ge-

erfwoord via Middelnederlands ge- / ghe- van Oudnederlands ge- / gi-

ge- + de stam van een werkwoord met de uitgang "-d", "-t" of "-en" vormt het voltooid deelwoord:

ge- + werkwoord vormt een onscheidbaar werkwoord met oorspronkelijk een betekenis als "samen", "mee-" of "helemaal"

ge + stam van werkwoord vormt onzijdig zelfstandig naamwoord van handeling, dat vaak ook het voortduren daarvan uitdrukt

ge- + naamwoord + -te geeft een verzameling (collectief) aan. Zie omvoegsel ge- -te:


be-

erfwoord via Middelnederlands be- (minder vaak bi-), van Oudnederlands bi- en be-, van Protogermaans *bi-, cognaat met bij bw

vormt met een werkwoord een nieuw onscheidbaar werkwoord met een lijdend voorwerp

werken - iets bewerken

vormt met een bijwoord van richting in combinatie met -en (5) een voorzetsel van plaats:

over - boven

neer - beneden

in - binnen

uit - buiten

zuid - bezuiden etc.


ont-

erfwoord
**Middelnederlands ont-
**Oudnederlands ant-

Van Protogermaans *and-, anþ(a)-,
::vanwaar ook:
:::het voegwoord en
:::het voorvoegsel ant- in antwoord

Verwanten in andere Germaanse talen:
::Engels: an- in answer
::Duits: ent-, ant- in Antwort
::Gotisch: 𐌰𐌽𐌳-
::Zweeds: an-

ontadelen

enige nog in te voeren woorden met dit voorvoegsel

voor een werkwoord: geeft een beëindiging van een werking of een verwijdering aan

Iets ontvangen betekent iets uit andersmans handen krijgen.

voor een werkwoord: vormt een in de regel ergatief werkwoord dat het begin van een spontaan proces aanduidt

Ontbranden betekent spontaan in brand vliegen.

voor een zelfstandig naamwoord met het achtervoegsel -en: geeft een verwijdering van iets aan

Iets ontbladeren betekent bladeren verwijderen

voor een bijvoeglijk naamwoord + met het achtervoegsel -en: geeft de beëindiging van een hoedanigheid aan

Een klank ontronden betekent de klank minder gerond maken

Het ontvetten van de keuken was een lastige klus.

voor een bijvoeglijk naamwoord + met het achtervoegsel -en: geeft het begin van een hoedanigheid aan

Iemand ontnuchteren betekent echter juist iemand nuchter maken, bijvoorbeeld door de dronkenschap te beëindigen.

Op verzoek van de arts ontblootte hij zijn bovenlijf.

lijkt soms zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden te vormen, als die zijn afgeleid van een niet gangbaar werkwoord dat met ont- gevormd is

De scheidsrechter was ontdaan door de grove overtreding.

Zonder zijn secretaresse is de baas echt onthand.

Met wat ontkreukvloeistof kun je kleren strijken met beter resultaat.


on-

toegevoegd aan een naamwoord drukt dit voorvoegsel het tegendeel uit

Onwaar is het tegendeel van waar, onaandoenlijkheid dat van aandoenlijkheid


ABC

voorvoegsel: leenvertaling van Engels ABC, (initiaalwoord) voor "Atomair, Bacteriologisch en Chemisch", volgens spellingregel 6.H gevolgd door een koppelteken

betrekking hebbend op wapens waarmee in een keer grote aantallen mensen gedood kunnen worden door gebruik te maken van kernsplitsing, ziektekiemen of gifgas

Japan bezit volgens sommigen ABC-wapens.


ver-

van Middelnederlands: ver-, verwant aan Angelsaksisch en Engels for-, Oudhoogduits fir-, far-, for- vanwaar Duits: ver-
 Waarschijnlijk ontstaan door het samenvallen van een aantal verschillende voorvoegsels: Gotisch: faír-, faúr- en fra-, (mogelijk verwant aan Oudgrieks: περί-, πρό- παρά- resp.). De meeste afleidingen met ver- gaan echter op got. fra- terug, dat de betekenis had van het tegengestelde of verandering (ten kwade)

geeft toegevoegd aan een werkwoord een verandering, vaak ten kwade, aan

doen – verdoen: "zinloos tijd besteden"

gaan – vergaan: "te gronde gaan"

geeft toegevoegd aan een bijvoeglijk of zelfstandig naamwoord met het achtervoegsel -en een verandering, vaak een intensivering, aan

lam bn – verlammen: "lammer worden"

laag bn – verlagen: "lager maken"

vel zn – vervellen: "van vel veranderen"


thio-

geeft de vervanging van een zuurstof- door een zwavelatoom aan

Een thiofosfaat bevat het PS₄²⁻-ion in plaats van PO₄²⁻.


opper-

Hij heeft, helaas voor u, het oppergezag.

