worden gesproken


Toengoezische talen

vaste verbinding van Toengoezisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Tungus languages

taalfamilie van ongeveer 11 talen die in het midden en oosten van Azië worden gesproken


Tupitalen

Tupi languages

verzamelnaam van ongeveer 65 talen die in het midden en oosten van Zuid-Amerika worden gesproken


Turkse talen

vaste verbinding van Turks (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Turkic languages

taalfamilie van ongeveer 40 talen die in het midden en westen van Azië worden gesproken


Oeralische talen

vaste verbinding van Oeralisch (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Uralic languages

taalfamilie van ongeveer 45 talen die hoofdzakelijk in het noorden van Europa en Azië worden gesproken


Uto-Azteekse talen

vaste verbinding van Uto-Azteeks (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Uto-Aztecan languages

taalfamilie van ongeveer 60 talen die in Mexico en het westen van de VS worden gesproken


Wakashantalen

samenstelling van Wakashan en en talen zn

Wakashan languages

verzamelnaam van een zevental talen die in het westen van Canada worden gesproken


West-Germaanse talen

samenstelling van West bn en Germaanse talen en

West Germanic languages

taalfamilie van enkele tientallen talen die oorspronkelijk in West-Europa, maar tegenwoordig over de hele wereld worden gesproken


West-Slavische talen

West Slavic languages

taalfamilie van een tiental talen die in Polen en naburige landen worden gesproken


Westelijke Maleis-Polynesische talen

vaste verbinding van Westelijke (bijvoeglijk naamwoord) en Maleis-Polynesische talen (eigennaam)

Western Malayo-Polynesian languages

verzamelnaam van meer dan 500 talen die in het gebied van de Indische en de Stille Oceaan worden gesproken


Joepiktalen

Yupik languages

verzamelnaam van een vijftal talen die in Alaska en Siberië worden gesproken


Zandétalen

Zande languages

verzamelnaam van een zestal talen die in het midden van Afrika worden gesproken


Armeense talen

vaste verbinding van Armeens (bijvoeglijk naamwoord) en talen (zelfstandig naamwoord)

Armenian

taalfamilie van het Armeens, of de daarbinnen onderscheiden talen die ten zuiden van de Kaukasus worden gesproken


pidgin

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘omgangstaal’ voor het eerst aangetroffen in 1917

Pidgin

een taal die ontstaat wanneer twee bevolkingsgroepen die verschillende talen spreken...

een taal die ontstaat wanneer twee bevolkingsgroepen die verschillende talen spreken met elkaar in contact komen, maar die niemands moedertaal is

Een pidgin kan na verloop van betrekkelijk korte tijd verdwijnen.


taalontwikkeling

samenstelling van taal zn en ontwikkeling zn

ontwikkeling van iemand op het gebied van de taal,

ontwikkeling die een taal doormaakt of doorgemaakt heeft


beneden de Moerdijk

Een vaste verbinding van beneden (voorzetsel), de (lidwoord) en Moerdijk (eigennaam) waarin 'beneden' verwijst naar de gangbare plaats van het zuiden op landkaarten. Het dorp Moerdijk werd na het ontstaan van het Hollandsch Diep de plaats waar het veer naar het Eiland van Dordrecht vertrok. Dit water werd soms ook Moerdijk genoemd. In de Franse tijd werd het de grens tussen Holland en Brabant . Koning Lodewijk Napoleon werd in 1806 op weg naar Den Haag bij Moerdijk door het departementaal bestuur van Holland ontvangen . De liberale staatsman L.C. Luzac gebruikte Moerdijk in 1829 om een politiek scheidslijn binnen het toenmalige Koninkrijk der Nederlanden aan te geven. Bij Belgische Opstand vonden sommigen dat hier ook de noordgrens van België zou moeten liggen: "België vrij tot aan de Moerdijk" . In Vlaanderen wordt met boven de Moerdijk nog altijd bedoeld: in Nederland. Voor protestanten lag hier symbolisch juist weer een culturele grens met het katholieke zuiden . Vanaf 1871 was de Moerdijkbrug een schakel in de belangrijke noord-zuidverbinding per spoor. Met de uitdrukking boven/beneden de Moerdijk wordt in Nederland bedoeld boven/beneden de grote rivieren (van Nederland). In de neerlandistiek verwijst men ermee naar opvallende verschillen in uitspraak en woordgebruik die min of meer samenvallen met de grens tussen Hollands en Brabants .

ten zuiden van de grote rivieren (van Nederland)

Er is in ieder geval nog altijd een duidelijke culturele kloof tussen Nederland boven en beneden de Moerdijk, zoals Eppink eveneens signaleert. Tot in de 20ste eeuw werden mensen in Noord-Brabant door Hollanders nog als blanke Javanen en reserve-Vlamingen beschouwd.

Het heeft mij vaak verwonderd, dat men hier boven den Moerdijk en ginds beneden den Moerdijk zoo weinig in het oog houdt, dat het alléén daarom reeds eene arrogantie is, die historiebeschouwing, waarvoor Jonckbloet enz. te velde trekken , nationaal te noemen, omdat twee geheele provinciën des lands, bij het herinneren aan die nationale gebeurtenissen, zich moeten te moede gevoelen als iemand, wien men in het geheugen brengt hoe hij voor ettelijke jaren deerlijk is onthaald op stok- en vuistslagen en van wien men nu begeert, dat hij zich daarover zal verblijden.

Uit dit alles, men zal het bekennen, spreekt niet veel eenvormigheid. Deze korte aanwijzingen - uitvoerigheid zou de gevolgtrekking slechts te scherper doen uitkomen - toonen genoegzaam dat het eenvoudig ongegrond is te spreken van het Vlaamsch, als ware hetgeen daar beneden den Moerdijk klinkt iets heel concreets, met nauwkeurige grenzen.


boven de Moerdijk

Een vaste verbinding van boven (voorzetsel), de (lidwoord) en Moerdijk (eigennaam), waarin 'boven' verwijst naar de gangbare plaats van het noorden op landkaarten. Het dorp Moerdijk werd na het ontstaan van het Hollandsch Diep de plaats waar het veer naar het Eiland van Dordrecht vertrok. Dit water werd soms ook Moerdijk genoemd. In de Franse tijd werd het de grens tussen Holland en Brabant . Koning Lodewijk Napoleon werd in 1806 op weg naar Den Haag bij Moerdijk door het departementaal bestuur van Holland ontvangen . De liberale staatsman L.C. Luzac gebruikte Moerdijk in 1829 om een politiek scheidslijn binnen het toenmalige Koninkrijk der Nederlanden aan te geven. Bij Belgische Opstand vonden sommigen dat hier ook de noordgrens van België zou moeten liggen: "België vrij tot aan de Moerdijk" . In Vlaanderen wordt met boven de Moerdijk nog altijd bedoeld: in Nederland. Voor protestanten lag hier symbolisch juist weer een culturele grens met het katholieke zuiden . Vanaf 1871 was de Moerdijkbrug een schakel in de belangrijke noord-zuidverbinding per spoor. Met de uitdrukking boven/beneden de Moerdijk wordt in Nederland bedoeld boven/beneden de grote rivieren (van Nederland). In de neerlandistiek verwijst men ermee naar opvallende verschillen in uitspraak en woordgebruik die min of meer samenvallen met de grens tussen Hollands en Brabants .

ten noorden van de grote rivieren (van Nederland)

Er liep een harde scheidslijn dwars door het land: het echte Nederland, kortweg ‘Holland’ genoemd, bevond zich boven de grote rivieren, ‘boven de Moerdijk’ (genoemd naar het laatste dorp in Brabant, op de weg van 's-Hertogenbosch naar 's-Gravenhage, aan de oevers van het Hollands Diep, een riviermond die lastig en soms onmogelijk over viel te steken).

