dienaangaande

Samenstelling van dien (datief van het aanwijzend voornaamwoord die) en aangaande

Er zijn dienaangaande al eerder problemen gerezen.


zogezegd

Hij is zogezegd een echte liefhebber.


agile

op een slagvaardige, wendbare manier met vermijding van verstarde procedures en organisatiestructuren

‘Agile werken’ bijvoorbeeld, de hype uit 2017 om bedrijven ‘wendbaarder’ te maken.

Weblink bron
Japke-d. Bouma
 “‘Content’, ‘input’ en ‘learnings’ – lieve lezers, ik heb jullie nodig” (24 september 2020) op nrc.nl

Wat zelfsturing is voor onder meer de zorg, is agile voor overheden, dienstverlening en ict, en lean voor de industrie: moderne organisatievormen die bedrijven en instellingen wendbaarder en slagvaardiger moeten maken.

Weblink bron
Joris Kooiman
 “Iedereen agile, zo makkelijk is dat nog niet” (28 augustus 2019) op nrc.nl


zijnerzijds

leenvertaling van Duits seinerseits, op te vatten als samenstelling van zijner "van zijn" en de genitief van zijde "kant"

Hij heeft er zijnerzijds nog enkele kanttekeningen bij geplaatst.


zoverre

in ~: luidt een beperkende voorwaarde in

Het nut van een wiki is groot in zoverre er auteurs zijn die de moeite nemen degelijke inhoud bij te dragen.


langsom

van Middelnederlandse verbinding "langs om" ; op te vatten als samenstelling van langs bw en om bw

van langsom + <vergrotende trap van bijvoeglijk naamwoord>

En steeds duurde de oorlog voort, breidde zich uit als een olievlek, verslond mensen bij miljoenen en rijkdommen bij miljarden, werd langsom wreder, ingewikkelder en bracht een gevoel mee alsof hij nooit eindigen zou.


onbegrijpelijk

Afgeleid van begrijpelijk met het voorvoegsel on-.

unverständlich

niet of zeer moeilijk te begrijpen, rationeel niet te volgen, onlogisch

Hij vindt het onbegrijpelijk dat de rechters zich niet uitspreken over de onjuistheden die volgens de school in het rapport staan.

Weblink bron
Tjerk Gaulthérie van Weezel en Rik Kuiper
 “Gerechtshof brandt vingers niet aan inspectierapport over Haga Lyceum” (24 december 2019), de Volkskrant


negentienmaal

In totaal is hij daar negentienmaal op vakantie geweest.


zeventienmaal

De kogelstoter Parry O'Brien verbeterde tussen 1953 en 1956 het wereldrecord zeventienmaal en werd zeventienmaal Amerikaans kampioen.


achttienmaal

In totaal is hij daar achttienmaal op vakantie geweest.


dertienmaal

In totaal is hij daar dertienmaal op vakantie geweest.


gulzig

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘gretig’ voor het eerst aangetroffen in 1285

Afkomstig van het Middelnederlandse bijvoeglijke naamwoord guls (= gulzig) met het achtervoegsel -ig.


talloos

Afgeleid van tal met het achtervoegsel -loos

Er zijn talloos vele mensen dood door de ramp.

Het is een verleidelijk beeld, als je langs talloze kerken en kastelen rijdt, door stadjes waar geen leven te bekennen is, laat staan enige moderne vorm van bedrijvigheid. Maar daarmee misken je de dynamiek die je even goed langs de Nationale 7 aantreft.

Weblink bron
Peter Giesen
 “Route Nationale 7, leuker dan de Route du Soleil” (30 juli 2014), de Volkskrant


zeevast

Ik heb mijn laptop zeevast bevestigd


ineen

Dit is een sofa en een reservebed ineen.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: in elkaar

ineenduiken: Geschrokken doken zij ineen.


terdege

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: flink, goed’ voor het eerst aangetroffen in 1540

Samenstelling van het verbogen lidwoord ter en de datiefvorm dege, van deeg, "iets goeds, voorspoed, voordeel, groei enz."

Hij was zich dat terdege bewust.


al met al

Dit is al met al toch een hele nuttige zaak.


willens

willens en wetens

met opzet, in het volle besef dat men een overtreding of te laken daad begaat

De komst van hem, wiens last men willens had geschonden,
Hoe meer men wierd bedugt voor zulk een oogenblik,
Alleen stond Fabius ontrefbaar voor de schrik.


vlakbij

Als voorzetsel gebruikt schrijft men vlak bij

Er klonk een verschrikkelijke klap toen de bliksem vlakbij insloeg.


kribbig

In de betekenis van ‘prikkelbaar’ voor het eerst aangetroffen in 1573

afgeleid van krib, (stam van het werkwoord kribben) met het achtervoegsel -ig

Haar kribbig gedrag is schadelijk voor de sfeer in de winkel.


vanwaar

Vanwaar uw vraag?

Hij reed eerst naar Luxemburg, vanwaar hij vervolgens, na een bezoek bij een vriend, naar Trier vertrok.

Het woord vuur stamt van Protogermaans *fōr af, vanwaar ook Engels fire komt.


onherroepelijk

Naamwoord van handeling van herroepen met het voorvoegsel on- en met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Dat gaat onherroepelijk mis!


breedvoerig

Samenstellende afleiding van breed en de stam van voeren met het achtervoegsel -ig

De kundige Schryver van dezelve, die zich onder de zinspreuk: Tendimus ad coelestem Patriam, verbergt, is de eerste, die dit onderwerp bepaald en breedvoerig behandelt.


voorts

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: bovendien’ voor het eerst aangetroffen in 1288

Afkomstig van het Middelnederlandse bijwoord vorts.

Afgeleid van het bijvoeglijke naamwoord voort met het achtervoegsel -s.

ferner

ter aanduiding van wat nog komt na nu, na dat andere, in het vervolg


hartstochtelijk

Afleiding van hartstocht met het achtervoegsel -lijk en met het invoegsel -e-.

leidenschaftlich

op eene wijze die van hartstocht blijk geeft


ca.

geeft aan dat de daarna genoemde waarde een benadering is en de werkelijke waarde hoger of lager kan zijn


desaangaande

Hij heeft desaangaande weinig gezegd.


enerzijds

samenstellend afleiding van de genitief van een ht en zijde zn met het achtervoegsel -s, mogelijk leenvertaling van Duits einerseits

gebruikt als inleiding van het eerste deel van een tegenstelling

Enerzijds zijn er maatregelen getroffen die noodzakelijk zijn om de voorzieningen voor de oude dag op de lange termijn houdbaar te maken, anderzijds zijn maatregelen getroffen die de economie moeten versterken.

Frédéric Talbi haalt het wel, al gieren de longen lang na. Hij woont in de buurt, het is naar schatting de dertigste keer dat hij hier staat, met enerzijds het uitzicht op de beboste flanken van de Vogezen en aan de zuidwestkant het glooiende laagland van de Haute-Saône.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant

In veel winkels zijn ondertussen lege schappen te vinden. Vooral versproducten als zuivel, vlees, fruit en eieren zijn nog moeilijk te krijgen. Dat komt enerzijds doordat de blokkades het onmogelijk maken om de producten aan te vullen en anderzijds doordat de producten die nog beschikbaar zijn bederven en dus weggegooid moeten worden.

