uitvoerig

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘omstandig’ voor het eerst aangetroffen in 1834

Naamwoord van handeling van uitvoeren met het achtervoegsel -ig

Uitvoerig sprak hij over zijn plannen om ooit arts te worden, maar nu was hij nog vooral de ultieme vrije hippie die alle hoeken van de wereld wilde verkennen.


dra

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: spoedig’ voor het eerst aangetroffen in 1220

Dat zal dra niet meer nodig zijn.


rechtsaf

nach rechts

~ slaan: onder een min of meer rechte hoek naar rechts van richting wijzigen

Bij het tweede stoplicht sla je rechtsaf.


's daags

Maar de baljuw vervolgde:
- Wanneer beet gij de arme slachtofferen?
-- 's Nachts en ook 's daags.


vanbuiten

De appel zag er vanbuiten heel gaaf uit, maar bleek rot vanbinnen.

De bal kwam vanbuiten.

Hij leerde de eerste bladzijde van de Ilias vanbuiten.

Als voorzetsel gebruikt is de spelling "van buiten".

De bal kwam van buiten de lijnen.


vanbinnen

Deze vrucht is prachtig rood vanbinnen.

Mensen zeggen ”als klimmers niet zouden kunnen doen waar ze zo van houden, zouden ze vanbinnen doodgaan”.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


vanboven

Vissen zijn meestal vanboven donkerder dan vanonderen.


achteren

Afleiding van achter met het achtervoegsel -en.

van ~ aan de achterzijde, vanaf de achterzijde

Het huis is van achteren opnieuw geverfd.

De agent werd van achteren aangevallen.

Zij kamde haar haar naar achteren.

‘Neem die gasten nou eens als voorbeeld. ’ Sander wees onverstoorbaar met de duim van zijn rechterhand naar achteren, waar zijn neefjes elk woord van hem als zoete koek verslonden.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2

En ja.... sta me toe'Hij maakte het pakje open en legde het sieraad snel om de hals van Christa, deed het slotje dicht en zette een paar passen naar achteren.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691

Het schip werd van voren tot achteren overspoeld door de plotselinge golf.

Deze klok loopt ten achteren.

Gij zijt ten achtren, Roen! Schud af die malle droomen!


voren

De vogel ziet er van voren bijna hetzelfde uit als een mus, maar de staart is anders.

Hij liep naar voren toen zijn naam genoemd werd.

Vandaag verschijnt op Videoland een documentaire over TMF. Daarin komt ook de schaduwkant van het succes naar voren. Verschillende vj's van toen zeggen dat ze een burn-out kregen van de lange werkweken die ze moesten maken.

Weblink bron “30 jaar geleden begon TMF, herinneringen nog springlevend” (1 mei 2025), NOS


's nachts

samenstelling van des en nacht met het achtervoegsel -s

Uilen jagen vooral 's nachts.

0, ja, hij kon goed klimmen, op de rotsen tenminste, hij was gewend aan de kou, want in de bergen was het 's nachts altijd koud.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11

Ik duwde de deur met beide handen open en zag dat er ’s nachts een dik pak sneeuw was gevallen, waarvan een stukje geel kleurde toen ik er mijn waterfles in leegde.


's avonds

Hij ging 's avonds naar huis.

Joy kwam nooit op een doodgewone dinsdagnamiddag aanwaaien. 's Avonds stond ze weleens opeens voor de deur.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340


's middags

We hebben 's middags wiskunde en biologie op school.

’s Middags dwaalde ik doelloos door de straten van de oude stad en kwam een winkel tegen waar allerlei verfspullen werden verkocht.


waartegenin

samenstelling van waar en tegenin
samenstelling van waartegen en in

Waartegenin moest hij opkomen?

… dan ligt over alles een aardschgezinde, materialistische trek, waartegenin de christelijke tijd eene reactie betekent


stapsgewijs

Afgeleid van stap met het achtervoegsel -gewijs en met het invoegsel -s-.


's winters

Veel vogels trekken 's winters naar warmere streken.


doorheen

samenstelling van door en heen , als voorzetsel voor het eerst aangetroffen in 1619

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: geheel door

Hij was er nog niet geheel doorheen, toen het fluitsignaal klonk.

Met waterverf schilderde ik het gelige landschap waar ik de afgelopen dagen doorheen was gekomen.


erdoorheen

Hij keek erdoorheen.

Er zat iets doorheen.

Ik zakte teleurgesteld neer op een houten bankje naast het raam en opende het gastenboek van het café dat als ‘trail-register’ fungeerde. Hierin stonden alle namen van de hikers die me voor waren geweest. Ik bladerde erdoorheen en las eindeloze verhalen over hoe geweldig die burger was: ‘Goddelijk – al dat lopen waard’, ‘Drie Michelinsterren’, ‘Nog nooit zo’n grote burger gezien’ en ‘Ik ga een franchise openen in Londen’.


hierdoorheen

aanwijzend nabij: door+dit+heen, door+deze+heen:

Hij keek hierdoorheen.

Hier zat iets doorheen.


daardoorheen

aanwijzend veraf: door+dat+heen, door+die+heen:

Hij keek daardoorheen.

Daar zat iets doorheen.


waardoorheen

Waardoorheen is die kogel de ruimte binnengekomen?

Waar reed hij doorheen?

Dit is het raam waardoorheen die kogel de ruimte binnengekomen is.

U weet best waar u doorheen gereden bent.


's zomers

's Zomers gaan we meestal op vakantie.

's Zomers woont Sinterklaas in een groot paleis in Spanje, met al zijn honderd Pieten.


per omgaande

Het zal per omgaande post worden bezorgd.

binnen een zeer kort tijdsbestek, direct


oostzuidoost

De wind waait matig en soms vrij krachtig uit oost tot oostzuidoost met rukwinden van 35 tot 50 km/u.


zuidzuidoost

De wind waait overwegend zwak tot matig uit zuid tot zuidzuidoost.


westzuidwest

samenstelling van west bw en zuidwest bw

De kapitein dacht precies naar het zuidwesten te varen, maar door de stroming was de koers eigenlijk westzuidwest.

De overheersende windrichting was westzuidwest met uitschieters tot 5 Beaufort, ofwel 17 meter per seconde.

Weblink bron
Kester Freriks
 “Één zomerstorm en daar gingen die mooie bomen, als luciferhoutjes” (14 juni 2019) op nrc.nl


westnoordwest

Het "Rennibister Earth House", gelegen 6,5 km westnoordwest van Kirkwall, Mainland (Orkney) op een boerenerf, is een ondergrondse constructie uit de ijzertijd.


noordnoordwest

Deze weg loopt eerst noordnoordwest om vervolgens naar het westen af te buigen.


tenminste

In de zin van minimaal schrijft men ten minste.

Als hij tenminste terugkomt.

Isaac wilde De boomgaard per se zien voordat het naar Harolds kantoor in Parijs werd verscheept, want 'dan weet ik tenminste waar ik mijn naam onder zet.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

Het was vooral een herinnering aan al die dingen waaraan hij vermeed te denken, de laatste jaren tenminste, aan hoe makkelijk het was geweest om van armoede tot rijkdom te komen, al hield hij niet van dat woord.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


tegelijk

Zij draaiden zich allebei plotseling om en liepen tegelijk naar de ijskraam terug.

Ik verkeerde in shock - ze kwamen met zo'n heel andere energie dan die van mij het huis binnen: opdringerig en tegelijk op hun hoede, met een air waaruit sprak dat ze vaker met dit bijltje hadden gehakt.

Volgens mij hebben zij tegelijk gestudeerd.

Zij is arts en tegelijk schrijfster.

Maar tegelijk voelt de mens zich ook bezorgd, woedend en angstig.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2022), Atlas Contact , ISBN 9789045045979

Als de timmerman toch komt, kun je tegelijk de rest van de meubels laten repareren.

We besloten allemaal tegelijk af te dalen om elkaar tijdens de steile stukken bij te kunnen staan.


tegelijkertijd

samenstellende samenstelling van te vz, gelijker bn "de vrouwelijke datief van gelijk met uitgang -er" en tijd zn ; tegenwoordig is 'tijd' een mannelijk woord en zou de correcte vorm "te gelijken tijde" zijn, maar in het Middelnederlands was het ook vrouwelijk, net als in het Duits: 'zu gleicher Zeit'

təɣəˌlɛikərˈtɛit

Dan kun je dat tegelijkertijd laten doen.

Zweden koos aan het begin van de coronacrisis een aanpak die afweek van die in veel andere landen in Europa: scholen, sportscholen, horecazaken en winkels bleven open. Wel moesten Zweden 1,5 meter afstand van elkaar houden op straat. Tegelijkertijd werd erop gerekend dat mensen de nieuwe coronaregels vrijwillig zouden naleven, tot afschuw van buurlanden.

Weblink bron “Brein achter omstreden Zweedse coronastrategie geeft fouten toe” (03-06-2020), Tubantia

Het idee om een lange tijd alleen door te brengen trok mij enorm aan, maar vond ik tegelijkertijd doodeng omdat ik geen ervaring had met langdurig alleen zijn.


telkens

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: iedere keer’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1613

Telkens als je dit plein oversteekt, word je door al die verkopers aangesproken.

Het pad gaat zelden rechtstreeks de berghelling op, er zijn telkens van die eindeloze haarspelden die zigzaggend de berg op en af gaan.

Hij moet telkens hoesten.


terecht

Gelukkig is mijn telefoon weer terecht.

Hij heeft daar terecht een opmerking over gemaakt.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

terechtkomen: Daar komt niets van terecht.


tenslotte

samenstelling van ten en slot met het achtervoegsel -e

Het is tenslotte bijna vrijdag.

Water is tenslotte het allerbelangrijkste onder de felle zon.

Alle anderen bij de bouw wisten tenslotte dat hij Noors was — hoezeer hij zich ook had verzweedst, zoals ze deze mengtaal hadden genoemd onder de spoorwegarbeiders op de Hardangervidda, zodra hij zijn mond opende wist je meteen dat hij Noors was.


ten slotte

Samenstelling van te en slot met buigingsuitgangen.

Ten slotte is het nog waard te vermelden dat de bezigheden morgen toch kunnen worden voortgezet.

Ten slotte adresseerde ik de dozen aan mezelf, stuurde ze vooruit en zou ze de komende weken op verschillende plekken ophalen langs de trail.

Hij stak de speksteenkachel aan met vers hout, restafval van de houtbewerking waar meer dan genoeg van was. Wanneer hij 's avonds met zijn bouwtekeningen en berekeningen boven bij de petroleumlamp zat, elektrisch licht was er alleen op de benedenverdieping, kon hij de temperatuur zo hoog laten worden dat hij ten slotte alleen nog in zijn hemd zat.


voort

In de betekenis van ‘bijwoord van richting: vooruit’ voor het eerst aangetroffen in 901

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: verder gaan met een handeling, in richting naar voren gaand

Er stonden drie kruisen op Golgotha,
Maar de boer hij ploegde voort.

J.W.F. Werumeus Buning
 Ballade van den boer (1935) in: Verzamelde gedichten. (1970), Querido, Amsterdam, ISBN 90 214 1140 7, p. 157

Ondertussen woedde de storm onverminderd voort.


trouwens

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: overigens’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1541

overigens, in werkelijkheid, in waarheid, in zekerheid

Hij is trouwens de leider van het team geworden.

' 'Haaaaaa Lotje, ik heb zo'n zin in een mueslireep, heb jij er nog een in die handige rugzak van je?' 'O Lot, trouwens, ik ga dood, dus misschien kun je mij helpen om beter te leven?' De buitenwereld is een kakofonie, een stemmenorkest dat me aldoor lijkt te roepen.

Net op het moment dat ik de boel wil gaan afsluiten, murmelt Olaf tussen neus en lippen: 'O ja, trouwens, klein dingetje ' 'Wat?' vraag ik. 'Nou ja, we hebben natuurlijk dat hele Jaap-verhaal! En, nou ja, er hebben zich meer vrouwen gemeld.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471

Mijn kinderen staan trouwens absoluut niet te trappelen om zelf ook lange wandelingen te gaan maken.


prima

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘eerste, fijnste’ voor het eerst aangetroffen in 1868

Afgeleid van het Italiaanse woord prima, de vrouwelijke vorm van primo ("eerste"), hetgeen is afgeleid van het Latijnse primus.

Wij vonden 25 kilometer per dag al prima, terwijl jullie nu ruim 40 kilometer per dag doorjakkeren. Neem toch de tijd, zoiets maak je maar een keer in je leven mee. Het heeft me nooit losgelaten na al die jaren.’

Bibi en ik redden ons prima.

En Lot vond het prima.

'Hij wist anders prima wat-ie deed toen-ie zijn proppenschieter in het park uit zijn broek haalde,' sis ik tegen Hannah.


amazing

geweldig, heel leuk, heel cool, fantastisch


naargelang

al ~ duidt een afhankelijkheid uit van een voorwaarde of omstandigheid die eerder genoemd is of bekend wordt verondersteld

Soms wordt de saus wat te dik. Je kunt er al naargelang nog wat wijn aan toevoegen.


aka

beter bekend als, ook wel genoemd, met als pseudoniem

Mijn zus vertelde tijdens de inloop trots dat haar zoon (13) een van de klimaatspijbelaars was. Meteen stoof het deel van de familie dat affiniteit heeft met fossiele brandstoffen, aka oudoom Karel, op.

