het

erfwoord als persoonlijk voornaamwoord aangetroffen vanaf 901

al draagt een aap een gouden ring, het is en blijft een lelijk ding

Het leger zegt dat het de situatie onder controle heeft, maar dat blijkt niet helemaal te kloppen.


het

Het regent al de hele dag.


ik

erfwoord in de betekenis van ‘persoonlijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 776

tao

hangt af van de relatie tot de persoon tegen wie men spreekt

thím

tante aangetrouwd aan jongere broer van vader

nominatief (onderwerp), verwijst naar de spreker of schrijver met uitsluiting van anderen

Ik zing dit lied voor jou.


jij

In de betekenis van ‘persoonlijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1617.

ᏁᎯ

aangesproken persoon enkelvoud informeel


mijn

In de betekenis van ‘bezittelijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 901

vn van Middelnederlands mijn, van Oudnederlands min

zn [1, 2] van mine, van Oudfrans mine, van Transalpijns-Gallisch *mina

zn [3] ontstaan in de middeleeuwen uit mijn roepen

Mijn naam is haas

ik weet nergens van en wil er niks mee te maken hebben!

Als het melk regent, staan mijn schotels omgekeerd

Dat raakt mijn koude kleren niet

Ergens niets mee te maken hebben en zich niet voor interesseren.

Doe wel naar mijn woorden, maar ziet niet naar mijn daden

ik geef raad waar je je het beste aan kan houden, maar ik doe het zelf niet

Er het mijne van willen hebben/weten

Precies willen weten hoe iets in elkaar zit

Geen haar op mijn hoofd die daar aan denkt

Het verschil tussen mijn en dijn niet kennen

Hij gedraagt zich alsof alles zijn bezit is, stelen

Niet op mijn weg liggen

ergens niets mee te maken hebben of niet mee willen bemoeien

Nu breekt mijn klomp

van verbazing niet meer weten wat te zeggen

Precies in mijn straatje zijn

me precies goed uitkomen op het juiste moment

Mijn huis staat op een heuvel.

Waarom had ik geen donder gehoord of bliksem gezien tijdens mijn tocht omhoog? Wat had ik nu spijt van het plan om de zonsondergang en zonsopkomst vanaf de top te willen gaan bekijken.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


alle

Alle / aller ogen zijn gericht op Kwatta

Alle beetjes helpen

ook kleine dingen dragen bij aan het grote geheel

Alle gekheid op een stokje.

nu even serieus of nu tijd voor de waarheid

Alle hoop de bodem in (laten) slaan

door iets geen enkele hoop meer (laten) hebben

Alle waar naar hun geld zijn

als een product duurder is, is het meestal van betere kwaliteit

Alle wegen leiden naar Rome

er zijn veel manieren om je doel te bereiken ofwel: de uitkomst is altijd hetzelfde

Alle zeilen bijzetten

de uiterste best doen om iets toch te bereiken

Gierigheid is de wortel van alle kwaad.

door gierigheid ontstaan er veel problemen en is er veel ellende in de wereld

In het donker zijn alle katjes even grauw.

alle meisjes lijken in het donker even mooi ofwel: in het donker is niet te zien wat er gedaan moet worden

Met alle winden waaien

door alles en iedereen laten beïnvloeden

Op alle slakken zout leggen

over alle onbelangrijke dingen/ kleinigheden commentaar hebben/klagen

Tijd heelt alle wonden.

door het verloop van tijd worden herinneringen zwakker en de erge/verdrietige/zware/kwaadmakende dingen minder erg

Van alle markten thuis zijn

veel kunnen en handig zijn of veel weten

Ze niet alle vijf hebben

vreemd gedragen of niet goed bij het verstand zijn

Zwijgen in alle talen

helemaal niets zeggen ofwel: niets van zich laten horen

Alle vloerbedekking werd verwijderd.

Ik heb nog alle tijd om de loterij te winnen.

John Green
 “Schildpadden tot in het oneindige” (2017), Gottmer , ISBN 9789025768652


zijn

derde persoon enkelvoud, mannelijk of onzijdig

Hij liet zijn hondje uit.


enkel

In de betekenis van ‘voetgewricht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351

In de betekenis van ‘alleen, enig in zijn soort’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351

Er valt vandaag een enkele bui.

Enkele vragen hebben.


dier

In de betekenis van ‘beest’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Het huis dier vrouw.

Het gedrag dier lieden.


dies

[A] genitief van die: en wat ~ meer zij - enzovoorts.


u

vn: De beleefdheidsvorm u --die ook als U kan worden geschreven-- is ontstaan uit de afkorting "U.E." (later "uwé") voor de uitdrukking "Uwe Edelheid"; in de betekenis van ‘persoonlijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1550.
Het bezittelijk voornaamwoord "uw" bij "gij" is dus ouder.

Iets waar je "u" tegen zegt

Iets wat echt wat voorstelt, iets groots/indrukwekkends e.d.

Doordat u de betekenis van de tweede persoon draagt maar van oorsprong een derde persoon was, is er bij enkele (modale en hulp-) werkwoorden een bijzondere vervoeging voor u ontstaan. (De vervoegingen voor "jij" winnen terrein.)

Volgens spellingregel 16.Q en spellingregel 16.S wordt het persoonlijk voornaamwoord "u" alleen met een hoofdletter ("U") geschreven als het naar een goddelijk wezen verwijst. In alle andere gevallen is die schrijfwijze als uiting van bijzonder respect in de loop van de 20e eeuw ongebruikelijk geworden.

Zie ook het artikel over het voornaamwoord u op Wikipedia .

tweede persoon enkelvoud en meervoud formeel

Kunt u mij zeggen waar het politiebureau is? Ja, ik zal het u uitleggen.

Kunt ge mij zeggen waar het politiebureau is? Ja, ik zal het u uitleggen.


u

Verwen u!

U hebt u vergist.

Ge kunt u daar wassen.


hij

In de betekenis van ‘persoonlijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

ᏀᎢ

Nominatief mannelijk derde persoon enkelvoud nominatief

mannelijk derde persoon enkelvoud nominatief dat men gebruikt voor verwijzingen naar mannelijke personen of mannelijke zelfstandige naamwoorden

Hij heeft een hoed.

Wie heeft het gedaan? Hij!

Maar dit gevoel duurde niet lang want na een kort praatje schreef hij opeens een officiële boete uit voor de hele groep omdat het blijkbaar verboden was om boven op Mount Whitney te overnachten.

Zo kwam ik een keer na een lange dag aan bij een op de kaart gemarkeerde waterbron om tot mijn schrik te ontdekken dat hij helemaal was opgedroogd.


zij

de soep wordt nooit zo heet gegeten als zij wordt opgediend

3e persoon enkelvoud vrouwelijk, nominatief

Heeft zij dat gezegd of was het haar echtgenoot?

Hebben zij dat gedaan of was het de oppositie?


wij

vn: In de betekenis van ‘persoonlijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

nominatief (onderwerp), verwijst naar de groep mensen waar de spreker of schrijver bij hoort

Wij lopen naar school.


jullie

Als persoonlijk voornaamwoord voor het eerst aangetroffen in 1601

Afkomstig van het vroegere jelui (je + lui.)

Jullie gebruiken we (in plaats van "u"):
**in informele siuaties;
**om onderlinge verbondenheid uit te drukken;
**als de aangesprokene minder status heeft.

Jullie komen als geroepen.

Konden jullie het makkelijk vinden?

De voorzitter zal jullie een medaille opspelden.

Ik nodig jullie uit voor mijn feestje.


jullie

Ik ben jullie nieuwe leraar.


genoeg

In de betekenis van ‘onbepaald telwoord: voldoende’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100

voldoende, in een hoeveelheid die niet te veel en niet te weinig is

Zo is het wel genoeg thee.

Er zijn mensen genoeg die niet van thee houden.

Want ieder jaar gaat er een nieuw Pietje mee, klein genoeg om door de schoorstenen te roetsjen en handig in klauteren en springen.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11

Maar om te zorgen dat de boog niet instortte in de harde wind moest je een vakwerk van hout en planken bouwen dat vanaf de bodem van het dal omhoogging — er waren enorme hoeveelheden hout nodig om de ondersteuning sterk genoeg te maken.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


paar

via Middelnederlands paer van Latijn pār bn "even, gelijk, passend"
** als zelfstandig naamwoord in de betekenis van ‘stel, koppel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1274
** als onbepaald voornaamwoord voor het eerst aangetroffen in het jaar 1731

Neem jij een paar appels mee?

Die paar mensen zonder auto moeten maar gaan lopen.

De hele dag was het vriendelijk en rustig weer geweest, maar nu kwam er vanaf de andere kant van de berg een zwaar onweer op me af dat om de paar seconden fel oplichtte.

"Het is dit jaar voor eerst dat we het effect zo duidelijk zien", zegt voorzitter Rachel Heijne van Kringloop Nederland. "We zien ook dat de kwaliteit van spullen gewoon echt slecht is. Het is kleding die na een paar keer wassen kapot gaat. Die kun je niet in de kringloop verkopen.

Weblink bron “Minder kleding bij de kringloop door slechte kwaliteit fast fashion” (15-10-2024), NOS


voldoende

afgeleid van voldoend met het achtervoegsel -e

Er is voldoende materiaal om het huis te bouwen.

Het lijkt misschien het makkelijkst om op aarde een kant-en-klare maanmodule te bouwen en die vervolgens naar de maan te sturen. Toch pleit Vermeulen om juist gebruik te maken van de grondstoffen van de maan zelf, om zo onafhankelijk te zijn van de aarde. Een efficiënte manier is om bijvoorbeeld gebruik te maken van de bewoonbare lavatunnels waar een vestiging in gebouwd kan worden. Op die manier biedt het oppervlak van de maan zelf voldoende bescherming

Deze informatie was nog betrouwbaarder dan de soms wat verouderde opmerkingen in Guthook en gezamenlijk gaven ze voldoende informatie om met enigszins gerust hart de uitgedroogde woestijn in te trekken.


jouw

In de betekenis van ‘bezittelijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1290

Is dat jouw auto?

’Ik moet er zelf niet aan denken. Maar het is jouw leven en als je er blij van wordt moet je het gewoon doen.’


jou

In de betekenis van ‘persoonlijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1330

tweede persoon enkelvoud accusatief (datief) informeel

Hij heeft jou gezien (lijdend voorwerp).

Hij heeft jou dit gegeven (meewerkend voorwerp).

Hij heeft achter jou gelopen (na voorzetsel).


iemand

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1236

De kastanjes voor iemand uit het vuur halen

Iemand anders het gevaarlijke werk laten doen

De pik op iemand hebben

Bij een kans het niet nalaten iemand steeds te pesten

Een appeltje met iemand te schillen hebben

nog een rekening met iemand te vereffenen hebben, i.e. op vergelding/wraak uit zijn (of: nog een vervelend onderwerp te bespreken hebben)

Een lans breken voor iemand

het voor iemand opnemen ofwel: voor iemand de best doen diegene ergens mee te helpen iets te verkrijgen

Een loopje met iemand nemen

zich weinig van iemand aantrekken (die de leiding heeft)