De pijn bevindt zich in de opperarm.


pan-

Een tatsam-afleiding van het Oudgriekse πᾶς.

duidt alomtegenwoordigheid of algemeenheid aan


femto-

Afgeleid van het Deense femten (vijftien), aangezien het de factor 10⁻¹⁵ aanduidt.

de factor 10⁻¹⁵, weergegeven met symbool f


atto-

Afgeleid van het Deense atten (achttien), aangezien het de factor 10⁻¹⁸ aanduidt.

de factor 10⁻¹⁸, weergegeven met symbool a


e-

ter vorming van woorden die met elektronische diensten te maken hebben


bi-

van het Latijnse 'bi-' (tweemaal, dubbel)

ter aanduiding dat het door het tweede lid genoemde twee onderdelen telt of op twee onderdelen betrekking heeft


neo-

afkomstig van het Oudgrieks νέος (néos) "jong, nieuw"

Ontleende en nieuwgevormde woorden beginnen ook vaak met neo- in de oorspronkelijke betekenis "(nog) jong, nieuw", maar in die betekenis is niet te beschouwen als een Nederlands voorvoegsel.

ter aanduiding van het opnieuw plaatsvinden van het in het tweede deel genoemde

De neogotiek greep terug op de spitsboog en andere vormen uit de late middeleeuwen.


yotta-

Afgeleid van het Oudgriekse ὀκτώ (acht), aangezien het de factor 1000⁸ aanduidt.

de factor 10²⁴, weergegeven met symbool Y


yocto-

Afgeleid van het Oudgriekse ὀκτώ (acht), aangezien het de factor 1000⁻⁸ aanduidt.

de factor 10⁻²⁴, weergegeven met symbool y


zepto-

Afgeleid van het Latijnse septem (zeven), aangezien het de factor 1000⁻⁷ aanduidt.

de factor 10⁻²¹, weergegeven met symbool z


zetta-

Afgeleid van het Latijnse septem (zeven), aangezien het de factor 1000⁷ aanduidt.

Dubbel t -tt- is de italiaanse spelling voor -pt-.

de factor 10²¹, weergegeven met symbool Z


exa-

Afgeleid van het Oudgriekse ἕξ (zes), aangezien het de factor 1000⁶ aanduidt.

de factor 10¹⁸, weergegeven met symbool E


peta-

Afgeleid van het Oudgriekse πέντε (vijf), aangezien het de factor 1000⁵ aanduidt.

de factor 10¹⁵, weergegeven met symbool P


tera-

Afgeleid van het Oudgriekse τέρας (monster).

de factor 10¹², weergegeven met symbool T


giga-

[3] De pagina Intensivering in het Nederlands geeft meer informatie over versterkende voorvoegsels.

De vraag van een gemiddeld huishouden ligt nu jaarlijks op 50 gigajoule (GJ), waarvan 40 GJ (80 procent) naar het verwarmen van het huis en het tapwater gaat, en 10 GJ naar elektriciteit.

Weblink bron
Marcel aan de Brugh
 “Warm douchen met een enorme batterij” (4 november 2016) op nrc.nl

met een buitengewoon formaat of op een heel grote schaal

Het internetbedrijf boekte wereldwijd een gigawinst.

bij bijvoeglijke naamwoorden en abstracte zelfstandige naamwoorden

Het wordt morgen schitterend weer, dus ik denk dat het festival gigadruk wordt.


mega-

mega-ohm

1. enige woorden met mega- in de betekenis 10⁶ die nog ontbreken

mega-ambulance

enige woorden met met mega- in de betekenis "groot" die nog ontbreken

megadom

3. enige woorden met mega- in de betekenis "in zeer hoge mate" die nog ontbreken

Door de verdriedubbeling naar vijftien zalen ontstaat een megabioscoop.

De megafraude kostte het conern tientallen miljoenen euro's.

Zij is megagoed in wiskunde.

Hij vond het een mega-uitdaging om voor haar te koken.


kilo-

Afgeleid van het Oudgriekse χίλιοι (duizend).

een vermenigvuldigingsfactor van duizend, 10³, weergegeven met symbool k

Het einde is in zicht: nog 1,5 km en dan zit de tocht van 20 000 meter, pardon 20 kilometer erop.


pico-

Afgeleid van het Italiaanse piccolo (klein).

de factor 10⁻¹², weergegeven met symbool p


nano-

Afgeleid van het Oudgriekse νᾶνος of het Latijnse nanus (dwerg).

de factor 10⁻⁹, weergegeven met symbool n


micro-

Afgeleid van het Oudgriekse μικρός (klein)

Micronesië

1. nog toe te voegen woorden met dit voorvoegsel

ter aanduiding dat het genoemde erg klein is of betrekking heeft op iets kleins

de factor 10⁻⁶, weergegeven met symbool μ


milli-

Afgeleid van het Latijnse mille (duizend).

een vermenigvuldigingsfactor van één duizendste, 10⁻³, weergegeven met symbool m

Verkoopt u ook potloodstiften die nog dunner zijn dan een halve millimeter?


a-

negatieprefix, vormt woorden die te maken hebben met een ontkenning (dus ‘niet-, on-’ of ‘zonder’) (voor klinkers an-)


ab-

ter vorming van woorden met de betekenis 'weg van', komt alleen voor in Latijnse leenwoorden, welke al dan niet via het Frans in het Nederlands zijn terechtgekomen. Voorbeelden van zulke ontleningen zijn b.v. abces, abnormaal, abrupt, abuis


ac-

Afkomstig van het Latijnse voorvoegsel ac-, dat van ad- komt met medeklinkerwisseling van 'd' toe 'c' voor een 'c'. Voorbeeld: ad- + cumulare wordt toe accumulare, in het Nederlands: accumuleren.

betrekking hebbend op wisselstroom (van alternating current)


ex-

vormt woorden die aanduiden dat iemand de door het tweede lid genoemde hoedanigheid niet meer heeft

Ex-wielrenner is geen hyponiem van wielrenner want een ex-wielrenner is geen wielrenner.


hecto-

Afgeleid van het Oudgriekse έκατόν (honderd)

een vermenigvuldiginsfactor van honderd, 10², weergegeven met symbool h

Er is nog een voorraad van 1,5 hectoliter.