Weblink bron
Ellen Deckwitz
 “Demonstreren 2.0” (12 februari 2019) op nrc.nl

Inmiddels ex-50Plus-voorzitter aka dictator Jan Zoetelief heeft zich toch teruggetrokken als kandidaat om zichzelf op te volgen.

Weblink bron
Emilie van Outeren
 “Hapert de baantjescarrousel?” (22 mei 2018) op nrc.nl


volop

Er is volop gelegenheid om antilopen waar te nemen in het Krugerpark.

In de Baptistenkerk aan de Hoofdweg zijn deze woensdagmorgen de groepen 6, 7 en 8 van de basisscholen De Blokstoeke en De Fontein bijeen. Want het is Dankdag voor Gewas en Arbeid. En waar in grote delen van Nederland deze christelijke feestdag een vrijwel onbekend fenomeen is geworden, wordt er hier in Westerhaar volop aandacht aan besteed.

De kinderen hadden meer dan genoeg aanspraak met alle hippies om zich heen en leken volop te genieten van het avontuur.


luidkeels

Hij gaf luidkeels van zijn afkeuring blijk.

Iemand bood me een biertje aan, er werd luidkeels gezongen, er werden grappen gemaakt en mensen staarden moe het vuur in.


hardop

helder, duidelijk, goed verstaanbaar van de stem gebruik makend

Wil je dat even hardop voorlezen?

Aangezien ik niks kon zeggen pakte zij het boek De profeet van Kahlil Gibran uit haar rugzak en begon mij hardop voor te lezen.

De graaf fronste en tuitte zijn lippen. Het is namelijk wel deftig om beledigingen te laten doorschemeren, maar niet om ze hardop uit te spreken.

Danielle Teller (vert. Marja Borg)
 “Er was eens iets anders” (2018), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026346477


eerdaags

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: binnenkort’ voor het eerst aangetroffen in 1648

Ik zal eerdaags er voor zorgen.


eerstdaags

Ik zal eerstdaags er voor zorgen.


per ommegaande

pɛrˈɔməˌɣandə

Het zal per ommegaande post worden bezorgd.


amicaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘vriendschappelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1782

afgeleid van amice met het achtervoegsel -aal

Een vertrouwelijke glimlach begeleidde zijn linkerarm die hij amicaal om haar heen sloeg.


linksaf

~ slaan onder een min of meer rechte hoek naar links van richting wijzigen

Bij de volgende kruising sla je linksaf.


inderdaad

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: werkelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1639

Dat is inderdaad een moeilijk woord.

Thuis had ik een systeem in elkaar geknutseld met klittenband die de paraplu aan mijn rugzak bevestigde, waardoor ik mijn handen vrijhield voor mijn wandelstokken. Wandelstokken? Inderdaad, ik was met de trend meegegaan en had een paar Leki Thermalite-wandelstokken aangeschaft.

Ik sta er inderdaad verdomd goed op.


eerder

In de betekenis van ‘vroeger’ voor het eerst aangetroffen in 1637

afgeleid van eer (voegwoord) met het achtervoegsel -der

Men wordt eerder door een strontkar overreden dan door een koets

van gewaande grooten kan men eene hondsche behandeling eerder verwachten dan van werkelijk aanzienlijken

Ik wil eerder weggaan dan gepland.

Ik heb eerder een motor dan een auto.

Hij is eerder slim dan dom.

Met haar metalen golfplaten dak leek deze plek me niet geschikt om bescherming te bieden, eerder een uitnodiging aan de bliksem om in te slaan.

Het was eerder slecht weer.


eigenlijk

In de betekenis van ‘waar, echt’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Afgeleid van eigen met het achtervoegsel -lijk

Dat is toch eigenlijk heel vreemd verlopen.

Het gaat eigenlijk niet zo goed met hem, maar hij is bang voor de dokter.


coûte que coûte

koste wat het kost, tegen elke prijs, ongeacht eventuele nadelige gevolgen

De Republikeinen verwijten de Democraten dat voor hen de uitkomst van het onderzoek al vaststaat en dat zij coûte que coûte de president willen proberen af te zetten.

Weblink bron
Bas Blokker
 “Trump is op zoek naar verdedigingslinie” (31 oktober 2019) op nrc.nl


evengoed

Hij kan evengoed gaan zwemmen, ook al heeft hij een grote wond op zijn been.

Maar evengoed kan het gevaarlijk zijn in de Vallei der Dwaasheid. Zou je daarom eigenlijk wel meegaan? Jij bent veel te mooi om gevaar te lopen. Ik ben een mens, ik kan meer hebben dan jij.'

Ze maakte zich evengoed zorgen over het geld en hij vermeed daarom de vraag of Hjalmar, wanneer hij verlof had gekregen uit het leger, verder wilde studeren. Het eindexamen was tenslotte slechts de eerste stap in het leven.

Evengoed is uitgerekend nu moed vereist om Poetin (en Trump) te antwoorden met daden van de EU. Nederlandse politici zijn zoals bekend erg goed in grote woorden, minder in actie, maar juist die combinatie zou nu een vergissing zijn.

We kunnen evengoed nog wat boodschappen gaan doen als we onvoldoende in huis hebben.


eventueel

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘mogelijkerwijs’ voor het eerst aangetroffen in 1816

afgeleid van het Franse éventuel met het achtervoegsel -eel

in een voorkomend geval, misschien, als het nodig is

Je kunt eventueel een handschoen gebruiken tijdens het tanken.


merkwaardigerwijs

Afgeleid van merkwaardig met het achtervoegsel -erwijs

Merkwaardigerwijs heeft men dit woord nog niet aangemaakt.


tweemaal

Hij is tweemaal achter elkaar gearresteerd.


tienmaal

Hij heeft daar wel tienmaal aan herinnerd.


vijfmaal

Hij is al vijfmaal daarvoor veroordeeld.


driewerf

Zijn verjaardag werd gevierd met een driewerf hoera.


gister

Hij kwam gister langs.


eergister

/ˈɪːrχɪstər/


gewoonlijk

Afgeleid van gewoon met het achtervoegsel -lijk

gewoonlik

zoals de ervaring leert dat het meestal is

Dat is de gewoonlijkste zaak van de wereld.


zesmaal

Er is al zesmaal een zwaar ongeluk gebeurd op dit vrij nieuwe kruispunt.


ginds

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1250

Er lijkt ginds in het oosten onweer op te komen.


hollende

Dat was bezig hollende achteruit te gaan.


achtereen

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: zonder tussenpozen’ voor het eerst aangetroffen in 1285

Hij liep uren achtereen door het bos.

Hij heeft 7 dagen achtereen gewerkt.

We komen hier al vijf jaar achtereen.

Eens in de zoveel tijd wint zijn ijdelheid het van zijn kieskeurige alcoholisme en laat hij zich verleiden tot het kopen van een jas, een horloge, een overhemd. Die draagt hij dan weken achtereen om ze vervolgens terug te leggen in de kast en in zijn oude, vertrouwde kledingstukken te kruipen.

Safae el Khannoussi
 “Oroppa” (2024), Uitgeverij Pluim , ISBN 9789493339125


zoo

zn: via Frans zoo of direct van Engels zoo

verouderde spelling of vorm van zo tot 1935/46

Waarom loop je mij zoo straal voorbij, mijn schat?


te-huis

verouderde spelling of vorm van thuis tot 1864/83


tegemoet

Samensmelting van te en het veroudere gemoet.

Ze besloten zich vanaf een plateau in een meertje te storten. In werkelijkheid kunnen ze alleen maar wadend in de troebele poel hun dood tegemoet zijn gelopen - een nabij ravijn is nergens te bekennen.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant

Halverwege kwam ons een Park Ranger tegemoet.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


tutti

met alle stemmen van een koor of instrumenten van een muziekgezelschap tegelijk

"Tutti zingen we 'Voice out of the Whirlwind' van Vaughan Williams, en 'The Revenge', dus", zegt bestuurslid en sopraan Anna de Bruijn (…).


deksels

Eufemistische verbastering van duivels bw . Als bastaardvloek voor het eerst aangetroffen in 1866

Kom op, dat weet je deksels goed!


vanachter

Dit is Belgisch-Nederlands, maar ook in België geen standaardtaal.

De auto was vanachter behoorlijk beschadigd.


interessanterwijze

samenstelling van interessant en wijze met het invoegsel -er-

interessanterweise

onderstreept dat het gezegde opmerkelijk is.

Je zou een woedeuitbartsting verwachten, maar interessanterwijze bleef de verdachte heel zakelijk en redelijk.


doordeweeks

Afgeleid van door de week met het achtervoegsel -s.

Hij eet doordeweeks meestal heel slecht.


's weekends

Verkorting van 'des weekends', de genitief van 'het weekend'.

op een dag die in het weekend valt: zaterdag en zondag

Hij eet 's weekends meestal heel slecht.


ruimschoots

In de betekenis van ‘rijkelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1787

Term uit de zeilvaart: met de wind nog ruim mee

samenstelling van ruim en schoot zn met het achtervoegsel -s

Hij voldeed ruimschoots aan alle eisen.

een koers zeilen waarbij de wind schuin vanachteren staat

We zeilden ruimschoots, dus met een bakstagswind.


goedschiks

samenstelling van goed en schik ww met het achtervoegsel -s

anstandshalber

op een constructieve, coöperatieve manier

Wij hebben het conflict goedschiks op kunnen lossen.


kwaadschiks

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: tegen wil en dank’ voor het eerst aangetroffen in 1832

samenstelling van kwaad en schik ww met het achtervoegsel -s

übel

op een niet-constructieve, niet-coöperatieve manier

Wij hebben het conflict kwaadschiks op moeten lossen.


largo

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: zeer langzaam’ voor het eerst aangetroffen in 1751

heel langzaam gespeeld zodat het gedragen klinkt


straal

In de betekenis van ‘smalle lichtbundel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1263

zonder de aanwezigheid van anderen te willen of kunnen opmerken

Hij negeert ons, of hij was in gedachten verzonken want hij liep ons straal voorbij.


recto

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: op de voorkant van het blad’ voor het eerst aangetroffen in 1824

verkorting van Latijn recto folio "met het blad in de goede richting"

in een boek bij talen die van links naar rechts geschreven worden

in een boek bij talen die van rechts naar links geschreven worden


gelaten

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘in het lot berustend’ voor het eerst aangetroffen in 1461

*vervoeging van laten: de stam met omvoegsel ge- -en

Gelaten zei hij: "goed hoor".


gemiddeld

*vervoeging van middelen: de stam met omvoegsel ge- -d

Hij loopt gemiddeld zo'n tien kilometer hard op een avond.


huiden

ww: van Middelnederlands huden, op te vatten als afgeleid van huid zn met het achtervoegsel -en

bw: via Middelnederlands huden van Oudnederlands hiudo "heden"


geregeld

*vervoeging van regelen: de stam met omvoegsel ge- -d

Hij gaat geregeld naar Oost-Europa.

Ook daarna bleef hij tot op hoge leeftijd actief: hij hield lezingen en sprak geregeld op televisie over nog altijd dezelfde thema's: milieuvervuiling, vreemdelingenhaat, hebzucht.

Weblink bron
Dik Verkuil
 “Het vertrouwen van Jan Terlouw was zijn kracht en zijn zwakte” (16 mei 2025), NOS

Roos Schlikker is van vele markten thuis: ze is columnist voor Het Parool en Libelle, schrijft scenario's voor theater en tv, schuift geregeld aan bij talkshows en maakt samen met Malou Holshuijsen de succesvolle podcast Dit komt nooit meer goed.

'Zijn jullie lekker aan het oefenen?' hadden je luidruchtige corpsvriendjes geregeld geroepen toen we al een tijd getrouwd waren en er almaar geen nageslacht kwam.


authentiek

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘oorspronkelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1451

afgeleid van het Franse authentique (met het achtervoegsel -iek)

gelijk aan het origineel, gelijk hoe iemand echt is

Om het zo authentiek mogelijk te maken, werd er in de machinekamer een kunstmatige eb en vloed gecreëerd.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2

Er werd gefilmd vanuit een helikopter, wat het geheel zowel authentieker als luguberder maakte.


vooraf

We hadden vooraf een kopje soep genuttigd.

Vooraf had ik best aardig getraind, maar het vlakke Nederland had mij absoluut niet voorbereid op deze omstandigheden.


dusdanig

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1237

Samenstellende afleiding van dus en doen met het achtervoegsel -ig

Hij was dusdanig geschrokken dat hij maar naar huis ging.

Het horloge was dusdanig kostbaar dat hij het niet kon betalen.


maf

in de betekenis ‘gek’ voor het eerst aangetroffen in 1731

op een vreemde, onverwachte, ongebruikelijke, rare manier

Sinds zijn blessure loopt hij echt nog maffer.


d'r

clitische vorm van het onbepaald bijwoord van plaats: ergens.