Een wit voetje bij iemand hebben

alles bij iemand gedaan kunnen krijgen bij iemand

Fiolen van toorn over iemand uitstorten

Aan iemand duidelijk laten blijken dat je kwaad op diegene bent

Geen hoge pet van iemand op hebben

denken dat die andere persoon niet veel kan

Geen land met iemand kunnen bezeilen

met iemand niets kunnen beginnen omdat die niet wil

Het met iemand aan de stok hebben/krijgen

Het op iemand gemunt hebben

steeds dezelfde persoon die ergens last van heeft

iemand achter de vodden zitten

iemand aansporen en activeren iets te doen

iemand de bons geven

iemand waarmee je een relatie hebt niet meer willen zien

iemand de genadeslag geven

iemand die al in grote moeilijkheden zit nog een probleem erbij geven zodat diegene het niet meer aan kan

iemand de handschoen toewerpen

iemand ergens toe uitdagen of met iemand de strijd willen aangaan

iemand de hielen likken

erg onderdanig of nederig tegen iemand doen

iemand de les lezen

duidelijk zeggen dat iemand iets verkeerds gedaan heeft

iemand de ogen openen

iemand inzicht geven in iets wat diegene nog niet doorhad

iemand de stuipen op het lijf jagen

iemand erg laten schrikken en/of bang maken

iemand door de mosterd halen

op duidelijke wijze te horen krijgen wat iemand fout gedaan heeft

iemand een hart onder de riem steken of Iemand een riem onder het hart steken

iemand een kool stoven

iemand op een onprettige manier ertussen nemen

iemand een loer draaien

iemand lelijk behandelen, lelijk te grazen nemen

iemand een steek onder water geven

tegen iemand lelijke dingen zeggen op een bedekte/verborgen wijze

iemand een veer op de hoed steken

iemand vertellen dat die z'n werk goed gedaan heeft

iemand geen haarbreed in de weg leggen

iemand op geen enkele manier ergens mee hinderen of tegenhouden

iemand geen knollen voor citroenen verkopen

iemand niet gemakkelijk kunnen bedriegen

iemand geen strobreed in de weg leggen

niets doen om iemand tegen te houden of te belemmeren

iemand het bloed onder de nagels vandaan halen

schuldeisers die iemand het bedrag tot op de laatste cent laten betalen ofwel: iemand verschrikkelijk irriteren

iemand het brood uit de mond stoten

iemand het onmogelijk maken om in eigen inkomen te kunnen voorzien

iemand het gat van de deur wijzen

iemand zeggen dat die het pand moet verlaten of iemand wegsturen

iemand het gras voor de voeten wegmaaien

alles al zeggen wat een ander eigenlijk zelf had willen zeggen

iemand het hemd van het lijf vragen

erg nieuwsgierig zijn en alles van iemand proberen te vragen

iemand het hof maken

aardig tegen iemand doen in de hoop aardig gevonden te worden

iemand het mes op de keel zetten

allerlei middelen gebruiken om iemand onder druk te zetten

iemand het vuur na aan de schenen leggen

iemand het zwijgen opleggen

er met niemand over mogen praten en nieman diets mogen vertellen

iemand honing om de mond smeren

tegen iemand aardige dingen zeggen/vleien om iets gedaan te krijgen

iemand iets aan de neus hangen

iemand iets vertellen wat die beter niet kan weten

iemand iets in de mond geven

iemand de mening van een ander laten geven in plaats van de eigen mening

iemand in de arm nemen

iemand de hulp vragen om te ondersteunen

iemand in de mangel nemen

het iemand in allerlei opzichten moeilijk maken

iemand in de wielen rijden

iemand tegenwerken om te zorgen dat het mis gaat

iemand in het ooitje nemen

met iemand een grap uithalen of voor de gek houden

iemand in het zonnetje zetten

op positieve wijze aandacht krijgen (meestal vanwege een bepaald feit) ofwel: op negatieve wijze: iemand bespotten en plagen vanwege een fout

iemand in zijn eigen vet gaar smoren/laten koken

iemand niet helpen, maar zelf diens situatie laten ondervinden

iemand in zijn zwak tasten

over onderwerpen praten waar iemand het eigenlijk niet over wil hebben

iemand klein krijgen

iemand laten merken dat je hem aankunt ofwel: over iemand de baas zijn en diegene tot gehoorzaamheid dwingen

iemand kunnen maken en breken

de mogelijkheid hebben te beslissingen over iemands leven en dood en welbevinden

iemand links laten liggen

doen alsof iemand er niet is, niet bemoeien met iemand

iemand met een kluitje in het riet sturen

een antwoord krijgen waar men niets aan heeft

iemand mores leren

wraak op iemand nemen en/of flink zeggen hoe het er voor staat

iemand naar de mond praten

vleien en vriendelijk zijn om iets gedaan te krijgen

iemand naar de ogen zien

pas iets doen als de ander toestemming geeft

iemand niet kunnen zetten

niet echt naar iemand luisteren wanneer iemand meepraat

iemand om zijn/haar vinger (kunnen) winden

alles van iemand gedaan kunnen krijgen of alles mogen

iemand onder de kin strijken

vriendelijke of vleiende dingen tegen iemand zeggen

iemand onder vier ogen spreken

praten met iemand zonder dat anderen erbij zijn

iemand ongezouten de waarheid zeggen

precies zeggen hoe er over iets of iemand gedacht wordt zonder iets te verzwijgen

iemand op de hak nemen

iemand er van tussen nemen of over iemand praten in uiting van spot

iemand op de pijnbank leggen

Iemand het moeilijk maken en daarmee dwingen iets te doen

iemand op de proef stellen

Iemand testen om te zien of die te vertrouwen is of het aan kan

iemand op de vingers kijken

steeds kijken wat iemand doet, en of die het goed doet

iemand op het matje roepen

iemand bij zich laten komen en om uitleg vragen waarom iets zo gedaan is

iemand op sleeptouw nemen

omdat iemand het alleen niet lukt diegene helpen ofwel: iemand steeds maar dingen beloven zonder die na te komen ofwel: iemand gebruiken voor eigen belang zonder dat die het doorheeft

iemand op stang jagen/rijden

iemand kwaad maken ofwel: iemand strak in de gaten houden en controleren

iemand op zijn vestje spuwen

een standje geven en ongenoegen over iemand uiten

iemand op zijn zeer trappen

ergens over praten wat door iemand als erg onplezierig ervaren wordt

iemand over de hekel halen

allerlei slechte dingen vertellen over iemand

iemand te grazen nemen

iemand een gemene streek leveren, op gemene manier er tussen nemen

iemand tot op zijn hemd uitkleden

alles van iemand afnemen ofwel: een te hoge prijs laten betalen

iemand uit de droom helpen

iemand vertellen hoe het écht in elkaar zit

iemand uit de tent lokken

het voor elkaar krijgen dat iemand iets doet

iemand uit het zadel lichten

iemand zijn positie doen verliezen, iemand ontslaan

iemand uit het zadel werpen

Iemand wegwerken, iemand in verlegenheid brengen

iemand van Pontius naar Pilatus sturen

Iemand aan het lijntje houden, altijd ergens anders naartoe sturen ofwel: Niemand die hem helpen wil en hem steeds maar doorstuurd

iemand van bakboord naar stuurboord zenden

steeds niet geholpen worden maar wel doorverwezen worden naar anderen

iemand van het kastje naar de muur sturen

iemand aan het lijntje houden, altijd ergens anders naartoe sturen ofwel: niemand die hem wil helpen en hem steeds maar doorstuurt

iemand van katoen geven

Iemand met een pak slaag of woorden straffen

iemand verlakken

iemand onwaarheden wijs maken of bedriegen

iemand voor het lapje houden

iemand iets wijs maken of voor de gek houden

iemand voor vol aanzien

Met opgestoken/opgestreken zeil naar iemand toe gaan

boos naar iemand toe gaan of boos bij iemand binnen komen

Niet graag in iemand schoenen staan

niet graag willen ervaren hoe het is iemand anders te zijn die in een moeilijke of onprettige situatie zich bevindt

Zo klaar als een klontje voor iemand zijn

In een urinoir kan het ook soms moeilijk zijn om met iemand naast je te plassen.


iets

In de betekenis van ‘een of ander ding’ voor het eerst aangetroffen in 1348.

Met toegevoegd -s onder invloed van niets, uit Middelnederlands iet, waarvoor zie iet.

een onbepaalde of niet-gespecificeerde, stoffelijke of onstoffelijke zaak; een ongenoemd voorwerp

Hij heeft daarover wel iets gezegd, maar het is me ontschoten.

Maar er moest ergens iets fout zijn gegaan, aangezien de hele gietvorm van de brugoverspanning in de slotfase was ingestort. Dat was het enige wat met zekerheid kon worden gezegd.


enig

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1230

afgeleid van een met het achtervoegsel -ig

enig enthousiasme is wel gewenst.

Op enig moment moet ik je vandaag even spreken.


ons

Leenwoord uit het Frans of Latijn, in de betekenis van ‘gewicht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

In de betekenis van ‘bezittelijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

ons

1e persoon meervoud als (direct of indirect) object of na een voorzetsel;

Hij zag ons in de stad.

Hij heeft ons dit gegeven.

Hij doet het voor ons.

Na een gigantische knal vlak boven ons hoofd stonden de stoere jonge gasten binnen tien seconden ook binnen.


ons

Dit is ons huis.

Dit is onze huisdeur.


elkaar

In de betekenis van ‘wederkerig voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

iemand in elkaar slaan

iemand heel hard slaan zodat die persoon niet meer rechtop kan staan

achter elkaar lopen

in ganzenpas lopen, de ene voor de andere lopen

iets in elkaar zetten

iets monteren, van losse delen één geheel maken

zaken door elkaar halen

je vergissen, denken dat het ene ding eigenlijk het andere is

Zij begroetten elkaar

Iedereen kent elkaar

Zij gaven elkaar een hand.

als voorzetselvoorwerp: drukt uit dat van twee of meer personen ieder op zijn eigen manier tegenover de ander handelt

Zij waren echt aan elkaar gewaagd.

’Wie weet er een mop?’ riep een aarzelende stem. Een voor een begonnen we grappen en verhalen met elkaar te delen om de moed erin te houden.

als voorzetselvoorwerp: drukt een onderlinge relatie, aansluiting of een snelle opeenvolging uit

Zij hebben een uur achter elkaar lopen praten.


haar

In de betekenis van ‘hoogte in het veld’ voor het eerst aangetroffen in 797

[voornaamwoord] van Middelnederlands hare

[zelfstandig naamwoord] van Middelnederlands haer

ihr

bezit aanduidend door een 3e persoon vrouwelijk enkelvoud

bezit aanduidend door een derde persoon vrouwelijk enkelvoud

Zij heet Anna. Haar man heet Jan.

Met haar metalen golfplaten dak leek deze plek me niet geschikt om bescherming te bieden, eerder een uitnodiging aan de bliksem om in te slaan.

bezit aanduidend door derde persoon vrouwelijk meervoud

De vrouwen en haar gevoelens.


haar

al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel

Al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel

liegen keert zich tegen je, altijd! - met een leugen schiet iemand niets op omdat de waarheid altijd vroeg of laat naar buiten komt

tot in de toppen van zijn (haar) vingers

sie

accusatief van zij, derde persoon enkelvoud

Ik heb haar gisteren nog gezien.

Ik heb haar gisteren nog dat boek gegeven.

datief of accusatief van derde persoon meervoud


wie

erfwoord, in de betekenis van ‘vragend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 901

vragend voornaamwoord dat vraagt naar een persoon

Wie is daar?


wie

Wie 's nachts uit vissen gaat, moet overdag zijn netten drogen.

als je teveel gedronken hebt, ben je de volgende dag niets waard

Wie a zegt moet ook b zeggen.

als iemand eenmaal ergens aan begonnen bent, moet die er ook mee doorgaan

Wie aan de weg timmert heeft veel bekijks.

iemand die grote beslissingen moet nemen, krijgt vaak ook veel kritiek

Wie boter op zijn hoofd heeft moet niet in de zon gaan lopen.

als je zelf iets gedaan hebt wat verkeerd is, moet je een ander niet van beschuldigen als die hetzelfde gedaan heeft

Wie de schoen past, trekke hem aan.

als je je aangesproken voelt moet je er maar wat mee doen ofwel: zonder dat iemand bij naam wordt genoemd toch weten dat diegene wordt bedoeld

Wie een hond wil slaan, kan gemakkelijk een stok vinden.

als je iemand (ergens mee) wilt afkeuren is er altijd wel een reden te vinden

Wie een kuil graaft voor een ander, valt er zelf in.

je kan het slachtoffer worden van je eigen snode plannen

Wie eens steelt is altijd een dief.

als iemand ooit heeft gestolen zal die altijd blijven stelen

Wie geeft wat hij heeft, is waard dat hij leeft.

als je zoveel geeft zoveel je kunt, dan kan niemand je iets verwijten

Wie goed doet, goed ontmoet.

als iemand zich naar anderen goed gedraagt, behandelen anderen diegene ook goed

Wie het kleine niet leert, doet het grote verkeerd.

waardeer de kleine dingen in het leven, ze brengen je tot een groter doel

Wie het onderste uit de kan wil hebben, krijgt de deksel op de neus.

iemand die te begerig is loopt grote kans niets te krijgen

Wie hoog klimt kan laag vallen.

belangrijke zaken snel kwijt raken door kleine dingen

Wie in het schuitje zit moet meevaren.

wie ergens mee begonnen is moet dit ook afmaken

Wie kaatst kan/moet de bal verwachten.

als je een ander plaagt, kun je verwachten dat die jou terug gaat plagen

Wie met pek omgaat, wordt ermee besmet.

wie met slechte mensen omgaat neemt de gewoontes van die mensen over

Wie niet horen wil, moet maar voelen.

wie niet luistert naar wijze raad, of wie ongehoorzaam is, zal de gevolgen wel aan den lijve ondervinden

Wie niet sterk is moet slim zijn.

wie geen macht of invloed heeft moet zijn slimheid gebruiken om je doel te behalen

Wie niet waagt, niet wint.

als je het nooit probeert, zal je ook geen succes hebben

Wie veel eist krijgt veel. Wie te veel eist krijgt niets.

je kan door het te vragen veel bij mensen gedaan krijgen, maar als je onredelijk wordt zal je worden overgeslagen

Wie voor een dubbeltje geboren is, wordt nooit een kwartje.

je kunt nooit boven de stand komen waarin je geboren bent. Arm geboren, zal wel arm blijven

Wie wind zaait, zal storm oogsten.

wie verkeerd handelt, zal de gevolgen daarvan ondervinden ofwel: wie zelf de boel opstookt zal er zelf de gevolgen van gaan dragen

Wie zich aan een ander spiegelt, spiegelt zich zacht.

wie de problemen van een ander ziet weet hoe die moet handelen en voorkomt eigen schade zonder dat het hem zelf wat kost

Wie zijn billen/gat brandt, moet op de blaren zitten.

als je iets doms doet, moet je de gevolgen dragen (liefst zonder klagen)

Wie zijn neus schendt, schendt zijn aangezicht.

wie slecht spreekt over zijn familie, spreekt slecht over zichzelf

Wie zwijgt, stemt toe.

als je het ergens niet mee eens bent, moet je het zeggen

Die / wie het eerst komt, het eerst maalt

Ere wie ere toekomt

iemand die de eer verdient moet die ook krijgen

betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent: degene die

Wie zoekt, die vindt.


die

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

that

wijst iets aan dat zich niet in de onmiddellijke nabijheid van de spreker bevindt

cet

voor een woord beginnend met een klinker of een niet-uitgesproken h

wijst iets of iemand aan dat zich niet in de onmiddellijke nabijheid van de spreker bevindt


die

who

in een bijzin die het nog niet geheel bekende antecedent nader bepaalt


die

Alleen gangbaar na een niet op een t-klank eindigende persoonsvorm of inleidend woord van een bijzin.

een niet benadrukte vorm van hij, 3e persoon enkelvoud mannelijk

Hoe die dat uithield, was hem een raadsel.