Weblink bron “Schade supermarkten door blokkades loopt in de tientallen miljoenen” (05 juli 2022), NU.nl


anderzijds

Enerzijds was hij teleurgesteld over de matige opkomst en anderzijds was hij tevreden over de geweldige sfeer.

Enerzijds is de invloed van grote culturen op elke hoek van de straat zichtbaar, anderzijds heeft Palermo het laagste inkomen per hoofd en de hoogste werkloosheid van Italië.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340


glunder

Hij stond er glunder bij te kijken,


smooth

Tegelijk ben ik nog op zoek naar mijn vorm. Ik sta op een dansvloer en beweeg, maar mijn dansjes zijn nog niet heel smooth.

Weblink bron
Saul van Stapele
 “Willem: ‘Wanneer ik schrijf, voel ik het in mijn hart’” (6 februari 2019) op nrc.nl

De horrorverhalen over afwijzing en prestatiedruk joegen mij angst aan. Uiteindelijk is het heel smooth gegaan.

Weblink bron
Francine van der Wiel
 “Timothy van Poucke & Guido Dutilh: Ik denk wow als ik je zie” (28 december 2018) op nrc.nl

2Unlimited, dat was mijn New Wave. Ray, de stoere rapper (‘Y’all ready for this?’) was natuurlijk Lil’ Kleine. En Ronnie Flex (sorry Ronnie), de smooth zingende mooiboy, dat was Anita Doth.

Weblink bron
Rolinde Hoorntje
 “Een kwestie van bereik” (22 januari 2016) op nrc.nl


desgelijks

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: evenzo’ voor het eerst aangetroffen in 1285

samenstelling van des en gelijk met het achtervoegsel -s

En hij zal desgelijks behandeld worden.


scheep

van Middelnederlands te scepe, met datief van schip

Zij waren in Rotterdam scheep gegaan.


zozeer

Hij is ook koppig en zozeer overtuigd van zijn gelijk dat hij zijn standpunt niet wil verdedigen in een discussie.

Het probleem is niet zozeer de invoering, maar de controle.

Ze wonnen niet zozeer door goed te spelen, als wel door hard te werken.

Hij zag het probleem niet zozeer en maakte aanstalten om verder te lopen, waardoor ik overging op een andere strategie.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


achteruit

naar achteren gericht, in achterwaartse richting

Hij moest door de achterruit kijken doen hij met zijn auto achteruit reed.

Jorge zwaaide met zijn pistool naar de verzamelde dorpelingen. 'Achteruit jullie!' schreeuwde hij, maar Olive bleef staan waar ze stond.

Jessie Burton (vert.Marja Borg)
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

Plotseling verstijfde ik. Midden op het pad lag een reusachtige ratelslang te zonnen, de koningin van de woestijn. Ik schrok me kapot en sprong meteen achteruit.

De zieke patiënt ging ineens snel achteruit en was de volgende dag overleden.


hoezo

wieso

vraagt naar de logica achter een bepaalde bewering

Hoezo? Dat is toch niet verboden?.

Hoezo? Is er iets mee?' Ze liet haar duim over de hals glijden, een schone veeg door het stof.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

'Hoezo?' 'Nee, mijn moeder vond het natuurlijk niet nodig om je dat te vertellen.

' 'Op Sicilië? Hoezo?' 'Een vriendin in crisis bijstaan,' zeg ik met mijn hand om het toestel zodat Lot me niet kan horen.


plots

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: eensklaps’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1626

Er stond plots een olifant op de weg.


zowat

Hij werd zowat uit zijn auto geslingerd door die botsing.

Ik rende zowat de berg op en elke keer als ik weer op een bergtop aankwam checkte ik of er voldoende internetverbinding was om eventuele nieuwe berichten van mijn kinderen te beluisteren.


erom

persoonlijk *om+het, *om+ze: om de reden,

Hij heeft het erom gedaan.

Hij probeerde een 1 aprilgrap uit te halen, maar niemand moest erom lachen.

Het gaat erom dat „bekende overlastgevers” binnen blijven, aldus Dijkhoff. Hij heeft hierover maandag met burgemeesters gesproken, zei hij in het radioprogramma Dit is de Dag.

‘Denk erom hè… Geen haast,’ riep hij me na terwijl ik naar de grensmuur liep om mijn hand op het koude ijzer te leggen en mezelf moed in te praten: ‘veilig thuiskomen’.


hierom

aanwijzend (dichtbij) om+dit, om+deze: met deze reden

Het regende hard en hierom deed ik het raam dicht.


achterin

Wil je voorin gaan zitten of achterin?

Hoewel haar tuin niet groot was, stond hij vol bomen en struiken, roze stokrozen en nog meer kamperfoelie, met helemaal achterin een kleine wildernis.

En ineens stonden ze voor een hol en zagen achterin de gloed van een vuur. Er was een lelijk oud wijf dat, zachtjes mompelend, in een pot boven het vuur stond te roeren.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 12


voorin

Wil je achterin gaan zitten of voorin?

Na een kwartier stopte er een oude gedeukte Toyota met een mollige vrouw voorin, die vroeg waar ik naartoe moest.


allemachtig

In de betekenis van ‘tussenwerpsel: uitroep van verwondering’ voor het eerst aangetroffen in 1878

samenstelling van al en machtig met het invoegsel -e-

Dan merk je pas goed hoe allemachtig groot Afrika is.

Daar kun je verlamd van raken, alleen maar doordat je met hem hebt gezoeno terwijl je dat niet eens echt wilde omdat het zo allemachtig smerig is om je tong bij iemand anders in zijn mond te steken.

John Green
 “Schildpadden tot in het oneindige” (2017), Gottmer , ISBN 9789025768652


bijeen

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: tezamen in een groep

bijeenzijn: Zij waren die dag bijeen om het jubileum te vieren.

Alles bijeen zal het dus wel op een kleine 100 regels neerkomen.

En sta tezamen, maar niet te dicht bijeen:


schaakmat

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het schaak staan van de koning’ voor het eerst aangetroffen in 1709

van Arabisch shah mat (de koning is dood)

Iemand schaakmat zetten

Zorgen dat iemand (de opponent) geen tegenargumenten meer heeft

situatie in het schaakspel waarbij de koning schaak tw staat zonder dat dit in één zet kan worden opgeheven; de tegenpartij heeft dan gewonnen

En voor hij het wist stond hij schaakmat.


presto

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: snel’ voor het eerst aangetroffen in 1824

snel gespeeld (in een hoger tempo dan allegro)


overeen

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: tot een afspraak; accoord

overeenkomen: Zij kwamen overeen hier gezamenlijk een eind aan te maken.


daarnet

Hij heeft daarnet gebeld.