centi-

Afgeleid van het Latijnse centum honderd

een vermenigvuldigingsfactor van één honderdste, 10⁻², weergegeven met symbool c

Een schilderij van 40 bij 60 centimeter.


deci-

Afgeleid van het Latijnse decimus tiende

een vermenigvuldigingsfactor van één tiende, 10⁻¹, weergegeven met symbool d

Was die bal uit? Ja, wel een decimeter!


deca-

Afgeleid van het Oudgriekse δέκα (tien), eventueel via het Latijn decem (tien).

een vermenigvuldiginsfactor van tien, 10, weergegeven met symbool da

Om de vijf decameter slaan we een paaltje in de grond.

gaat in de naam van een verbinding vooraf aan de naam van een atoom of groep waarvan er tien in een molecule aanwezig zijn

decahydronaftaleen


di-

gaat in de naam van een verbinding vooraf aan de naam van een atoom of groep waarvan er twee in een molecule aanwezig zijn

koolstofdioxide, diacetylmorfine, distikstofmonoxide, benzodiazepine


dia-

van het Oudgriekse voorvoegsel διά : door, door ... heen, uiteen

Een diachrone studie laat zien hoe het onderwerp zich door de tijd heen ontwikkelt.

Een volk in diaspora is naar veel landen uiteengedreven.


auto-

voor een klinker valt de laatste o weg dus aut-


foto-

Van het Oudgriekse φωτο- (phōto-), van φῶς (phōs, “licht”).


de-

veelal ter aanduiding van het tegenovergestelde van wat het grondwoord noemt, echter niet bij de woorden met de *


macro-

ter aanduiding dat het genoemde zeer groot is of betrekking heeft op iets groots


para-

via het laat Latijn van het Oudgrieksπαρά (pará)

in strijd met, tegen (zie parachute, paraplu, parasol) afkomstig van 'parere': afweren, pareren


pro-

voorstander van, ter aanduiding van een gunstige gezindheid ten opzichte van het door het tweede lid genoemde


syn-

afgeleid van het Oudgriekse σύν 'sun' (samen)


hyper-

in zeer sterke mate of in te sterke mate

ter aanduiding dat het genoemde zich bevindt boven hetgeen het tweede lid noemt

ter aanduiding van een teveel aan het door het tweede lid genoemde


geo-

afgeleid van het Griekse γεος 'gè' (aarde)


aarts-

via Latijn archi- van Oudgrieks ἀρχι- (archi-)

aartsabt

1. belangrijkste, voornaamste, hoogste in een bepaalde orde, belangrijkste of oudste persoon van een bepaalde groep

aartsbedriegster

2. overzicht van nog toe te voegen woorden met aarts- in figuurlijke betekenis

geeft aan dat de kenmerkende eigenschap van het bijvoeglijke of zelfstandige naamwoord waar het aan is toegevoegd in hoge mate geldt


elektro-

afgeleid van het Griekse 'èlektron' (barnsteen)


audio-

betrekking hebbend op geluid, geluids-, gehoor-


bio-

ter aanduiding dat het door het tweede lid genoemde betrekking heeft op levende organismen (biologisch is)

Net als bij medisch en eco geldt dat het voorvoegsel bio alles twee keer zo duur maakt.


co-

ter aanduiding dat de door het tweede lid genoemde persoon samenwerkt met een ander (die hoger in rang is)


dis-

ter aanduiding van het tegenovergestelde van wat het grondwoord noemt

disharmonie is het tegensgestelde van harmonie

ter aanduiding van een scheiding, verwijdering, ontkenning

ter aanduiding van een tweedeling (als di- , bi-)


extra-

ter aanduiding dat iets buiten de aangeduide entiteit plaatsvindt


her-

van Middelnederlands her-, vermoedelijk een leenvertaling van Frans re- of Latijn re-

her + werkwoord vormt een onscheidbaar werkwoord met een betekenis als "opnieuw"

her + zelfstandig naamwoord vormt een onscheidbaar werkwoord dat een herhaling aangeeft, vaak met de bijbetekenis: gericht op een beter resultaat


hydro-

afgeleid van het Griekse ὕδωρ, hydōr (water)

ter aanduiding dat het door het tweede lid genoemde betrekking heeft op water


hypo-

afgeleid van het Griekse 'hupo' (onder, beneden)

ter aanduiding dat het genoemde zich bevindt onder hetgeen het tweede lid noemt

ter aanduiding van een tekort aan het door het tweede lid genoemde


in-

[1] van in (bijwoord), in de betekenis "tot in het binnenste toe"

zie: woorden met het versterkend voorvoegsel in-

zie: woorden met het ontkennend voorvoegsel in-

Een woord dat met in- wordt versterkt ([1]) kan nog meer worden versterkt door er in- en voor te zetten:

In het Latijn is bij [2] en [3]) door assimilatie de n voor sommige medeklinkers weggesleten:

Direct of indirect aan het Latijn ontleende woorden kunnen ook met in- beginnen omdat ze gevormd zijn met de voorvoegsels infra-,inter-, intra- of intro-.

versterkend voorvoegsel voor inheemse bijvoeglijke naamwoorden en bijwoorden

als deel van uitheemse woorden die moderne talen als Engels en Frans of direct aan het Latijn zijn ontleend