Wat wil die nou weer?


welk

In de betekenis van ‘vragend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Welk een prachtig gezicht is dat!


welk

Welk huis is van jou?

Welke kinderen spelen daar?

Had ik niet beter thuis kunnen blijven om ze elke dag te kunnen zien? Had ik de tocht niet beter 10 jaar kunnen uitstellen totdat ze uit huis zouden zijn? En welk effect zou deze tocht op mijn jonge tieners hebben? Een vader die zo lang van huis is zou misschien onbewust verlatingsangst of aandachttekort kunnen veroorzaken.


welk

Dit zijn de mensen welke hier werken.

na voorzetsel, verouderd en vervangen door voornaamwoordelijk bijwoord indien mogelijk

Dit zijn de zuilen met welke het dak ondersteund wordt => waarmee het dak ondersteund wordt.

niet verouderd na voorzetsels die geen bijwoord vormen

Dit zijn de uren tijdens welke er niet gepraat mag worden.

bijvoeglijk gebruikt bij herhaling van begrippen

Dit is een veiling bij opbod, welke verkoopsmethode enisgzins ongebruikelijk is.

Dit is het Engadin, door welk dal de Inn stroomt.


dat

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 901

que

beperkend in een bijzin die het nog niet geheel bekende antecedent nader bepaalt

Hij verkocht het huis dat hij van zijn ouders geërfd had.


dat

das

wijst iets aan dat zich in een afstand van de spreker bevindt en onzijdig is (bij een mannelijk of vrouwelijk zelfstandig naamwoord wordt hiervoor die gebruikt)

Dat huis is groter dan dit.

Die fiets is kleiner dan dat autootje.

gebruikt in plaats van het aanwijzend voornaamwoord die, om op een zeer onvriendelijke manier naar iemand te verwijzen

Dat denkt maar alles te mogen!


hoe

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: op welke wijze’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Hoe vreselijk is dit alles!


alles

genitief van al, misschien beïnvloed door het Duitse alles, in de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1599

alles

al het mogelijke, de gehele verzameling of hoeveelheid zonder uitzondering

Hij had alles gedaan om zijn proefschrift op tijd af te hebben.

Ik kon niet alles goed volgen, maar het monotone geluid van stemmen om mij heen voelde veilig en vertrouwd.

Wanneer je dit alles bij elkaar optelde klonk het heel goed.


mij

In de betekenis van ‘persoonlijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

accusatief en datief van ik, eerste persoon enkelvoud.

Hij ontsloeg mij.

Hij gaf mij een baan.

Van mij hoef je niets te vrezen.

Ze kocht een mooi cadeautje speciaal voor mij.


niets

van Middelnederlands niets, op te vatten als afgeleid van niet bw met het achtervoegsel -s, in de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1270

Voor niets gaat de zon op

Alles kost geld en moeite (afgezien van de zonsopgang)

Hij was op de markt, maar hij kocht helemaal niets.

De zon was nog niet op en met mijn hoofdlamp checkte ik nog een laatste keer al mijn spullen om te zorgen dat ik niets zou vergeten.

Niemand had iets verkeerds gedaan, althans niets aantoonbaar verkeerds, hijzelf niet en niemand anders.


hun

persoonlijk voornaamwoord derde persoon meervoud, datief, specifiek verwijzend naar een groep personen

Ik heb het hun gegeven.


hun

bezittelijk voornaamwoord derde persoon meervoud

De mannen hebben hun geweren geladen.

We besloten allemaal tegelijk af te dalen om elkaar tijdens de steile stukken bij te kunnen staan. We waren niet goed voorbereid op deze omstandigheden. Slechts vier mensen, waaronder ik, hadden microspikes voor onder hun schoenen.


niemand

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1200

Ik heb helemaal niemand gezien!

Niemand wist wat dat blauwe licht was geweest, misschien statische energie van de storm of een bolbliksem?


hetgeen

Hetgeen we hebben afgesproken staat keurig in de mail verwoord.


zelfde

Het woord wordt in andere combinaties meestal aaneengeschreven.

Deze zelfde woorden werden vorig jaar bij deze gelegenheid ook gesproken.

Zo'n zelfde fiets wil ik ook!


hetzelfde

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

dieselfde

de gelijke identiteit bezittend; onzijdig enkelvoud, zowel zelfstandig als bijvoeglijk gebruikt

Dit is hetzelfde boek dat ik gisteren zat te lezen.

Hij heeft weer hetzelfde gedaan als vorige week.

Vloekend dat ik weer in zo’n onaangename situatie was verzeild, daalde ik strompelend hetzelfde pad af dat ik een uur geleden had beklommen.

Want nadat hij terugkeerde van de Hardangervidda, en de Spoorlijn tegen alle voorspellingen van de zogenaamde kenners in werkelijkheid was geworden, zou zijn leven nooit meer hetzelfde zijn.


iedereen

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1636

Jack was een kale man van in de zestig die 35 jaar geleden zelf de PCT had gelopen. Het ging er volgens hem destijds heel anders aan toe dan nu. ‘Mijn rugzak woog wel 20 kilo, en nu loopt iedereen met dat ultralichte spul.


verscheidene

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1516


allemaal

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1287

samenstelling van al en maal met het invoegsel -e-

als bepaling van gesteldheid: in zijn geheel, zonder uitzondering

Is dat allemaal voor mij?

We besloten allemaal tegelijk af te dalen om elkaar tijdens de steile stukken bij te kunnen staan.

Als mensen op de Strandpromenaden zagen dat de broers een stoofpot deelden, zouden ze allemaal denken dat het 'wildragout'was — de laatste tijd hadden de kranten gewaarschuwd voor de gevaren van vossenvlees —, bier en brandewijn zou ook niemand voor het hoofd stoten.


allerlei

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1400

afgeleid van de genitief van alle met het achtervoegsel -lei

(alleen (inflected positive)
predicaat) (inflected positive)

Op de rommelmarkt kun je allerlei spullen kopen.

De jongen maakte net als zijn vader allerlei dingen, die de Steenlanders niet konden maken. Soms bouwde hij bijvoorbeeld van klei, die de Woordbouwer voor hem meebracht, prachtige mensenfiguren.

Zij deed er water in en toen allerlei geheimzinnige kruiden, een beetje aarde, glanzende stenen, mossen en planten.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 13


allerhande

van Middelnederlands alrehande, op te vatten als samenstelling van aller vn en hande zn , als ‘onbepaald voornaamwoord’ aangetroffen vanaf 1201

We hebben in dat park allerhande dieren gezien.

Het grote raam met uitzicht over het zuiden van de stad zorgde voor een uitbundige lichtinval waarin zowel azalea's, bougainvilles als allerhande palmen voortreffelijk konden gedijen.

Håkan Nesser
 “Het grofmazige net” (2001), De Geus (uitgeverij), ISBN 9789044524048

Allerhande flauwiteiten werden beschouwd als ernstig te nemen gespreksonderwerpen.

Juli Zeh
 “Corps delcti” (2009), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789041417480


zichzelf

In de betekenis van ‘wederkerend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1515

derde persoon enkelvoud en meervoud, versterkte vorm van zich

Hij bekeek zichzelf in de spiegel.

In de garage stonden honderden resupplydozen met voedsel die hikers aan zichzelf hadden gestuurd.

tweede persoon enkelvoud en meervoud beleefdheidsvorm, versterkte vorm van zich

Heeft u zichzelf wel eens in de spiegel bekeken?


sommige

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1236

Sommige vloerbedekking is geschikt.


enige

Enige hoeveelheden zand werden voor ons flatgebouw achtergelaten.


je

In de betekenis van ‘persoonlijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1618

Je hebt een leuke partner. (onderwerp).

Wat zoek je?

Iedereen kent je (lijdend voorwerp).

Ik geef het je morgen wel (meewerkend voorwerp).

Ze houden van je (na voorzetsel).


je

Je weet nooit wat er kan gebeuren.

Het zal je maar gebeuren.

Dat is beter voor je.


je

wordt gebruikt bij de tweede persoon enkelvoud- en meervoud.

Jij kleedt je aan.

Jullie wassen je.


je

dein

tweede persoon enkelvoud onbenadrukte vorm van jouw.

Heb je problemen met je pc?

Spreek je moerstaal!

tweede persoon meervoud onbenadrukte vorm van jullie.

Hebben jullie je moeder nog bezocht?


hen

In de officiële grammatica van het Nederlands wordt deze vorm onderscheiden van de datiefvorm hun. Dit onderscheid (evenals de vorm hen zelf), bekend als het systeem-Van Heule, is echter historisch gezien geheel kunstmatig In de spreektaal is hen dan ook minder gebruikelijk en wordt vaak vervangen door ze, soms (in strijd met de officiële regels) door hun.

persoonlijk voornaamwoord van de derde persoon meervoud in de functie van lijdend voorwerp en na voorzetsels. Voornamelijk gebruikt om te verwijzen naar personen, soms ook naar dieren.

Hij zag hen in de vergaderingsruimte.

Met hen ging hij naar de conferentie.

De sfeer was altijd opgewekt, maar al snel ging iedereen over tot de orde van de dag en vertrok naar zijn of haar kamer om huiswerk te maken en ‘écht’ belangrijke mensen te bellen over de laatste drama’s op school. Wie weet inspireert mijn reis hen om later ook de wereld te verkennen.

persoonlijk voornaamwoord van de derde persoon enkelvoud in de functie van onderwerp en lijdend voorwerp en na voorzetsels. Gebruikt om te kunnen verwijzen naar personen die zich als non-binair identificeren

Als iemand zich geen hij en geen zij voelt, hoe kan die persoon in het Nederlands dán worden aangeduid? De non-binaire gemeenschap vindt ‘hen’ een fijn alternatief: ‘Hen loopt.’

Weblink bron
Sander Becker
 “Is het Nederlands klaar voor het genderneutrale ‘Hen loopt’?” (8 oktober 2020) op trouw.nl


geen

erfwoord, in de betekenis van ‘telwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1100

kein

ontkennend onbepaald lidwoord: tegenovergestelde van één, niet een

Ik heb het alle deskundigen gevraagd, maar geen weet het antwoord.


nihil

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘ontkennend bijwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1561

De opbrengst van de inzameling was praktisch nihil.

De kans dat je wordt opgegeten door een beer is dus bijna nihil op de PCT.


ze

In de betekenis van ‘persoonlijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1350

she

clitische vorm van zij (derde persoon vrouwelijk enkelvoud)

they

clitische vorm van zij (derde persoon meervoud)

clitische vorm van zij; derde persoon vrouwelijk enkelvoud, onderwerp

Komt ze vanavond nog?

clitische vorm van zij; derde persoon meervoud, onderwerp

Ze hebben daar zo hun redenen voor.

clitische vorm van hen of hun; derde persoon meervoud, voorwerp

Heb je ze al een briefje geschreven?


we

onbeklemtoonde vorm van de eerste persoon meervoud nominatief

We zijn gisteren naar de stad geweest.

rechtstreekse aanspreekvorm als alternatief voor jij/je, meestal met een erg betuttelende/minachtende ondertoon

Hebben we lekker geslapen?