Over Vondel, Hooft, Huygens en Cats heeft hij - hoe kan het anders! - diverse, erg gewaardeerde essays geschreven. Dat Gerbrand Adriaensz. Bredero zijn grootste ‘liefde’ is geweest boven de Moerdijk, mag echter rustig worden aangenomen.

In de eerste aflevering komt voor het begin van Joel, een novelle van Styn Streuvels, en een fantastisch getinte, toch realistische schets van Herman Teirlinck, die me echter voor de lezers boven den Moerdijk niet best toegankelijk lijkt.


referent

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘die een referaat houdt’ voor het eerst aangetroffen in 1832

referee

iemand waarnaar je kunt verwijzen voor meer informatie

mentaal concept of materieel voorwerp waarnaar je met taal kunt verwijzen (refereren)

Het motorvoertuig met vier wielen voor het vervoer van een klein aantal personen is de referent voor personenauto.


spellingchecker

samenstelling van spelling zn en checker zn

spelling checker

computerprogramma voor controle op spelfouten

computerprogramma dat controleert of er schrijffouten zitten in een tekst

MICROSOFT ONTWIKKELT NIEUWE SPELLINGCHECKER: Microsoft voegt deze week Limburgs toe als taal voor mobiele applicaties. Vanaf vrijdag kunt u uw tekstberichten naar uw Limburgse vrienden intikken op een Limburgs toetsenbord, en de spelling ervan laten checken door een Limburgs woordenboek op uw gsm.

Op de redactie noemden we hem weleens grappend Jsto. Dat kwam zo: Joost was een enthousiaste tikker. Hij had soms ruzie met zijn spellingchecker, kampte met een oogaandoening en vooral: zijn vingers hielden niet helemaal zijn gedachten bij.


stoplap

stoplappen (plural)
stoplapje (diminutive singular)
stoplapjes (diminutive plural)

veelgebruikt maar nietszeggend woord (met name in dichtwerken)

Penninc maakt weinig gebruik van stoplappen en kiest regelmatig voor vergelijkingen die zijn ontleend aan het dierenrijk en de rurale sfeer.

Een persoonlijke keuze die echter niets aan het toeval wil overlaten. Ik begon al even over de criteria die ik in acht neem. Staat u mij toe daar wat dieper op in te gaan. Het eerste criterium is natuurlijk de tekst. Wat deelt de zanger, de zangeres of de groep ons mee? Is dat een originele gedachte, gebruiken ze woorden die niet tot op het bot kaal zijn gekloven, zijn ze goed gekozen, welluidend? Lopen de zinnen goed, worden er geen stoplappen gebruikt, is het rijm, als het er is, volkomen?

King schroomde daarbij niet keer op keer het ongemakkelijke woord liefde in de mond te nemen – die zoetsappige stoplap die door zalvende gelovigen en luie humanisten te vaak gebruikt is om reële problemen en verschillen weg te poetsen en zo mensen louter een goed gevoel te geven, zonder een daadwerkelijke inspanning van hen te vragen.


destinatief

[zelfstandig naamwoord] van Engels destinative (case)

In hoofdstuk 5 wordt het standpunt verdedigt dat in samenstellingen in feite elke betrekking tot de twee onderdelen mogelijk is, terwijl het aspect van de betrekking alleen maar imperfectief (krotwoning), perfectief (baksteen) of destinatief (zwembroek) kan zijn.


destinatief

destinative

naamval in het Baskisch die uitdrukt waar een handelinɡ op ɡericht is

Het Baskisch kent een destinatief.


terugvorming

leenvertaling van Engels back-formation, samenstelling van terug bw en vorming zn

t^əˈrʏɣvɔrmɪŋ

Rückbildung

ontstaan van een nieuw woord doordat een bestaand woord van een vermeend voorvoegsel, achtervoegsel of uitgang wordt ontdaan wanneer het ten onrechte als een afgeleide vorm wordt beschouwd

Gympen zou een terugvorming van gympjes of gympies kunnen zijn (zoals mogelijk ook madeliefjes-madelieven, radijsjes-radijzen).


reciproque

reziprok

een dimensie bezittend die de omgekeerde is van een andere dimensie

reciproquer (uninflected comparative)
reciproquest (uninflected superlative)
reciproquere (inflected comparative)
reciproqueste (inflected superlative)
reciproques (partitive positive)
reciproquers (partitive comparative)

"Elkaar" wordt wel een reciproque pronomen genoemd.


dieventaal

samenstelling van dief zn en taal zn met het invoegsel -en-

dieventalen (plural)
dieventaaltje (diminutive singular)
dieventaaltjes (diminutive plural)

geheimtaal die misdadigers onder elkaar zouden gebruiken


Diets

geen meervoud van Middelnederlands dietsc, een afleiding van diet zn "volk", dus: "taal van het volk"; cognaat met Duits Deutsch en Engels Dutch

overkoepelende term voor verschillende Middelnederlandse streektalen, o.m. Vlaamse, Brabantse en Limburgse (en later ook Hollandse), geschreven en gedrukt tussen 1200 en circa 1550.


volksetymologie

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘vervorming van woorden om ze begrijpelijk te maken’ voor het eerst aangetroffen in 1941

samenstelling van volk zn en etymologie zn met het invoegsel -s-

alternatieve verklaringen voor de vorm en/of herkomst van bepaalde woorden en uitdrukkingen, die geheel losstaan van de echte etymologie

Het woord ‘kapoen’ stamt volgens de volksetymologie af van het oudere kaphan, vergelijkbaar met het 15e eeuwse kaphun of kaphuhn.


enclise

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘aansluiting van woord bij ander woord’ voor het eerst aangetroffen in 1847

het verschijnsel dat een - meestal onbeklemtoond - woord wordt uitgesproken als vormde het een deel van het woord dat ervoor komt


stamtijd

een vaste reeks van vormen van een werkwoord waarvan men de andere vormen kan afleiden m.n. het hele werkwoord, de verleden tijd enkelvoud en het voltooid deelwoord

De stamtijden van het werkwoord maken zijn: maken, maakte, gemaakt

Tijdens mijn middelbare school sprak ik met mijn lerares Latijn af dat ik niet meer in haar lessen zou verschijnen. Dat scheelde me namelijk gedurende twee jaar vijf uur in de week. Er was een probleem: toen het eindexamen naderde, wist ik geen stamtijden, had ik geen woordenschat, kende ik geen grammatica.

De Grieken en Romeinen zijn de uitvinders van onze democratie, vrijheid van meningsuiting en vloerverwarming. Daarom zijn ze relevant; niet vanwege hun stamtijden. Moeten we pubers de weg leren in een wereld die weg is? Voor goed burgerschap is stampwerk geen sine qua non maar een sta-in-de-weg.


sandhi

Leenwoord uit het Sanskriet, in de betekenis van ‘assimilatie in doorlopende rede’ voor het eerst aangetroffen in 1912

klankverandering die zich voordoet op de grens van twee woorden of woorddelen, om redenen van welluidendheid en uitspreekbaarheid


vergoedingsrekking

samenstelling van vergoeding zn en rekking zn met het invoegsel -s-

vergoedingsrekkingen (plural)
vergoedingsrekkinkje (diminutive singular)
vergoedingsrekkinkjes (diminutive plural)

fonologisch proces waarbij een korte klinker verlengd wordt als gevolg van het verdwijnen van een direct eropvolgende medeklinker (meestal in de coda van dezelfde lettergreep)

Dat Protogermaans *munþaz in het Engels mouth is geworden, is het gevolg van vergoedingsrekking.