(er bestaan ook veel samenstellingen met in als linkerdeel: het heeft daarbinnen dezelfde betekenis als het losse woord en wordt dan niet als voorvoegsel beschouwd)


inter-

ter aanduiding van onderlinge betrekkingen tussen de aangeduide entiteiten


loco-

ter aanduiding van de persoon die de door het tweede lid genoemde functionaris bij diens afwezigheid vervangt, plaatsvervangend


meta-

afgeleid van het Griekse voorzetsel 'metá' (met, te midden van, tussen, achter, na)

handelend over het in het grondwoord genoemde


mini-

voorvoegsel in zelfstandige naamwoorden ter aanduiding dat het in het tweede lid genoemde zeer klein is in zijn soort, een zeer kleine uitvoering is van het genoemde


mono-

Van het Griekse μονος (monos) dat één en alleen betekent

uit één onderdeel bestaand of op één persoon of zaak betrekking hebbend

betrekking hebbend op registratie op één spoor of reproductie via één kanaal


multi-

uit veel onderdelen bestaand of op veel personen of zaken betrekking hebbend


oer-

oerbegrip

1. enige woorden met oer- in de betekenis "oudste, meest oorspronkelijke" die nog moeten worden aangebracht

oer-Amerikaans

1./2. enige woorden met oer- in beide betekenissen die nog moeten worden aangebracht

oer-Bijbels

2. enige woorden met oer- in de betekenis "uitermate, zeer" die nog moeten worden aangebracht

Afleidingen met dit voorvoegsel moeten niet worden verward met samenstellingen met oer zn "ijzerhoudende grond".


oor-

geeft een verwijdering van binnen naar buiten aan en is dus gelijk aan: uit, van ... af


pre-

meest via Frans of Engels, van Latijn prae-

voor (in de tijd) zoals in pre-historie, vóór er sprake was van (geschreven) geschiedenis


semi-

ter aanduiding dat het genoemde niet volledig is wat het tweede lid noemt (vaak half)


super-

ter aanduiding dat het bedoelde het in het tweede lid genoemde te boven gaat

ter aanduiding dat het bedoelde boven het in het tweede lid genoemde staat


trans-

dwars door of over het door het tweede lid aangeduide entiteit

geboren met de lichamelijke kenmerken van de andere sekse


vice-

Ontleend aan middeleeuws Latijn en Frans vice- ‘adjunct-, onder-’.

ter aanduiding van een persoon die de door het tweede lid genoemde functionaris bij diens afwezigheid vervangt (het Latijnse woord vice betekent: 'in plaats van').


zoö-

ter aanduiding dat het genoemde betrekking heeft op dieren


maxi-

via Engels maxi- van Latijn maximus "grootste"

voorvoegsel in zelfstandige naamwoorden ter aanduiding dat het in het tweede lid genoemde zeer groot is in zijn soort, een zeer grote uitvoering is van het genoemde


tri-

Ontleend aan het Latijnse tri- of (in de meeste gevallen) aan het Oudgriekse τρι-, allebei cognaten van het (onproductief geworden) Nederlandse voorvoegsel der-, zoals we dat vinden in dertien of dertig.

De tri-angel is een muziekinstrument.

gaat in de naam van een verbinding vooraf aan de naam van een atoom of groep waarvan er drie in een molecule aanwezig zijn


anti-

ter aanduiding van een gerichtheid tegen het door het tweede lid genoemde

ter aanduiding van het tegenovergestelde van wat het tweede lid noemt

ter aanduiding dat het door het derde lid genoemde de werking van het door het tweede lid genoemde voorkomt, neutraliseert of bestrijdt b.v. antimaffiapolitie, antinarcoticabrigade, antipersoneelsmijn, antitankgeschut, antiterreureenheid etc.


homo-

Afgeleid van het Griekse homoios ("gelijk")

met de betekenis 'gelijk, eender, gemeenschappelijk'


paleo-

ter vorming van woorden die betrekking hebben op zeer oude zaken


tetra-

gaat in de naam van een verbinding vooraf aan de naam van een atoom of groep waarvan er vier in een molecule aanwezig zijn


ante-

voor, soms wordt anti- geschreven terwijl ante- wordt bedoeld


hetero-

met de betekenis 'ander, de ander van twee, anders'


video-

betrekking hebbend op waarneming met de ogen


lipo-

ter aanduiding dat het door het tweede lid genoemde betrekking heeft op vet


ad-

het Latijnse voorzetsel en voorvoegsel ad(-), voor bepaalde medeklinkers geassimileerd tot a- plus diezelfde medeklinker

ter vorming van woorden met de betekenis van het voorzetsel ‘naar, op, tot’ b.v. adjudant, adoptie, advertentie
geassimileerd tot a- plus diezelfde medeklinker: assimilatie, acclimatiseren, accent, affectie, assertief, akkoord, annuleren, appreciëren, arriveren
waarna de twee gelijke medeklinkers soms weer tot één gereduceerd werden: agressie, aspect


aero-

van het Griekse aëro- 'aèr' (2e nv. aëros) (lucht)


an-

van Oudgrieks ἀν- (an-), variant van ἀ- (a-) voor een klinker

ter ontkenning, zie a- (met de betekenis ‘niet, on-’ of ‘zonder’). Er wordt an- geschreven voor een klinker (van het Grieks ἀν)

als afkorting van ana-; voor klinkers verandert ana- in an-


andro-

van het Griekse andro-, van 'anèr, andros' (man)


antropo-

Van het griekse anthrōpos (ἄνθρωπος), "man" (mensheid)

ter vorming van woorden met met de betekenis ‘mens’ (voor een klinker antrop-) b.v. antropologie


apo-

als voorvoegsel apo-. De betekenis is meestal ‘weg, af’


astro-

afgeleid van het Latijnse 'astro' of het Griekse 'astron', 'astèr' (ster)