D'r is een vreselijk ongeluk gebeurd.

clitische vorm: als locatief deel van een voornaamwoordelijk bijwoord vervangt het een persoonlijk voornaamwoord het, ze.

Je kunt de bergen boven het (landschap) zien => Je kunt d'r de bergen boven zien.

clitische vorm van de partitief onder weglating van van.

Hij heeft d'r drie van => hij heeft d'r drie.


dezer dagen

Dat is dezer dagen niet ongewoon.

Ik heb hem dezer dagen nog gezien.

Ik moet één dezer dagen weer eens naar de kapper.


botmatig

Afgeleid van bot met het achtervoegsel -matig

Deze lemmas zijn botmatig ingevoerd en moeten bijgewerkt worden.


gedurfd

*vervoeging van durven: de stam met omvoegsel ge- -d

Er werd die dag gedurfd gevoetbald.


incoherent

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘onsamenhangend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

afgeleid van coherent met het ontkennend voorvoegsel in-

Licht incoherent praten komt vaker voor en het vormt geen specifiek symptoom.. Men kan pas van een symptoom praten wanneer gesprekken ernstig verstoord worden.


onsamenhangend

Afleiding van samenhangend met het voorvoegsel on-.

Hij sprak nogal onsamenhangend.


lallend

Lallend en stomdronken kwam hij het huis binnenvallen.


deels

afgeleid van deel met het achtervoegsel -s

Dat wordt deels vergoed, maar een ander gedeelte is voor eigen rekening.

De PVV vindt het groene waarschuwingsbord bij Kinderboerderij Het Weusthag dat deels in het Turks is geschreven ‘een doorn in het oog’. Fractievoorzitter Jeanet Nijhof van de PVV in de gemeenteraad heeft er vragen over gesteld aan het college van b en w.

Hij kwam minder vaak naar het huis dan Teresa, deels vanwege zijn werk in Malaga, en deels omdat hij geen goede smoes had om te komen.

Dit komt deels door de kwaliteit van de nepvideo, maar vooral door wat erin wordt gezegd. "Poetin zegt iets dat haaks staat op wat we nu van hem verwachten. Dit geldt ook voor wat Zelensky zegt in de nepvideo." Dit is volgens Dobber de belangrijkste reden dat weinig mensen in deze nepvideo's zullen trappen.

Weblink bron “Nepvideo's van 'overgave' Poetin en Zelensky zijn weinig overtuigend” (28 juni 2022), NU.nl

~ ..... ~: voor een bepaald deel .... voor een ander deel

Dat is deels een voordeel en deels ook niet.


verder

ver bn met het achtervoegsel -der (tussenklank -d- en met het achtervoegsel -er)

Toen nam ik een reusachtige sprong en rende een heel eind verder.


tevoorschijn

van Middelnederlands te voreschijn, in de betekenis van ‘zichtbaar’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1350

Het woord functioneert als een voorzetselbijwoord in samenstellingen. Het wordt echter niet aaneengeschreven met het werkwoord:
*:tevoorschijn komen
*:tevoorschijn halen

Hij haalde het rapport tevoorschijn.

Geïnspireerd door een Boudewijn Büch-veiling haalde Arjan Peters diens kinder roman [sic!] weer tevoorschijn, en zag in de depressieve pinguïn een zelfportret.

Overal kwamen er kleine cactusbloemen tevoorschijn: prachtige felle kleuren, van knalroze tot limoengroen, oranje en citroengeel.

We hadden een paar dagen geleden onze fietsen tevoorschijn kunnen halen, de grindweggetjes waren weliswaar hier en daar nog met ijs bedekt, maar liever een enkel keertje vallen dan het hele stuk naar huis te moeten lopen.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767


tezelfdertijd

geeft een gebeurtenis aan die in hetzelfde tijdvak plaatsvindt

Hij is student, maar tezelfdertijd is hij in de politiek actief.


vrijuit

Hij sprak vrijuit over zijn ervaringen daarmee.


mistroostig

In de betekenis van ‘neerslachtig’ voor het eerst aangetroffen in 1410

Afgeleid van mistroost met het achtervoegsel -ig


nochtans

In de betekenis van ‘bijwoord van causaliteit: evenwel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1275

nogtans

luidt een zin in die een onverwachte tegenstelling uitdrukt

Benoorden de Grote Rivieren is het woord weinig meer in gebruik. Daar zijn constructies met toch, echter, trouwens, niettemin, of met het voegwoord maar gebruikelijker.

Het mag dan door sommigen als een archaïsme beschouwd worden, nochtans vind ik "nochtans" een erg mooi woord.


achterom

Loop maar achterom, we zitten in de tuin.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord over de schouder achterwaarts

achteromkijken: Ze keek nog even achterom en zwaaide.

Ondanks de prachtige omgeving keek ik bij elk geluid toch wat schichtig achterom.

Hij verbreekt het oogcontact en sleurt het arme kind mee. Ze kijkt nog een keer achterom. 'I love you,' roep ik haar na. 'Ti amo.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340


dolce

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘zacht, lieflijk’ voor het eerst aangetroffen in 1772

van Italiaans dolce; hetzelfde woord komt ook terug in de als geheel ontleende uitdrukkingen dolce far niente en dolce vita


roerend

Zij waren het roerend met elkaar eens.


zegge en schrijve

Verouderde vormen van de ik-vorm van zeggen en schrijven.

Er waren zegge en schrijve elf aanwezigen.


braak

In de betekenis van ‘onbebouwd’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1562

In de betekenis van ‘inbraak, huisbraak’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1843

~ liggen niet langer bebouwd worden voor landbouwdoeleinden

Het is goed voor uitgeputte grond om een jaar braak te liggen.


iig

ɪnˈidərɣəˌvɑl


dito

Leenwoord uit het Venetiaans, in de betekenis van ‘evenzo’ voor het eerst aangetroffen in 1562

Afkomstig van Middelnederlands dito dat teruggaat op het Venetiaans. Doordat Venetiaanse kooplieden het vaak in opsommingen gebruikten verspreidde het zich ook naar andere landen. Hetzelfde geldt voor ditto uit het Toscaans. Het Toscaans vormde de basis voor het moderne Italiaans. Hierin is het synoniem detto, zodat oudere etymologische verklaringen vaak naar deze woorden verwijzen .

De toneelspelers werden kleddernat door de plotselinge regenbui en de toeschouwers dito.


naartoe

Als prepositie gebruikt wordt het gescheiden in het voorzetsel naar en het voorzetselbijwoord toe.
:::Hij gaat naar zijn werk toe.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord in de richting van

Waar ga je naartoe?

Na de rondleiding vraagt Marie-Claire op de parkeerplaats van het museum aan Giorgos waarom hij ons hier in godsnaam mee naartoe wilde nemen.

Na een kwartier stopte er een oude gedeukte Toyota met een mollige vrouw voorin, die vroeg waar ik naartoe moest.

Een paar maanden lang sleept hij de knuffel overal mee naartoe.

Lynn Berger
 “De tweede: over het zijn en krijgen van een tweede kind” (2021), De Correspondent, ISBN 9789082821697


gretig

In de betekenis van ‘begerig’ voor het eerst aangetroffen in 1573

Afkomstig van het Vroegnieuwnederlandse zelfstandige naamwoord grete (= begerigheid) met het achtervoegsel -ig.

op een wijze die van grote honger of dorst blijk geeft


zegge

In de betekenis van ‘aanwijzing van het bedrag in letters’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1865

In de betekenis van ‘plantengeslacht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1578

Er werd een bedrag van zegge $230.- aan besteed.

De huurprijs bedraagt €775, zegge zevenhonderdvijfenzeventig euro.


verbeurd

*vervoeging van verbeuren: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord niet langer tot iemands eigendom behorend

verbeurdverklaren: De autoriteiten verklaarden al zijn eigendommen verbeurd.


onderdoor

Als voorzetsel gebruikt is het woord scheidbaar

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord passerend met iets anders erboven

Hij kan er niet onderdoor.


eronderdoor

Hij kan eronderdoor.


ongetwijfeld

Afgeleid van getwijfeld met het voorvoegsel on-

Dat is ongetwijfeld het geval.

Ze had een zoon die zijn eindexamen had gehaald als extraneus in Harnôsand, ze had ongetwijfeld zijn studie gefinancierd met al haar gezwoeg.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142

Hij pakte hem op en bekeek de man, ongetwijfeld haar voormalige.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Blauwe ster” (2016), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628265


zaterdagmorgen

Kun je zaterdagmorgen ook komen?


beroerd

In de betekenis van ‘ellendig’ voor het eerst aangetroffen in 1704

*vervoeging van beroeren: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

Hij heeft beroerd gereageerd.


vore

In de betekenis ‘ploegsnede’ aangetroffen vanaf 1240.

erfwoord: Middelnederlands vōre, ontwikkeld uit Oergermaans *furhz, bij Indo-Europees *porḱ-, afgeleid uit de wortel *perḱ- ‘graven’, waartoe ook Latijn porca ‘rug tussen voren’, Welsh rhych ‘vore’, Litouws prapar̃šas ‘greppel’ en Sanskrit párśāna- ‘kuil, laagte’ behoren. Evenals Nederduits Föör, Duits Furche en Fries fuorge.

Al wat hij maanden lang gedacht en in zichzelve overwogen en verwoord had, kwam er nu uit. Brokken van zijn levens-overtuiging, van zijn geschiedenis, van zijn waardeering kwamen mee, zooals boomstammen en stukken huisraad meedrijven op den vloed. Wat hij 't innigste in zich hield kwam te vore, en leek hem pijnlijk schamel in 't volle licht.


merendeels

samenstelling van meer en deel met het invoegsel -en- met het achtervoegsel -s

Het periodiek systeem bestaat merendeels uit metallieke elementen.

Britse parlementsleden willen dat er een onderzoek komt naar het grootschalige seksuele misbruik van overledenen in twee Britse ziekenhuizen. Elektricien David Fuller (67) gaf deze week toe dat hij tussen 2008 en 2020 zeker honderd overledenen, merendeels vrouwen, seksueel heeft misbruikt in de ziekenhuizen waar hij werkte als elektricien, in het graafschap Kent.

Weblink bron “Britse politici willen onderzoek naar misbruik overledenen in ziekenhuizen” (Vrijdag 5 november 2021, 23:06), NOS


tekeer

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: in onrustige beweging

tekeergaan: De getergde hond ging vreselijk tekeer.


gerust

In de betekenis van ‘kalm’ voor het eerst aangetroffen in 1240

*vervoeging van rusten: de stam met omvoegsel ge- -t, zonder -t omdat de stam al op -t eindigt

Naamwoord van handeling van rusten met het voorvoegsel ge-

Bekijk gerust de hulppagina's eens.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

geruststellen: Dat stelde hem gerust.


loco

[bijwoord] van Latijn loco, ablatief van locus "plaats", dus "in de plaats (van)"

[mannelijk zelfstandig naamwoord] verkorting van locoburgemeester of locosecretaris

[onzijdig zelfstandig naamwoord] verkorting van locopreparaat

op de betreffende plaats, dus zonder kosten van verder transport

op hun normale plaats, aanwijzing bij bladmuziek dat een eerdere verhoging of verlaging met een of twee octaven hier ophoudt


hoofdzakelijk

Afgeleid van hoofdzaak met het achtervoegsel -lijk

hoofsaaklik

in belangrijke mate, in overwegende mate

Te Ter-Neuzen (thans Terneuzen) werden een paar jaren geleden, hoofdzakelijk door Belgisch kapitaal, groote fabrieken gebouwd ter bewerking van ijzer en staal.


vierkantig

zonder omslag, op de meest directe manier

Iemand die van het conservatorium komt, zal die muziek heel recht spelen. Vierkantig, dan is er niks aan.

Weblink bron
Merlijn Kerkhof
 “‘Misa Criolla is meer dan kitsch’” (9 december 2014) op nrc.nl


lento

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: langzaam’ voor het eerst aangetroffen in 1772

langzaam gespeeld (maar niet zo gedragen als largo)


dermate

Hij was dermate onderkoeld geraakt dat er voor zijn leven gevreesd werd.


oudst

Dit zijn de oudst bekende overblijfselen.


afwaarts

Afgeleid van af met het achtervoegsel -waarts.

in de richting van de oorsprong naar de mond


benedenwaarts

Afgeleid van beneden met het achtervoegsel -waarts.


bergafwaarts

samenstelling van berg zn en afwaarts bn


binnenwaarts

Afgeleid van binnen met het achtervoegsel -waarts.


bergopwaarts

samenstelling van berg zn en opwaarts bn


bovenwaarts

Afgeleid van boven met het achtervoegsel -waarts.

in de richting van de mond naar de oorsprong


buitenwaarts

Afgeleid van buiten met het achtervoegsel -waarts.


derwaarts

In de betekenis van ‘bijwoord van richting: naar de genoemde plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1407

Afgeleid van der met het achtervoegsel -waarts.