De vorm "mūtha", met wegval van de nasaal en vergoedingsrekking van de vocaal, is een Noordzeegermaans verschijnsel. Zie voor het grondwoord het mannelijk substantief "munt".


homogram

met het voorvoegsel homo- en met het achtervoegsel -gram

twee woorden zijn elkaars homograaf of homogram wanneer zij op dezelfde manier geschreven worden, maar geheel verschillende betekenissen hebben. Ze worden niet noodzakelijkerwijs hetzelfde uitgesproken


vormleer

kennis over hoe woorden in een taal worden verbogen en hoe uit bestaande woorden nieuwe woorden worden gemaakt

Het verzamelen van dialectwoorden en het schrijven van dialectteksten zijn werkzaamheden die door liefhebbers met een min of meer grote kans op welslagen kunnen worden beoefend. Het beschrijven van de klankleer, vormleer of syntaxis van een dialect vergt echter een zekere scholing.


tegenstellend

samenstelling van tegen bw en stellend ww

tegenstellender (uninflected comparative)
tegenstellendst (uninflected superlative)
tegenstellende (inflected positive)
tegenstellendere (inflected comparative)
tegenstellendste (inflected superlative)
tegenstellends (partitive positive)
tegenstellenders (partitive comparative)


samenstellende samenstelling

komplexes Kompositum

woord dat gevormd is uit door drie onafhankelijke woorden aan elkaar te koppelen

Als een van de woorden in een gewone samenstelling zelf ook weer een samenstelling is, ontstaat er een woord dat ook uit drie woorden lijkt te bestaan, maar bij samenstellende samenstellingen is het gelet op de betekenis niet mogelijk twee van de drie woorden als een samenstelling op zichzelf te zien.

In dit artikel wil ik een pleidooi houden voor een ternaire structuur zowel voor de genoemde typen samenstellende afleidingen, als voor de drie typen complexe samenstellingen en verdedigen dat bij de vorming van samenstellende afleidingen als drieduimer en drieduims de relatie met samenstellende samenstellingen van het type drieduimsventiel een essentiële rol speelt.


deiktisch

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘aanwijzend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1886

van Engels deictic gevormd uit Oudgrieks δεικτικός (deiktikós) "bewijs gevend" met het achtervoegsel -isch

deiktischer (uninflected comparative)
deiktische (inflected positive)
deiktischere (inflected comparative)
deiktischers (partitive comparative)

direct verwijzend naar iets in de werkelijkheid, buiten de tekst

De opmerking van Wittgenstein gaat over de woorden ‘ik’, ‘hier’ en ‘deze’. Die worden gewoonlijk pronomina genoemd, maar het zijn wel speciale pronomina: ze zijn deiktisch en kunnen worden gebruikt om iets aan te wijzen.


anaforisch

afgeleid van anafoor met het achtervoegsel -isch

anaforischer (uninflected comparative)
anaforische (inflected positive)
anaforischere (inflected comparative)
anaforischers (partitive comparative)


purisme

afgeleid van puur met het achtervoegsel -isme


doublet

In de betekenis van ‘dubbel exemplaar’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1771.

Leenwoord uit Frans doublet ‘doublure van een schild’, verkleiningsvorm van double ‘dubbel’.

twee of meer woorden in dezelfde taal die etymologisch dezelfde herkomst hebben, maar zich verschillend hebben ontwikkeld

De Nederlandse woorden "fris" en "vers" zijn een doublet.


apokoinou

van Oudgrieks ἀπό (apó) "vanuit" en κοινοῦ genitief van κοινός (koinós) "het gemeenschappelijke"

De apokoinou is een stijlfout tenzij zij bewust als stijlfiguur wordt gebruikt om een bepaald effect te bereiken.

zinsconstructie waarbij een of meer woorden tot twee zinnen of zinsdelen tegelijk horen

Over de wereld, eenzaam, vaart de maan.
(…) In dit verband is het woordje ‘eenzaam’ betekenisvol omdat het als apokoinou niet alleen kan slaan op ‘de maan’, maar ook op ‘de wereld’, die zonet uitgebreid beschreven werd.


vraagvorm

Hebben die leescijfers, die overigens ook in real-time worden geprojecteerd op een scherm in het midden van de redactie, ons wat geleerd over het leesgedrag van de NRC-lezer? Zeker. Ze vertelden ons het voorbije jaar dat de belangstelling voor dossiers als Trump, Oekraïne en Brexit nog veel groter was dan velen op de redactie vermoedden; ze toonden hoe geliefd een stuk is dat gegoten wordt in een ‘vraagvorm’.

Bij Zijn onderwijs gebruikt Christus de vraagvorm: „Wie zeggen de mensen, dat Ik de Zoon des mensen ben?” De vraag ontlokt Petrus de diepe en kostbare belijdenis: „Gij zijt de Christus, de Zoon van de levende God!”


allegro

van Italiaans allegro, in de betekenis van ‘bijwoord: vrolijk’ aangetroffen vanaf 1695

in allegrovorm: een (meestaal verkorte) woordvorm van een snel gesproken woord, bijv. zo'n voor 'zo een'; vaak gebruikelijk voor dialecten en in muziekteksten

Lied von Bully Buhlan: Hab'n Sie nicht, hab'n Sie nicht, hab'n Sie nicht ne Braut für mich?

Lied van Bully Buhlan: Heb je niet, heb je niet, heb je niet een bruid voor mij?


verscherping

Naamwoord van handeling van verscherpen met het achtervoegsel -ing

Auslautverhärtung

verstemlozing van obstruenten in eindpositie

het verschijnsel dat alle stemhebbende obstruenten stemloos worden uitgesproken als ze aan het woordeinde of in een spreekpauze staan


metathese

via Latijn metathesis van Oudgrieks μετάθεσις (metáthesis) een samenstelling van μετά (metá) "tussen" en θέσις (thésis) "plaatsing" dus letterlijk: "tussenplaatsing, omzetting"

verschijnsel dat bepaalde klanken of lettergrepen binnen een woord van plaats wisselen

Dit omdraaien van twee klanken (vaak twee medeklinkers en/of vaak liquidae, de medeklinkers uit het woord molenaar) wordt in de taalkunde metathesis (of metathese) genoemd. (…) Geldrop is een duidelijk voorbeeld, waar het woorddeel –dorp metathesis heeft ondergaan.


signaalwoord

samenstelling van signaal zn en woord zn

woord dat aangeeft hoe twee zinsdelen, volzinnen of alinea's met elkaar verband houden

Voorts valt op dat elke strofe uit twee delen bestaat: in de eerste helft wordt iets gemeld, en daartegenover, gescheiden door het signaalwoord ‘Maar’, wordt iets anders gesteld. In strofe i is er sprake van een boompje dat met bloedig rode wortels in het hart gegroeid staat, ‘maar’ de bloesems zijn sneeuwwit etc., in strofe ii is er sprake van verward gekras van vogels in de nacht, ‘maar’ 's morgens is er nog slechts een stil gedicht met witte as.


de-woord

samenstelling van de lw en woord zn , gespeld met een koppelteken volgens spellingregel 6.I onder (5)

zelfstandige naamwoord waarvoor "de" als bepaald lidwoord wordt gebruikt en dat dus een mannelijk en/of vrouwelijk woordgeslacht heeft

Opvallend is dat er slechts 2 voorbeelden waren waar idee als de-woord voorafgegaan was door een bijvoeglijk naamwoord: 'de liberale idee' en 'de Europese idee'. In alle andere gevallen was het 'het' + bijvoeglijk naamwoord + 'idee' (een politiek idee, een slecht idee...).