ter vorming van woorden die te maken hebben met een ster


avi-

ter vorming van woorden die te maken hebben met ‘vogel’ of 'vliegen' b.v. avicultuur


avio-

ter vorming van woorden die te maken hebben met ‘vogel’ of 'vliegen'


azo-

het eerste lid van azote, de oude Franse naam van stikstof

eerste lid in benamingen van chemische stoffen, meest kleurstoffen, die de azogroep bevatten, d.i. een groep van twee stikstofatomen (—N=N—)


baro-

van het Griekse 'baros' (zwaarte, gewicht)


bet-

ter vorming van woorden die een oudere generatie aanduiden in combinatie met familierelatie-woorden b.v bet-oud-overgrootvader


biblio-

van het Grieks βιβλίον biblion, verkleiningsvorm van biblos (boek)

ter vorming van woorden die betrekking hebben op ‘boek’ b.v. bibliotheek, bibliografie, bibliografisch, bibliologie, bibliomaan, bibliomanie, bibliofiel, bibliofilie


socio-

van het Latijnse socius (bondgenoot, gezelschap, metgezel)

ter vorming van woorden die te maken hebben met bondgenoot, metgezel (voor een klinker verandert dit voorvoegsel in soci-)


psycho-

Van het Latijnse psychologia, van het Oudgriekse ψυχή (psukhē, “geest”)

ter vorming van woorden die te maken hebben met de ziel, psyche


carbo-

ter vorming van woorden die te maken hebben met sommige koolstofverbindingen b.v carbazol, carbide, carbol, carboleum, carbolineum, carbon, Carboon, carborundum, carboxylase


carcino-

ter vorming van woorden die te maken hebben met kanker b.v. carcinogeen, carcinologie


cardio-

ter vorming van woorden die te maken hebben met het hart b.v. cardiograaf, cardiogram, cardiografie, cardioïde, cardiologie, cardioloog


cata-

afgeleid van het Latijnse cata-, of Griekse κατα-, voorz.

ter vorming van woorden die te maken hebben met de betekenis `omlaag', `overheen'. In b.v. catabolisch, catabolisme, cataclysme, catacombe, catalepsie, cataleptisch, cataract, catarrhina, catastrofe, catatonie, catalogus en catapult


centro-

ter vorming van woorden die te maken hebben met een middelpunt bv. centromeer, centrosoom


cerebro-

ter vorming van woorden die te maken hebben met de hersenen bv. cerebropathie, cerebrosclerose, cerebrospinaal


cine-

van het Franse ciné-, verkort voor cinéma (bioscoop), gebaseerd op het Griekse kī́nēma ‘beweging’

ter vorming van woorden die de film betreffen bv. cineac, cineast, cinegrafie, cinegrafisch, cinema


cis-

voorvoegsel met de betekenis ‘aan deze zijde van’

cisalpijns betekent "aan deze kant van de Alpen"

geboren met de lichamelijke kenmerken van de eigen sekse

Een cisman kan zowel hetero als homo zijn.


claustro-

van het Latijnse 'claustrum' ('afgesloten ruimte')

ter vorming van woorden die te maken hebben met 'afgesloten ruimte' bv. claustrofilie, claustrofobie


col-

ter aanduiding dat de door het tweede lid genoemde persoon samenwerkt met een ander (die hoger in rang is)


com-

van Latijn cum vz "met"; de oorspronkelijke vorm com- bleef bewaard voor b, p en m; een enkele maal voor een klinker; voor l werd com- geassimileerd tot col-, voor r tot cor-, voor n soms tot con-, maar meestal werd het gereduceerd tot co-, evenals voor (stomme) h, gn en (meestal) voor klinkers; voor alle verdere medeklinkers vindt men con-

combinatoir

enige woorden met dit voorvoegsel die nog moeten worden toegevoegd

ter vorming van woorden met de betekenis ‘samen’


cranio-

voor het vormen van woorden gebaseerd op het Griekse κρανíον (schedel) zoals b.v. craniologie, craniometrie, cranioscopie


crypto-

afgeleid van het Griekse, κρυπτός 'kryptós' (verborgen)

voor het vormen van woorden gebaseerd op het Griekse kruptikós over zaken die zich in het verborgen afspelen


cyclo-

ter vorming van woorden gebaseerd op het Griekse kúklos (cirkel) o.a. gebruikt in de


cyto-

ter vorming van termen, gebaseerd op het Griekse 'kutos' (holte) of modern (cel)


chemo-

van het byzantijns-Grieks 'chèmeia' (alchemie) of oud-Grieks χημεία of χυμεία ter vorming van woorden die te maken hebben met chemie


chiro-

van het Latijnse chiro- of het Griekse 'cheir' (2e nv. cheiros) ter vorming van woorden die te maken hebben met hand


chrono-

van het Griekse Χρόνος 'chronos' (tijd) ter vorming van woorden die te maken hebben met tijd


chloro-

van het Griekse 'chlōros' groen, vaak voor de benaming van met chloor samengestelde stoffen


demo-

afgeleid van het Griekse δημος 'dēmos' (volk) ter vorming van woorden die te maken hebben met volk


dys-

afgeleid van het Griekse δύς dus- (slecht) ter vorming van woorden die te maken hebben met slecht, verkeerd, gebrekkig


diplo-

ter vorming van internationale, wetenschappelijke woorden, gebaseerd op het Griekse διπλο 'diplo' (tweevoudig, dubbel)


eco-

van het Duitse Ökologie, afkomstig van het Griekse oĩkos (woning, huishouding)

gebruikt als voorvoegsel in economische en ecologische termen en bij de laatste om te insinueren dat het in het tweede lid genoemde gerelateerd is aan het natuurlijke milieu