Hallo, wat zijn we daar nu aan het doen?


wier

zn: van Middelnederlands wier, in de betekenis van ‘zeegras’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1466

genitief vrouwelijk enkelvoud van wie: van wie

De actrice wier werk bekroond is met die prestigieuze prijs woont in ons dorp.

Dit zijn personen wier identiteit wij niet kennen.


wier

Wier werk is bekroond met die prestigieuze prijs?

Wier identiteiten hebben wij ontdekt?


uw

In de betekenis van ‘bezittelijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Volgens spellingregel 16.Q en spellingregel 16.S wordt het persoonlijk voornaamwoord "uw" alleen met een hoofdletter ("Uw") geschreven als het naar een goddelijk wezen verwijst. In alle andere gevallen is die schrijfwijze als uiting van bijzonder respect in de loop van de 20e eeuw ongebruikelijk geworden.

Heeft u gisteren uw auto nog weten te verkopen?

Zijt ge met uw vrouw gekomen?


ieder

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1573

In ieder geval.

In Nederland duurde die oorlog van het jaar 1940 tot 1945. Nederland was bezet door Duitsland. De Duitsers waren de baas over Nederland. Het was een heel moeilijke tijd. Er vielen veel doden. Ieder jaar worden de slachtoffers van de oorlog herdacht op 4 mei. En ieder jaar wordt op 5 mei gevierd dat Nederland een vrij land is.

Weblink bron
nieuwsbegrip.nl
 “75 jaar vrijheid in Nederland” (2-9-2019), CED-groep

in ieder geval: zonder enige twijfel; zeker

Ik zag allemaal nieuwe gezichten: hoe lang waren die mensen er al? Ze gedroegen zich in ieder geval alsof ze hier al weken bivakkeerden.


dit

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1201

Dit is een boek.

`Ik weet het; zei de majordomus. 'Het was ijdele hoop dat dit u zou ontgaan. Ik vraag u met klem de grootmoedigheid op te brengen om mijn nederige excuses te aanvaarden. Deze uit de toon vallende decoratie is het jammerlijke gevolg van het enthousiasme van de nieuwe eigenaar.'

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 16

Ik houd van dit boek.

Nee! dit is niet goed.


deze

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1130

this

aanduiding voor dichtbijzijnde dingen, dieren of mensen als daarvan het lidwoord 'de' is

Mag ik deze pen?

We besloten allemaal tegelijk af te dalen om elkaar tijdens de steile stukken bij te kunnen staan. We waren niet goed voorbereid op deze omstandigheden. Slechts vier mensen, waaronder ik, hadden microspikes voor onder hun schoenen.

aanduiding voor het laatst genoemde als daarvan het lidwoord 'de' is

Hij riep zijn dochter maar deze kwam niet.

Als de wind hard van het vaste land afblaast, is het gevaar dat als je op je luchtbed ligt, je te ver afdrijft. Als het goed is hangt in deze situatie ook de oranje windzak uit.

Weblink bron “Dit moet je weten over een mui, een plek die je de zee in kan sleuren”, NOS-stories


al

Al doende leert men

het is niet omdat je geen ervaring in iets hebt, dat je het niet moet proberen; door iets zelf te doen leert men dat het best

liegen keert zich tegen je, altijd! - met een leugen schiet iemand niets op omdat de waarheid altijd vroeg of laat naar buiten komt

Al te goed is buurmans gek

slachtoffer worden van je eigen goedheid / als iemand te goed is maken mensen gauw misbruik van iemand; geholpen hebben maar daar geen bedankje maar aanmerkingen op krijgen

Al vaak met dat bijltje gehakt hebben

het werk al vaker gedaan hebben en weten hoe het moet

Hij probeerde het met al zijn macht.


me

Heb jij me gebeld?

Met haar metalen golfplaten dak leek deze plek me niet geschikt om bescherming te bieden, eerder een uitnodiging aan de bliksem om in te slaan.


me

Ik heb me vergist.


allen

Mag ik ervan uitgaan dat allen hiermee instemmen.

Ik stond mezelf toe het voor me te zien - vakken volgen als Politieke Geografie en Negentiende- eeuwse Britse Vrouwen in de Literatuur, in kleine lokalen waar je met z'n allen in een kring zat.


wat

erfwoord als vragend voornaamwoord aangetroffen vanaf 901

het oog wil ook wat

mensen vinden het fijn als iemand er verzorgd uitziet

na wat gepimpel, is de geest wat simpel.

na wat te hebben gedronken ben je meestal niet meer helder van geest

Ik heb toch wat gewonnen!

Je ziet er wat vermoeid uit.


wat

"wat nu?" zei Pichegru

gezegd in een lastige situatie zonder voor de hand liggende oplossing

wat baten kaars en bril, als den uil niet zien en wil

het heeft geen zin iemand te helpen die toch niet wil meewerken

wat heb ik nou aan mijn fiets hangen?

uitroep van verbazing over iets wat je beleeft

Wat eten we vandaag?

Wat betekent dit?


wat

april doet wat hij wil

de maand april is qua weer erg veranderlijk

geld wat stom is, maakt recht wat krom is.

met geld kan men de ergste dingen goedmaken (voor geld is alles te koop)

het is niet alles goud wat er blinkt.

de dingen lijken mooier dan ze in werkelijkheid zijn; mooie verwachtingen kunnen weleens een addertje onder het gras verbergen

weten wat voor vlees je in de kuip hebt

ervaren hebben of iemand geschiktheid of betrouwbaar is

laat uw linkerhand niet weten wat uw rechterhand doet.

als je een ander geld geeft kun je dat beter stilhouden want anderen hoeven het niet te weten

stel niet uit tot morgen, wat je vandaag kunt doen.

doelt op actie, wees niet lui of gemakzuchtig, ga door en wel nu. ofwel: door nu het werk al te doen geeft het later een rustiger gevoel

wat de boer niet kent dat eet hij niet.

onbekend maakt onbemind ofwel: als iets onbekend is eten sommige mensen dat niet

wat het oog niet ziet, wat het hart niet deert.

wat je niet ziet en niet weet heb je ook geen last

wat het zwaarst is moet het zwaarst wegen.

wat het belangrijkste is moet de doorslag geven

wat in het vat zit, verzuurt niet.

iets wat goed is, en goed bewaard wordt, verliest zijn waarde niet ofwel: wat belooft is zal ook worden ingelost

wat niet weet, wat niet deert.

waar je geen weet van hebt kun je ook geen last hebben

weet wat je zegt, maar zeg niet alles wat je weet.

wees voorzichtig met woorden en je informatie

wie geeft wat hij heeft, is waard dat hij leeft.

als je zoveel geeft zoveel je kunt, dan kan niemand je iets verwijten

Alles wat ik heb.

Ik weet niet wat er met hem aan de hand is.

met insluiting van antecedent: datgene wat.

Ik geef hem wat hij verdient.

Hij was ernstig ziek, wat reden was de zaak af te gelasten.


wat

wat een

benadrukt dat het daarop volgende zelfstandige naamwoord bij uitstek de kenmerkende eigenschappen bezit

aap wat heb je mooie jongen.

iemand probeert door lief en aardig te doen iets gedaan te krijgen

Wat leuk voor je!

Wat ben ik daar blij mee!


onze

attributief voor enkelvoud / en alle meervouden

Dit zijn onze kinderen.

Ik accepteerde de naam direct en we klonken met onze glazen cola om het te vieren.

Dit is jullie huis en dat is het onze.


men

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Aan de veren kent men de vogel.

aan het uiterlijk (verzorging/kleding) kun je zien met wat voor iemand je te maken hebt. De kleren maken de man.

Aan de vruchten kent men de boom.

je kunt alleen iemand echt leren kennen door de dingen die doet en de manieren waarop iemand dingen aanpakt

Als het getij verloopt, verzet men de bakens.

als de omstandigheden veranderen neemt men andere nieuwe maatregelen, en stelt men andere uitgangspunten en doelen

Als het kalf verdronken is, dempt men de put.

als het ongeluk gebeurd is, helpt het niet meer voorzorgen te nemen. Betekent ook: men neemt pas maatregelen als het te laat is

Als men over de duivel spreekt, dan trapt men hem op zijn staart.

het over iemand hebben en die dan plots tegen het lijf lopen, of iets gebeurt terwijl je het er net over had

Bij het scheiden van de markt, leert men de kooplui kennen.

als de zaken eenmaal gedaan zijn leer je iemand pas kennen

Door vragen wordt men wijs.

door het stellen van vragen kun je veel te weten komen en veel kennis opdoen

Eén uur van onbedachtzaamheid, kan maken dat men jaren schreit.

één moment van onvoorzichtigheid kan verschrikkelijke gevolgen hebben

In de nood leert men zijn vrienden kennen

als je in moeilijkheden zit merk je wie echt je vriend is

In het huis van de gehangene spreekt men niet van de strop

In het veen ziet men niet op een turfje.

wie rijk is let niet op een euro meer of minder

Kijken alsof men z'n laatste oortje versnoept heeft.

Kijken of men het in Keulen hoort donderen

Komt men over de hond, dan komt men ook over de staart.

als men het moeilijkste gehad heeft is de rest eenvoudiger te doen

Komt men over de hond, dan komt men ook wel over de staart

men kan geen ijzer met handen breken.

iets niet doen omdat er op dat moment de tijd/middelen niet voor handen zijn

men moet de boom buigen als die jong is.

goede gewoonten kunnen het beste al jong worden aangeleerd

men moet de dag niet prijzen voor het avond is.

pas als alles gedaan is kun je zeggen of het goed ging

men moet de huid niet verkopen voordat de beer geschoten is.

je moet niet geld uitgeven voordat je het hebt verdiend

men moet een gegeven paard niet in de bek zien/kijken.

met een cadeau moet je blij zijn en niet te kritisch naar kijken

men moet een paard de rug niet stuk rijden.

men moet niet te veel eisen van een ander

men moet geen oude bomen verpoten/verplaatsen.

je moet geen oude mensen uit hun vertrouwde omgeving halen

men moet geen oude schoenen wegwerpen voordat men nieuwe heeft.

je moet niet iets al afdanken zonder dat er een vervanger voor is

men moet het ijzer smeden als het heet is.

je moet op het juiste moment de kansen grijpen en dingen doen

men moet vossen met vossen vangen.

je moet een slimme persoon vangen door slim te zijn

men noemt geen koe bont, of er is een vlekje aan.

als er allerlei vervelende dingen worden verteld is er vast wel iets van waar

men vangt meer vliegen met honing dan met azijn.

door vriendelijk te zijn bereik je meer bij iemand dan met lelijke woorden

men weet nooit hoe een koe een haas vangt.

op onverwachte wijze tot een oplossing komen

Met de hoed in de hand komt men door het ganse land.

iemand die vriendelijk is bereikt meer in het leven dan iemand die onaardig en onbeleefd is

Van dik hout zaagt men planken.

niet al te nauwkeurig of zorgvuldig werken

Wiens brood men eet, diens woord men spreekt.

men spreekt degene niet tegen van wie men voor zijn broodwinning afhankelijk is

Willen weten welk vlees men in de kuip heeft

Men heeft dat gedaan om kosten te sparen.

Een halfjaar weg van mijn gezin vond men wel erg lang.


hem

In de betekenis van ‘buitendijks land’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1182

In de betekenis van ‘persoonlijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1200

Als je hem een vinger geeft, neemt hij de hele hand

als je iemand een beetje helpt, wil diegene altijd je hulp

Als men over de duivel spreekt, dan trapt men hem op zijn staart.

het over iemand hebben en die dan plots tegen het lijf lopen, of iets gebeurt terwijl je het er net over had

Dat zal hem niet glad zitten.

iets zal niet meevallen en moeilijk zijn

De schellen vallen hem van de ogen.

plotseling iets begrijpen hoe het in elkaar steekt

De vingers jeuken hem

het bijna niet kunnen laten er op los te slaan

Er zit bij hem een steekje los

die is niet helemaal goed bij zijn hoofd

Wie de schoen past, trekke hem aan.

als je je aangesproken voelt moet je er maar wat mee doen ofwel: zonder dat iemand bij naam wordt genoemd toch weten dat diegene wordt bedoeld

Zolang de ezel zakken draagt, heeft de mulder hem lief

Ik zie de man -> ik zie hem.

Jack was een kale man van in de zestig die 35 jaar geleden zelf de PCT had gelopen. Het ging er volgens hem destijds heel anders aan toe dan nu. ‘Mijn rugzak woog wel 20 kilo, en nu loopt iedereen met dat ultralichte spul.