De "landen van derwaarts over" waren het kerngebied van de Bourgondische hertogen.


hemelwaarts

Afgeleid van hemel met het achtervoegsel -waarts


herwaarts

Afgeleid van her met het achtervoegsel -waarts.

Overijssel maakte sinds 1528 deel uit van de "landen van herwaarts over".

Komt herwaarts tot Mij, allen die vermoeid en belast zijt, en Ik zal u rust geven.

Weblink bron “Statenvertaling”, Mattheüs 11:28


huiswaarts

Afgeleid van huis met het achtervoegsel -waarts.


inwaarts

Afgeleid van in (bijwoord) met het achtervoegsel -waarts.


landwaarts

Afgeleid van land met het achtervoegsel -waarts.

naar het land, van de kust af, van de zee af


lijwaarts

Afgeleid van lij met het achtervoegsel -waarts.

onder de wind, naar de lijzijde, aan de lijzijde


neerwaarts

Afgeleid van neer met het achtervoegsel -waarts.


noordwaarts

Afgeleid van noord met het achtervoegsel -waarts.

in een noordelijke richting, naar het noorden


oostwaarts

Afgeleid van oost met het achtervoegsel -waarts.

in een oostelijke richting, naar het oosten


opwaarts

Afgeleid van op met het achtervoegsel -waarts.


rugwaarts

Afgeleid van rug met het achtervoegsel -waarts.


stadwaarts

Afgeleid van stad met het achtervoegsel -waarts.

in de richting van de stad, naar de stad


stedewaarts

Afgeleid van stede (Middelnederlands genitief van stat) met het achtervoegsel -waarts.


stroomafwaarts

met de stroom mee, in de richting van de oorsprong naar de mond, in de richting van de stroom


stroomopwaarts

stromauf

tegen de stroom in, in de richting van de mond naar de oorsprong, tegen de richting van de stroom


voorwaarts

Afgeleid van voor met het achtervoegsel -waarts.


westwaarts

Afgeleid van west met het achtervoegsel -waarts.

in een westelijke richting, naar het westen


windwaarts

Afgeleid van wind met het achtervoegsel -waarts.


zijwaarts

Afgeleid van zij (als synoniem van zijde) met het achtervoegsel -waarts.


zuidwaarts

Afgeleid van zuid met het achtervoegsel -waarts.

in een zuidelijke richting, naar het zuiden

Hij had meer dan twee weken rust genomen en besloot de PCT zuidwaarts voort te zetten, van Canada richting Mammoth, waar hij de trail had verlaten.


grotendeels

samenstelling van groot en deel met het invoegsel -en- met het achtervoegsel -s

voor het grootste, belangrijkste gedeelte

Prinses Elfilda dankt haar populariteit grotendeels aan haar verbazingwekkende schoonheid, hoewel er ook iets in haar karakter zit dat het grote publiek aantrekt. Ze zegt weinig, en als ze al een keertje haar mond opendoet, komen de woorden er aarzelend uit, zodat ze een bedeesde indruk maakt, een indruk die nog eens wordt versterkt door de manier waarop ze haar hoofd naar beneden houdt en door haar lange wimpers omhoogkijkt.

Het was een groot feest in Deventer: Deventer kan zijn geluk niet op na bekerwinst Go Ahead Eagles: 'We gaan Europa in!' De horeca in het centrum van Deventer had al eerder afgesproken om middernacht te sluiten. Vanaf toen stroomde de binnenstad dan ook grotendeels leeg.

Weblink bron “Feest barst los in Deventer na winst Go Ahead Eagles: 'We gaan Europa in!'” (22 april 2025), NOS


flux

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘de bouche radheid van tong’ voor het eerst aangetroffen in 1835

via Engels flux en Frans flux uit het Latijn fluxus; het citaat onder [1] lijkt op een Franse herkomst te duiden, het citaat onder [2] op een Engelse; beide citaten geven aan dat flux al eerder werd gebruikt dan 1950 waar Van Dale Etymologisch woordenboek het in 1997 op hield

tot in de 19e eeuw voorkomende schrijfwijze van fluks

En buldert dat het dreunt. Flux beeft het arme wicht,
En schuilt in moeders schoot, de handen voor 't gezicht.


exit

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘hij gaat af (van toneel)’ voor het eerst aangetroffen in 1847

van Latijn exit, cognaat met Engels exit, Frans exit en Duits Exit

Tweede tafereel. Hetzelfde vertrek; vuur op den haard. Eufrasia, de tuinman, de boom ligt midden in de kamer. Cavatina van den tuinman, die zich verontschuldigt dat hij op Mevrouws uitdrukkelijk bevel den lievelingsboom van Mijnheer heeft moeten omhouwen en in een smeltend mineur zijne vreeze te kennen geeft voor de gevolgen. Eufrasia verzekert dat haar echtgenoot, geheel verkleumd te huis komende, verkwikt zal worden door den gloed, wanneer zij den boom in het vuur werpen, 't geen geschiedt. Tuinman exit.

Ik waarschuw maar even bij dit recept. Als je eenmaal aan de joek bent, is het exit cornflakes.

Een pistoolschot trof in een duel op den 29sten Augustus Il. te Genève Ferdinand Lasalle. De persoonlijkheid, die in het jaar 1863 geheel Duitschland in rep en roer wist te brengen, die een scherp geteekend en boeijend bedrijf wist te beslaan in het drama van den strijd der Duitsche bewegingspartij tegen von Bismarck, is voor goed weggeruimd. Exit Lasalle. Het Duitsche drama gaat weder zijn gewonen gang.


zoal

nodigt uit een beknopt overzicht te geven

Wat heb je zoal gedaan dit weekeinde?


fractaal

afgeleid van fractie met het achtervoegsel -aal

Sommigen propageren dat fractaal groeien goed is voor een bedrijf.


's ochtends

Verkorting van 'des ochtends', de genitief van 'de ochtend'.

Hij ging 's ochtends altijd een wandelingetje maken.


par

van Engels par dat teruggaat op Latijn par "het gelijke"

in evenveel slagen als een beroepsspeler standaard nodig zou hebben

Hole 17 wordt weliswaar par gespeeld, maar wind en zon moeten Giesberts kleding wel drogen, want hij moet ervoor in de vijver gaan staan.


knuddig

afleiding van knud met het achtervoegsel -ig


kneuterig

Naamwoord van handeling van kneuteren met het achtervoegsel -ig


tussenbeide

~ komen een geschil tussen twee andere partijen trachten te beslechten

Hij trachtte tussenbeide te komen, maar kreeg het daardoor met beide vechtersbazen aan de stok.


dichter

afgeleid van dichten met het achtervoegsel -er

'En je kunt niet terugkomen?' 'Neem' Ik houd het toestel nog dichter aan mijn mond.


waanzinnig

Samenstellende afleiding van waan en zin met het achtervoegsel -ig

Hij is waanzinnig lui.


a posteriori

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: achteraf gedacht’ voor het eerst aangetroffen in 1824

De concilieteksten maken er geen melding van, hoewel men ze a posteriori vindt ingebed in bepaalde algemene clausules.


a prima vista

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: van het blad (zingen of spelen)’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1772

op het eerste gezicht, meer in het bijzonder gezegd van muziek die direct van het blad gespeeld wordt


a priori

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: vooraf’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1658

zonder voorafgaande zintuiglijke waarneming gebaseerd op rede, bij voorbaat, van tevoren. Het gaat om een soort kennis die de ervaring 'vooraf' gaat. Het tegengestelde is a posteriori

Tevens wordt a priori aangenomen dat de banden met Nederland sterker zijn dan de banden met het land van herkomst.


helegaar

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: geheel en al’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1785

Vlaanderen, Limburg en West-Friesland; in laatstgenoemde regio ook wel geschreven alshêlegaarofhillegaâr


quinto

⧖ Liefste beste Kneppelhout,
Zeker had ik U al een dag of drie vroeger geantwoord, ware 't niet, dat mij allerlei onverwachte drokten op 't lijf waren gevallen; vooreerst werken! - secundo heb ik een paar Jongelui uit Utrecht wat moeten amuseren, hetgeen met werken! niet rijmt; tertio is 't gisteren en eergisteren definitief hondenweêr geweest, niet geschikt om een fatsoenlijken brief te schrijven; quarto ben ik met de kersdagen bijzonder kerksch geweest; quinto was ik te wèl en te jolig om een brief te schrijven, toen het zulk heerlijk koud weêr was, het beste nervium dat geen dokter, maar de Hemel zelf heeft uitgevonden etc. etc.

Brief aan J. Kneppelhout (28 december 1848) in:
P.A. de Genestet (ed. C.M. Verkroost)
 Jeugdbrieven. (1987), Rijksuniversiteit Utrecht, Utrecht, ISBN 909002042X, p. 1


netto

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: na aftrek van kosten’ voor het eerst aangetroffen in 1567

Na uitpakken bleef er een boekje over dat netto nog geen halve ons woog.

Hij verdient netto zo'n vijftigduizend euro per jaar.


balorig

In de betekenis van ‘gemelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1637

Samenstelling van bal (kwaad, slecht) en horig, met verlies van de h. De oorspronkelijke betekenis was dus "slecht horend.

Samenstellende afleiding van bal (slecht) en oor met het achtervoegsel -ig

niet luisterend, tegendraads, dwars, weerspannig

Toen we er zo lang hadden gestaan dat we bijna begonnen te rillen, zei ze ten slotte dat we rustig aan moesten doen, dat we moesten wachten. Terwijl we het park uit gingen en het laatste stukje naar haar huis liepen, vroeg ik een beetje balorig hoelang we moesten wachten.


namelijk

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: met name’ voor het eerst aangetroffen in 1236

afgeleid van naam met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

met name genoemd: luidt een nadere precisering in

Ook woorden in het Lezgi zijn op WikiWoordenboek te vinden. Het is namelijk een meertalig woordenboek.

Vanaf de late achttiende eeuw werd (Griekse) lichaamsoefening namelijk gezien als een razend relevante manier om de volksgezondheid én het nationale gevoel te bevorderen.

Onno van Nijf
 “Sportgeschiedenis” (2021), Athenaeum - Polak & Van Gennep , ISBN 9789025312275

Er zou die dag namelijk pas na 32 kilometer water te vinden zijn, waardoor ik zeven liter water boven op mijn basisuitrusting mee moest sjouwen.


hoeverre

In hoeverre is dat rendabel?


desnoods

In de betekenis van ‘bijwoord van causaliteit: zo nodig, in het uiterste geval’ voor het eerst aangetroffen in 1671

samenstelling van des en nood met het achtervoegsel -s

- Dat verklaar ik desnoods onder ede.

- Dan de hamvraag: kun je eruit koken? Ja. De recepten zijn duidelijk opgeschreven en goed werkbaar. Maar ik raad u aan ze nauwkeurig te bestuderen en ze desnoods over te nemen op een kladpapiertje. Want je wilt dit boek zeker niet meenemen de keuken in. God behoedt u dat het vies zou worden. Daar is het veel te mooi voor.


dagdagelijks

Het woord is een leenvertaling van het Duitse tagtäglich.

Hij leest dagdagelijks de krant.


gaandeweg

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: van lieverlede’ voor het eerst aangetroffen in 1799

afgeleid van gaande met het achtervoegsel -weg

Meteen na de start, meldde ze zich vooraan, pal achter Can, en pal voor Grøvdal en de Zwitserse Fabienne Schlumpf. Maar gaandeweg begon ze van vermoeidheid te trekkebekken en kort daarop groeide het gat met de koplopers, Can, Schlumpf en uiteindelijk ook de Noorse.