Niet alles was eco is is zo milieuvriendelijk als gesuggereerd wordt.


agro-

afgeleid van het Griekse 'agros' (veld, akker)

ter vorming van woorden die met landbouw samenhangen


ergo-

van het Griekse ɛργον 'ergos' (werk, arbeid)

ter vorming van woorden die te maken hebben met (werk) of (arbeid)


logo-

van het Griekse 'logos' (verhaal, gesproken woord, voordracht)

ter vorming van woorden die te maken hebben met het (gesproken) woord (NB. voor een klinker valt de laatste o weg dus log-)


cyber-

afgeleid van het Griekse κυβερ 'kubernaō' (ik stuur)

in cyberspace, op internet (de elektronische snelweg) actief of bestaand

met betrekking tot stuurprocessen (regeltechniek)


epi-

van het Oudgriekse 'epi' έπι (bij, op, na, naar, over)

ter vorming van vooral internationaal gebruikte wetenschappelijke woorden


hygro-

afgeleid van het Griekse ύγρός "hugrós" (vocht/nat)

ter aanduiding dat het door het tweede lid genoemde betrekking heeft op vocht


radio-

ter vorming van woorden die betrekking hebben op stralen, straling afgeven, niet te verwarren met een radio (ontvangstoestel)


poly-

Afkomstig van het Griekse 'polus', verwant met het Latijnse plus


chromat-

van het Griekse 'chrōma' χρώμα (kleur) (ook in de muziek)

ter vorming van woorden die op kleur betrekking hebben


fono-

afgeleid van het Griekse: 'phōnè' φόνος (stem, toon, geluid, klank)

ter vorming van woorden die te maken hebben met toon, geluid, klank


thermo-

ter vorming van woorden die betrekking hebben op heet of warm


endo-

afgeleid van het Griekse: ἔνδον 'endon' (binnenin)

ter vorming van woorden die te maken hebben met binnen of inwendig


exo-

ter vorming van woorden die te maken hebben met buiten of uitwendig


litho-

ontleend aan het Griekse 'líthos' (steen),

ter vorming van woorden die op steen betrekking hebben


fyto-

afgeleid van het Griekse 'phuton' (plant, gewas, gezwel)

ter vorming van woorden die gerelateerd zijn aan de plant


histo-

afgeleid van het Griekse 'histos' (weefsel)

ter vorming van woorden die gerelateerd zijn aan weefsel


etno-

afgeleid van het Griekse: 'éthnos' (volk, stam)

ter vorming van woorden die betrekking hebben op volk, stam of andere indeling van mensen


neuro-

van het Griekse νεῦρον 'neuros' (oorsronkelijk spier, pees later nerf, zenuw)

ter vorming van woorden die te maken hebben met de zenuwen


onto-

afgeleid van het Griekse 'on' (2e nv. ontos), teg. deelw. van eimi [ik ben]

ter vorming van woorden die met 'het zijn' te maken hebben


iso-

ter vorming van woorden die aangeven dat er sprake is van gelijkheid


intra-

afgeleid van het Latijnse intra (binnen, van binnen)

ter aanduiding dat iets plaatsvindt binnen de aangeduide entiteit


uni-

ter vorming van woorden waar sprake is van één ding (voor alles)


supra-

de in het tweede lid genoemde entiteit te boven gaand


hexa-

ter vorming van woorden die met zes te maken hebben


xeno-

van het Oudgriekse 'ksénos' ξένος (vreemdeling)

ter aanduiding dat het door het grondwoord genoemde betrekking heeft op het vreemde


dendro-

van het Griekse 'dendron' δένδρον (boom)

ter vorming van woorden die aan een boom zijn gerelateerd


halo-

van het Griekse 'hals' (2e nv. halos) (zout)


nitro-

van het Griekse 'nitron' νίτρον [loogzout, soda]

ter vorming van aan stikstof gerelateerde woorden


xero-

van het Griekse 'xeros', xèros ξηρο-, ξηρ-, ξηρός (droog)


cysto-

ter vorming van woorden die betrekking hebben op de blaas of andere holvormig lichaamsdeel, zoals een cyste in de betekenis van 'week gezwel'


chromato-

afgeleid van het Griekse 'chrōma' χρώμα of χρώματος (kleur)

ter vorming van woorden die op kleur betrekking hebben


chol-

ter vorming van woorden die met de gal te maken hebben


galvano-

met het invoegsel -o- afgeleid van de familienaam van de 18e-eeuwse Italiaanse natuurwetenschapper L. Galvani , ontdekker van de dynamische elektriciteit; gebruikt voor het vormen van woorden die kunnen worden opgevat als eponiem

ter vorming van woorden die met elektrische stroom hebben te maken


gastro-

ter vorming van woorden die betrekking hebben op de maag


penta-

gaat in de naam van een verbinding vooraf aan de naam van een atoom of groep waarvan er vijf in een molecule aanwezig zijn


ecto-

ter vorming van woorden waarbij iets aan den buitenkant gelegen is of ontbreekt


gastr-

Eerste bestanddeel in internationale woorden, gebaseerd op het Griekse γαστήρ, (maag, buik)


hemato-

van Oudgrieks αἵματος (haímatos) "van bloed" genitief van αἷμα (haíma) "bloed"

ter vorming van woorden die met bloed te maken hebben


erytro-

van het Griekse έρυτρός 'erythros' (rood)

ter vorming van woorden die met rood te maken hebben (meestal bloed)


omni-

afgeleid van het Latijnse 'omnis' (alle, elk, ieder)


pluri-

afgeleid van het Latijnse 'plures' (meerdere)

ter vorming van woorden waarin van 'meerdere' sprake is


fibro-

ter vorming van woorden die te maken hebben met weefsel (bindweefsel, spierweefsel etc.)