'Als mijn tante een pikkie had gehad, was zij mijn oom geweest.' (...) Hoop. De idiote zin van daarnet gaf aan dat het ergens diep in haar nog aanwezig was.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


overeind

Hij stond nog niet overeind of hij hoorde het fluitsignaal al.

Hij stapt over het lijk heen, nog steeds gebukt, je weet eigenlijk niet waarom je dat doet, want kogels vang je overeind net zo goed op als gebogen, maar het is een reflex om ze zo min mogelijk houvast te bieden, alsof je de hele tijd bang bent voor de hemel als je oorlog voert.

Roerloos lag ik in mijn slaapzak en schrok bij elk geluid overeind.

En zoals hij had verwacht, kwam ze direct overeind, kuste hem op zijn voorhoofd, bedankte voor de onderhoudende avond en trok zich terug naar de slaapkamerverdieping.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691


zaterdagmiddag

Kun je zaterdagmiddag ook komen?


zielsveel

intensief, samenstelling van ziel en veel met het invoegsel -s-

bijzonder veel, met name in emotionele zin

Hij heeft altijd zielsveel van haar gehouden.


ginder

van Middelnederlands ginder, in de betekenis van ‘bijwoord van plaats: daar’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1220

Dat is ginder niet gebruikelijk.


hoever

een vraag naar een afstand wordt met "hoe ver" los geschreven ingeleid

In hoever dat waar is moet nog blijken.


morgenavond

We gaan morgenavond naar de opera.


middenin

De bedoeling is om het er middenin te zetten.


achterover

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: in achterwaartse richting

achteroverslaan: Hij sloeg daar volledig van achterover.

' Ik leun tevreden achterover en kijk hoe haar gezicht verandert van bozig naar angstig.

achterover slaan: in een keer een glas met een alcoholische drank opdrinken

Nadat we de grappa achterover hebben geslagen, sta ik met Lot en Bibi Eros Ramazzotti van de dakrand te schreeuwen.

Bibi gooit een groen sapje achterover.


hoelang

Hoelang kan een mens eigenlijk zonder eten, zonder drinken? Ik hoor de stem van mijn moeder in mijn hoofd, die me als kind al vertelde hoe haar ouders hadden moeten overleven ir1 de concentratiekampen, in de kou, met honger en gebrek aan slaap.

Hoelang is het geleden dat ik haar de liefde van mijn leven heb genoemd? Lauren en ik hebben elkaar ontmoet op het strand van Noordwijk.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471

Hij wist niet precies tot hoelang hij verondersteld was te blijven wachten.


liefst

benadrukkend, verbazing uitdrukkend (over een groot getal)

Hij ging liefst driemaal in de week naar het zwembad.

Het huis heeft maar liefst vier badkamers.

Ons elftal won met liefst 8-1.

Na de eeuwwisseling waren er liefst drieduizend clubs in het huidige Tsjechië alleen al.

Onno van Nijf
 “Sportgeschiedenis” (2021), Athenaeum - Polak & Van Gennep , ISBN 9789025312275

Tot aan het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog bestreden beide ploegen elkaar liefst 24 maal, waarvan de troostfinale op de Olympische Spelen van 1912 de enige niet- vriendschappelijke ontmoeting was.

Na de eeuwwisseling trok de hoogste divisie liefst vijf miljoen toeschouwers naar de stadions.


minstens

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord: op zijn minst’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1850

Er waren minstens twintig mensen aanwezig.

Er wordt sterk aangeraden de emmer minstens 25 meter van je tent te plaatsen zodat een eventuele beer niet je tent in strompelt op zoek naar eten.

Hij moest de komende weken minstens tien uur per dag schrijven om met midzomerdag klaar te zijn.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “1968, De grote eeuw deel 7” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044633535


bovenop

hoger dan elk ander deel, op het hoogste deel, steunend op de lagere delen

Dit boek lag bovenop de stapel.

Ik had mijn tent precies bovenop een ondergrondse termietenkolonie geplaatst.

Bovenop de directe gevolgen van de ziekte had hij ook nog te maken met de financiële rampspoed die hem overkwam.


daarstraks

Ik heb hem daarstraks nog gezien.


morgenvroeg

in de eerste uren van de dag volgend op vandaag

Hij gaat morgenvroeg naar een conferentie.


binnenstebuiten

als de buitenkant binnen zit en de binnenkant buiten

Deze broek moet je binnenstebuiten wassen.

Je T-shirt zit binnenstebuiten.

binnenstebuiten keren: heel goed onderzoeken

De inwoners van de omliggende flats waren al uit voorzorg geëvacueerd maar de explosievenhonden vinden geen bommen. Na de honden komen de rechercheurs, die het appartement de komende uren binnenstebuiten zullen keren. (Elsje Jorritsma NRC 29 maart 2016


nijg

bw en bn: (verkorting) van nijdig
ww: nijgen zonder de uitgang -en


kalverachtig

Afleiding van kalver (afkomstig van de Middelnederlandse meervoudsvorm calver van calf) met het achtervoegsel -achtig.


verdomd

*vervoeging van verdommen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

Dat is een verdomd grote praalwagen.

Ik citeer hier de Lonely Planet en hoewel het proza van deze reisgids in staat zou zijn om zelfs de Gazastrook nog op te leuken (‘the locals are very passionate’) moet gezegd worden: die Malediven zien er verdomd mooi uit.


verrekt

*vervoeging van verrekken: de stam met de uitgang -t, zonder ge- vanwege voorvoegsel

gebruikt om een bijvoeglijk naamwoord te versterken


morgenochtend

Ik ga morgenochtend weer aan het werk.

Ging ik nu weer overmoedig dezelfde fout maken als tijdens de beklimming van Mount Whitney? Misschien was het verstandiger om om te draaien, eerst te overnachten en morgenochtend in alle vroegte de pas te bedwingen.


insgelijks

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: evenzo’ voor het eerst aangetroffen in 1485

samenstelling van in en gelijk met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s

Ik wens je insgelijks een gezegend kerstfeest.


hooguit

Dat zal de boel hooguit een dag of wat vertragen.

Het was moeilijk in te schatten hoe lang we nog onderweg zouden zijn en dus stalde iedereen zijn eten op de grond uit om te zien hoeveel er nog over was. Het viel erg tegen, hooguit genoeg voor een dag of twee.


dato

van Latijn dato, de ablatief van datum "wat gegeven is"

gevolg door een aanduiding van dag, maand en vaak ook jaar; bij een brief: de daarin vermelde dag waarop ze is geschreven, bij een publicatie: de daarin vermelde publicatiedatum

Het oudste Grootboek opent met het afschrift van een edict, dato 19 Nov. 1654, door ‘Friederich Wilhelm Marggraff zu Brandenburg’ ter gunste der ‘Mennonistischen glaubens Verwandten’ in het land van Kleef uitgevaardigd.

Joh. Dyserinck
 De vrijstelling van den eed voor de doopsgezinden. in: De Gids., jrg. 46 nr. 10 (oktober 1882), P.N. van Kampen & zoon, Amsterdam, p. 108/109


maandagochtend

Kun je maandagochtend ook komen?