Ik ken het bacon al vrij lang en in de veeteelt en exportindustrieën is het heel gewoon, al wil ik graag aannemen dat bacon ‘bij slagers en huisvrouwen’ een dewoord is.


ongeleed

afgeleid van geleed bn met het voorvoegsel on-

ongelede (inflected positive)
ongeleeds (partitive positive)

niet gevormd uit delen met een eigen betekenis

Waarschijnlijk is 'huisraad' voor de huidige taalervaring alleen nog formeel een geleed woord, maar is het semantisch gezien al ongeleed.

De zinnen zijn nooit lang of ingewikkeld, vaak ongeleed.


foneticus

afleiding van fonetiek met het achtervoegsel -icus

specialist op het gebied van de uitspraak van klanken en woorden

U bent van huis uit foneticus en u legt dan ook erg de nadruk op de bouw van onze spraakorganen. Maar hoe essentieel voor taal is ons vermogen om veel verschillende klanken heel snel voort te brengen? De gebarentalen van doven zijn gewone talen waarin je zonder geluid alles even snel kunt 'zeggen' als in gesproken talen.

Zijn inspiratiebron voor professor Higgins was de Londense foneticus en filoloog Henry Sweet, wiens werk op Shaw grote indruk maakte. “Pygmalion Higgins is geen portret van Sweet, bij wie het avontuur met Eliza Dolittle onmogelijk zou zijn geweest”, schreef hij in een voorwoord bij Pygmalion, “maar zoals men zal zien vertoont hij wel trekken van Sweet.”

De laatste woorden van een taal; Groningse foneticus onderzoekt Ainu op Sachalin


zinstype

samenstelling van zin zn en type zn met het invoegsel -s-

soort zin waarbij de plaats van de persoonsvorm bepalend is


koine

van Oudgrieks κοινή (koinè), vrouwelijke vorm van κοινός (koinós) "algemeen"; kort voor κοινή διάλεκτος (koinè diálektos) "algemeen dialect"

algemene omgangstaal tussen mensen die verschillende moedertalen of dialecten spreken

Of worden alle teksten - van gebruiksaanwijzingen tot romans - tegen die tijd rechtstreeks geschreven in een lingua franca of een koine die net zo goed een soort steenkolenengels als een soort met het Latijnse alfabet gespeld steenkolenchinees kan zijn?


stemhebbend

stemhebbender (uninflected comparative)
stemhebbendst (uninflected superlative)
stemhebbende (inflected positive)
stemhebbendere (inflected comparative)
stemhebbendste (inflected superlative)
stemhebbends (partitive positive)
stemhebbenders (partitive comparative)

klanken waarbij de stembanden meetrillen

Medeklinkers worden onder andere onderscheiden in stemloze en stemhebbende medeklinkers. Bij de vorming van stemhebbende medeklinkers trillen de stembanden mee; bij de vorming van stemloze medeklinkers niet. Het Nederlands kent de volgende stemloze medeklinkers: p, t, k, f, s, ch en h, en de volgende stemhebbende medeklinkers: b, d, v, z, g, m, n, ng, l, r, j en w.


zinsmelodie

samenstelling van zin zn en melodie zn met het invoegsel -s-

verloop van de toonhoogte bij het uitspreken van een zin

Verslaggevers spraken in de jaren vijftig met een dusdanig heftig op en neer golvende zinsmelodie dat daarmee de ouderdom onmiddellijk duidelijk zou zijn geworden. Dus moesten al die zinsmelodieën met de computer gelijkgetrokken worden.

Ook het proza van de roman kan poëzie zijn, betoogt Kundera in een polemisch essay over een aantal Franse vertalingen van een zin van Kafka: niet door mooie beelden of klanken die de lezer verleiden en benevelen, maar door de ritmische herhaling van kernbegrippen, de aandacht voor zinsmelodie en het gebruik van krachtige beelden die niet louter expressief zijn, maar waarin een bepaalde existentiële situatie is samengebald.


wetstaal

samenstelling van wet zn en taal zn met het invoegsel -s-

het idioom waarin de wetten zijn geschreven

De vorige week voorgestelde afkoopregeling tussen de tabaksindustrie en de overheid biedt, als de vaak wollige bewoordingen worden omgezet in federale wetstaal, een reële hoop dat er eindelijk paal en perk zal worden gesteld aan het schandelijke gedrag van de sigarettenfabrikanten, waaraan de natie als geheel al te lang medeplichtig is geweest.

In de Nederlandse taal vallen drie lagen te onderscheiden, aldus Van der Meiden. „De eerste laag is plechtig: de taal van Hare Majesteit de Koningin, de wetstaal, de sacrale taal van de Bijbel. Vervolgens is er de burgerlijke laag: de taal van de krant en het journaal. De onderste laag is die van de grappen, de „boerenplatlol.”

Het Nederlands is in Vlaanderen en Nederland de taal van de kranten, van radio en televisie, van reclame en van literatuur en vooral de taal van alledaagse conversatie, maar het is ook de taal die door de staat wordt opgelegd en vastgelegd als bestuurstaal, wetstaal en taal van het onderwijs. De nationale talen in Europa zijn robuust omdat het staatstalen zijn. Vandaar dat die talen niet zo gauw zullen afkalven, ook niet als een meerderheid nog een tweede taal leert en die gebruikt in het internationaal verkeer. Het Nederlands kan in Nederland en Vlaanderen volmaakt voortbestaan ook al wordt het in de rest van Europa niet of nauwelijks gehoord.


koepeltaal

Dachsprache

taalvariant die sprekers van uiteenlopende nauw verwante talen of dialecten voor onderlinge communicatie gebruiken

De geschreven variëteit die daarentegen als meest prestigieus wordt ervaren, en die in de schrijftaalpraktijk ook frequentst opduikt, is ontegenzeglijk de geschreven standaardtaal. Wat het uizicht [sic!] van die neergeschreven koepeltaal betreft, beklemtonen Grondelaers & Van Hout (2011:207-209) dat de schrijftaalnorm in België dezelfde is als die ten noorden van de grote rivieren.


macrotaal

[1]: leenvertaling van Engels macro language

[2]: leenvertaling van Engels macrolanguage

groep talen die ook wel gezamenlijk als één taal worden beschouwd

Volgens Lewis (2009) is het Chinees niet een taal maar een macrotaal of overkoepelende taal voor een groep talige variëteiten. Als macrotaal heeft het Chinees dertien member languages: Gan, Hakka, Huizhou, Jinyu, Mandarijn, Min Bei, Min Dong, Min Nan, Min Zhong, Pu-Xian, Wu, Xiang en Yue.


trivium

geen meervoud van middeleeuws Latijn trivium

de drievoudige weg naar wijsheid (grammatica, retorica en logica), zoals die vroeger m.n. aan universiteiten werd onderwezen

Toen Cele (ca. 1350-1417) op deze school aan het werk ging, waren structuur en curriculum in overeenstemming met het gangbare patroon. Dat wil zeggen dat de drie vakken van het trivium (grammatica, retorica en logica) de basis vormden van het onderwijs dat aan kinderen vanaf vier jaar werd aangeboden. Die vakken hadden alle te maken met taal en taalbeheersing en literaire vorming, met het Latijn als uitgangspunt.

Verweij leidt de discussie, legt uit, inspireert: Klassikaal lesgeven is intensief, maar ik vind het zo makkelijk ze altijd maar zelf aan het werk te zetten.' Moet hij zich nog bewijzen? Trivium is echt zíjn vak, zíjn methode, zíjn titel. Verweij: De naam Trivium, drievoudige weg, komt van de oude Romeinen. Het vak bestaat uit grammatica, logica en retorica: die indeling heb ik aangehouden.'