Ik geef de man een boek -> ik geef hem een boek.


gij

In de betekenis van ‘jullie (2e pers. mv.)’ voor het eerst aangetroffen in 901.

erfwoord: Middelnederlands ghī ‘jullie’ (2e pers. mv.) (dat./acc. u, gen. uwer, uw(e)s), uit Oudnederlands gī, ontwikkeld uit Oergermaans *jūz, bij Indo-Europees *iuH-s, waartoe ook Litouws jūs, Tsjechisch vy, Albanees ju en Sanskriet yūyám behoren. Evenals Nederduits ji, Duits ihr, Saterfries jie, Engels (vero.) ye en Zweeds I. Zie ook uitleg van de gij-vorm. Doublet van jij.

De dorsende os zult gij niet muilbanden

iemand die voor je werkt moet je goed behandelen

Met de maat waarmee gij meet, zal u weder gemeten worden

op de manier zoals je een ander behandelt zal je ook zelf behandeld worden

Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet

tweede persoon enkelvoud- en meervoud. In België dagelijks gebruikt maar in Nederland verouderd.

Gij zijt hier welkom.


zich

alleen in de oostelijke grensgebieden te beschouwen als erfwoord, in de betekenis van ‘wederkerend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901, maar in het algemeen Nederlands onder invloed van protestantse geschriften vanaf de 16 eeuw ontleend aan het Duits

Zich de kaas niet van het brood laten eten

Zich er met Jantje van Leiden afmaken

Onzorgvuldig zijn en weinig aandacht aan het werk besteden

Zich in het hol van de leeuw wagen

ergens heen gaan waar je moeilijkheden kunt verwachten

Zich met hand en tand verzetten

zich zich heftig verzetten en er alles aan doen om het niet te laten doorgaan

Zich op glad ijs wagen/begeven

ergens over gaan praten waar die weinig van af weet

Zich tussen hangen en wurgen bevinden

zich in gevaarlijke en moeilijke omstandigheden bevinden

Zich uit de markt prijzen

door eigen toedoen laten anderen diegene links liggen

Bang zijn zich aan koud water te branden

De schepen achter zich verbranden

een beslissing nemen en niet meer terug kunnen

Die het dichtst bij het vuur zit, warmt zich het best.

als je ergens vlak bij bent heb je daar vaak meer voordeel van dan wanneer dat niet het geval is

Een ezel stoot zich in het algemeen geen tweemaal aan dezelfde steen.

wanneer iemand een fout heeft gemaakt past diegene er meestal voor op diezelfde fout nog eens te maken

Het oog ziet altijd van zich af.

de eigen fouten ziet men niet, maar andermans fouten altijd wel

Wie zich aan een ander spiegelt, spiegelt zich zacht.

wie de problemen van een ander ziet weet hoe die moet handelen en voorkomt eigen schade zonder dat het hem zelf wat kost

Hij wast zich onder de douche.

Zelfs zij waren zich rot geschrokken van de klap, en beseften dat het nu menens was.

U kunt zich daar wassen en omkleden.

~ iets geeft een onbedoeld resultaat aan bij vele (ook onovergankelijke) werkwoorden

Hij lachte zich een bult.

Hij viel zich een ongeluk.


welke

Doordat de sneeuw het pad bedekte, was het niet altijd duidelijk welke richting we op moesten.


zulke

Ik had zulke eenden nog nooit gezien.


zulke

Zulke scherpslijpers! Je zou ze toch!


zulk

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100.

zodanig, dit soort: bij ontelbare begrippen en meervouden.

Zulk weer kan alleen maar het gevolg van het broeikaseffect zijn.

Zulke taal kun je beter niet in zijn bijzijn gebruiken.

Zulke wegen zijn erg moeilijk te onderhouden.

Zelden had ik in zulk ijzig water gezwommen, 1.1 °C om precies te zijn, en ik was er al snel weer uit.

~ een bij telbare enkelvouden: zodanige.

Zulk een man hebben we nodig.

De abt vond het spotternij om die heilige ruimte te vullen met gezang voor zulk een wereldse geestelijke.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 14


zulk

Zulk mooi weer! En dan blijf jij binnen? Nee toch?


elk

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1220

Elk huisje heeft z'n kruisje.

ieder gezin heeft eigen zorgen en problemen

Elk meent z'n uil een valk te zijn.

een ouder meent dat diens eigen kinderen beter/slimmer/etc. zijn dan andermans kinderen

Elk schot is geen eendvogel.

niet iedere poging of alles wat je doet is succesvol

Elke dag een draadje is een hemdsmouw in een jaar.

als je iedere dag een beetje doet komt het karwei uiteindelijk klaar

Elke dag heeft genoeg aan zijn eigen kwaad.

men moet zich niet zorgen maken over de toekomst

Elke gek heeft zijn gebrek.

er valt op iedereen wel iets aan te merken

Elke ketter heeft zijn letter.

ieder denkt dat de eigen mening bewezen kan worden

Elke medaille heeft een keerzijde.

iets van twee kanten bekijken, aan iedere zaak zitten twee kanten, vaak een positieve en minder positieve kant

elk vogeltje zingt zoals het gebekt is

ieder laat zich uit op een wijze die door zijn eigen aard en opvattingen bepaald worden

Op elk potje past een dekseltje.

bij iedereen en alles past wel iemand of iets

Je kunt niet op elke slak zout leggen.

Ondanks de prachtige omgeving keek ik bij elk geluid toch wat schichtig achterom. Het was even wennen om helemaal alleen door de uitgestorven woestijn te lopen, maar toch raakte ik geleidelijk in een ritme.

Ze maakten uitgebreid filmpjes en juichten bij elke donderslag terwijl ik juist dieper in mijn slaapzak kroop. Ik voelde me klein en uiterst kwetsbaar.

Melk is goed voor elk.

geeft aan dat een telwoord als verdelingsgetal bedoeld is

Hij gaf de kinderen twee appels elk.


enigerlei

Afkomstig van het Middelnederlandse woord leie (= wijze, manier) met het achtervoegsel -lei

op enigerlei wijze


zat

In de betekenis van ‘verzadigd van eten of drinken’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

[bijvoeglijk naamwoord, voornaamwoord] van Middelnederlands sat

[zelfstandig naamwoord] (verkorting) van het Nederlandse zelfstandige naamwoord zaterdag

Er zijn mensen zat die daar niet van houden.

Er zijn zat mensen die daar niet van houden.


uwe

zelfstandige vorm van uw, tweede persoon beleefdheidsvorm

Is dit kopje nu het mijne of is het het uwe?


uwer

van Middelnederlands uwer ; op te vatten als uw met het achtervoegsel -er

De Heer zal zich uwer ontfermen.

Als één uwer zich hieraan niet stoort zult gij allen gestraft worden.


uwer

Is dit het werk uwer vrouw?

De kinderen uwer kinderen zullen u dankbaar zijn.


hunner

genitief van derde persoon meervoud van zij

Hij liet één hunner het woord voeren.


hunner

genitief enkelvoud vrouwelijk van derde persoon meervoud: hun

Dit is het gevolg hunner vernedering.

genitief meervoud van derde persoon meervoud: hun

Dit is het land hunner vaderen.


z'n

de clitische, onbenadrukte vorm van 'zijn'

Hij heeft eindelijk z'n zin gekregen.


onszelf

eerste persoon meervoud, versterkte vorm van ons

U kunt onszelf een beloning geven.


onszelf

We hebben onszelf gewassen.


mijzelf

eerste persoon enkelvoud, versterkte vorm van mij

Dat raakte mijzelf niet.


mijzelf

Ik heb mijzelf eens flink verwend.

Een frisse rivier helemaal voor mijzelf, met als klap op de vuurpijl ook een aparte heetwaterbron.


mezelf

eerste persoon enkelvoud, versterkte vorm van me

Het kan mezelf niets schelen.


mezelf

Ik heb mezelf eens flink verwend.

Daar kroop ik, nog in de greep van de angst, mijn slaapzak in en rolde mezelf tot een kleine bal.


ikzelf

Nepal schijnt mooi te zijn, maar ikzelf ben er nog nooit geweest.


jijzelf

versterkte vorm van jij, alleen gebruikt voor het onderwerp

Jijzelf kunt dat toch niet doen?


uzelf

Maar uzelf bent daar toch niet geweest?


uzelf

Gij hebt uzelf danig geweerd.

de versterkte wederkerende vorm van u, alleen gebruikt bij de gebiedende wijs

Maak uzelf blij!


zodanig

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1276

als antecedent: met die eigenschappen dat

Hij koos een zodanig bereik dat de meting niet van de schaal zou lopen.

Werkgevers worden verplicht zodanige maatregelen te treffen dat werknemers in staat worden gesteld hun werkzaamheden te verrichten.


zelf

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Die zich zelf verhoogt, zal vernederd worden

Wie een kuil graaft voor een ander, valt er zelf in

je kan het slachtoffer worden van je eigen snode plannen

Zeg nou zelf, zou ik ooit zoiets doen?

Zelf moest ik ook erg nodig naar de wc, maar ik durfde na dit verhaal absoluut niet meer naar buiten.

Hij was zelf echter niet geraakt door de kogel.


ieders

niet in Middelnederlands bekend; gevormd van ieder met het achtervoegsel -s

aller

genitief van ieder, wordt gebruik in bezittelijke zin

genitief van ieder, wordt in bezittelijke zin gebruikt

Dit is in ieders belang.

⧖Dies is dees' antwoort goet (soo 'k gheen goet oordeel mis,)
Dat Wijsheydt wel ghebruyckt, is ieders laeffenis.

“Vlissings redens lust-hof, beplant met seer schoone en bequame oeffeningen” (1642)


aller

Alle / aller ogen zijn gericht op Kwatta

Samenstellingen met "aller" zijn ook mogelijk als het bijvoeglijk naamwoord bijwoordelijk gebruikt wordt.

Voor het contrast staan hier telkens voorbeelden met het bijvoeglijk naamwoord aardig, maar samenstelling met "aller-" is bij de overtreffende trap van elk bijvoeglijk naamwoord mogelijk.

In de tweede helft van de twaalfde eeuw kreeg, verspreid over heel Noord-Europa, het omvangrijkste project voor buitenlichtreclame aller tijden gestalte.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2022), Atlas Contact , ISBN 9789045045979

Tot op heden is Beethoven nog steeds een van de meest beroemde en meest invloedrijke musici aller tijden.

Loffeld, de aardigste aller trainers, die afscheid leemt van zijn lunchende spelers, terwijl voorzitter Aalbers gelaten toehoort.

bij een bijvoeglijk naamwoord in de overtreffende trap

Maar tal van interessante persoonlijke krachtmetingen gaven de pas in de tweede helft boeiende botsing der giganten nog een extra dimensie. De alleraardigste was die tussen Marco van Basten uit Utrecht en Romario da Souza Faria uit Rio de Janeiro, de wellicht twee beste spitsen ter wereld.

bij overdrijving gebruikt om een buitengewoon hoge graad van de stellende trap aan te geven

Jan 'Speedy' Lorré, handelaar in gebruikte wagens, koopt op zekere dag een alleraardigst autootje in voor weinig geld.

in hoogst mogelijke graad (door reduplicatie sterk benadrukte vorm van aller-, betekenis [1])

Het is een aller-alleraardigste vlotte, genoegelijke film.


hijzelf

Hijzelf kon niet komen.

Niemand had iets verkeerds gedaan, althans niets aantoonbaar verkeerds, hijzelf niet en niemand anders.


zijzelf

Zijzelf is hier nooit geweest.

Zijzelf hebben daar niet aan deelgenomen.


wijzelf

Wijzelf hebben een andere weg genomen.


dezelfde

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

de gelijke identiteit bezittend; meervoud of mannelijk en vrouwelijk enkelvoud, zowel zelfstandig als bijvoeglijk gebruikt (als 'het' het lidwoord zou zijn dan gebruiken we hetzelfde)

Dit is dezelfde brief die ik gisteren zat te lezen.

Dat zijn weer dezelfde als gisteren.

Zou zij dezelfde leegte voelen die ik nu ook voelde?

"De bagageafhandelingsbedrijven en de luchtvaartmaatschappijen die zorg dragen voor deze processen hebben net als wij bij de beveiliging te maken met personeelstekorten", zegt een woordvoerder van Schiphol desgevraagd. Daardoor zijn passagiers en de koffers niet meer op hetzelfde moment op dezelfde plek.

Weblink bron “Na de reizigers hopen nu de koffers zich op op Schiphol” (29 juni 2022), NU.nl


m'n

onbenadrukte vorm van de eerste persoon enkelvoud

Ken jij m'n neef toevallig?


ie

Waarschijnlijk een voortzetting van het Middelnederlandse (h)i, waarbij de lange ī geen tweeklank ij geworden is.