Bij de supermarkt aan de Iepenlaan in Woerden heeft de politie maandagochtend een 17-jarige jongen uit Litouwen aangehouden op verdenking van diefstal van boodschappen met een winkelwaarde van € 57,-. De dief wilde die morgen rond tien uur een winkelwagen vol boodschappen zonder te betalen de winkel uitloodsen.

Maar na een week in de woestijn en 5.000 dollar lichter, zit je vaak gewoon weer op maandagochtend op kantoor in een vergadering over targets.


hartstikke

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid’ voor het eerst aangetroffen in 1839

Joh, dat is hartstikke gevaarlijk, hoor!

,,We zitten in een heel goede fase”, aldus Hulshoff. ,,Zeker als je ziet waar we vandaan komen. Natuurlijk hebben we, toen het sportief minder goed ging, ook gedacht: verdikke, zou het erin zitten? Maar we hebben voor Jupiler League-begrippen gewoon een hartstikke goede ploeg.” Cambuur staat momenteel elfde in de Jupiler League, maar heeft inmiddels de subtop in het vizier.

Te midden van de c-junioren van Vasa Real was ik misschien hartstikke goed, maar hier was ik een nul.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767

Ik had de dapperste moeder ter wereld, ik was hartstikke trots op haar en wie iets anders zei zou ik doodslaan.


zaterdagsavonds

samenstelling van zaterdags en avond met het achtervoegsel -s

geregeld op de avonden van de zaterdagen

Zij gingen zaterdagsavonds meestal bridgen.


verrekte

Huisartsenzorg is breed en ingewikkeld en dus verrekte lastig te digitaliseren.

Weblink bron
Liza van Lonkhuyzen
 “Kan versnipperde huisartsenzorg niet slimmer? Initiatieven genoeg” (23 juli 2021) op nrc.nl


hopelijk

Naamwoord van handeling van hopen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Dat hotel heeft hopelijk geen bedwantsen.

Al dagen fantaseerde ik wat ik zou gaan bestellen: een dubbele hamburger met kaas, augurken en ketchup en hopelijk hadden ze ook mayo voor bij de friet.


teleur

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: in negatieve zin verrast

teleurstellen: De uitkomst ervan stelde hem ernstig teleur.


halverwege

samenstelling van half en wege met het invoegsel -er-

ˌhɑlvərˈweɣə

Dit huis staat ergens aan het begin van de straat en niet halverwege.

Halverwege kwam ons een Park Ranger tegemoet. Ik voelde een immense opluchting aangezien ik dacht dat we nu veilig waren.


allereerst

intensiverende samenstelling van aller vn en eerst bn

Aanvankelijk had ik geaarzeld, allereerst omdat ik nog steeds bezig was in mijn boek van Muriel Spark, een verzameling korte verhalen en hoorspelen die zes jaar daarvoor was uitgegeven.

Allereerst wil ik een woord van dank spreken voor alle medewerkers die dit project mogelijk gemaakt hebben.


moordend

Het was die zomerdag moordend heet.


overboord

Na de enorme golf bleken er twee man overboord te zijn.


zaterdagnacht

Kun je zaterdagnacht ook komen?


zondagnacht

Kun je zondagnacht ook komen?


maandagnacht

Kun je maandagnacht ook komen?


dinsdagnacht

Kun je dinsdagnacht ook komen?


woensdagnacht

Kun je woensdagnacht ook komen?


donderdagnacht

Kun je donderdagnacht ook komen?


vrijdagnacht

Kun je vrijdagnacht ook komen?


zondagavond

Kun je zondagavond ook komen?


maandagavond

Kun je maandagavond ook komen?


dinsdagavond

Kun je dinsdagavond ook komen?


woensdagavond

Kun je woensdagavond ook komen?


donderdagavond

samenstelling van donderdag zn en avond zn

Kun je donderdagavond ook komen?


vrijdagavond

Kun je vrijdagavond ook komen?


zondagmiddag

Kun je zondagmiddag ook komen?


maandagmiddag

Kun je maandagmiddag ook komen?


dinsdagmiddag

Kun je dinsdagmiddag ook komen?


woensdagmiddag

Kun je woensdagmiddag ook komen?


donderdagmiddag

Kun je donderdagmiddag ook komen?


vrijdagmiddag

Kun je vrijdagmiddag ook komen?

Koning Willem-Alexander en zijn gezin poseren vrijdagmiddag weer voor fotografen. NU.nl-verslaggever Danja Koeleman vertelt hoe het er achter de schermen aan toegaat.

Weblink bron “Grapjes, wensen en regie door de koning: zo gaat de Oranje-fotosessie” (23 juni 2022), NU.nl


zondagochtend

Kun je zondagochtend ook komen?


dinsdagochtend

Kun je dinsdagochtend ook komen?


woensdagochtend

Kun je woensdagochtend ook komen?


donderdagochtend

Kun je donderdagochtend ook komen?


vrijdagochtend

Kun je vrijdagochtend ook komen?


vrijdagmorgen

Kun je vrijdagmorgen ook komen?


zondagmorgen

Kun je zondagmorgen ook komen?


maandagmorgen

Kun je maandagmorgen ook komen?

Opperste concentratie in de coulissen van De Bond. Gespannen staan de leerlingen uit groep 8C van de basisschool Drie-eenheid maandagmorgen naar hun klasgenoten te kijken die op dat moment in de schijnwerpers staan. Als er al wat wordt gezegd, gebeurt dat op een fluistertoon die op de bühne niet te horen is.

Weblink bron
Redactie
 “Afscheidsmusical groepen 8 in stadstheater Oldenzaal” (11-07-2016), Tubantia

Gerard Sanderinks ict-bedrijf Centric wankelt onder de aanhoudende stroom van slechte publiciteit. Die opmerkelijke bekentenis deed bestuursvoorzitter Louis Luijten maandagmorgen in de rechtszaal in Almelo.

Weblink bron
Angelique Kunst
 “Na elk krantenartikel lijdt Gerard Sanderinks Centric verlies: ‘We worden afgeschilderd als domme mensen’” (26-04-2022), Tubantia


dinsdagmorgen

Kun je dinsdagmorgen ook komen?


woensdagmorgen

Kun je woensdagmorgen ook komen?


donderdagmorgen

Kun je donderdagmorgen ook komen?


simpelweg

Afgeleid van simpel met het achtervoegsel -weg

op verrassend eenvoudige wijze, om verrassend eenvoudige redenen, zonder meer

Dat is simpelweg onaanvaardbaar.

Andere opties voor waterfiltering zijn de Aquamira-chlorine-dioxine-druppels, of simpelweg chloor, waarvan alle bacteriën en microben blijkbaar doodgaan.