De vakken van het trivium waren retorica, dialectica en grammatica – de gereedschappen die je nodig hebt om een argument op te bouwen, te presenteren en te beoordelen. Je moest standpunten en redeneringen in woord en geschrift tot je kunnen nemen, ze doorgronden en ondersteunen of bestrijden. Zo werd je bewust van je eigen waardensysteem, en kon je het ontwikkelen en tegenover anderen uitleggen en verdedigen.


afwerping

Naamwoord van handeling van afwerpen met het achtervoegsel -ing

Parallel met voornoemde voorvoeging (prothesis) komt de afwerping (afaeresis) vaak voor. Eén sterk geval: egers voor negers, jongenstaal, Sint-Lodewijkscollege, Brugge, 1966.

Karel de Busschere
 Taalaantekeningen in: Biekorf., jrg. 67 nr. 11 (november 1966), E. Vercruysse en Zoon, St.-Andries, p. 366


troponiem

eigenschap van een werkwoord ten opzichte van een ander werkwoord

Troponiem: het werkwoord Y is een troponiem van het werkwoord X als de activiteit Y X doet op een bepaalde manier (lispelen is een troponiem van spreken)


simplex

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘enkelvoud(ig woord)’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1826

Indien men voor de ui in muis en muiske een Umlautsfactor aanneemt, dan moet er toch in het simplex een ou of een andere klank, maar geen oe, geweest zijn.


synonymie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het synoniem zijn’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1895

afgeleid van synoniem met het achtervoegsel -ie

Synonymie is een van de kernbegrippen van de lexicale semantiek.


antonymie

afgeleid van antoniem met het achtervoegsel -ie

Groot en klein vormen op het eerste gezicht een echt antoniemenpaar: het zijn polaire antoniemen die typisch niet geprefigeerd worden voor negatie (vb. *ongroot, *onklein). De antonymie is bijgevolg ,,lexicaal”.


klemtoonhomograaf

een woordenpaar dat niet in spelling maar wel in klemtoon verschilt

Dóórlopen en doorlópen vormen samen een klemtoonhomograaf.


latinisme

vermoedelijk van Frans latinisme, op te vatten als afgeleid van Latijn met het achtervoegsel -isme

Latinismus

woord of uitdrukking overgenomen uit het Latijn of gevormd naar Latijns voorbeeld

Maar hij heeft kennelijk ook geen bezwaar tegen modieuze latinismen als 'non-participatie', 'ametrisch' of 'inertie'.

Weblink bron
Reinjan Mulder
 “Mijn geheugen is preuts; Weelderig debuut van Hafid Bouazza” (7 juni 1996) op nrc.nl

Zo is een latinisme een nabootsing van een Latijnse constructie: Elk meent zijn uil een valk te zijn; ijs en weder dienende gaan we morgen schaatsen (accus. cum infinitivo; ablativus absolutus).

H.M. Hermkens
 “Verzorgd Nederlands.”, 5e druk (1974), Malmberg, Den Bosch, ISBN 90 208 7902 2, p. 75


aptagram

Samentrekking van het Engelse apt (Latijn: aptus) en anagram, bedacht door de taalkundige Richard Lederer

woord dat zowel een anagram als een synoniem is van een ander woord

toon en noot, knik en kink, mok en kom, tam en mat maar ook aalscholver en schollevaar zijn elkaars aptagram.

Een aptagram is een van twee anagrammen die óók elkaars (quasi-)synoniem zijn. Aptagrammen zijn dus verschillende woorden die met dezelfde letters geschreven worden maar toch hetzelfde betekenen of een zeer verwante betekenis hebben.


structuralist

afleiding van structuur met het achtervoegsel -ist

aanhanger van het structuralisme, de theorie van Ferdinand de Saussure, die gebaseerd is op de wederzijdse wisselwerking van de elementen van een taal die dan samen een herkenbaar structuur vormen.


afleidsel

Naamwoord van handeling van afleiden met het achtervoegsel -sel

een geleed woord waarvan een van de delen een gebonden morfeem is, een woorddeel dat niet zelfstandig als woord kan optreden zoals voor- of achtervoegsels (ook wel pre- en suffixen genoemd)

Afleidsel is een afleiding van afleiden met het suffix -sel

b. in het enkelvoud bij de namen van mannelijke personen, bij de namen van dieren, die òf uitsluitend een mannelijk individu aanduiden, òf een gebruikelijk afleidsel op -in ter aanduiding van het vrouwelijk individu naast zich hebben, benevens bij woorden, die een kennelijk mannelijke zelfstandigheid aanduiden.


taalverloedering

samenstelling van taal zn en verloedering zn

het door slonzigheid en verwaarlozing teloorgaan van het peil van de taalbeheersing

Er is sprake van taalverloedering en achteruitgang van de uitdrukkingsvaardigheid in het Nederlands bij mensen die later belangrijke functies in het openbaar bestuur en de rest van de maatschappij innemen.


enclitisch

afgeleid van enclise met het achtervoegsel -isch

enclitischer (uninflected comparative)
enclitische (inflected positive)
enclitischere (inflected comparative)
enclitischers (partitive comparative)

uitgesproken als vormde het een deel van het woord dat ervoor komt


woordteken

woordtekens (plural)
woordtekentje (diminutive singular)
woordtekentjes (diminutive plural)


weglatingsteken

Samenstelling van weglating en teken met het invoegsel -s-

weglatingstekens (plural)
weglatingstekentje (diminutive singular)
weglatingstekentjes (diminutive plural)

een woordteken om aan te geven dat er letters of cijfers in een woord of getal zijn weggelaten

In het Nederlands wordt als weglatingsteken de apostrof en soms een streepje gebruikt.


weglatingsstreep

Samenstelling van weglating en streep met het invoegsel -s-

weglatingsstrepen (plural)
weglatingsstreepje (diminutive singular)
weglatingsstreepjes (diminutive plural)

een streepje is een woordteken om aan te geven dat een deel van het woord weggelaten is

Het weglatingsstreep wordt niet gebruikt als een volledig woord weggelaten is.


afkappingsteken

afkappingstekens (plural)
afkappingstekentje (diminutive singular)
afkappingstekentjes (diminutive plural)


verkortingsteken

Samenstelling van verkorting en teken met het invoegsel -s-

verkortingstekens (plural)
verkortingstekentje (diminutive singular)
verkortingstekentjes (diminutive plural)

een woordteken gebruikt om een woord te verkorten

In het Nederlands wordt een punt als verkortingsteken gebruikt.


beginletter

beginletters (plural)
beginlettertje (diminutive singular)
beginlettertjes (diminutive plural)

de eerste letter van een woord of een tekst

Wij geven elkaar nu meestal één letter, de beginletter van de voornaam. Maar indertijd kregen kinderen, vooral in rijkere gezinnen, vaak hun hele naam in chocoladeletters.

Het Wilhelmus telt oorspronkelijk vijftien coupletten. Het is een acrostichon: de beginletters van elk couplet vormen samen de naam Willem van Nassov.