Weblink bron
Rob Gollin
 “Te grote ambitie kost Krumins een medaille bij EK cross” (9 december 2018), de Volkskrant


hands

van Engels hands (in artt. 11 en 12 van de oorspronkelijke regels van de Engesle Football Association gebruikten kwam het woord hands voor , recente regels van de FIFA gebruiken het woord handling

in strijd met de spelregels met de hand aanraakt zijn van de bal


ogenblikkelijk

Afgeleid van ogenblik met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

We moeten ogenblikkelijk schuilen voor dit onweer.


stupide

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘dom’ voor het eerst aangetroffen in 1669

Afkomstig van het Franse woord stupide, dat van het de Latijnse woorden stupidus en stupere afgeleid is.


uitentreuren

samentrekking van "uit den treuren", in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: tot vervelens toe’ voor het eerst aangetroffen in 1872

zonder ophouden, zodat het vervelend wordt

De regie koos ervoor het doelpunt uitentreuren te herhalen.


nadien

samenstelling van na en dien (datief van het aanwijzend voornaamwoord die)


erheen

Is hij erheen? Of is hij er toch niet heen?


hierheen

aanwijzend dichtbij: in de richting van + dit

Komt hij hierheen? Of komt hij hier toch niet heen?


daarheen

aanwijzend veraf: in de richting van + dat

Gaat hij echt daarheen? Of gaat hij daar toch niet heen?


desniettegenstaande

desondanks, ondanks dat, niettemin, evenwel


verticaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘loodrecht’ voor het eerst aangetroffen in 1614

afgeleid van het Latijnse vertex (toppunt, kruin) met het achtervoegsel -aal

in de richting gelijk aan die van de zwaartekracht van de aarde

Een misstap zou fataal zijn, omdat je dan verticaal 800 m naar beneden zou storten.


onmiskenbaar

Afgeleid van miskenbaar met het voorvoegsel on-

Hij is onmiskenbaar een groot talent.


droogweg

Afgeleid van droog met het achtervoegsel -weg

Hij zei droogweg dat hij naar Amerika ging emigreren.


achterheen

Je zult er zelf achterheen moeten gaan.


franco

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: portvrij’ voor het eerst aangetroffen in 1676

(verkorting) van Italiaans franco di porto

met betaling van de verzendkosten door de afzender


barvoets

Samenstellende afleiding van bar en voet met het achtervoegsel -s

Ze liep barvoets door de tuin.


blootvoets

Samenstellende afleiding van bloot en voet met het achtervoegsel -s

Ze liep blootvoets door de tuin.


ongeschoeid

Afgeleid van geschoeid met het voorvoegsel on-

ongeschoeide (inflected positive)
ongeschoeids (partitive positive)

Ze liep ongeschoeid door de tuin.


verbaasd

*vervoeging van verbazen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

Die keek verbaasd naar Sinterklaas en werd nog verbaasder toen deze hem vroeg of hij mee naar Holland wilde.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11

Verbaasd zag ik de volgende ochtend dat er een dun laagje ijs op mijn tent lag.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


verbaasd

verwundert

als je iets vreemd vindt omdat je het niet verwacht had

Verbaasd stond hij naar het afgebroken wiel te kijken.


voortaan

Wie tussen Nederland en de Verenigde Staten vliegt, kan voortaan in beide landen automatisch door de paspoortcontrole.

Het is veelzeggend dat Vincenzo Nibali, zonder twijfel behorend tot de laatste categorie, pas hierna bepaalt of hij vol voor het geel in Parijs gaat of dat hij voortaan mikt op ritwinst.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant

Met mijn kleine Swiss Army schaartje knipte ik het zo kort als ik kon, in de hoop dat ik het voortaan minder heet zou hebben.


naaktvoets

Samenstellende afleiding van naakt en voet met het achtervoegsel -s

Ze liep naaktvoets door de tuin.


ondertussen

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: inmiddels’ voor het eerst aangetroffen in 1632

Er is ondertussen veel tijd verloren gegaan.

Het was ondertussen geheel donker geworden.

De Franse traditie ziet er heel anders uit, zoals de Britse trendwatcher Stephen Bayley opmerkte. Je rijdt op je gemak over een met platanen omzoomde tweebaansweg, in een comfortabele auto, bij voorkeur een Citroën DS. Ondertussen zoekt je passagier in de Michelingids een restaurant waar je goed en uitgebreid kunt lunchen.

Weblink bron
Peter Giesen
 “Route Nationale 7, leuker dan de Route du Soleil” (30 juli 2014), de Volkskrant

In veel winkels zijn ondertussen lege schappen te vinden. Vooral versproducten als zuivel, vlees, fruit en eieren zijn nog moeilijk te krijgen. Dat komt enerzijds doordat de blokkades het onmogelijk maken om de producten aan te vullen en anderzijds doordat de producten die nog beschikbaar zijn bederven en dus weggegooid moeten worden.

Weblink bron “Schade supermarkten door blokkades loopt in de tientallen miljoenen” (05 juli 2022), NU.nl


zomaar

sommer

op willekeurige wijze, zonder nadenken of voorbereiden

Je kunt toch niet zomaar op de stoel van een ander gaan zitten.

Juffrouw Banetti, die ook voor het landleven was gekomen, had het ook zomaar kunnen zeggen, maar dan had het wel stom geklonken.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

'En waarom ging Marjorie er zomaar ineens vandoor?' vroeg hij.


plusminus

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: ongeveer’ voor het eerst aangetroffen in 1759

met een onzekerheid naar boven of naar beneden

Deze taal heeft plusminus drieduizend sprekers.


ergerlijk

Afgeleid van de stam van ergeren met het achtervoegsel -lijk.


pertinent

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘beslist’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1531

Ik ben het pertinent met hem oneens.


bovenaan

op de hoogste plaats of een van de hoogste plaatsen binnen een rangschikking

Het team stond in de competitie maandenlang bovenaan.


onderling

In de betekenis van ‘onder elkaar’ voor het eerst aangetroffen in 1220

Afgeleid van onder met het achtervoegsel -ling

Zij hebben dat al onderling geregeld.

tussen verschillende afzonderlijke delen

Hij vertelde me verhalen over het universum dat bestaat uit onderling verbonden energie.


errond

De regeling errond was niet goed uitgewerkt.

Het is dus niet zo dat we het schilderij al hebben ingepakt met een mooie strik errond.


hierrond

De regeling hierrond was niet goed uitgewerkt.


daarrond

U vindt hier informatie over paarden en alles daarrond.


waarrond

Waarrond zie je dat de persoon wantrouwig of angstig geworden is?

Het zwaartepunt is het punt waarrond alles zich evenwichtig ordent.


gaans

Het is een uur gaans naar de stad.


bestraffend

betrekking hebbend op het toedienen van of dreigen met een straf

‘Rogier heeft hem van internet gedownload. ’Terwijl ze deed alsof ze naar links keek, zag Chantal in haar rechterooghoek hoe Max zijn broer bestraffend aankeek.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


bevlogen

*vervoeging van bevliegen: de stam met de uitgang -en, zonder ge- vanwege voorvoegsel (is gelijk aan de onbepaalde wijs) maar met een klinkerwisseling ie-oo (/iː/ - /oː/)

Het was prachtig om te horen hoe bevlogen Scrambler over Grandma Gatewood vertelde en hoe hij ervan droomde om ook ooit met zo’n lichte uitrusting te lopen.


bezwaard

*vervoeging van bezwaren: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

Misschien voelde Jeroen zich na zijn belachelijke gedrag van die morgen zo bezwaard dat hij nu fris en monter voor haar wilde verschijnen.


tewerk

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord.

tewerkstellen: Men stelde hem daar tewerk.


geboeid

*vervoeging van boeien: de stam met omvoegsel ge- -d

Het blijft magisch: Donateur Sijla van Leeuwen uit Doetinchem keek geboeid toe, samen met haar man. Dit was 'haar' 25ste vrijlating in veertig jaar tijd. "We zijn er echt mee vergroeid", vertelde ze. "Elke keer dat ik een zeehond zie wegzwemmen, raakt me dat. Ze kijken eerst even om zich heen, soms komen ze nog even terug en dan gaan ze. Dat blijft magisch."

Weblink bron “Pieterburen is echt (bijna) leeg na vrijlating Ollie en Brandy” (20 april 2025), NOS


sindsdien

samenstelling van sinds en dien (datief van het aanwijzend voornaamwoord die)

in de tijd die erop volgde, sinds die tijd

Hij heeft sindsdien daar nooit meer over gerept.


recentelijk

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: onlangs’ voor het eerst aangetroffen in 1932

Afgeleid van recent met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Hij is recentelijk met pensioen gegaan en komt hier niet zo vaak meer.


nauwgezet

Hij gaat erg nauwgezet te werk.


verdacht

*vervoeging van verdenken: voltooid deelwoord

Het leek verdacht veel op het geronk van een dieselmotor.


daarjegens

daarjeens

vervangt *jegens dat, jegens die: ten aanzien van die zaak

..] en indien de verweerder niet en compareert, of daarjegens en spreekt, maar hem laat contumaceeren en bannen, zal hij ten naasten berijde nog mogen gehoord zijn en daarjegens spreken [..


erjegens

Van dit voornaamwoordelijk bijwoord zijn op het internet d.d. 6 aug 2010 geen voorbeelden te vinden, mogelijk omdat vormen op -jegens in onbruik geraakt zijn (19e eeuw), voordat vormen beginnend met er- algemeen in gebruik kwamen.

vervangt *jegens+het, jegens+ze: ten aanzien ervan


hierjegens

vervangt *jegens dit, jegens deze: ten aanzien van deze zaak

Men twijfelt niet off haer Ed. en zullen hierjegens niet belyeven te hebben, ...


waarjegens

vervangt *jegens wat, jegens welke: ten aanzien van welke zaak

Waarjegens den Debatant weder schrijft by contrasolutie: en vorder den Rendant (is 't nood) by supercontrasolutien ...


aldaar

Hij woont in Rotterdam en heeft aldaar een goedlopend bedrijf.

Toen Gerhard via een voormalig collega en amateurornitholoog, die regelmatig naar de Unterleutner Heide ging om kemphanen te observeren, hoorde dat de vogelwacht aldaar een vacature had, had hij meteen geweten dat dat zijn laatste wake-up call was.

Juli Zeh
 “Ons soort mensen” (2016), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026334672


vandoor

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord.

ervandoor: Hij is er met de centen vandoor.


ervandoor

In tegenstelling tot de meeste van deze soort woorden, kent dit voornaamwoordelijk bijwoord geen vormen met hier-, daar- etc.

Is hij ervandoor?


alsmaar

Leenwoord uit het Jiddisch, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: voortdurend’ voor het eerst aangetroffen in 1928

Hij heeft het alsmaar over zijn ex-vrouw. Zouden ze weer iets hebben?

In Individualism and the Economic Order uit 1948 betoogde de conservatieve Oostenrijkse econoom Friedrich Hayek dat er voor ondernemingen niets anders op zat dan alsmaar concurrerender en agressiever te opereren om het hoofd boven water te houden.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2022), Atlas Contact , ISBN 9789045045979


almaar

Hij heeft het almaar over zijn ex-vrouw. Zouden ze weer iets hebben?

"Draaiend, almaar draaiend in steeds wijdere wenteling".

John Green
 “Schildpadden tot in het oneindige” (2017), Gottmer , ISBN 9789025768652

Heb ik er kort na zijn dood op gezet, omdat ik in gedachten almaar zijn dode lichaam bleef zien, zoals ik dat vond in de badkuip.

Anya Niewierra
 “Het dossier” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789021042503


honderduit

Ik zou als ik jou was maar bekennen dat jij het was, want je handlanger praat honderduit over de misdaad.

Even wordt het spannend. Gids Rogier Meeus heeft honderduit gewaarschuwd tegen de de gevaren van de Hoge Venen, waar mensen ooit voorgoed verdwenen. Na een uitleg over het absorberend vermogen van veenmos stapt de gids –tussen de 65 en de 70– mis. Snel zakt hij weg in hetzelfde drabbige goedje. Reddende handen trekken hem eruit. „Dank u wel. Ik ben ook geen 20 meer, hè?”


bloot

In de betekenis van ‘naakt’ voor het eerst aangetroffen in 1265

Met de billen bloot gaan

Iets geheims volledig moeten prijsgeven; door de mand vallen

Zijn vrouw glimlachte haar gebit bloot.


schrap

In de betekenis van ‘inkrassing’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1573

zich ~ zetten: zich voorbereiden op een verwachte tegenslag

Hoewel hij zich schrap zette, werd hij tegen de grond geworpen door de hoge golf.


stilaan

Het is stilaan tijd om op te stappen.


verdoofd

*vervoeging van verdoven: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

min of meer versuft, bedwelmd of gevoelloos, moeilijk voor gewaarwordingen vatbaar

Terwijl ik door het platte landschap liep raakte ik in een soort trance, heerlijk verdoofd ging alles op de automatische piloot en liep ik mijn spirituele fase in.


verward

*vervoeging van verwarren: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

in de war geraakt, wanordelijk, zonder samenhang, onsamenhangend

Ik bedankte hem en ging wat verward terug naar huis.


achterop

Hij reed met zijn vriendin achterop naar Leiden.

Maar vanavond droeg ze een jurk van Schiaparelli, très chic, zoals de meisjes op school misschien zouden hebben gezegd - met achterop twee vrouwengezichten van lovertjes, waarvan de rode lippen schitterden in het licht van de honderden kaarsen die Harold uit de stad had meegenomen en die Teresa had moeten aansteken. Het was een van Olives lievelingsjurken; het januskopachtige borduurwerk betoverde haar altijd.

Jessie Burton (vert.Marja Borg)
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

achteroplopen: Nederland loopt nog steeds achterop, vergeleken met de buurlanden.


omstreeks

afgeleid van omstreek zn met het achtervoegsel -s
**vz: als voorzetsel aangetroffen vanaf 1776

gevolgd door een telwoord, dat vaak een tijdstip of tijdsduur aangeeft

Als het meezit, dan zal ik omstreeks 12.00 uur bij je aankomen.

Vannacht zat ik omstreeks 3 uur rechtop in bed om bij het schaarse licht van een schemerlampje de tekst op de achterkant van een anti-muggenstift te lezen.

Frits Abrahams
 “Luchtaanval” (15 november 2010) op nrc.nl

Robert van Amen, commercieel directeur bij Air Miles, garandeert een minimumwaarde van omstreeks één cent.