En ze wist hoe ze zich moest gedragen, zag er representatief uit en sprak vloeiend Duits, Engels en Frans. Ze wees naar de drie vlaggen op de revers van de blazer. Ik wist wat het betekende om 'je te gedragen', dat was simpelweg de opvoeding die je in deftige families kreeg.


teloor

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord verloren

teloorgaan: In die oorlog gingen veel prachtige gebouwen teloor.


driemaal

Hij is driemaal achter elkaar gearresteerd.


tweewerf

Hij is tweewerf achter elkaar gearresteerd.


vierwerf

Zijn verjaardag werd deze keer gevierd met een vierwerf hoera.


viermaal

Hij is viermaal achter elkaar gearresteerd.

Cern onthult plannen voor nieuwe megaversneller van 100 kilometer. Het zong al een tijdje rond, maar nu heeft deeltjesfysica-instituut Cern zijn officiële plannen gepresenteerd voor een nieuwe deeltjesversneller. Die megaversneller moet honderd kilometer lang worden, bijna viermaal groter dan de huidige Large Hadron Collider.


eenwerf

Zijn verjaardag werd slechts gevierd met eenwerf hoera.


negenmaal

met negen herhalingen, in negen gevallen


twaalfmaal

met twaalf herhalingen, in twaalf gevallen


veertienmaal

met veertien herhalingen, in veertien gevallen


vijftienmaal

met vijftien herhalingen, in vijftien gevallen


zestienmaal

met zestien herhalingen, in zestien gevallen


twintigmaal

met twintig herhalingen, in twintig gevallen


vijfwerf

Zijn verjaardag werd deze keer gevierd met vijfwerf hoera.


zevenwerf

met zeven herhalingen, in zeven gevallen


achterwege

Overbodige details kunnen achterwege blijven.

Omwille van de tijd liet hij een aantal opdrachten maar achterwege.


hierlangs

Je kunt het formulier hierlangs afknippen.


maandagsavonds

samenstelling van maandags en avond met het achtervoegsel -s

Zij gingen maandagsavonds meestal bridgen.


dinsdagsavonds

samenstelling van dinsdag en avond zn met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s

Zij gingen dinsdagsavonds meestal bridgen.


woensdagsavonds

samenstelling van woensdags en avond met het achtervoegsel -s

geregeld op de avonden van de woensdagen

Zij gingen woensdagsavonds meestal bridgen.


donderdagsavonds

samenstelling van donderdags en avond met het achtervoegsel -s

geregeld op de avonden van de donderdagen

Zij gingen donderdagsavonds meestal bridgen.


vrijdagsavonds

samenstelling van vrijdags en avond met het achtervoegsel -s

Zij gingen vrijdagsavonds meestal bridgen.


zondagsavonds

samenstelling van zondags en avond met het achtervoegsel -s

Zij gingen zondagsavonds meestal bridgen.


zondagsnachts

samenstelling van zondags en nacht met het achtervoegsel -s

Zij gingen zondagsnachts meestal uit.


zaterdagsnachts

samenstelling van zaterdags en nacht met het achtervoegsel -s

geregeld in de nachten van de zaterdagen

Zij gingen zaterdagsnachts meestal uit.


vrijdagsnachts

samenstelling van vrijdags en nacht met het achtervoegsel -s

Zij gingen vrijdagsnachts meestal uit.


donderdagsnachts

samenstelling van donderdags en nacht met het achtervoegsel -s

geregeld in de nachten van de donderdagen

Zij gingen donderdagsnachts meestal uit.


woensdagsnachts

samenstelling van woensdags en nacht met het achtervoegsel -s

geregeld in de nachten van de woensdagen

Zij gingen woensdagsnachts meestal uit.


dinsdagsnachts

samenstelling van dinsdags en nacht met het achtervoegsel -s

Zij gingen dinsdagsnachts meestal uit.


maandagsnachts

samenstelling van maandags en nacht met het achtervoegsel -s

Zij gingen maandagsnachts meestal uit.


zondagsmiddags

samenstelling van zondags en middag met het achtervoegsel -s

Zij gingen zondagsmiddags meestal bridgen.


zaterdagsmiddags

samenstelling van zaterdags en middag met het achtervoegsel -s

geregeld op de middagen van de zaterdagen

Zij gingen zaterdagsmiddags meestal bridgen.


vrijdagsmiddags

samenstelling van vrijdags en middag met het achtervoegsel -s

geregeld op de middagen van de vrijdagen

Zij gingen vrijdagsmiddags meestal bridgen.


donderdagsmiddags

samenstelling van donderdags en middag met het achtervoegsel -s

geregeld op de middagen van de donderdagen

Zij gingen donderdagsmiddags meestal bridgen.


woensdagsmiddags

samenstelling van woensdags en middag met het achtervoegsel -s

geregeld op de middagen van de woensdagen

Zij gingen woensdagsmiddags meestal bridgen.


dinsdagsmiddags

samenstelling van dinsdags en middag met het achtervoegsel -s

geregeld op de middagen van de dinsdagen

Zij gingen dinsdagsmiddags meestal bridgen.


maandagsmiddags

samenstelling van maandags en middag met het achtervoegsel -s

geregeld op de middagen van de maandagen

Zij gingen maandagsmiddags meestal bridgen.


zondagsmorgens

samenstelling van zondags en morgen met het achtervoegsel -s

geregeld op de ochtenden van de zondagen

Zij gingen zondagsmorgens meestal bridgen.


zaterdagsmorgens

samenstelling van zaterdags en morgen met het achtervoegsel -s

geregeld op de ochtenden van de zaterdagen

Zij gingen zaterdagsmorgens meestal bridgen.


vrijdagsmorgens

samenstelling van vrijdags en morgen met het achtervoegsel -s

geregeld op de ochtenden van de vrijdagen

Zij gingen vrijdagsmorgens meestal bridgen.


donderdagsmorgens

samenstelling van donderdags en morgen met het achtervoegsel -s

geregeld op de ochtenden van de donderdagen

Zij gingen donderdagsmorgens meestal bridgen.


woensdagsmorgens

samenstelling van woensdags en morgen met het achtervoegsel -s

geregeld op de ochtenden van de woensdagen

Zij gingen woensdagsmorgens meestal bridgen.


dinsdagsmorgens

samenstelling van dinsdags en morgen met het achtervoegsel -s

geregeld op de ochtenden van de dinsdagen

Zij gingen dinsdagsmorgens meestal bridgen.


maandagsmorgens

samenstelling van maandags en morgen met het achtervoegsel -s

geregeld op de ochtenden van de maandagen

Zij gingen maandagsmorgens meestal bridgen.


zondagsochtends

samenstelling van zondags en ochtend met het achtervoegsel -s

Zij gingen zondagsochtends meestal bridgen.


zaterdagsochtends

samenstelling van zaterdags en ochtend met het achtervoegsel -s

Zij gingen zaterdagsochtends meestal bridgen.


vrijdagsochtends

samenstelling van vrijdags en ochtend met het achtervoegsel -s

Zij gingen vrijdagsochtends meestal bridgen.


donderdagsochtends

samenstelling van donderdags en ochtend met het achtervoegsel -s

Zij gingen donderdagsochtends meestal bridgen.


woensdagsochtends

samenstelling van woensdags en ochtend met het achtervoegsel -s

Zij gingen woensdagsochtends meestal bridgen.


dinsdagsochtends

samenstelling van dinsdags en ochtend met het achtervoegsel -s

Zij gingen dinsdagsochtends meestal bridgen.


maandagsochtends

samenstelling van maandags en ochtend met het achtervoegsel -s

Zij gingen maandagsochtends meestal bridgen.