Het boek is gedrukt op groot formaat, prachtig geïllustreerd door Floris Tilanus, met tekeningen die zich over twee hele pagina’s uitstrekken; bovendien voorzag hij elke fabel van een cartoonachtige getekende beginletter.


hypercorrect

In de betekenis van ‘foutief uit vrees voor onjuistheid’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1950

afgeleid van correct met het voorvoegsel hyper-

hypercorrecte (inflected positive)
hypercorrects (partitive positive)

foutief uit vrees voor vermeende, schijnbaar analoge onjuistheid


prothesis

Leenwoord uit Laatlatijn prothesis, ontleend aan Oudgrieks prósthesis (πρόσθεσις) ‘het tegen iets aanzetten’.

protheses (plural)
prothesissen (plural)

insertie van een of meer klanken of een lettergreep aan het woordbegin


inchoatief

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘werkwoord dat begin van een handeling aangeeft’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1633

werkwoord dat een aanvangende handeling uitdrukt


inlaut

positie middenin een woord, dus voorafgegaan en gevolgd door andere klanken

In de inlaut wordt de v-klank weliswaar meestal als u geschreven, doch aan het begin van een syllabe en na een u is een v niet ongewoon.


auslaut

Zo had Sexagius reeds een verschil gemaakt tussen [s] in auslaut en [sch] in auslaut, waarbij deze laatste spelling terugging op de Oudgermaanse /sk/. Gevolg was dat men niet [mens] maar [mensch] spelde, en niet [Nederduits] maar [Nederduitsch].


Zuid-Nederland

samenstelling van zuid bw en Nederland en

benaming voor het deel van België waar Nederlands wordt gesproken

De Vlaamse Dag en wat er op de Boekenmarkt te zien was gaf - aldus ‘De Standaard’ - de Nederlandse bezoekers slechts een matig overzicht van de Vlaamse letteren (men zou eigenlijk moeten schrijven: de Nederlandse letteren in Vlaanderen). Enkele topfiguren onder de schrijvers van Zuid-Nederland ontbraken zelfs.


relativum

betrekkelijk voornaamwoord, de taalkundige benoeming een voornaamwoord dat een betrekkelijke bijzin inleidt


verbastering

afgeleid van verbasteren ww met het achtervoegsel -ing

vərˈbɑstərɪŋ

variant die in een proces zijn wezenlijke kenmerken heeft verloren

woord dat in het spraakgebruik zoveel van zijn oorspronkelijke vorm heeft verloren dat die niet meer eenvoudig herkenbaar is

Eerst fuseerde de verburgerlijkte terreinwagen met de MPV, die van zichzelf al een busjesachtige verbastering van de stationwagen was.

Van oorsprong werd de kermis in Nederland gehouden tijdens een feestdag van de parochiekerk: het woord kermis is een verbastering van het woord kerk-mis.


gewesttaal

manier van spreken die de bewoners van een bepaalde streek onderling gewend zijn te gebruiken

Net als hijzelf, niet toevallig, zijn het van geboorte dorpse jongens, opgegroeid met gras en land en sappige gewesttaal, een horizon die niet veel verder reikte dan hun oog.

Het Vlaams (6 miljoen), steeds meer onderscheiden van het Nederlands, is bovendien nog opsplitsbaar in talloze bargoense gewesttalen die de Vlaamse uitstraling tot nul reduceren.


zwerfwoord

samenstelling van zwerven ww en woord zn

een woord dat uit één bepaalde taal afkomstig is en vervolgens in zeer veel andere talen belandt als leenwoord


prolepsis

vooropstelling is een stijlfiguur waarbij het zinsdeel dat de aandacht moet krijgen als eerste wordt genoteerd

Dit woordenboek, wat staan er toch een hoop woorden in!

Een deuk in een pakje boter slaan. (eerst komt het slaan dan pas de deuk)


malapropisme

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘onbewust verhaspeld woord o.i.v. een daarop lijkend woord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1989

afgeleid van Mrs. Malaprop uit het toneelstuk The Rivals uit 1775 van Richard Sheridan, een Iers-Engelse toneelschrijver en politicus met het achtervoegsel -isme

onbewuste verhaspeling van een woord of uitdrukking onder invloed van een woord of uitdrukking lijkend op het bedoelde


masculinum

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘mannelijk geslacht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1584


movering

Naamwoord van handeling van moveren met het achtervoegsel -ing

het veranderen van een morfologisch kenmerk van een woord, zodat het een lichtelijke semantische verschuiving doormaakt


bijaccent

een tweede accent in een woord naast het hoofdaccent


patois

dialect, m.n. van het Frans en in een klein deel van een groter taalgebied

Voor de aristocratische en uitgaande wereld in Den Haag was het Nederlands een vreemd patois.

Weblink bron
P. Geyl
 “Geschiedenis van de Nederlandse stam”, digitale editie gemaakt naar de eerste druk (1948-1959), p. 383


infiniet

infiniete (inflected positive)
infiniets (partitive positive)