angio-

afgeleid van het Griekse 'aneion' (bloedvat)

ter vorming van woorden die samenhangen met een (bloedvat)


artro-

afgeleid van het Griekse 'arthron' (lid)

ter vorming van woorden die met de gewrichten samenhangen


dermato-

afgeleid van het Griekse "δέρματος" (dermatos), genitief van "δέρμα" (derma), "huid"

ter vorming van woorden die op de huid betrekking hebben


osteo-

afgeleid van het Griekse ὀστέον 'osteon' (bot)

ter vorming van woorden die zijn gerelateerd aan het bot


rino-

ter vorming van woorden die op de neus betrekking hebben


pyro-

ter vorming van woorden die met vuur te maken hebben


oud-

Dit voorvoegsel is niet meer in gebruik!!!

ter vorming van woorden die aanduiden dat iemand de door het tweede lid genoemde hoedanigheid niet meer heeft


piëzo-

van het Griekse 'piezein' (drukken, persen)

ter vorming van woorden die betrekking hebben op druk


allo-

afgeleid van het Oudgriekse ἄλλος (ander)

anders dan of verschillend van wat de context van het grondwoord verondersteld


contra-

tegen-, gebruikt in zelfstandige naamwoorden die de tegenhanger of het tegendeel van iets vergelijkbaars aanduiden

Met een contramoer voorkom je dat een andere moer zich kan losdraaien.

tegen-, gebruikt in bijvoeglijke naamwoorden die een gerichtheid tegen het hoofdwoord aanduiden, en in woorden die van deze bijvoeglijke naamwoorden zijn afgeleid

Met contrademocratische propaganda wilden zij de weg banen voor een staatsgreep.


stief-

van Middelnederlands stief-, aangetroffen vanaf 1240, cognaat met Duits stief- en Engels step-; de oorspronkelijke betekenis drukt uit dat er iets ontbreekt

als eerste lid in namen van verwantschapsbetrekkingen om aan te geven dat er geen bloedverwantschap bestaat


schoon-

als eerste lid in namen van verwantschapsbetrekkingen om aan te geven dat de relatie door aantrouwen tot stand is gekomen


tauto-

hetzelfde (als in andere vergelijkbare gevallen)


per-

ter aanduiding dat een anion een hogere of de hoogste valentie ten opzichte van vergelijkbare ionen heeft.

In perchloraat heeft chloor de hoogst mogelijke lading maar het is niet het meest reactief.


retro-

ter vorming van woorden betrekking hebbend op omgekeerd of terug


ferro-

een tweewaardige verbinding van ijzer. (Verbindingen met Fe²⁺ werden vroeger aangeduid met ferro- of Fe(II), Fe³⁺ met ferri- of Fe(III) en Fe⁴⁺ met ferryl- of Fe(IV), naargelang de oxidatietoestand.)


hemo-

voor de vorming van woorden die op bloed betrekking hebben


cryo-

Afgeleid van het Oudgriekse κρύος krúos "ijs, vorst, koude".

ter vorming van woorden die betrekking hebben op zeer lage temperaturen


entomo-

Afgeleid van het Griekse ἔντομος 'entomos' (ingesneden)

ter vorming van woorden die betrekking hebben op insecten


megalo-

van het Griekse 'megalè' vrouwelijk van μέγας 'megas' (groot)

ter vorming van woorden die op zeer groot betrekking hebben


oligo-

afgeleid van het Griekse 'oligos' (klein,gering)

ter vorming van woorden die een (te) geringe hoeveelheid aangeven


euro-

Een afleiding met dit voorvoegsel wordt met een hoofdletter geschreven, wanneer het het eerste woord van een zin is, of wanneer het een eigennaam is. Er is geen afzonderlijk voorvoegsel "Euro-".

Naast afleidingen met dit voorvoegsel zijn er ook samenstellingen met euro "Europese munteenheid".

geeft aan dat het door het tweede lid genoemde betrekking heeft op Europa als gebied met een gedeelde cultuur

Eurovisie, europop

geeft aan dat het door het tweede lid genoemde gericht is op of geschikt voor de markt in Europa

europallet

geeft aan dat het door het tweede lid genoemde deel is van of betrekking heeft op de samenwerking in de Europese Unie

Europarlement, eurocommissaris


entero-

van het Griekse έντερον (ingewand, darm)


ultra-

ultracentrifuge

enige woorden met dit voorvoegsel die nog moeten worden aangebracht

In ontleende woorden kan "ultra-" ook voorkomen in de betekenis "voorbij, verder dan".

uiterst, zeer, in zeer hoge mate, extreem


therm-

ter vorming van woorden die betrekking hebben op heet of warm


techno-

Van het Griekse τεχνολογια < τεχνη "vakmanschap"

ter vorming van woorden die met techniek te maken hebben


zymo-

afkomstig van het Griekse ζύμο-, ζυμ- < ζύμη (gist)


graf-

voor de vorming van woorden die betrekking hebben op het schrijven


xylo-

neologisme uit Oudgrieks ξῠ́λον (xulon) "boom, hout, houten voorwerp"

ter vorming van woorden die met hout te maken hebben


pneumo-

van het Griekse 'pneuma' (wind, adem, geest), van pneumōn, (< pleumōn, 2e nv. pleumonos) [long].