's zondags

Hij ging 's zondags vaak naar de markt.


's vrijdags

Omdat de opeenvolging sv aan het begin van een lettergreep in het Nederlands niet gemakkelijk is uit te spreken, wordt 's vrijdags meestal verder verkort tot vrijdags. Weblink bron “’s Zaterdags / zaterdags” (28 januari 2020) op onzetaal.nl

Hij ging 's vrijdags vaak naar de markt.

Hoe kunnen zij van hun vrijheid genieten als zij 's vrijdags tot bedtijd in de auto moeten doorbrengen en 's zondags na lunchtijd aan de terugweg beginnen?

Weblink bron
J.J. Peereboom
 “Spelen met kentekens; Geef Noord-Holland zijn G terug” (15 mei 1996) op nrc.nl


's woensdags

Hij ging 's woensdags vaak naar de markt.


's maandags

Hij ging 's maandags vaak naar de markt.


zondags

Afgeleid van zondag met het achtervoegsel -s

We gaan zondags meestal winkelen.


vrijdags

Afgeleid van vrijdag met het achtervoegsel -s

We gaan vrijdags meestal winkelen.


donderdags

Afgeleid van donderdag met het achtervoegsel -s

We gaan donderdags meestal winkelen.


woensdags

Afgeleid van woensdag met het achtervoegsel -s

We gaan woensdags meestal winkelen.


dinsdags

Afgeleid van dinsdag met het achtervoegsel -s

We gaan dinsdags meestal winkelen.


maandags

Afgeleid van maandag met het achtervoegsel -s

We gaan maandags meestal winkelen.


luchtigjes

Afgeleid van luchtig met het achtervoegsel -jes

Hij gaat er vooralsnog luchtigjes mee om.


schaapachtig

Afgeleid van schaap met het achtervoegsel -achtig

"Is dat echt waar?" vroeg hij schaapachtig.


hoezeer

Dat laat wel zien hoezeer dat nodig is.


binnenin

Ze voelde kleine zweetdruppeltjes, uitvloeisels van het vuur dat binnenin haar oplaaide.


dolgraag

intensief, samenstelling van dol bn en graag bw in de betekenis van ‘buitengewoon graag’ aangetroffen vanaf 1838

Bij het eerstvolgende open veldje aan het water gooiden we onze spullen neer. Ik wilde dolgraag een keer verse vis vangen en op een kampvuurtje grillen.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


radicaal

met het achtervoegsel -aal van Frans radical bn , in de betekenis van ‘totaal, consequent’ aangetroffen vanaf 1787
Dit gaat weer terug op Latijn radix zn (2e naamval radicis) "wortel, oorsprong".

Om echt locatie-onafhankelijk mijn geld te kunnen verdienen zou ik een radicaal ander businessmodel moeten zoeken.


radicaal

Als we iets radicaal uitroeien, dan doen we dat met wortel en tak


eensdaags

Genitief van één dag met het invoegsel -s-

Hij geloofde vast en zeker dat dit eensdaags zou gebeuren.


intens

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘hevig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1902

Hij keek me bozig aan en verweet me dat ik alweer met mijn hoofd bij de volgende trail zat, waardoor ik de PCT veel minder intens zou ervaren.


overigens

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: voor het overige’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1735

Dat is overigens al eerder gezien.

Trainers lieten zich overigens niet onbetuigd in dit debat: er is zelfs een eloquente verdediging van de derde- eeuwse auteur Philostratus, waarin de pretenties van de artsen werden doorgeprikt.

Het afgeschraapte mengsel van zand, zweet en olie (gloios) werd overigens verzameld en verkocht - er werden genezende eigenschappen aan toegeschreven.


omwille

samenstelling van om vz en wil zn met de oude datiefuitgang -e

Hij had dat omwille van de goede verhoudingen nagelaten.


wederom

van Middelnederlands wederombe en wederomme; op te vatten als samenstelling van weder bw en om bw

Dat is wederom een verzwakking van het gehele stelsel.

Ik probeerde het nogmaals maar de lijn was wederom heel slecht en de helft van mijn woorden viel weg.


onderaan

aan de kant die beneden zit, het laagst gelegen is

Ze veegde haar schoenen, maar onderaan zag je toch nog modder.

Hij keek langs de helling. Onderaan stroomde een beekje.

in een lage of de laagste positie binnen een rangschikking

De directeur is ooit ergens onderaan begonnen.

Na vier wedstrijden in de competititie stonden ze helemaal onderaan.


zopas

een korte tijd geleden, daarnet, daarstraks, juist, net, zo-even, zojuist, zonet.


dusver

Hij heeft dat tot dusver altijd ontkend.

Tot dusver zijn er nog geen problemen.

De geluiden in de natuur waren veel meer gelaagd dan ik tot dusver had ervaren.

Van levensbelang: "De omvang en reikwijdte van de hittestress is schokkend", zegt zeebioloog Melanie McEnfield tegen persbureau Reuters. "Sommige riffen hadden er tot dusver geen last van en wij dachten dat ze veerkrachtig waren, dat ze het gedeeltelijk afsterven te boven zouden komen."

Weblink bron “Meer dan 80 procent van koraalriffen lijdt onder hittestress, mogelijk onherstelbaar” (23 april 2025), NOS


dusverre

Hij heeft dat tot dusverre altijd ontkend.


voorover

Hij maakte een salto voorover.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord in voorwaartse richting hellend of vallend

vooroverbuigen: Hij boog voorover om zijn veter te strikken.


buitenaf

Hij is buitenaf gaan wonen.

Hij kon de deur van buitenaf niet openkrijgen.


binnenuit

Die nectarines waren al van binnenuit rot voordat ze rijp waren.


tussenuit

Als voorzetsel gebruikt, wordt het woord gewoonlijk gescheiden in een voorzetsel "tussen" en een achtergeplaatst voorzetselbijwoord "uit":

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: een ingesloten situatie verlatend

ertussenuit: Hij kwam er niet tussenuit.


ertussenuit

samenstelling van er en tussenuit
samenstelling van er, tussen, en uit

De olie droop ertussenuit.

Er liep olie tussenuit.


hiertussenuit

samenstelling van hiertussen en uit
samenstelling van hier, tussen, en uit

De olie droop hiertussenuit.

Hier liep olie tussenuit.


daartussenuit

De olie droop daartussenuit.

Daar liep de olie tussenuit.


waartussenuit

De olie droop waartussenuit?

Waar droop de olie tussenuit?

Dit zijn de platen waartussenuit de olie gedropen is.

Ik weet niet waar de olie tussenuit gedropen is


langzaamaan

Het werd langzaamaan tijd om te gaan slapen.