Weblink bron
Michiel Hegener
 “De wisselende waarde van de Air Mile” (28 juni 2003) op nrc.nl


achterstevoren

samenstelling van achterste en voren bw , afgeleid van het achterste voren

backwards

omgedraaid, met de achterkant waar de voorkant hoort te zijn

Je hebt je hemd achterstevoren aan.

Hij zat achterstevoren op de stoel, dus met zijn buik tegen de rugleuning.

Maar op een dag gaat het mis. Als hij aankomt ziet hij dat de bibliothecaresse met een man in een wijd zittend, ouderwets trainingspak staat te praten die met verheven stem een verhaal afsteekt. Zijn pet draagt hij achterstevoren.

Safae el Khannoussi
 “Oroppa” (2024), Uitgeverij Pluim , ISBN 9789493339125


bedoeld

*vervoeging van bedoelen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

goed- of slecht~ met goede of slechte intenties, maar omgekeerd uitpakkend

Hij had goedbedoeld de bladzijde verwijderd, maar er ontstond een storm van protest.


zevenmaal

met zeven herhalingen, in zeven gevallen


wankel

In de betekenis van ‘niet vast’ voor het eerst aangetroffen in 1285


rechtop

Fier en rechtop stond de jongen in de rij.

Ik ga rechtop zitten en vis de deken van de grond.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471

Een grote kwak Griekse yoghurt, zo stevig dat mijn lepel rechtop blijft staan.

Zo stil mogelijk ging ik rechtop in mijn slaapzak zitten en probeerde mijn overvolle blaas geruisloos te legen.


omver

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats: ondersteboven’ voor het eerst aangetroffen in 1573

Na de worp lagen er zeven kegels omver.

omvertrekken: De menigte trok het standbeeld van de gehate dictator omver.


onafgebroken

Afgeleid van afgebroken met het voorvoegsel on-

De jongen was onafgebroken aan het fluiten.

Ik zag mijn hoofd als een lege schaal waarin ik elke dag een nieuwe vraag kon plaatsen, om er tijdens het lopen uren onafgebroken over na te denken.


improviserenderwijs

Afgeleid van improviserend met het achtervoegsel -erwijs

Het muziekstuk kwam improviserenderwijs tot stand.


puntsgewijs

Afgeleid van punt met het achtervoegsel -gewijs en met het invoegsel -s-.

De agenda werd puntsgewijs afgehandeld.


spelenderwijs

Afgeleid van spelend met het achtervoegsel -erwijs

Zo leren ze spelenderwijs een nieuwe taal.


ongelukkigerwijs

Afgeleid van ongelukkig met het achtervoegsel -erwijs

afgeleid van gelukkigerwijs met het voorvoegsel on-

De speler wilde op zijn keeper terugspelen, maar ongelukkigerwijs lepelde hij de bal over zijn doelman heen in het doel.

'Die groene kleur zou misschien iets voor Johanne zijn, haar rode haar is als geschapen voor die combinatie,'ging hij ongelukkigerwijs verder.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691


noodzakelijkerwijs

Afgeleid van noodzakelijk met het achtervoegsel -erwijs

te wijten aan de noodzaak, noodgedwongen

De tijd dat de ondernemer zich noodzakelijkerwijs moest verdiepen in allerlei ICT-zaken is voorbij.

door de wetten van de logica afgedwongen, onvermijdelijk

Na bliksem volgt noodzakelijkerwijs donder.

Het zijn lessen die voor mij werken maar niet noodzakelijkerwijs voor jullie.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


menselijkerwijs

Afgeleid van menselijk met het achtervoegsel -erwijs

Die man had toch menselijkerwijs gratie moeten krijgen.

binnen de beperkingen van de menselijkheid

Alles wat menselijkerwijs en technisch op dat moment mogelijk was, werd ingezet.

~ gesproken: als alles gaat zoals het normaal gaat, zonder goddelijke ingrijping

Menselijkerwijs gesproken gebeurt dat niet.


vragenderwijs

Afgeleid van vragend met het achtervoegsel -erwijs

Loop veel rond en geef vragenderwijs hulp aan de leerlingen.


verrassenderwijs

Afgeleid van verrassend met het achtervoegsel -erwijs

Na een jaar lang niets gepresteerd te hebben, won de sporter verrassenderwijs een gouden medaille op de Olympische Spelen.


schertsenderwijs

Afgeleid van schertsend met het achtervoegsel -erwijs

Men parafraseert ADHD ook weleens schertsenderwijs als 'Alle Dagen Heel Druk'.


billijkerwijs

Afgeleid van billijk met het achtervoegsel -erwijs

Hij draagt een verantwoordelijkheid die groter is dan billijkerwijs verwacht mag worden.


vergelijkenderwijs

Afgeleid van vergelijkend met het achtervoegsel -erwijs

De teksten werden vergelijkenderwijs bestudeerd.


sluipenderwijs

Afgeleid van sluipend met het achtervoegsel -erwijs

Het softdrugsbeleid wordt sluipenderwijs strenger.


opvallenderwijs

Afgeleid van opvallend met het achtervoegsel -erwijs

De twee eerste plaatsen worden opvallenderwijs bezet door debuutromans.


bescheidenerwijs

Afgeleid van bescheiden met het achtervoegsel -erwijs.

Die was je bescheidenerwijs vergeten, neem ik aan?


toevalligerwijs

Afgeleid van toevallig met het achtervoegsel -erwijs

Jaren later komen ze elkaar toevalligerwijs tegen in een winkelcentrum.

Toen hij vroeg of ze zich toevalligerwijs een treinreis in Sôrmland van vierentwintig jaar geleden herinnerde dacht ze eerst dat hij een grapje maakte. Maar toen hij iets meer vertelde over die kernwapendiscussie werd ze plotseling enthousiast en zei dat ze die nooit was vergeten.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “De tweede doodzonde” (2020), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645149


begrijpelijkerwijs

Afgeleid van begrijpelijk met het achtervoegsel -erwijs

zodanig dat er begrip voor opgebracht kan worden

Anna had er begrijpelijkerwijs ook veel moeite mee.

De rit door de tunnel duurt lang en begrijpelijkerwijs is er onderweg niet veel te zien.


enigerwijs

Afgeleid van enig met het achtervoegsel -erwijs

Niets van deze website mag op enigerwijs worden gekopieerd.


gelukkigerwijs

Afgeleid van gelukkig met het achtervoegsel -erwijs

op een gelukkige manier, door gunstig toeval

Gelukkigerwijs was er een dokter in de zaal.


logischerwijs

Afgeleid van logisch met het achtervoegsel -erwijs

de wetten van de logica volgend, op een beredeneerbare wijze

Welk cijfer volgt logischerwijs op de reeks 1, 3, 5?


mogelijkerwijs

Afgeleid van mogelijk met het achtervoegsel -erwijs

De informatie is mogelijkerwijs speculatief.

indien mogelijk, in zoverre het mogelijk is

Ik zou er mogelijkerwijs nog veel meer over te weten willen komen.


natuurlijkerwijs

Afgeleid van natuurlijk met het achtervoegsel -erwijs

op een natuurlijke, niet kunstmatige of aangeleerde manier

Natuurlijkerwijs is een kip volwassen bij een leeftijd van 18 weken.


redelijkerwijs

Afgeleid van redelijk met het achtervoegsel -erwijs

met goede redenen, op een beredeneerde wijze

Gaat het product zolang mee als redelijkerwijs verwacht mag worden?

binnen de grenzen van de redelijkheid, op een rechtvaardig manier

Wij trachten dit redelijkerwijs op te lossen.


idealiter

Afgeleid van ideaal met het achtervoegsel -iter

De worsten zijn idealiter van gehakt gemaakt.


normaliter

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: gewoonlijk’ voor het eerst aangetroffen in 1910

Afgeleid van normaal met het achtervoegsel -iter

Welk merk tandpasta koopt u normaliter?

De mensen die normaliter niet naar het theater gaan, die niet hun favoriete toneelschrijvers kunnen opdreunen en niet de verschillende uitvoeringen van hetzelfde stuk kunnen vergelijken, ....


totaliter

Afgeleid van totaal met het achtervoegsel -iter

Totaliter telt dit register om en nabij de 1.100 ingeschrevenen.


realiter

Afgeleid van reëel met het achtervoegsel -iter

Het gaat om hetgeen realiter gebeurd.


domweg

Afgeleid van dom met het achtervoegsel -weg

zonder na te denken, wat daardoor ook niet uit te leggen of te begrijpen is

Hij heeft het papier domweg weggegooid.

Domweg gelukkig, in de Dapperstraat.

Sommige dingen kon je domweg niet voorkomen.


pakweg

Afgeleid van pak met het achtervoegsel -weg

Hij verwacht dat er pakweg drie weken nodig zijn voor de onderhandelingen.

Stockholm is lang niet zo duur als pakweg Londen.


vlakweg

Afgeleid van vlak met het achtervoegsel -weg

De motie constateert vlakweg dat het integratiebeleid onvoldoende geslaagd is.


verreweg

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: in ieder opzicht, bij lange’ voor het eerst aangetroffen in 1451

Afgeleid van ver met het invoegsel -e- met het achtervoegsel -weg

Teheran is met 10 miljoen inwoners verreweg de grootste stad van Iran.


ruwweg

Afgeleid van ruw met het achtervoegsel -weg

roughly

onprecies, niet verfijnd, maar goed bij benadering

Effecten zijn ruwweg onder te verdelen in drie categorieën: aandelen, obligaties en derivaten.


kalmweg

Afgeleid van kalm met het achtervoegsel -weg

De overvaller richtte kalmweg zijn geweer op de winkelier.


koudweg

Afgeleid van koud met het achtervoegsel -weg

Zijn uiting van verliefdheid werd koudweg afgewezen.


plompweg

Afgeleid van plomp met het achtervoegsel -weg

op een lompe, onhandige wijze, niet volgens de etiquette

Ik verbaasde me over de man, die zich plompweg in het gesprek mengde.


gewoonweg

Afgeleid van gewoon met het achtervoegsel -weg

Gewoonweg super!

De noodkreet werd gewoonweg genegeerd.


grifweg

Afgeleid van grif met het achtervoegsel -weg

De politicus gaf grifweg toe, dat er fouten waren gemaakt.


vlotweg

Afgeleid van vlot met het achtervoegsel -weg

op een vlotte manier, met gemak, zonder moeite

De keus was enorm; we telden vlotweg dertig verschillende mogelijkheden.


blindweg

Afgeleid van blind met het achtervoegsel -weg

Het blindweg volgen van orders.

Er zijn mensen die blindweg iets kiezen.


botweg

Afgeleid van bot met het achtervoegsel -weg

Hij weigerde botweg het verzoek.

Het fatsoensmens in je weigert dit botweg te geloven.


boudweg

Afgeleid van boud met het achtervoegsel -weg

Kwaliteit aanbieden is boudweg gesteld de kracht van deze speciaalzaak.


brutaalweg

Afgeleid van brutaal met het achtervoegsel -weg

op een brutale, onbeschaamde wijze, zonder verlegenheid

De journalist wandelde brutaalweg met een delegatie mee het kantoor van de president in.


doodleuk

intensiverende samenstelling van dood zn en leuk bn , in de betekenis van ‘kalmweg’ voor het eerst aangetroffen in 1897

alsof het normaal is (terwijl het dat helemaal niet is)

Hij kwam doodleuk met zijn modderlaarzen het nieuwe tapijt opgelopen.

onschuldig lijkend, zich onschuldig voordoend


ter plekke

De politie kon niet snel genoeg ter plekke zijn door het noodweer.

Zes mensen raakten lichtgewond. Zij zijn door hulpdiensten ter plekke behandeld aan hun verwondingen. Eén persoon is naar het ziekenhuis gebracht. De veiligheidsregio kan niets zeggen over de ernst van de verwondingen en hoe de slachtoffers gewond zijn geraakt.

Weblink bron “Dode en zeven gewonden door windhoos boven Zierikzee” (27 juni 2022), NU.nl


voorzichtigheidshalve

Afgeleid van voorzichtigheid met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

Het experiment werd voorzichtigheidshalve afgebroken.