ᏀᎢ

Dit woord wordt ook wel geschreven als 'ie, en als -ie (waarbij deze vorm aan het voorgaande woord wordt geplakt).

clitische vorm van de 3e persoon enkelvoud mannelijk nominatief.

Heeft ie een hoed?


ge

De clitische (onbenadrukte) vorm van gij.

du

tweede persoon enkelvoud. In Nederland verouderd, maar in België in dagelijks gebruik.

tweede persoon enkelvoud- en meervoud. In Nederland verouderd, maar in België in dagelijks gebruik

Ge zijt hier welkom.


ene

Ene Jansen belde vanmorgen op om een afspraak te maken.


mijner

Heer, ontferm U mijner!


mijner

De wil mijner vrouw is mij wet.

Dit is het land mijner vaderen.


mijns

van Middelnederlands mijns; op te vatten als mijn met het achtervoegsel -s

Schaam u dan niet der getuigenis onzes Heeren, noch mijns die Zijn gevangene ben; (…)


mijns

Ik ben een zoon mijns vaders.

Dit is de regel mijns huizes.


wiens

Wiens auto is dat?


wiens

Ik zal de medewerker wiens artikel dit is om opheldering vragen.

’Als je buiten bent, maakt het niet uit wiens afval het is.’ Gedurende de vijf maanden onderweg hadden de mannen meer dan 500 kilo uit de wildernis verwijderd.


eenzelfde

een vergelijkbare of overeenkomstige identiteit bezittend

- De Engelse versie bezit eenzelfde opzet.

- Er zijn verschillende online woordenboek die gemaakt zijn met eenzelfde doel: een goed gratis woordenboek voor alle Nederlanders beschikbaar te stellen.


zo'n

samentrekking van zo en een, op te vatten als samenstelling van zo bw en 'n lw

[1] Zo'n (zo een) kan alleen worden gebruikt voor een telbaar woord in het enkelvoud. In het meervoud is het: zulke.

Dat kun je van zo'n politicus verwachten.

Er waren zo'n driehonderd personen naar het concert gekomen.


zo'n

Zo'n ellendeling! Je zou hem toch!


hoedanig

In de betekenis van ‘vragend en betrekkelijk voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1285

Samenstellende afleiding van hoe en de stam van doen met het achtervoegsel -ig

Op hoedanige wijze kan dit gemeten worden?


hoedanig

… waarbij in het bijzonder moet worden gedacht aan het geval dat de koper den verkoper omtrent de eigenschap der zaak had kunnen inlichten en daartoe, naar de eisen van de goede trouw, gehouden was, hoedanige nevenomstandigheden zich te dezen blijkens ’s Hofs arrest niet voordoen.


degene

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1237

wijst een antecedent aan vóór de bepalende bijzin

Is dat degene die gisteren het woord voerde?

Hij is degene die mij gered heeft.

degene = die (persoon) gisteren het woord voerde


diens

Je kent Jakob; diens vrouw ligt in het ziekenhuis.

De trainer van de tegenpartij rende het veld in. Hij knielde naast het mannetje en wreef met een waterige spons over diens been.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


niemendal

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1612

Ik heb niemendal!


wat voor een

Wat voor een ding zul je krijgen?

Wat voor een lamp is dit?


wat voor

Wat voor problemen hebt u?

Wat voor knutselwerk heeft hij gemaakt?


jezelf

tweede persoon enkelvoud, versterkte vorm van je

Het ontgaat jezelf.

Maar soms is het ook goed om afstand te nemen en ruimte te creëren voor jezelf.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


jezelf

Jullie moeten jezelf een vraag stellen.

Jij mag wel een beetje aan jezelf denken.


julliezelf

tweede persoon meervoud, versterkte vorm van jullie (maar zelden gebruikt)

Julliezelf kunnen helemaal niets.

Hij wil julliezelf iets kwaads aandoen.


jouzelf

tweede persoon enkelvoud, versterkte vorm van jou

Ik kan jouzelf op den duur zien.


hemzelf

derde persoon enkelvoud, versterkte vorm van hem

Ik raad jullie af, om hemzelf te gaan zoeken.


haarzelf

derde persoon enkelvoud, versterkte vorm van haar

Het maakt haarzelf niets uit.


henzelf

derde persoon meervoud (alleen gebruikt voor de accusatief), versterkte vorm van hen

Hij kiest henzelf als groep.


hunzelf

In informeel of dialectaal taalgebruik wordt hunzelf soms gebruikt als wederkerend voornaamwoord ("Ze hebben *hunzelf een plezier gedaan."). De standaardtaal schrijft in zo'n geval echter zich(zelf) voor ("Ze hebben zich(zelf) een plezier gedaan.").

derde persoon meervoud (alleen gebruikt voor de datief), versterkte vorm van hun

Ik heb hunzelf geen cent gegeven, maar alles aan hun ouders toevertrouwd.


gijzelf

tweede persoon enkelvoud (alleen gebruikt voor de nominatief), versterkte vorm van gij

Gijzelf kunt daar niet veel aan doen.


dien

[werkwoord]: dienen ww zonder de uitgang -en

[aanwijzend voornaamwoord]: die met de uitgang -n

verouderde spelling of vorm van die, (voorwerpsvorm enkelvoud), tot 1946/47


't

de schrijfwijze 't voor het komt al in het Middelnederlands voor, net als de vorm t'.

clitische vorm van het als verwijzing naar een onzijdig woord

Dit boek is nog nieuw. Ik heb 't vorige week gekocht.


't

't Regent de hele dag.


dezen

Dezen bleken niet zo gemakkelijk te verslaan als hun voorgangers.

In dezen

Te dezen

Bij dezen


dezes

…; ja, heilige schepper van het Taelverbond, gy juicht nu nog dezes tegenhanger, den Zangverbonde, toe!

Schrijver dezes gebruikt dit woord zelden.


dezer

En zal het u niet grootelijks verkorten in naam en eere, dat gij, zulk eene treffelijke en bevoorrechte dochter van Pallas, de spere der kracht en der kennis richt tegen de borst dezer uitnemende moeder, en haar zelve verwondt en den hartaar afsteekt?"

Hij zal daar een dezer dagen wel naar terugkeren.

Een dezer dagen zouden ze langskomen, had hij op enthousiaste toon gemeld.


myn

verouderde spelling of vorm van mijn tot 1864/83


zyn

verouderde spelling of vorm van zijn tot 1864/83


zoiets

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1862

Zoiets is nog nooit vertoond.

Wij vonden 25 kilometer per dag al prima, terwijl jullie nu ruim 40 kilometer per dag doorjakkeren. Neem toch de tijd, zoiets maak je maar een keer in je leven mee. Het heeft me nooit losgelaten na al die jaren.’


dergelijk

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1236

Een dergelijke opmerking is niet verstandig in een gevoelige onderhandeling.

van deze soort, overeenkomstig, zodanig, dusdanig, zulk, zo'n

Dergelijk werk wordt vandaag niet meer vervaardigd.

‘Thuis zitten we ook met dergelijke vragen. Mijn kind hoest, die hebben we vandaag thuisgehouden. De school vraagt ouders ook om dat te doen.’

Weblink bron
Charlotte Huisman
 “Wie neemt er nog de trein op een stil Utrecht Centraal?” (13 maart 2020), de Volkskrant

Waarom God hun alle drie een dergelijke gunst had verleend, was onmogelijk te begrijpen, evenmin waarom hij in hun jeugd hun vader en oom tot zich had genomen door hen te laten verdwijnen op zee.


ikke

Narcist in actie: Ikke, ikke, ikke en de rest kan stikken!


mijnen

Eind 1877 schreef de Hilversumse arts J.F. van Hengel aan Harting dat hij aanvullend materiaal kon leveren: drie schedels, door hemzelf uit Urk meegenomen. Ook wilde hij wel vertellen hoe hij ze had bemachtigd. “Ik heb,”, schreef hij, “drie koppen van Hilversum in mijnen koffer naar Urk medegenomen. (…)”

Weblink bron
Bert Theunissen
 “Ik heb de schedels in mijne koffer geborgen” (1 mei 1995) op nrc.nl


elkaars

We maken de schoenen van elkaar schoon. => We maken elkaars schoenen schoon.

Gebroederlijk pakten we elkaars handen vast en liepen de trap op van de enige winkel van het dorp, die ook dienst deed als centrale hangplek voor alle hikers.


andermans

Samenstellende afleiding van ander en man met het achtervoegsel -s

afleiding van anderman met het achtervoegsel -s

someone else's

genitief van een andere man, wordt gebruikt in bezittelijke zin dus: 'van iemand anders'

Blijf van andermans bezit af.

Ik deed meer mijn best om mee te gaan met andermans ideeën in plaats van drammerig mijn zin door te drukken.


niemands

genitief van niemand: aan niemand toebehorend

Dat heeft niemands goedkeuring.


ettelijk

afgeleid van het Duits met het achtervoegsel -lijk

Hij heeft daar ettelijk uurtje aangenaam doorgebracht.

Na ettelijke pintjes wilde hij toch achter het stuur stappen, maar daar kwam niets van in.


dusdanig

Samenstellende afleiding van dus en doen met het achtervoegsel -ig

als antecedent: met die eigenschappen dat

Hij koos een dusdanig bereik dat de meting niet van de schaal zou lopen.

In dusdanige concentraties is deze stof niet bijster gevaarlijk.


mijne

zelfstandige vorm van mijn, eerste persoon enkelvoud

Is dit kopje nu het mijne of is het het jouwe?

Mijne heren! Komt u binnen!


jouwe

zelfstandige vorm van jouwe, tweede persoon enkelvoud informeel


zijne

zelfstandige vorm van zijn, derde persoon enkelvoud mannelijk

Is dit kopje nu het zijne of is het het jouwe?

Opgelucht plaatste ik mijn tent vlak bij de zijne, maar merkte dat ik nog steeds zwaar adem haalde vanwege de hoogte.

Zijne Majesteit komt op bezoek.


hare

zelfstandige vorm van haar, derde persoon enkelvoud vrouwe

Is dit kopje nu het hare of is het het jouwe?

Hare Majesteit is op televisie geweest.


hunne

zelfstandige vorm van hun, derde persoon meervoud

Zijn deze kopjes nu de hunne of zijn ze de onze?

Hunne Excellenties zijn daarover niet geraadpleegd.


d'r

ihr

clitische vorm van haar, bezit aanduidend door een 3e persoon vrouwelijk enkelvoud.

Ik heb Anna en d'r man, Jan, gisteren nog gezien.


d'r

ihr

clitische vorm van haar, accusatief van zij, derde persoon enkelvoud.

Ik heb d'r gisteren nog gezien.

clitische vorm van haar, datief van zij, derde persoon enkelvoud.

Ik heb d'r gisteren nog dat boek gegeven.


tie

geassimileerde vorm van die (persoonlijk voornaamwoord) na een woord dat op een stemloze medeklinker anders dan -t eindigt

Alleen gangbaar na een persoonsvorm of inleidend woord van een bijzin.

een niet benadrukte vorm van hij, 3e persoon enkelvoud mannelijk

•Is tie niet mooi, 'k heb nog net een kunnen krijgen.

•Als tie vloekt dan is tie rood
Als tie sterft dan is tie dood
Dan wordt ie in de grond gepoot


'k

Oud indo-europese stam, op te vatten als (verkorting) van ik

klitische eerste persoon enkelvoud onderwerpsvorm

Hij zag dat 'k wegging.


heur

Zij droeg een bloem in heur haar


malkaar

Zij hadden malkaar zo lief.


malkander

In de betekenis van ‘wederkerig voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1260

Zij hadden malkander zo lief.


plenty

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘in overvloed’ voor het eerst aangetroffen in 1887


niks

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1784

Drie keer niks

Iets wat nergens op lijkt, iets waardeloos

Hij begreep er niks van.

Er zat niks anders op dan in mijn drinkfles te plassen.


eenieder

Hij werd door eenieder gehoogacht.


derlui

Het woord is enigszins platvloers, volks en neerbuigend.

Er zijn lui … die alles, wat ze in derlui leven uitgevoerd hebben, goed willen maken, door derlui geld aan de kerk te laten ....


zulks

Zulks is niet erg verstandig.


heleboel

In de betekenis van ‘onbepaald telwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1785

samenstelling van heel en boel met het invoegsel -e-

Hij had de heleboel bij elkaar gelogen.


iemands

Je kunt toch niet zomaar in iemands huis gaan zitten?


dijn

erfwoord via Middelnederlands dijn van Oudnederlands thin, de genitief van thi "jij", als bezittelijk voornaamwoord aangetroffen vanaf de 10e eeuw .