radix

kleinste betekenisvolle eenheid in een taal


prefigeren

afgeleid van prefix met het achtervoegsel -eren

prefigeerde (past)
geprefigeerd (past participle)
te prefigeren (active infinitive imperfect present long-form)
zullen prefigeren (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen prefigeren (active infinitive imperfect future long-form)
hebben geprefigeerd (active infinitive perfect present short-form)
te hebben geprefigeerd (active infinitive perfect present long-form)
geprefigeerd zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
geprefigeerd te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
prefigerend (imperfect participle)
geprefigeerd (past participle)
prefigere (subjunctive)
prefigeer (indicative imperfect present singular first-person)
prefigeert (indicative imperfect present singular second-person)
prefigeert (indicative imperfect present singular second-person)
prefigeert (indicative imperfect present singular second-person)
prefigeert (indicative imperfect present singular third-person)
prefigeerde (indicative imperfect past singular first-person)
prefigeerde (indicative imperfect past singular second-person)
prefigeerde (indicative imperfect past singular second-person)
prefigeerde (indicative imperfect past singular second-person)
prefigeerde (indicative imperfect past singular third-person)
prefigeerden (indicative imperfect past plural first-person)
prefigeerden (indicative imperfect past plural second-person)
prefigeerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal prefigeren (indicative imperfect future singular first-person)
zult prefigeren (indicative imperfect future singular second-person)
zal prefigeren (indicative imperfect future singular second-person)
zult prefigeren (indicative imperfect future singular second-person)
zal prefigeren (indicative imperfect future singular second-person)
zult prefigeren (indicative imperfect future singular second-person)
zal prefigeren (indicative imperfect future singular third-person)
zullen prefigeren (indicative imperfect future plural first-person)
zullen prefigeren (indicative imperfect future plural second-person)
zullen prefigeren (indicative imperfect future plural third-person)
zou prefigeren (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou prefigeren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) prefigeren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt prefigeren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou prefigeren (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden prefigeren (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden prefigeren (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden prefigeren (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb geprefigeerd (perfect present first-person)
hebt geprefigeerd (perfect present second-person)
hebt geprefigeerd (perfect present second-person)
heeft geprefigeerd (perfect present second-person)
hebt geprefigeerd (perfect present second-person)
heeft geprefigeerd (perfect present third-person)
hebben geprefigeerd (perfect present first-person)
hebben geprefigeerd (perfect present second-person)
hebben geprefigeerd (perfect present third-person)
had geprefigeerd (perfect past first-person)
had geprefigeerd (perfect past second-person)
had geprefigeerd (perfect past second-person)
hadt geprefigeerd (perfect past second-person)
had geprefigeerd (perfect past third-person)
hadden geprefigeerd (perfect past first-person)
hadden geprefigeerd (perfect past second-person)
hadden geprefigeerd (perfect past third-person)
zal geprefigeerd hebben (perfect future first-person)
zal geprefigeerd hebben (perfect future second-person)
zult geprefigeerd hebben (perfect future second-person)
zult geprefigeerd hebben (perfect future second-person)
zal geprefigeerd hebben (perfect future second-person)
zult geprefigeerd hebben (perfect future second-person)
zal geprefigeerd hebben (perfect future third-person)
zullen geprefigeerd hebben (perfect future first-person)
zullen geprefigeerd hebben (perfect future second-person)
zullen geprefigeerd hebben (perfect future third-person)
zou geprefigeerd hebben (perfect conditional first-person)
zou geprefigeerd hebben (perfect conditional second-person)
zou geprefigeerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt geprefigeerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt geprefigeerd hebben (perfect conditional second-person)
zou geprefigeerd hebben (perfect conditional third-person)
zouden geprefigeerd hebben (perfect conditional first-person)
zouden geprefigeerd hebben (perfect conditional second-person)
zouden geprefigeerd hebben (perfect conditional third-person)
er wordt geprefigeerd (impersonal passive present imperfect)
er is geprefigeerd (impersonal passive present perfect)
er werd geprefigeerd (impersonal passive past imperfect)
er was geprefigeerd (impersonal passive past perfect)
er zal geprefigeerd worden (impersonal passive future imperfect)
er zal geprefigeerd zijn (impersonal passive future perfect)
er zou geprefigeerd worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou geprefigeerd zijn (impersonal passive conditional perfect)
geprefigeerd worden (passive infinitive imperfect present short-form)
geprefigeerd te worden (passive infinitive imperfect present long-form)
geprefigeerd zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
geprefigeerd te zullen worden (passive infinitive imperfect future long-form)
geprefigeerd zijn (passive infinitive perfect present short-form)
geprefigeerd te zijn (passive infinitive perfect present long-form)
geprefigeerd zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
geprefigeerd te zullen zijn (passive infinitive perfect future long-form)
word geprefigeerd (singular imperfect present first-person)
wordt geprefigeerd (singular imperfect present second-person)
wordt geprefigeerd (singular imperfect present second-person)
wordt geprefigeerd (singular imperfect present second-person)
wordt geprefigeerd (singular imperfect present plural third-person)
worden geprefigeerd (singular imperfect present plural first-person)
worden geprefigeerd (singular imperfect present plural second-person)
worden geprefigeerd (singular imperfect present third-person)
werd geprefigeerd (singular imperfect past first-person)
werd geprefigeerd (singular imperfect past second-person)
werd geprefigeerd (singular imperfect past second-person)
werdt geprefigeerd (singular imperfect past second-person)
werd geprefigeerd (singular imperfect past plural third-person)
werden geprefigeerd (singular imperfect past plural first-person)
werden geprefigeerd (singular imperfect past plural second-person)
werden geprefigeerd (singular imperfect past third-person)
zal geprefigeerd worden (singular imperfect future first-person)
zult geprefigeerd worden (singular imperfect future second-person)
zult geprefigeerd worden (singular imperfect future second-person)
zult geprefigeerd worden (singular imperfect future second-person)
zal geprefigeerd worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen geprefigeerd worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen geprefigeerd worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen geprefigeerd worden (singular imperfect future third-person)
zou geprefigeerd worden (singular imperfect conditional first-person)
zou geprefigeerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou geprefigeerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt geprefigeerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt geprefigeerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou geprefigeerd worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden geprefigeerd worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden geprefigeerd worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden geprefigeerd worden (singular imperfect conditional third-person)
ben geprefigeerd (perfect present first-person)
bent geprefigeerd (perfect present second-person)
bent geprefigeerd (perfect present second-person)
is geprefigeerd (perfect present second-person)
zijt geprefigeerd (perfect present second-person)
is geprefigeerd (perfect present third-person)
zijn geprefigeerd (perfect present first-person)
zijn geprefigeerd (perfect present second-person)
zijn geprefigeerd (perfect present third-person)
was geprefigeerd (perfect past first-person)
was geprefigeerd (perfect past second-person)
was geprefigeerd (perfect past second-person)
waart geprefigeerd (perfect past second-person)
was geprefigeerd (perfect past third-person)
waren geprefigeerd (perfect past first-person)
waren geprefigeerd (perfect past second-person)
waren geprefigeerd (perfect past third-person)
zal geprefigeerd zijn (perfect future first-person)
zult geprefigeerd zijn (perfect future second-person)
zult geprefigeerd zijn (perfect future second-person)
zult geprefigeerd zijn (perfect future second-person)
zal geprefigeerd zijn (perfect future third-person)
zullen geprefigeerd zijn (perfect future first-person)
zullen geprefigeerd zijn (perfect future second-person)
zullen geprefigeerd zijn (perfect future third-person)
zou geprefigeerd zijn (perfect conditional first-person)
zou geprefigeerd zijn (perfect conditional second-person)
zou geprefigeerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt geprefigeerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt geprefigeerd zijn (perfect conditional second-person)
zou geprefigeerd zijn (perfect conditional third-person)
zouden geprefigeerd zijn (perfect conditional first-person)
zouden geprefigeerd zijn (perfect conditional second-person)
zouden geprefigeerd zijn (perfect conditional third-person)


zinsvolgorde

samenstelling van zin zn en volgorde zn met het invoegsel -s-

zinsvolgordes (plural)
zinsvolgorden (plural)

de volgorde van de woorden binnen een zin

Ook de structuur van de taal, de zinsvolgorde, lijkt meer op het Fries. In het Nederlands zeg je: „had laten liggen.” In het Bildts en in het Fries is het ”lêge laten hadden.””

Weblink bron
Gijsbert Wolvers
 “„Het Bildts gaat steeds meer op het Nederlands lijken”” (10-12-2013), Reformatorisch Dagblad

"Dat je de zinsvolgorde kunt veranderen en tóch een goede zin kunt maken. Het gaat om bewustwording, ook bij schrijven. Snap je wel wat je hebt opgeschreven? Sla je niet denkstappen over?

Weblink bron “Nederlands is saai. Hoe kan het beter?” (21-01-2016), NOS


buitentalig

samenstellende afleiding van buiten vz en taal zn met het achtervoegsel -ig

buitentalige (inflected positive)
buitentaligs (partitive positive)

geen onderdeel van de taal uitmakend, betrekking hebbend op datgene wat de taal beschrijft

Altijd was gedacht dat taalverwerking veel te snel ging om er ook nog eens buitentalige kennis bij te betrekken.

Weblink bron
Hendrik Spiering
 “De Nederlandse treinen zijn wit” (11 juni 2005) op nrc.nl

Tegen dergelijke gelijkschakeling van de betekenis met een buitentalig iets zijn heel wat bezwaren gerezen, waarbij de observaties van Frege (1952) een belangrijke plaats innemen. Hij wees erop dat, als de uitdrukkingen de Avondster en de Morgenster dezelfde betekenis hebben omdat ze dezelfde referent hebben (nl. de planeet Venus), ook de zinnen Jan weet dat de Avondster de Morgenster is en Jan weet dat de Avondster de Avondster is in semantisch opzicht gelijkwaardig zouden zijn, wat duidelijk niet het geval is.

D. Geeraerts
 Een semiotische klassifikatie van semantische theorieën in: Forum der Letteren., jrg. 1980 nr. 1 (maart 1980), Dick Coutinho, Muiderberg, p. 34


rectie

het verschijnsel dat een bepaald woord in de zin door middel van verbuiging bepaalde kenmerken uitdrukt van een ander woord in dezelfde zin, die door dit laatste woord als het ware aan het woord dat rectie vertoont worden opgelegd


syntagmatisch

afgeleid van syntagma met het achtervoegsel -isch

syntagmatischer (uninflected comparative)
syntagmatische (inflected positive)
syntagmatischere (inflected comparative)
syntagmatischers (partitive comparative)

betrekking hebbend op de bouw van zinnen en woordgroepen


Zuid-Duitsland

samenstelling van zuid bw en Duitsland en

het deel van Duitsland waar Hoogduits wordt gesproken, ruwweg ten zuiden van de Main

Ook thuis spreekt Julia geen plat, en dat is geen wonder, want haar eigen oma, die zich nu zo inspant Nederduits te spreken met haar kleinkind, heeft haar kinderen destijds met opzet alleen Hoogduits geleerd. "Er kwamen destijds vluchtelingen van elders en mensen uit Zuid-Duitsland, en daar hield je rekening mee." En zo schakelde Anita Dierksen over op Hoogduits, ook in de opvoeding van haar eigen kinderen.