Langzaamaan herstelt de werkgelegenheid zich.


tussendoor

Je kunt de vissen tussendoor wel wat voeren, maar pas op dat je ze niet vermest.


schromelijk

Naamwoord van handeling van schromen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Dat is echt schromelijk overdreven!


zielsgraag

intensief, samenstelling van ziel zn en graag bw met het invoegsel -s-


hiernaartoe

Kom hiernaartoe!


ernaartoe

Ga ernaartoe!


daarnaartoe

Ga daarnaartoe!


waarnaartoe

Waarnaartoe precies?

Waar ging hij naartoe?

Ik weet niet waar hij naartoe ging.


hierzo

Ik heb geen zin om hierzo te blijven zitten.


inzonderheid

Samenstellende afleiding van in en zonder met het achtervoegsel -heid


vooralsnog

samenstelling van voor, al en nog met het invoegsel -s-

Al snel zag ik in dat ik op deze manier Canada nooit zou halen, maar vooralsnog genoot ik van elke bloem.

Vooralsnog is de centrale bank van plan om zijn rente later deze maand 0,25 procentpunt te verhogen. Dat zou de eerste renteverhoging in meer dan tien jaar zijn. De ECB heeft ook gehint op verdere renteverhogingen in de komende maanden.

Weblink bron “Euro voor het eerst in twintig jaar precies evenveel waard als dollar” (12 juli 2022), NU.nl


goedbedoeld

Hij had goedbedoeld de bladzijde verwijderd, maar er ontstond een storm van protest.


vrijelijk

afgeleid van vrij met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-


pardoes

Leenwoord uit het Nederduits, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: opeens’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1669

Wie, zonder zich te roeren, zit daar zoo stil te loeren?
— O wee, 't is onze poes! —
» Och, duifjen, och, pas op!
Ze grijpt je bij den krop....
En, pardoes!
Hapt ze je op."


rechtens

in overeenstemming met het recht, volgens het recht


zekerlijk

afgeleid van zeker met het achtervoegsel -lijk

Dat is zekerlijk wat gebeuren zal.


zekers

afgeleid van zeker met het achtervoegsel -s

een veronderstelling makend waar men vrij zeker van is

Ze zijn zekers zot?


lichtelijk

afgeleid van licht met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Is dat niet lichtelijk overdreven?

Een groot aantal van hen lijkt wel lichtelijk autistisch te worden en kan steeds moeilijker tegen onverwachte veranderingen.


hiertegen

Hier is gelukkig een goede remedie tegen.


daartegen

Daar is geen kruid tegen gewassen

Daar is geen genezing voor mogelijk, daar kun je geen invloed op hebben.

Daar is gelukkig een goede remedie tegen.


waartegen

Waar is hij nou precies tegen?

betrekkelijk: tegen+wie, tegen+die, tegen+dewelke

Dit is het voorstel waartegen hij bezwaar gemaakt heeft.


standrechtelijk

Ontleend aan Duits standrechtlich en gedeeltelijk vernederlandst.

Afgeleid van standrecht met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

standrechtlich

(juridisch) ter plekke voltrokken zonder een regulier proces

Hij werd standrechtelijk geëxecuteerd.


koenlijk

afgeleid van koen met het achtervoegsel -lijk


op zijn Grieks

verbinding van  op, zijn en Grieks, een verwijzing naar literatuur uit de Griekse oudheid waarin seks tussen mannen geen probleem was

zoals bij de Grieken, in Griekenland of in het Grieks

Hij is op zijn best in wat op zijn Grieks ‘parea’ heet, klein gezelschap, hij houdt van Griekse muziek en ‘kefi’ (plezier).

Weblink bron
F.G. van Hasselt
 “Vriendelijke redenaar” (8 maart 2004) op nrc.nl

Ze deden het op zijn Grieks.

Jan wil op zijn Grieks, Ria schrikt, hij is wel erg GROOT.

06-lijnen (advertentie) in: De Telegraaf (15 oktober 1994), Dagblad De Telegraaf, Amsterdam, p. 68 (TA 4) kol. 7


buitengaats

samenstelling van buiten en gat met het achtervoegsel -s

Het schip werd buitengaats gerepareerd.


finaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘uiteindelijk, tot het einde toe’ voor het eerst aangetroffen in 1516

afgeleid van het Latijnse finis met het achtervoegsel -aal


opgetogen

In de betekenis van ‘verrukt’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1461

Het plan werd opgetogen ontvangen.


cru

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘wijnoogst’ voor het eerst aangetroffen in 1865

Eigen schuld, dikke bult. Als je te veel drinkt, kan dat soort dingen gebeuren. (...) Om het een beetje cru te stellen: jammer, maar helaas.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


fokking

Naamwoord van handeling van fokken met het achtervoegsel -ing (van het Engelse 'fucking')


bovenwinds

samenstelling van boven vz en wind zn met het achtervoegsel -s

De drenkeling werd bovenwinds benaderd.


mettertijd

Eigenlijk de vaste woordgroep met der tijd (waarin der een versteende datief vrouwelijk enkelvoud is). Gelijkaardige constructies komen voor in de meeste Europese talen.

Hij was een goede leerling, maar mettertijd nam het leven een andere wending voor hem.


gefrustreerd

*vervoeging van frustreren: de stam met omvoegsel ge- -d

van een persoon dat hij of zij belemmerd is de verwezenlijking van diens wensen, doelen of ambities

Ze vroeg hoe het met mij was, en begon me net te vertellen wat voor cadeaus ze had gekregen toen de lijn definitief wegviel. ‘Neeeee!’ Gefrustreerd belde ik weer, maar ook na de tweede en derde poging bleef het stil.


onhoorbaar

Afgeleid van hoorbaar met het voorvoegsel on-

De uil kwam onhoorbaar aangevlogen.


navenant

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: overeenkomstig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1514

Hij werkte hard en werd navenant betaald.


doormidden

Hij sneed de ui doormidden en daardoor moest hij huilen.


s.v.p.

tegenwoordig (initiaalwoord) van s'il vous plaît, oorspronkelijk een afkorting en daarom traditioneel geschreven met punten; in de betekenis van ‘tussenwerpsel: verzoek’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1840

gebruikt om een verzoek of instructie beleefd te benadrukken


lusteloos

afgeleid van lust (stam van het werkwoord lusten) met het achtervoegsel -loos met het invoegsel -e-


vreeslijk

afgeleid van vrees met het achtervoegsel -lijk


omzichtig

In de betekenis van ‘behoedzaam’ voor het eerst aangetroffen in 1630

Samenstellende afleiding van om en zicht met het achtervoegsel -ig

Hij zette omzichtig het gerepareerde toestel weer in elkaar.


tersluiks

samenstelling van ter en sluik ww met het achtervoegsel -s

Hij trachtte tersluiks wat zout in haar koffie te doen, maar de kwade aap werd gelukkig betrapt.


interim

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘tussentijd’ voor het eerst aangetroffen in 1568

afgeleid van het Latijnse 'interim' (intussen, inmiddels) (met het voorvoegsel inter-)


lieverlede

Dat woord is van lieverlede in onbruik geraakt.