Als hij zelfverzekerd door de loopgraven beende en zich tot de mannen richtte, kon hij net zo veel enthousiasme als hij wilde in zijn woorden leggen als hij refereerde aan de verpletterende nederlaag van de vijand die met een laatste salvo de genadeslag zou krijgen, maar de mannen gaven hem alleen wat vaag gemopper ten antwoord en stemden voorzichtigheidshalve zwijgend toe door naar hun kistjes te kijken.


zekerheidshalve

Afgeleid van zekerheid met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

Bij besmette bedrijven worden alle drachtige dieren zekerheidshalve geruimd.


kortheidshalve

Afgeleid van kortheid met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

Kortheidshalve vermeld ik alleen de belangrijkste zaken.


veiligheidshalve

Afgeleid van veiligheid met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

Na meldingen over een penetrante gaslucht werd veiligheidshalve een school ontruimd.


volledigheidshalve

Afgeleid van volledigheid met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

Volledigheidshalve moet worden opgemerkt, dat daar in de praktijk niet veel van gekomen is.


beroepshalve

Afgeleid van beroep met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

Ze is beroepshalve veel in Duitsland.


duidelijkheidshalve

Afgeleid van duidelijkheid met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

Laten we duidelijkheidshalve eerst een korte samenvatting geven.


eerlijkheidshalve

Afgeleid van eerlijkheid met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

Ik vind het niets, al moet ik eerlijkheidshalve toegeven dat ik het nog nooit geprobeerd heb.


fatsoenshalve

Afgeleid van fatsoen met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

behoorlikheidshalwe

uit fatsoen, om het fatsoenlijk te houden

Ik riep iets wat ik fatsoenshalve niet zal herhalen.


gemakshalve

Afgeleid van gemak met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

voor het gemak, om het zichzelf makkelijker te maken

In het volgende voorbeeld laten we dit gemakshalve buiten beschouwing.


beleefdheidshalve

Afgeleid van beleefdheid met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

De interviewer durfde vragen te stellen die anderen beleefdheidshalve oversloegen.


ambtshalve

Afgeleid van ambt met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

De burgemeester moet ontvangsten uit bijbanen die hij ambtshalve heeft in de gemeentekas storten.

door een functionaris uit eigen beweging, niet als onderdeel van het officieel afhandelen van een klacht, aangifte of verzoek

Omdat de parkeerwachter overduidelijk een vergissing had gemaakt, werd de parkeerboete ambtshalve ongedaan gemaakt.


spoedshalve

Afgeleid van spoed met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

wegens spoed, vanwege de noodzaak tot haast

Spoedshalve werd niet een besluit van het voltallige bestuur afgewacht.


uit-en-te-na

Maar dat is immers al uit-en-te-na onderzocht?


uit-en-ter-na

Maar dat is immers al uit-en-ter-na onderzocht?


ontiegelijk

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: enorm, zeer veel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1961

In het zuiden van Nederland is het "antiegelijk".

We hebben ontiegelijk genoten van het optreden.


onverstoorbaar

Afgeleid van verstoorbaar met het voorvoegsel on-

Hij zat onverstoorbaar te lezen toen de kast omviel.


kernachtig

Afgeleid van kern met het achtervoegsel -achtig.

Dat sprak hij kernachtig tegen.


evt.

in een voorkomend geval, misschien, als het nodig is


ditmaal

Hij is ditmaal eens wat rustiger.

Ik was altijd gewend in de bergen hoge, leren bergschoenen te dragen maar ditmaal had ik gekozen voor lage trailrunner schoenen die erg licht waren en snel droogden.


o.a.

ˌɔndərˈɑndərə

deel uitmakend van een reeks vergelijkbare dingen of personen (gevolgd door het voornaamste voorbeeld of de meest opvallende voorbeelden uit die reeks)

Op het Mahler Festival zouden tussen 8 t/m 17 mei alle symfonieën van Mahler worden uitgevoerd door o.a. de toporkesten die componist Gustav Mahler zelf heeft gedirigeerd.

Weblink bron
Mischa Spel
 “‘Dit is niet te bevatten, de verslagenheid is groot’” op nrc.nl


über

Die man is echt über dom.


's weeks

De uitdrukking volgt op telbijwoorden zoals eenmaal, tweemaal.

Tweemaal 's weeks gaat ze statten.


allang

Hij is allang vertrokken.

De wijn uit het Rhônedal heeft de afgelopen decennia aan prestige gewonnen door productverbetering en slimme marketing. De Côtes du Rhône is allang geen onaanzienlijk slobberwijntje meer, maar een succesvol exportproduct.

Weblink bron
Peter Giesen
 “Route Nationale 7, leuker dan de Route du Soleil” (30 juli 2014), de Volkskrant

Waren ze gaan twijfelen? Nee, helemaal niet. Echt niet, verzekerde Karl hem opgelaten. Als hij en Louise het alleen konden beslissen, zouden ze allang getrouwd zijn. Maar dat was helaas niet zo.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142

Een onbekende stem vertelde een eindeloos lange mop met een zeer matige clou, maar ik was allang blij afgeleid te worden.


eropuit

samenstelling van erop en uit
samenstelling van er, op, en uit

Hij was eropuit om zijn rivaal buiten spel te zetten.

Hij was er niet opuit om zijn rivaal buiten spel te zetten.

Hij was er niet op uit om zijn rivaal buiten spel te zetten.


gisterochtend

Hij is gisterochtend vertrokken.

De bestuurder van de auto die gisterochtend betrokken was bij een ongeluk in Bavel waarbij twee wielrenners ten val kwamen, heeft zich gemeld bij de politie. Het gaat om een 20-jarige man uit de Noord-Brabantse plaats.

Weblink bron “Automobilist die doorreed na ongeluk met wielrenners meldt zich” (16 mei 2022), NOS


prettig

Afgeleid van pret met het achtervoegsel -ig

Hannah zegt niet veel, maar ik zie aan haar blik dat ze het prettig vindt bij me te zijn.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340

Bovendien is zij de enige bij wie ik me prettig voel.

Ik ben altijd veel te behoedzaam, ik houd afstand omdat ik denk dat mensen dat prettiger vinden.


opgesloten

*vervoeging van opsluiten: voltooid deelwoord, op te vatten als samenstelling van op bw en gesloten ww

Hij maakte in gezelschap van Damaaf, die een goede vriend was geworden ook een keer een reis naar de Steilte van Doek, waar het hol was waarin de Roodhoofden uit het Paleis opgesloten hadden gezeten.


stante pede

op staande voet, met onmiddellijke ingang

Hij werd stante pede de laan uitgestuurd.


opzij

Deze afbeelding toont het van opzij.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

opzijleggen: Hij legde al enige tijd wat geld opzij daarvoor.

' 'Ik gun je de wereld Joy, maar dit is precies waar het over hadden, dat je altijd alles opzij hebt gezet voor die Robert, voor castingmensen, voor regisseurs, en weet ik veel wie nog allemaal meer in het vak, maar wat hebben zij voor jóú over?' 'Ik moet dit proberen.

' Even kijk ik opzij in de grote ogen van Vincenzo.


alzo

van Middelnederlands also, waarbij 'al-' een versterkende betekenis heeft
**[bijwoord] ook op te vatten als samenstelling van al bw en zo bw
**[voegwoord] ook op te vatten als samenstelling van al bw en zo vw , hiervan is als een verkorting

We hebben nog overwogen om ook Hermans in de redactie te vragen, om alzo ook Criterium te fuseren, maar zonder dat worden we ook wel het enige.

Kan alzo worden gewezen op verheugende resultaten, niet mag worden beweerd, dat de Rotterdamsche Kunststichting haar doel reeds bereikt heeft.


vrijwel

почти

zo goed als, verwaarloosbaar weinig schelend ten opzichte van iets anders

Mijn laatste waterfles was vrijwel leeg toen ik in de verte gelukkig het meertje zag.

In Utrecht, dé fietsstad van Nederland, peddelen vrijwel alle fietsers nog rustig zonder helm door de straten. Ook ouderen, kinderen en hun ouders. Willem (63) is onderweg met een ov-fiets en denkt er "wel eens over na", maar gebruikt tot nu toe alleen een helm met mountainbiken.

Weblink bron
Noor de Kort
 “Nederlanders willen geen fietshelm, maar dat gaat misschien veranderen” (16 april 2025), NOS


opzettelijk

Afgeleid van opzet met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Hij is opzettelijk niet naar zijn werk gegaan.


alreeds

Tautologische samenstelling van al en reeds

Zoals alreeds werd vermeld.


jarenlang

samenstelling van jaar en lang met het invoegsel -en-

gedurende een lange tijd, over meerdere jaren

Hij is al jarenlang hier niet meer gezien.

Onder het koken vertelde Barbie mij over zijn werk als hotelmanager en hoe zwaar het was om jarenlang voor dag en dauw op te moeten staan en op alle feestdagen te moeten werken.

Eindelijk weer eens goed nieuws voor rokers! Jarenlang is het uitwasemen van tabakswalmen verketterd. Schreeuwende boodschappen op sigarettenpakjes, rookverbod en anti-rookreclames.

Weblink bron “Roken is voor bollebozen!” (tobacco smell), HP de Tijd

Ook vicepremier Matteo Salvini van coalitiegenoot Lega voerde jarenlang een strijd tegen de 'cannabis light' en de vele winkels in Italië die het verkopen. "Drugs zijn de dood", schreeuwde de politicus toen hij afgelopen zomer met een activist in botsing kwam tijdens een persconferentie.

Weblink bron
Heleen D'Haens
 “Hennepverbod Italië wekt verbazing: 'net zo gevaarlijk als een kerstomaatje'” (13 april 2025), NOS


kopje

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord het hoofd, de nek

kopjeduikelen: de kinderen waren kopje aan het duikelen.


ziekelijk

Afgeleid van ziek met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Hij was ziekelijk jaloers.


liever

bij voorkeur, wordt gebruikt als vergrotende trap van graag

'Maar de jonge generatie chauffeurs gaat liever naar McDonald's.'

Liever nog eet hij zijn wandelschoenen op dan dat hij toegeeft dat hij een conditie van een bejaarde man heeft en bovendien wil hij mijn moeder niet teleurstellen.


meermaals

Afgeleid van meermaal met het achtervoegsel -s

Hij heeft dat meermaals beweerd, maar nooit bewezen.

Harris reageert daarmee op uitspraken van John Kelly, de vroegere stafchef van Trump. Die zegt dat "de algemene definitie van fascist van toepassing is op Trump" en dat Trump meermaals beweerde "dat Hitler ook enkele goede dingen gedaan heeft."


meermalen

Hij heeft dat meermalen beweerd, maar nooit bewezen.


aaneengesloten

*vervoeging van aaneensluiten: voltooid deelwoord, op te vatten als samenstelling van aaneen bw en gesloten ww

Ze kon zich niet herinneren ooit zo lang aaneengesloten te hebben gesproken.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


volstrekt

In de betekenis van ‘onbeperkt, absoluut’ voor het eerst aangetroffen in 1664

*vervoeging van volstrekken: de stam met de uitgang -t, zonder ge- vanwege voorvoegsel

Dat is volstrekt uitgesloten.


bliksems

afgeleid van bliksem met het achtervoegsel -s

Dat is bliksems goed!


zonet

Ik heb dat zonet nog gedaan.


dolletjes

bw: afgeleid van dol bn met het achtervoegsel -tjes, aangetroffen sinds 1877 (zie vindplaats hieronder)

Nou, ik veur me zelf mag van ’eluk spreke dat onze lieve ’Eertje me geen konaijn het ’emaekt. ’k Zou er stikke. Lucht mot ik 'ebbe. Weetje, lucht en waeter. ’k Zal er raeis dolletjes onderduike, dat beloof ik ie, ’oor!

Jan Jacob Cremer
 Japik en Pleuntje, Een schets uit de duinen en aan zee in: Het vaderland, 's-Gravenhage (01-10-1877), M. Nijhoff [etc.] & C.A. van Reyn, p. 1.

De eenige plek waar het min of meer „dolletjes" toeging, was in de onderwereld, de rookkamer. Dit is typisch: een Hollander schijnt eerst los te komen in den tabaksrook.


strak

In de betekenis van ‘erg goed’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1987

In de betekenis van ‘niet plooiend, star’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1400

' Ze keek me strak aan en nam nog een trekje.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

Zijn T-shirt trekt strak bij zijn onderrug.

De strak opgemaakte kamer wist ik in no time te transformeren tot een stinkende rotzooi.


vreselijk

afgeleid van vrees met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

in zeer hoge mate, buitengewoon, zeer, heel erg

' 'O?' Ik vond het vreselijk vleiend en wachtte tot ze verder zou gaan, maar haar gezicht betrok, en ze brak de sigaret die ze op de rand van de asbak had laten liggen doormidden.

'Het was vreselijk.


eenparig

In de betekenis van ‘overeenstemmend, eendrachtig’ voor het eerst aangetroffen in 1277

Samenstellende afleiding van een en paar met het achtervoegsel -ig

Onder invloed van een constante kracht zal een lichaam een eenparig versnelde beweging maken.


eensdeels

samenstelling van een en deel met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s

De Staat behoeft slechts zijn plicht te doen, .., waardoor eensdeels het ruilverkeer wordt vermeerderd en ten andere de vruchtbaarheid van de bodem wordt verhoogd.


eertijds

samenstelling van eer en tijd met het achtervoegsel -s

Daar werd eertijds geen rekening mee gehouden.


evenwel

however

luidt een beperking of (schijnbare) tegenstelling in

Dat is evenwel zonder toestemming van het bestuur niet toegestaan.