Weblink bron
Gerbert van Loenen
 “De taal van opa en oma” (1 juli 2002) op trouw.nl


onbeklemtoond

afgeleid van beklemtoond bn met het voorvoegsel on-

onbeklemtoonder (uninflected comparative)
onbeklemtoondst (uninflected superlative)
onbeklemtoonde (inflected positive)
onbeklemtoondere (inflected comparative)
onbeklemtoondste (inflected superlative)
onbeklemtoonds (partitive positive)
onbeklemtoonders (partitive comparative)

Gesproken Nederlands heeft een ritme. Sommige lettergrepen zijn beklemtoond, andere zijn onbeklemtoond. Wat de „tel” is in de muziek, dat zijn de beklemtoonde lettergrepen in de spraak. De afwisseling van beklemtoond en onbeklemtoond levert normaal gesproken een onregelmatig ritme op, want de ene keer volgen beklemtoonde lettergrepen elkaar meteen op, en de andere keer liggen er één, twee of drie onbeklemtoonde lettergrepen tussen.

Weblink bron
Berthold van Maris
 “Een soepel gesprek vereist ritmegevoel” (14 december 2017) op nrc.nl


apicaal

een foon (spraakgeluid) geproduceerd door de luchtstroom in de mond te belemmeren met het puntje van de tong


spirant

een medeklinker die geproduceerd wordt met een gedeeltelijke obstructie ergens in het spraakkanaal


emfatisch

afleiding van emfase met het achtervoegsel -isch

emfatischer (uninflected comparative)
emfatische (inflected positive)
emfatischere (inflected comparative)
emfatischers (partitive comparative)

medeklinker die nadrukkelijker wordt uitgesproken in Semitische talen


vertalerscreativiteit

samenstelling van vertaler zn en creativiteit zn met het invoegsel -s-

kunstzinnige, scheppende eigenschap van iemand die een tekst van de ene naar de andere taal omzet

De Filter Vertaalprijs wordt sinds 2007 jaarlijks uitgereikt en is een bekroning voor vertalerscreativiteit.

Weblink bron
Emilia Menkveld
 “Vijf Nederlandse vertalers maken kans op Filterprijs 2020” (13 maart 2020), de Volkskrant


neutrum

de onzijdige vorm van een woord of woordsoort


zinstructuur

samenstelling van zin zn en structuur zn

de opbouw van een zin uit woorden en woordgroepen

“Ik zie mezelf als een musicus die een partituur uitvoert, en dat gebeurt in overleg met de componist. Een vertaling moet zich loszingen van het origineel, de zinstructuur moet echt Nederlands worden.”

Weblink bron
Berend Sommer
 “Martin de Haan: ‘Houellebecq ziet humor als een noodzakelijk kwaad’” (19/03/2019), HP de Tijd

De computer kan dat beter door heel specifiek te kijken naar woordgebruik, zinstructuur en context. Spreekt iemand veel in de ik-vorm? Door zijn algoritmes die regelmaat ontwaren in grote databestanden, heeft de robot een neus voor talent. Eng? Joosten-Rabou vindt van niet. "Hoe bedrijven nu beslissingen nemen is juist ontzettend subjectief."

Weblink bron
Bart van Zoelen
 “Software kiest objectief de beste sollicitanten” (5 april 2017), Het Parool


zinsstructuur

samenstelling van zin zn en structuur zn met het invoegsel -s-

Marokkanen lopen aan tegen de verschillen in de woordvolgorde in zinnen. In het Marokkaans-Arabisch komt het werkwoord op de tweede plaats in de zin, net als in de normale Nederlandse hoofdzin: 'Hij gaat naar de trein'. In zulke constructies kan de Marokkaan dus zijn kennis van zijn eigen taal toepassen op de Nederlandse zinsstructuur.

Weblink bron
Mieke Zijlmans
 “Waarom Turken met voorzetsels strooien” (10 juli 1999), de Volkskrant


zinsopbouw

samenstelling van zin zn en opbouw zn met het invoegsel -s-

de volgorde waarin woorden en woordgroepen (behoren te) staan in een zin

Liefhebbers van de interpunctie, spelling en zinsopbouw kunnen hun hart binnenkort weer ophalen. Komende donderdag is het weer tijd voor het Groot Rijssen-Holtens dictee.

Weblink bron “Hersenkrakers tijdens dictee Rijssen-Holten” (10-12-2007), Tubantia

Maar een beetje extra reken- en taalles heeft hij toch wel nodig, geeft hij aan. ,,Ik heb vooral moeite met taal. Mijn zinsopbouw moet veel beter. Dat komt ook: mijn vader is Spaans."


semanteem

semanteme

deel van een woord of taalteken dat de betekenis bevat

Het element warm in ver-warm-ing zou volgens deze definitie een semanteem zijn, evenals de stam mist in mist-ig.

Weblink bron
Wikipedia
 “Semanteem” (20/3/2020), Wikipedia


faryngaal

afleiding van farynx met het achtervoegsel -aal

een medeklinker die wordt gearticuleerd met de achterkant van de tong tegen de farynx


idiolect

Sun Ra: Avant-garde jazzmusicus die claimde dat hij helemaal niet van Birmingham, Alabama kwam, maar van Saturnus. In diens onnavolgbare idiolect: 'Space is the place!'

Weblink bron
Rob van Scheers
 “Star Wars, E.T., Kuifje: De 20 beste 'space-uitingen' aller tijden” (21-12-2011), Tubantia

Heel extreem kun je zeggen: „Ieder mens spreekt zijn eigen dialect.” Daar is een begrip voor: het idiolect.”

Weblink bron
René Zeeman
 “Dr. Cor van Bree: ieder mens spreekt zijn eigen dialect” (26-11-2013), Reformatorisch Dagblad


enclisis

verschijnsel dat een - meestal onbeklemtoond - woord wordt uitgesproken als vormde het een deel van het woord dat ervoor komt


solecisme

taalfout die men maakt door een gebrekkige kennis van de taal

Nog iets: mogelijk zijn lezers niet aan reageren toegekomen uit boosheid over een afwijking die ik mezelf veroorloofde toen ik schreef over ‘mijn derde helft’. Er bestaan maar twee helften, zo lieten sommige inzenders mij weten, en zij voegden daar vaak een bitter beklag over mijn taalbeheersing aan toe. Nu geef ik graag toe dat die taalbeheersing veel beter kan, maar ik dank de andere lezers die mij een derde helft gunden, dan wel de bedoeling van dit solecisme doorzagen.

Frank Jansen
 Home of kuit : Alleen naar schrijfcursussen met een aangetoond effect in: Onze Taal., jrg. 72 nr. 9 (september 2003), Genootschap Onze Taal, Den Haag, p. 243

Als fout heet een dergelijke afwijking solecisme, naar de inwoners van het halfbarbaarse Soloi in Klein-Azië die zonder dat ze het konden helpen de verkeerde woordvolgorde gebruikten.

J.P. Guépin
 “De beschaving.” (1983), Bert Bakker, Amsterdam, p. 257