In het Limburgs bestaat het verwante woord dien, dat hier vooral behoort tot de informele spreektaal. Zie ook het Duitse dein.

het verschil tussen mijn en dijn niet kennen

bezit van een ander gebruiken alsof het van jou is

Wordt gebruikt in onderstaande uitdrukking.


zelve

vorm van zelf die gewoonlijk in uitdrukkingen gebruikt wordt die een toonbeeld aangeven

Hij was de netheid zelve.


alleman

samenstelling van al en man met het invoegsel -e-

De kapitein riep alleman aan dek.

het is niet nodig dat Jan en alleman op de hoogte raakt van die brief.


Jan en alleman

zo ongeveer iedereen die men bedenken kan

Ik heb geen zin dat op Facebook aan Jan en alleman te gaan vertellen.


diverse

De naam "bij" wordt voor diverse insectensoorten gebruikt.

De CDT noch de AT stonden hoog op mijn lijst, met als voornaamste reden dat ik graag in een ander werelddeel zou willen lopen om diverse culturen mee te maken.


zodanige

verbogen vorm van zodanig: met die hoedanigheid

Ze hadden zodanige fouten gemaakt, dat het project moest worden afgelast.


'm

clitische voorwerpsvorm voor de derde persoon mannelijk enkelvoud

Pak 'm!


ditzelfde

de gelijke identiteit bezittend; onzijdig enkelvoud, zowel zelfstandig als bijvoeglijk gebruikt

Dit is ditzelfde boek.

Ditzelfde is ook gisteren gezegd.


iedere

Hij gaat iedere dag een stuk wandelen.

Het was alsof er meerdere mensen in mijn hoofd meeliepen, iedere stem met een eigen motivatie: soms vanuit mijn ego, soms vanuit mijn verstand en soms vanuit pure angst.


iegelijk

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1240

afgeleid van ieder +ge met het achtervoegsel -lijk


zijnen

te zijnen aanzien.

Het licht der Goddelijke openbaring had zijnen geest bestraald.


eender wie

WikiWoordenboek kan door eender wie bewerkt worden.


dergelijke

verbogen vorm van dergelijk: van dit soort

Dergelijke opmerkingen worden hier niet op prijs gesteld.

Waarom God hun alle drie een dergelijke gunst had verleend, was onmogelijk te begrijpen, evenmin waarom hij in hun jeugd hun vader en oom tot zich had genomen door hen te laten verdwijnen op zee.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


dergelijks

partitiefvorm van dergelijk: van dit soort; van dat soort

Iets dergelijks wordt altijd wel op prijs gesteld.

Naarstig ging ik op zoek naar secondelijm of iets dergelijks.

Het had bijna te moeilijk geleken in het begin, toen Clark er pessimistisch op was ingesteld dat hij naar de ambachtsschool zou gaan om blikslager, automonteur of iets dergelijks te worden.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767


datzelfde

verwijst naar iets dat enige tijd daarvoor ook al ter sprake was

Hij speelde die avond een prachtig lied. Ik zal hem vragen datzelfde lied nog eens ten gehore te brengen.


elke

Hij gaat elke dag een stuk wandelen.


whatever

/wɔ'tɛvər/ /wɔ'dɛvər/ /wɑ'tɛvər/ /wɑ'dɛvər/


diegene

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1284

als antecedent van een beperkende bijzin, die persoon

Diegene die dat gemaakt heeft is een erg getalenteerd persoon.


diegenen

als antecedent van een beperkende bijzin die personen

Diegenen die dat gemaakt hebben moeten goed georganiseerd geweest zijn.


sommigen

bepaalde personen, gewoonlijk een kleine minderheid

Door sommigen wordt dit scherp veroordeeld

Sommigen gingen wat eten en anderen zaten zwijgend voor zich uit te staren.


degenen

als antecedent van een beperkende bijzin de personen

Degenen die dat gemaakt hebben moeten goed georganiseerd geweest zijn.

Het kon niet lang meer duren voordat een paar gasten het welletjes vonden en opstapten. Ze zag dat haar ouders al een beetje onrustig op de tweezits zaten te schuifelen. Waarschijnlijk waren zij degenen die het spoedig voor gezien hielden.


gene

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1237

aan gene zijde.

aan de overkant. (vaak overdrachtelijk: na de dood)

een droombeeld, heet vermaald..
onder het lekken van de Lof....
Verdwijnt als stof...
naar gene Verten...

En ik, Daniël, zag en zie, daar stonden twee anderen, de een aan deze oever van de rivier, en de ander aan gene oever der rivier.


eenieders

Dat ligt niet bepaald op eenieders lippen.


datgene

gewoonlijk als antecedent voor een bijzin die zaak (die..) waarbij het gaat over een ding, bij een persoon spreken we van diegene

Dat is nou net datgene waarover hij niets wilde zeggen.

Hij haalde nonchalant zijn schouders op en concentreerde zich weer volledig op datgene wat zich op het veld afspeelde.


hetwelk

verwijzend naar een onzijdig antecedent dat geen zin is

Hij las het boek hetwelk hij van zijn vader geërfd had.

verwijzend naar een antecedent dat een zin is

Zij trachtten de stad binnen te dringen hetwelk reden was de poorten te sluiten.


iet

In de betekenis van ‘een of ander ding’ voor het eerst aangetroffen in 1201-25.

Middelnederlands iet, gesyncopeerd uit het oudere iewet, uit Oudnederlands iowiht ‘iets’, samenstelling uit io- ‘om het even, onverschillig (wie, wat)’, oorspronkelijk ‘altijd, ooit’, en wiht ‘ding, wezen’, waarvoor zie ooit, wicht. Evenzo samengesteld zijn Duits (vero.) icht, Fries eat ‘iets’ en Engels (vero.) aught ‘wat dan ook’.

Als niet komt tot iet, kent iet zichzelve niet.

Als een onbelangrijk persoon plotseling een belangrijke plaats krijgt, weet hij zich daarin niet te redden.

Als niet komt tot iet, is 't allemans verdriet.

Als een onbelangrijk persoon plotseling een belangrijke plaats krijgt, heeft iedereen daaronder te lijden.

iets: een onbepaalde of niet-gespecificeerde, stoffelijke of onstoffelijke zaak; een ongenoemd voorwerp


elkander

In de betekenis van ‘wederkerig voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

drukt uit dat van twee of meer personen ieder op zijn eigen manier tegenover de ander handelt

Zij waren echt aan elkander gewaagd.

Heb elkander lief, maar maak van de liefde geen band: laat zij veeleer zijn een golvende zee tussen de kusten van je zielen.


elkanders

We maken de schoenen van elkander schoon. => We maken elkanders schoenen schoon.

Vul elkanders bekers, maar drink niet uit dezelfde beker.


mekaars

We maken de schoenen van mekaar schoon. => We maken mekaars schoenen schoon.


mekanders

We maken de schoenen van mekander schoon. => We maken mekanders schoenen schoon.


deze of gene

bijvoeglijk een niet nader bepaald iemand.

Deze of gene heeft je een krabbel bezorgd.


het beste

Het beste kun je naar huis gaan.


dewelke

verwijzend naar een antecedent dat een zin is.

Periode tijdens dewelke een ontwerp niet mag worden goedgekeurd.


diezelfde

die gelijke identiteit bezittend; meervoud of mannelijk en vrouwelijk enkelvoud, zowel zelfstandig als bijvoeglijk gebruikt

Is dat is diezelfde brief?.

Dat zijn weer diezelfde als gisteren.

Diezelfde dag vonden wandelaars op het strand bij het Zuid-Hollandse Monster het lichaam van een jongen van 15, die vrijdagavond verdween in zee.


ettelijke

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1443

verbogen vorm van ettelijk, verscheidene, tamelijk veel, enkele

Toen hij stierf liet hij een schuld van ettelijke tonnen na.


menigeen

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1285

Menigeen ging ervan uit dat het niets meer zou worden.

De ramp staat menigeen nog helder voor de geest.


deszelfs

samenstelling van des en zelf met het achtervoegsel -s

Ik vind het onnoodig hier veel te zeggen van deszelfs inhoud enz.,


menig

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 901

Zij sloegen menige aanval af.

De discussie doet in menig dorp de gemoederen hoog oplopen.


harer

afgeleid van haar met het achtervoegsel -er

genitief van zij en ze als vrouwelijk enkelvoud

God, God! ontferm u harer, keer het kwaad van haar af indien zij te zwak is er weerstand aan te bieden.

Nu toch rangschikken velen de huisvrouw onder de beroepsloozen, dat wil zeggen de onderhoudenen, en dit terwijl het meerendeel harer een lange dagtaak en de gehele persoonlijkheid eischende plichten heeft.


harer

Het persoonlijk voornaamwoord is sterker verouderd dan het bezittelijk voornaamwoord. Het gebruik van haar en harer voor de derde persoon meervoud is zeer sterk verouderd Nederlands; gebruik van hun en hunner is in die gevallen minder sterk verouderd.

„De captain van onze mooie provincie", aldus verwelkomde ceremoniemeester Arie Kranendonk harer majesteits hoogste vertegenwoordiger in de provincie.

Wie bij Jacob het werk harer of zijner handen ziet, zal dat waarschijnlijk blijven koesteren.

(…) dat hij ongherust is in velen die hij daertoe siet gaen vanweghen harer dissolutie in de cleedinghen ende andere dierghelijcke onstichticheijt.

Het is zeker waar dat het in het traditionele China gebruikelijk was hele families te straffen zoniet uit te roeien voor werkelijke of vermeende misdaden van een harer leden;


huns

genitief van zij en ze (3e persoon meervoud)

Wat wreedheid schijnt is weldaad vaak, ja zeker de jagers hebben eene delicate taak en ze zijn er niet om huns wil.


huns

Ik heb menschen gezien, die door den krijg helemaal te gronde waren gebracht; (…) weduwen-moeders van den steun huns mans of van den steun hunner zonen beroofd; maar geen enkel verwijt of klacht heb ik hooren opgaan tegen 't verbod van doorlating van 't duitsche leger over België.

Toen, volgens de zede huns volks, schoren de Hunnen het hoofdhaar (…)


eppes

via Jiddisch עפּעס (eppes) van Duits etwas "iets"


meerderlei

afgeleid van meer met het invoegsel -er- met het achtervoegsel -lei


géén

van geen, met nadruk en beklemtoond uitgesproken

Géén, die daar ook maar iets om gaf,(...)


menige

Ik heb er menige keer gegeten.


'r

[voornaamwoord] (verkorting) van haar
[bijwoord] (verkorting) van er

onbenadrukte vorm bezit aanduidend door een 3e persoon vrouwelijk enkelvoud

Ze gaat met 'r eigen fiets.

bezit aanduidend door 3e persoon vrouwelijk meervoud

De vrouwen hielden 'r ogen gericht op de hemel.


'r

onbenadrukte vorm accusatief van zij, derde persoon enkelvoud

Ik wil 'r nooit meer zien.

onbenadrukte vorm datief van zij, derde persoon enkelvoud

Volgens mij heeft ie 'r alles verteld.


elkeen

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1615

Elkeen, geleerde of amateur, burger of ambachtsman, ambtenaar of pastoor, diende het welzijn van de mensheid te beogen.


generlei

In de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1400

afgeleid van de genitief van geen met het achtervoegsel -lei

(alleen (inflected positive)
predicaat) (inflected positive)
vóór 1955: geenerlei

Wij mogen deze bandiet op generlei wijze helpen.


geenerlei

verouderde spelling of vorm van generlei tot 1955

Wij mogen deze bandiet op geenerlei wijze helpen.


gijl.

Jammer dat gijl. niet komt.


gijlieden

samenstelling van gij (persoonlijk voornaamwoord) en lieden (zelfstandig naamwoord), dat aangeeft dat het om een meervoud van het rechterdeel van de samenstelling gaat

u, als beleefde of plechtige vorm van jullie

Ziet gijlieden dan niet, dat het budget een tekort vertoont (…)


jelui

samenstelling van je (persoonlijk voornaamwoord) met lui (zelfstandig naamwoord), informele vorm van lieden, gebruikt om te benadrukken dat het om een meervoud van het voorgaande gaat

nominatief (onderwerp) met werkwoordsvorm op -t

Jelui zult toch niets aan mij hebben (…)

Moet jelui ze niet zoeken dan?

nominatief (onderwerp) met werkwoordsvorm op -n

Jelui zijn niet in de kampong!

Jelui kunnen dat niet zoo voelen als ik (…)

Konden jelui in Australië aarden?

‘Nou, tot ziens, het beste,’ zei hij op besliste toon, ‘het ga jelui goed.’

Ik kom er goed af van avond, ik heb maar eenige Bladvullingen, die ik jelui gaauw zal voordreunen.