Ik had alle goede diploma's voor de functie, evenwel ik kreeg de functie niet


zo nodig

We kunnen er zo nodig wat stoelen bij zetten.


zo langzamerhand

duidt aan dat de tijd voldoende voor iets verstreken is

Hij zal zo langzamerhand zelf ook wel tot die conclusie gekomen zijn.


zoetjesaan

samenstelling van zoetje en aan met het invoegsel -s-

duidt het min of meer ongemerkt verstrijken van de tijd aan

Het is zoetjesaan tijd om naar huis te gaan.


zaterdags

Afgeleid van zaterdag met het achtervoegsel -s

We gaan zaterdags meestal winkelen.


's zaterdags

Hij ging 's zaterdags vaak naar de markt.


volkomen

Dat was volkomen onaanvaardbaar.

Hij was gek op geweren en voelde zich volkomen thuis in de natuur.


vergeefs

In de betekenis van ‘vruchteloos’ voor het eerst aangetroffen in 1291

afgeleid van vergeven met het achtervoegsel -s

Hij trachtte vergeefs een ongeluk te voorkomen.

Een paar jaar geleden had Sinterklaas wekenlang vergeefs gezocht.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11


tevergeefs

samenstelling van te bw en vergeefs bw ontstaan uit te vergeefs

Hij trachtte tevergeefs een confrontatie te vermijden.


vandaar

Hij reed naar Rotterdam en nam vandaar de trein.

duidt een causaal verband aan met een voorafgaande zinsnede

Hij had vreselijke haast. Vandaar die bon.


weerom

Hij heeft weerom daarover geklaagd.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: terug

weeromkeren: De lente keerde weerom en overal waren er bloemen en fluitende vogels in het frisse groen.


erbinnen

Het lag erbinnen.

Hij heeft er altijd al binnen gelegen.


hierbinnen

Hierbinnen heerst een lagere druk, erbuiten een hogere.


daarbinnen

Daarbinnen heerst een lagere druk, erbuiten een hogere.

Ze hadden een groot Frans tweepersoonsbed, lagen urenlang naast elkaar met allebei een hand op haar buik en voelden hoe ik daarbinnen trapte.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767


steekproefsgewijze

samenstelling van steekproef en gewijze met het invoegsel -s-


hiervandaan

Ga je hiervandaan meteen naar huis?


daarvandaan

Je kunt daarvandaan beter eerst de snelweg nemen.

Heb je daar dat kleedje vandaan?


waarvandaan

Waar haalt-ie het vandaan!

Oogheelkunde: waarvandaan en waarheen?

betrekkelijk vervangt *van wat/welke vandaan

Ik heb geen idee waar hij het vandaan haalt.


dwars

In de betekenis van ‘scheef, weerbarstig’ voor het eerst aangetroffen in 1265

De wind is achterlijker dan dwars (zeilterm)

Dwars door de sloot lag een omgevallen knotwilg.

~ liggen: niet meewerken, tegenstand bieden

Het voorstel kreeg veel bijval, maar er lagen twee landen dwars.

iemand iets ~ zitten: een wrok koesteren over iets

Het zat hem dwars dat hij daarvan valselijk beschuldigd werd.


uitgebreid

*vervoeging van uitbreiden: voltooid deelwoord, op te vatten als samenstelling van uit bw en gebreid ww

Ze maakten uitgebreid filmpjes en juichten bij elke donderslag terwijl ik juist dieper in mijn slaapzak kroop.

Denemarken ook nauwelijks, in de pers hadden ze het uitgebreid gehad over de gemoedelijke verhouding tussen de Deense bevolking en de Duitse gasten. De koning en de regering van Denemarken zaten nog op hun plaats en de samenwerking leek uitstekend te functioneren binnen de Germaanse verbroedering.


dagenlang

samenstelling van dag en lang met het invoegsel -en-

Dat ongeval leidde dagenlang tot treinstremmingen.


secondelang

Hij keek hem secondelang indringend aan.


vanzelfsprekend

obviously

iets dat geen verdere uitleg nodig heeft

Vandaag keek hij vanzelfsprekend niet meer zo tegen de dingen aan. Hij wist dat de oorlog niets anders was dan een reusachtige loterij met levensechte kogels, waarin vier jaar overleven aan het wonderbaarlijke grensde.

automatisch zonder er verder bij na te denken

En bijna vanzelfsprekend bleef het museum opgraven in Egypte, waar het al sinds 1957 welkom is en onder meer heeft meegeholpen aan de internationale reddingsopgravingen rond de bouw van de Aswandam, en bij Sakkara graven heeft ontdekt van twee belangrijke functionarissen van Toetanchamon, generaal Horemheb en schatbewaarder Maya (en zijn vrouw Merit).


vastberaden

Hij gaf vastberaden de presentatie aan het bestuur.


urenlang

samenstelling van uur en lang met het invoegsel -en-

Het volk houdt zich urenlang op straat op, zelfs in het donker of als het sneeuwt. in de hoop een glimp van haar gezicht op te vangen achter het raam van haar vergulde koets.

Danielle Teller (vert. Marja Borg)
 “Er was eens iets anders” (2018), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026346477


decennialang

Die twee landen liggen al decennialang met elkaar overhoop.

Archeologie in Nederland was decennialang eerst het werk van enkelen en later van tientallen. De persoonlijke vete tussen Holwerda en Van Giffen, een manipulator eerste klas, leidde daarom tot langdurige animositeit en machtsstrijd tussen Leiden en Groningen.

Hij was niet veroordelend, in deze kwestie was hij niet alleen uit eigen overtuiging beginselvast, hij was ook decennialang opgevoed door zowel Ingeborg als haar beste vriendin en bovendien zijn schoonzus Christa.

Nu ziet het er kaal uit. Maar de afgelopen zomers stonden hier zeker tienduizend planten. Ondernemer Mattia Cusani kijkt uit over de beboste heuvels van San Giovanni in Fiore, een dorp in het binnenland van Calabrië. Cusani's geboorteregio loopt al decennialang leeg: gebrek aan economische groei, weinig kansen voor jongeren. En toch is het hem gelukt om hier een succesvol bedrijf op te zetten.


stiekempjes

zonder iets te zeggen, in het geheim (minder negatief dan stiekem)

De trainer hoopt stiekempjes op het kampioenschap.


christus

van Christus en , gespeld met een kleine letter volgens spellingregel 16.S

Waar was je, ik heb christus vaak geprobeerd je te bellen.


derwijze

Hij raakte derwijze gewond dat hij spoedig overleed.


overhoop

In de betekenis van ‘op een hoop, dooreen’ voor het eerst aangetroffen in 1350

overhoop halen

alles van z'n plaats halen iets te zoeken

We hebben het hele huis overhoop gehaald maar een testament is niet gevonden.

in staat van sterke onderlinge verdeeldheid en/of ruzie

Die partijen liggen altijd met elkaar overhoop.


teniet

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: tot niets teruggebracht

tenietgaan: De winst ging hierdoor vrijwel geheel teniet.


gestaag

In de betekenis van ‘voortdurend, bestendig’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Naamwoord van handeling van staan met het voorvoegsel ge-

WikiWoordenboek vordert gestaag.


zaterdagavond

samenstelling van zaterdag zn en avond zn

Kun je zaterdagavond ook komen?


parlando

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: meer sprekend dan zingend’ voor het eerst aangetroffen in 1929

meer sprekend dan zingend (vlot, gearticuleerd en meer gericht op het metrum dan de melodie)

Psalm 14 is poëtisch en grimmig, door Fairouz gevangen in een eclectisch, volstrekt overtuigend amalgaam van stijlen: van een op Bach aanknopend begin via parlando gemurmel tot een indringende, voorzangachtige solo.

klinkend als spreektaal (met gangbare woorden en ritme)

Behalve als schrijver, dichter en zanger presenteert Dijkshoorn zich als kunstcriticus. In zijn parlando dichtstijl leidt hij kijkers rond in museum Kröller-Müller.


herop

De vorm is een samenstelling van het onscheidbare her- en het scheidbare op- en wordt daarom meestal vermeden en vervangen door "opnieuw op". De te-vorm van de onbepaalde wijs komt echter soms wel voor.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

heroprichten Er werd besloten de vereniging herop te richten.


herin

De vorm wordt meestal vervangen door "opnieuw in" omdat hij bestaat uit een niet-scheidbaar her- en een scheidbaar in-. Het gebruik is voornamelijk beperkt tot de te-vorm van de onbepaalde wijs.

herinrichten: Er werd overwogen de kamer herin te richten.


ziekjes

Afgeleid van ziek met het achtervoegsel -jes

Hij ging wat ziekjes aan het werk, maar knapte geleidelijk weer op.


helaas

van Frans hélas, dat teruggaat tot het oudere las en uiteindelijk Latijn lassus; in de betekenis van ‘tussenwerpsel: uitroep van smart’ voor het eerst aangetroffen in 1548

We hebben er alles aan gedaan, maar het is helaas niet gelukt.

Helaas voor de gevangene mislukte zijn vluchtpoging.

Helaas was er geen tijd om te genieten van het prachtige uitzicht want we moesten zo snel mogelijk de berg af zien te komen: het weer zou zo weer kunnen omslaan.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


tezamen

In een categorie staan gelijksoortige woorden tezamen in een opsomming.

Tezamen werd je geboren, en tezamen zul je voor immer zijn.


node

van Middelnederlands node, op te vatten als nood zn met de uitgang -e, als bijwoord van modaliteit: ‘onwillig’ aangetroffen vanaf 1240

Plotseling werd hij ernstig ziek; hij werd node gemist bij het concert.


verwilderd

*vervoeging van verwilderen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

In zijn bril zag ik mezelf weerspiegeld en ik constateerde dat ik er net zo verwilderd uitzag als hij.


verderop

further on

op een zekere afstand van de genoemde plaats

De splitsing is ongeveer twee kilometer verderop.

Verderop is een ruime zwier omhoog naar rechts, dit is wat renners een moordenaar noemen. Maar het lijkt er ook op dat zich daar de bevrijding aandient. Een strakblauwe hemel domineert in het blikveld, het is alsof de sparren respectvol uit zicht blijven. De weldaad van een kale vlakte volgt.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant

Toen ik de laatste scheerlijn de harde grond in stak, zag ik tot mijn verbazing Goldie verderop onder een struik liggen.


dodecafonisch

van Grieks "δώδεκα" (twaalf) en "φωνή" (toon, stem, geluid) met het achtervoegsel -isch

In een eerdere periode schreef hij alleen dodecafonisch.


eerstens

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘rangschikkend bijwoordelijk telwoord: ten eerste’ voor het eerst aangetroffen in 1846

leenvertaling van Duits erstens; op te vatten als een datief (uitgang -n) van eerste met het achtervoegsel -s

Want tennis is, eerstens en vooral, een hypercommercieel circus, waar de sponsor- en tv-gelden rijkelijk stromen zodra topacteurs de bal in beweging brengen.


ten eerste

eerstens

luidt het eerste lid van een opsomming van minstens twee argumenten in

Tekst-naar-spraaksystemen bestaan uit twee componenten, ten eerste een component die verantwoordelijk is voor de tekstontleding en ten tweede een component die de audiosynthese en spraakweergave mogelijk maakt.


metterwoon

Eigenlijk de vaste woordgroep met der woon (waarin der een versteende datief vrouwelijk enkelvoud is).

Hij kocht een huisje op Vlieland en vestigde zich daar metterwoon.

Hij werkt nu in het buitenland en heeft Nederland metterwoon verlaten.


verdwaasd

*vervoeging van verdwazen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

Ik keek een beetje verdwaasd op toen er twee kleine hoofdlampen op me af kwamen.


ervoor

persoonlijk: vervangt *voor+het, *voor+ze

Je moet het ervoor overhebben.

Hij is ervoor beloond.

Terlouw pleitte ervoor "progressief, onafhankelijk, kritisch en redelijk" te zijn. Hij zette zichzelf neer als optimist en idealist, die stond voor de zorg voor de aarde en het milieu. Het was een boodschap die hij ook na zijn politieke carrière tot op hoge leeftijd zou blijven uitdragen.

Weblink bron
Dik Verkuil
 “Het vertrouwen van Jan Terlouw was zijn kracht en zijn zwakte” (16 mei 2025), NOS

'Hij had mama vlak ervoor gebeld om te zeggen dat het niet goed met hem ging.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471

Dit alles betekende ook dat ik mijn gezin lange tijd niet zou zien. Gelukkig had mijn vrouw daar geen probleem mee omdat ze zelf kort ervoor een lange wandeling naar Santiago de Compostela had gemaakt.

Sinds 1813 is Nederland een koninkrijk. Ervoor was het een republiek


weder

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: opnieuw’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901


desgewenst

indien men dat wenst, als men dat graag wil

Natuurlijk kan het pakket desgewenst worden uitgebreid met tal van extra's.


hemelhoog

intensief, samenstelling van hemel zn en hoog bn

tot grote hoogte, in uitzonderlijke mate

In dat stuk werd de nieuwe compositie hemelhoog geprezen.


veruit

Hij is veruit de beste solozanger van het gezelschap.


nevens

van Middelnederlands neffens vz / neven vz , op te vatten als afgeleid van neven vz met het achtervoegsel -s

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: naast

De diligence waar hij nevens stond.