ter vorming van woorden die op de adem of long betrekking hebben


afro-

via Engels van Latijn Afer (datief en ablatief: Afro "Afrikaans")

horend bij de cultuur van mensen met een Afrikaanse afkomst, met oorsprong in Afrika


toxico-

Van het Griekse woord τοξικός - toxicos "giftig"

Ter vorming van woorden die betrekking hebben op vergif


archeo-

ter vorming van woorden die op oude zaken betrekking hebben


carboxy-

ter aanduiding dat de door het tweede lid genoemde groep uitgebreid is met een carboxygroep


helio-

afgeleid van het Griekse ἥλιος 'hèlios' (zon)

ter vorming van woorden die op de zon betrekking hebben


encefalo-

ter vorming van woorden die betrekking hebben op de hersenen


duo-

Dit voorvoegsel moet niet worden verward met duo "twee personen" als eerste deel van een samenstelling en met duo- beginnende woorden die in hun geheel aan een andere taal zijn ontleend.

uit twee onderdelen of eenheden bestaand


Afro-

via Engels van Latijn Afer (datief en ablatief: Afro) "Afrikaans"


ideo-

gebaseerd op het Griekse ίδέα (uiterlijke verschijningsvorm, idee)


er-

erfwoord via Middelnederlands er- van Oudnederlands ir-

onscheidbaar voorvoegsel van werkwoorden dat de oorzaak of het begin van een actie aangeeft


hemi-

van Oudgrieks ἡμι- (hemi-) "half-", een voorvoegsel dat is afgeleid van ἥμισυς (hémisus), “half"


bèta-

van Oudgrieks βῆτα (bèta), de tweede letter van het Griekse alfabet

Dit specifiek gebruik als voorvoegsel in de chemie moet niet worden verward met de vele samenstellingen met het zelfstandig naamwoord bèta.

De officiële nomenclatuur volgens IUPAC gebruikt een systeem met Griekse telwoorden, maar in sommige gevallen is het gebruik van Griekse letters nog in zwang.

verwijst in de naam van chemische verbindingen naar het tweede koolstofatoom in een keten, gerekend vanaf de functionele groep waarnaar de verbinding in de eerste plaats is genoemd


fluo-

(verkorting) van fluorescerend Weblink bron “Fluostift / marker / markeerstift” op taaladvies.net

Naast woorden gevormd met die voorvoegsel bestaan er ook samenstellingen met fluo, fluor, fluoride en fluorescentie als eerste deel.

bij namen van kleuren: fluorescerend, met een oplichtend effect

bij voorwerpen: uitgevoerd in een fluorescerende kleur, waardoor het meer opvalt


myrmeco-

Van het Oudgriekse μύρμηκος (múrmēkos), genitief van μύρμηξ (múrmēx, “mier”)

ter aanduiding dat het genoemde betrekking heeft op mieren


kerato-

van Oudgrieks κέρατος (kératos) "van het hoorn"

voor woorden die betrekking hebben op 'hoorn', of 'cornea' (hoornvlies)


icono-

van het Griekse εᥜκᦘν (afbeelding, beeltenis, beeld)


in- en in-

verbinding van  in- en en: reduplicatie van het versterkend voorvoegsel in- bij woorden die al met dit voorvoegsel zijn gevormd

zie het eerste deel van het overzicht "versterkend voorvoegsel in-"

Als ze het laken wegslaat, ziet ze meteen of iemand aan het coronavirus is overleden. Dan is er naar adem gesnakt: het gezicht is in- en inbleek, het hoofd staat naar achter en de mond is open.

Weblink bron
Denise Retera
 “De weduwe zwaaide de rouwauto uit” (12 mei 2020) op nrc.nl

„Het is in- en intriest dat dit gebeurt. Ik gun iedereen de vrijheid om te demonstreren, maar dat mag geen aanleiding zijn om eigendommen van anderen te vernielen”, zegt Kraaijveld.

Weblink bron
Elsje Jorritsma
 “Turkse Nederlanders helpen na vernielingen” (16 maart 2017) op nrc.nl


anderhalvemeter-

samenstelling van anderhalf ht en meter zn met het invoegsel -e-

voorvoegsel dat betrekking heeft op de 1,5 meter afstand die men moest houden van andere mensen tijdens de coronapandemie


proto-

[2] Namen van talen worden volgens spellingregel 16. met een hoofdletter geschreven. Als de naam van de taal begint met een E, I, O of U wordt de klinkerbotsing opgelost met een koppelteken na "proto".

als eerste deel van een woord om aan te geven dat het gaat om een voorafgaande of eerste vorm van wat het tweede woord aanduidt; soms zijn dit feitelijk woorden die in hun geheel zijn ontleend

gebruikt om een gereconstrueerde vroegste vorm van een bepaalde taal of taalfamilie aan te duiden


über-

überbitch

enige woorden met het voorvoegsel "über-" die nog moeten worden toegevoegd:

Naast woorden gevormd met dit voorvoegsel zijn er ook woorden als überhaupt, über-ich en übermensch die rechtstreeks aan het Duits zijn ontleend.

als versterking van een bijvoeglijk naamwoord

met de bijbetekenis "overmatig, te veel" bij een zelfstandig naamwoord


quecto-

de factor 10⁻³⁰, weergegeven met symbool q


ronna-

de factor 10²⁷, weergegeven met symbool R

De aarde weegt 6 ronnagram.


ronto-

de factor 10⁻²⁷, weergegeven met symbool r