Ofschoon ik van plan ben, jelui Zaterdagmiddag te komen opzoeken, en je dan wel mijn wedervaren van de heele week zal vertellen, wil ik je nu toch maar even 'n briefje schrijven (…)


jelui

Jelui briefpapier imponeerde mij zeer!


jelie

samenstelling van je (persoonlijk voornaamwoord) met 'lie' een verkorting van lieden (zelfstandig naamwoord), gebruikt om te benadrukken dat het om een meervoud van het voorgaande gaat

En dan, jelie kent het Bijbelwoord: (…)

nominatief (onderwerp) met werkwoordsvorm zonder uitgang

Kom jelie maar hier, m'n schatjes, daar is de vrouw, geef jelui d'r maar soentjes!

Waar komen jelie vandaan, zeker weesjongens om in den dierentuin de apen te vlooien

(…) 't gaat jelie geen bliksem aan!

‘Weet je waar 'k dikwijls bang voor 'weest ben, Riek?,’ begon hij na een poos vertrouwelijk, - ‘dat ik jelie wel 's verveeld heb, zoo èlke avond...’


jelie

Is dat soms jelie manier om elkaar 't leven aangenaam te maken?


jouwer

Hij is iets ouder dan jou, maar herinnert zich jouwer zeer goed als kleine knaap.

Het kunstmatig kweeken van een belezenheid is jouwer onwaardig.

België kan niet vergeleken worden met Zwitserland en Italië, maar het heeft zijn eigen aardigheid en in mijn persoon kan ik je wel weinig jouwer waardigs voorzetten, maar wel een zekere onbeklemdheid, die de schrijver dezer regelen in het vaderland nog al eens derft.


jouwer

bedenk dat al deze plechtigheden uitsluitend te jouwer ere worden georganiseerd.

Nu moet jij dan op een gegeven moment binnen de USA kiezen tussen de woonplaats jouwer dromen en de plaats waar je dierbaren happy zijn.


zijner

Ontferm u zijner Heere, ontferm U zijner naar Uwe groote barmhartigheid!


zijner

En wil iemand weten wat in zijn boerderij, wat in zijn huis of zijner vrouw kleerkast ontbreekt, dan kan hij niet beter doen dan naar de winkel te gaan: daar leert hij behoeften kennen waarvan hij nooit gedroomd heeft.

Persoonlijke accenten en beroepskleding gaven hun gebeden een vanzelfsprekendheid waar het Franse staatshoofd en de vijf eersten zijner ministers zichtbaar niet aan te pas kwamen.


onzer

In dit verband zij even een zijstapje gemaakt naar vergelijking met de grote Libris Literatuur Prijs, waarvan de jury - althans volgens de ervaring van een onzer - een zelfde methodiek en waarderingsschaal pleegt te hanteren als die van de Woutertje Pieterse Prijs.


onzer

Alleen het vwo heeft nog wat krenten in de pap op het gebied van de geschiedenis onzer letterkunde.

In 1937 vierde literair en katholiek Nederland het 350e geboortejaar van de prins onzer dichters, Joost van den Vondel (1587-1679).


onzes

oude naamvalsvorm; op te vatten als ons met het achtervoegsel -s

Wij volgen iemand gemakkelijkst na, wanneer hij onzes gelijke is.

O Galate, weest geluckigh, en onzes gedachtigh


onzes

Enkele jaren geleden moesten wij sluipend onzes weegs gaan.

Jakob heeft genomen alles, wat onzes vaders was, en van hetgeen, dat onzes vaders was, heeft hij al deze heerlijkheid gemaakt.

Zeven dagen achter elkaar werken in de hitte en in het zweet onzes aanschijns, heeft zijn sporen achtergelaten, nog afgezien van het feestje de voorafgaande nacht.


haars

[zelfstandig naamwoord], [voornaamwoord]: haar met het achtervoegsel -s

[bijvoeglijk naamwoord]: precieze herkomst onzeker, cognaat met Engels hoarse

En de wereld is gered, als een iegeIijk maar gelooven wil, dat de Christus om haars wil leed en streed.

(…) en is er naast de vroegere, bijna uitsluitend praktische richting eene zuiver theoretische ontstaan, die de talen niet als bloote middelen ter verkrijging van andere kennis aanmerkt; maar ze om haars zelfs wille beoefent, en ze als voorwerpen van wetenschappelijk onderzoek beschouwt, (…)


haars

En voldeed zij aan de begeerte haars vaders?

zij heeft hier in de laatste jaren haars levens vaak dagen van boete en gebed door gebracht in het vertrek, dat ons wordt getoond.

Mario Lamberti maakte een buiging; de dames beantwoordden die en gingen haars weegs.

Wat zyn ze Zalig, die uit dat getal van blinden,
De Heere Jezus op den weg haars levens vinden, (…)


zijns

Vader, blijf U zijns ontfermen,
Blijf zijn jeugdig hart beschermen (…)


zijns

Reeds als scholier nam hii afstand van het geloof zijns vaders.

Hij ging terug naar Spanje, om daar in 1958 de grootste klap zijns levens te moeten incasseren.


jouws

Buiten voorgaande uitdrukking is is jouws als persoonlijk voornaamwoord niet gebruikelijk.

Oh, je hebt me helemaal aan jouw kant weten te krijgen, al was je dan een Engelsman en ik opgevoed om jou en jouws gelijken te haten.


jouws

De gangbare uitdrukking is in het zweet uws aanschijns; door in dit plechtige Bijbelcitaat het informele jouw te gebruiken wordt een ironisch effect bereikt.

Ik wil niet den schijn op mij laden, dat ik wil profiteeren van jouws vaders geld.

Je hoeft niet in het zweet jouws aanschijns je brood te verdienen (…)


uws

De voorbeeldzin uit geen klacht over wat de arbeiders willen, maar over hun positie, strikt benaderd vanuit hun belang, "Uws wil", en dus niet uit andere motieven. In deze constructies met "wil" geeft de genitief aan wie men ter wille is. Bij een klacht over wat de arbeiders willen, zou de formulering "om Uw wil" van toepassing zijn.

We beklagen U, arbeiders om Uws wil


uws

Moeder, twyfel aan de liefde,
 Aan het hart uws zoons toch niet!

Na verloop van acht dagen zullen wij verder over de voorwaarden uws verblijfs op Orsdael beslissen: het zal afhangen van uwe vlijt en van uwe wijze van dienen.


jijlui

samenstelling van jij (persoonlijk voornaamwoord) met lui (zelfstandig naamwoord), informele vorm van lieden, gebruikt om te benadrukken dat het om een meervoud van het voorgaande gaat


enkelen

Toch fijn dat enkelen die vooraf zo fel en kritisch waren geweest, mij na afloop van de tocht een persoonlijk bericht stuurden om te zeggen hoe mooi ze het vonden dat ik mijn droom achterna was gegaan.


noppes

via Bargoens mogelijk ontleend aan Oudhoogduits neowihts "niets", in de betekenis van ‘onbepaald voornaamwoord’ aangetroffen vanaf 1844

Drie uur zwoegen, en wat leverde het op? Niets, noppes, nada, niente.


beiderlei

afgeleid van beider (genitief van beide) met het achtervoegsel -lei, oorspronkelijk als bijvoeglijk naamwoord gebruikt

alle twee de soorten, elk van de twee typen


gijluiden

samenstelling van gij (persoonlijk voornaamwoord) en luiden (zelfstandig naamwoord), dat aangeeft dat het om een meervoud van het rechterdeel van de samenstelling gaat

Houdt gijluiden op, oft gij werdt al om den halze gebrocht.


menigerlei

Afkomstig van het Middelnederlandse woord leie (= wijze, manier) met het achtervoegsel -lei

Ik wenste wel dat ik meer gezwegen had, en dat ik niet onder mensen geweest was. Maar hoe komt het dat wij zo gaarne met elkaar spreken en praten, terwijl wij toch zelden, zonder letsel voor ons geweten, weer tot zwijgen terugkeren? Daarom spreken wij zo gaarne, omdat wij in ons onderhoud over en weer troost zoeken, en het hart wensen op te beuren, dat vermoeid is door menigerlei gedachten.

Verblijdt u in de Heere te allen tijde; wederom zeg ik: verblijdt u (Filippenzen 4:4). In Wie gij u verheugt, nu een weinig tijds (zo het nodig is) bedroefd zijnde door menigerlei verzoekingen (1 Petrus 1:6).


velerlei

op velerlei wijze

Volgens Daniëlle Poortier van de Stichting Leergeld Enschede vraagt de overgang van de basisschool naar het middelbaar onderwijs veel van leerlingen en hun ouders. „In deze tijden van technologische ontwikkelingen en snelle veranderingen zijn hulpmiddelen als een laptop en een smartphone een must", aldus Poortier, die op velerlei manieren ouders met een laag inkomen ondersteunt.

Het correctief, bindende referendum waar D66 voor staat, moet zich volgens Jetten daarom toespitsen op concrete wetgeving die mensen kunnen overzien. ,,Abstracte concepten die voor velerlei uitleg vatbaar zijn horen niet thuis op een stembiljet.”


superveel

intensiverende afleiding van veel met het voorvoegsel super-

op superveel manieren

,,We vinden het echt heel tof dat we deze kans krijgen! We hebben superveel zin om mooie dingen te maken en de Hedon Beurs geeft dat nog een extra boost. We gaan samenwerken met producer Ferdy van der Singel om meerdere singles en een videoclip op te nemen.

,,Ik heb dit even voor mezelf gehouden omdat de situatie best wel complex is... maar dit is wel het mooiste wat me is overkomen’’, schrijft de rapper uit Capelle aan den IJssel bij de echofoto van zijn ongeboren kind. Ronnie geeft in de post aan dat het kindje niet gepland is, maar dat hij nu al superveel van de baby houdt en het kindje ‘zwaar welkom is’. ,,We wachten op je, chosen one!’’

In de derde set zakt ons niveau en begin ik slecht door me meteen te laten breken. Ik krijg alsnog mijn kansen, maar ik maakte net te veel fouten. Tegelijkertijd kan ik niet zeggen dat ik superveel aan deze nederlaag kan doen.”


dezelve

Ik bedank uw zeer voor alle vriendelijkheid aan mijn bewezen in dit leven. Ik schrijf deze om 4 uuren, dus 7 uuren voordat mij het door een kogel zal benomen worden. De reijs van Groenlo, enz. enz. is oorzaak van mijn dood. Ik vind in dezelve een verzoend God.

Weblink bron
Peter Zandee
 “Brief freule Van Dorth voor haar executie na dik 200 jaar 'archiefhit'” (03-10-2018), Tubantia

Als men een kalfskop gekookt en daarvan gegeten heeft, neemt men het overschot en snijdt het in kleine stukken, doet die stukken in het nat waar de kalfskop in gekookt is, doet in een neteldoeks lapje foelie, kruidnagelen en fijn gestoten peper, doet dat mede in het nat bij de stukjes, kookt het totdat de gelee dik begint te worden, laat het een quartier uur koken sonder azijn, doet er dan een scheut azijn in en laat het wederom tezamen een quartier uurs koken; neemt een witte kom, doet daarin citroenplakjes, laurierblaadjes en de stukjes vlees, legt die zo wat hol in de kom, en giet het nat er op, set het weg in de kelder om koud te worden: als men dezelve gebruikt, keert men de kom om, daarvan gesneden zijnde kan men die wederom opnieuw opkoken op de selva wijsje en daarna wederom opzetten.

Weblink bron “Thuiseten: galantine” (25 februari 2012), Het Parool


dezulke

een ongeveer gelijke identiteit bezittend


dezulken

van meerdere personen dat ze een ongeveer gelijke identiteit hebben


hetzelve

hetzelfde, de gelijke identiteit bezittend


welker

Zij is voor de wijsgeeren als de godspraak geweest, volgens welker uitspraken men meende de geheele wijsgeerte te moeten beoefenen: terwijl zij voor anderen, die aan haar hoog, haar goddelijk gezag twijfelden en haar voor een louter menschelijk gewrocht hielden, steeds een moeijelijk en lastig struikelblok op hunnen weg gebleven is.

Philippus Wilhelmus van Heusde
 “De Socratische school of Wijsgeerte voor de negentiende eeuw (3de verbeterde uitgave)” (1860), DBNL


nougatbollen

Dit is Belgisch-Nederlands, maar ook in België geen standaardtaal.


gigaveel

intensiverende afleiding van veel met het voorvoegsel giga-

uitzonderlijk groot in aantal of hoeveelheid

Er zitten gigaveel fruitvliegjes in de keuken.

Hij heeft „gigaveel ervaring” en bewees dat hij op de juiste momenten kan pieken.

Weblink bron
Danielle Pinedo
 “Edward Gal” (3 juni 2022) op nrc.nl