Van lieverlede werd hij echter beschouwd als de 'vriend der kinderen'. In Nederland leest men over het St. Nicolaasfeest voor het eerst in het jaar 1360. De koorknaapjes in Dordrecht kregen er vrij voor. In optocht trokken zij door de stad en bedelden, met een smekend gebaar, hun bisschopsgeld bij elkaar. Maar in de zeventiende eeuw werd dit verboden!

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 10


t.z.t.

(afkorting) van te zijner tijd, in de betekenis van ‘te zijner tijd’ aangetroffen vanaf 1840

We zullen dat t.z.t. bekendmaken.


driftig

afgeleid van drift met het achtervoegsel -ig

Hij was driftig aan het rekenen of hij wel genoeg verdiend had om op vakantie te kunnen gaan.


ietsjes

Afgeleid van het bijwoord iets met het achtervoegsel -jes

Ik vind het niet erg als het ietsjes langer duurt.


losweg

afgeleid van los met het achtervoegsel -weg

een kleine weg om een erf toegankelijk te maken


erbarmelijk

afgeleid van erbarm, (stam van het werkwoord erbarmen) met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-


respectievelijk

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘onderscheidenlijk’ voor het eerst aangetroffen in 1541

Afgeleid van respectief met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-


halfstok

halverwege de vlaggenstok, de lagere stand waarop vlaggen worden uitgehangen als uiting van rouw

De vlaggen gaan halfstok.


losjes

niet stevig, niet helemaal vast maar ook niet volledig los


heils

als het om de voorspoed en welstand van mensen gaat


alstublief

als beleefde aandrang bij een verzoek of versterking bij een bevel

Alstublief, (hier is) uw rekening!


weleens

samenstelling van wel bw "van bevestiging" en eens bw "van frequentie"

Als "eens" nadrukkelijk "één keer" of "ooit" betekent en "wel" dat in een tegenstelling versterkt, worden beide woorden met klemtoon uitgesproken en worden ze niet aan elkaar geschreven. Dat is altijd zo wanneer "eens" overeenstemming uitdrukt. Weblink bron “Weleens / wel eens” op taaladvies.net Weblink bron “Weleens / wel eens” (26 augustus 2019) op onzetaal.nl

een enkele keer (maar vaker is niet uitgesloten)

Zij had als kind weleens een konijn gehad.

Als je maar genoeg loten koopt, zul je weleens de hoofdprijs winnen.

drukt een lage frequentie uit
minstens één keer

De meeste Nederlanders zijn weleens in Amsterdam geweest.

Nu ik in Deventer ben, wil ik de Deventer koek weleens proberen.

Ik zou het ooit weleens proberen en een afgelegen plek zoeken om me terug te trekken.

drukt een lage frequentie uit
meermaals, maar niet heel vaak

Op zondag ging hij weleens wandelen met zijn vrouw.

Ik moet weleens terugdenken aan mijn schooltijd.

Sneeuw komt in het Midden-Oosten weleens voor, maar dat is wel bijzonder.

Kun jij op je handen lopen? Dat wil ik weleens zien.

Ga je niet mee? Dat had je weleens eerder mogen zeggen.

Hij kan er weleens spijt van krijgen dat hij in Amsterdam is gaan wonen.

Tot mijn verbazing wist ik deze zes weken durende tocht zonder noemenswaardige problemen te voltooien, waardoor ik voor het eerst echt begon te geloven dat mijn ‘American Dream’ weleens in vervulling zou kunnen gaan.


gods

Ja, je zult zelfs tezamen zijn in Gods stille herinnering.

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima zeggen "diep getroffen" te zijn door zijn dood. "Vanuit een rotsvast geloof in Gods liefde pleitte hij voor mededogen en menselijkheid. Sober en eenvoudig levend koos hij steeds de kant van de kwetsbaren en behoeftigen."

Weblink bron “Bedroefde reacties op dood van paus: 'Miljoenen mensen geïnspireerd'” (21 april 2025), NOS


blindelings

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: zonder te kijken’ voor het eerst aangetroffen in 1562

afgeleid van blind met het achtervoegsel -lings met het invoegsel -e-

Hij moest blindelings zijn weg zien te vinden in de donkere gang.

Hij wist de weg zo goed dat hij blindelings de weg kon vinden.

Aangezien ze dagelijks met mensen werkte, ging ze blindelings op haar gevoel af.

in het wilde weg, zonder overleg, op goed geluk

Hij probeerde door blindelings op een paar knoppen de drukken de lift weer in beweging te krijgen.

Hij volgde blindelings zijn partijleider.


ijlings

afgeleid van ijl (stam van het ww. ijlen) met het achtervoegsel -lings

Hij ging er ijlings vandoor.


kortelings

afgeleid van kort met het achtervoegsel -lings met het invoegsel -e-


scheerlings

afgeleid van scheer, (stam van het werkwoord scheren) met het achtervoegsel -lings


effe

Heb je effe tijd?


eersteklas

Wij reisden in die periode altijd eersteklas

De oudere vrouw droeg alleen maar eersteklas kleding.


tweedeklas

Wij reisden in die periode altijd tweedeklas


derdeklas

Wij reisden in die periode altijd derdeklas


wederzijds

samenstelling van weder en zijde met het achtervoegsel -s


reuze

vermoedelijk ontstaan als terugvorming uit samenstellingen waarin reus zn als eerste deel de grootte moest benadrukken

buitengewoon, vaak gebruikt als eerste deel van een samenstelling om de kenmerkende eigenschap van het tweede deel te benadrukken
Dit wordt in de spelling onderscheiden van een samenstelling waarbij het eerste deel echt naar (de grootte van) reuzen verwijst en de tussenklank als -en- wordt gespeld.


waarlangs

Gelukkig zou de trail binnenkort een weg kruisen waarlangs ik het legendarische ‘Paradise Café’ kon bereiken.


waaromtrent

in verband waarmee; aangaande wat; betreffende wat; met betrekking waartoe


weeszondag

zondag tussen Hemelvaartsdag en Pinksteren


koppermaandag

In de betekenis van ‘maandag na Driekoningen, feestdag van boekdrukkers’ voor het eerst aangetroffen in 1531

de eerste maandag na Driekoningen (6 januari)


te elfder ure

verbinding van  te, elfder en ure, een verwijzing naar de Bijbel, Matteüs 20:9

təˈʔɛlfdər ˈyrə

op het laatste ogenblik, nog maar net op tijd

De reddingsboot kwam te elfder ure bij het zinkende schip.


vaneen

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1625


altemet

Indien gij er altemet van mogt hooren.


temet

Indien gij er temet van mogt hooren.


bezwaarlijk

afgeleid van bezwaar met het achtervoegsel -lijk

moeilijk of onmogelijk om een voor de hand liggende reden, die mogelijk de luisteraar ontgaat

Hij kon bezwaarlijk even langskomen. Hij zat toen immers in de gevangenis.


eershalve

afgeleid van eer met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -halve


veeleer

Heb elkander lief, maar maak van de liefde geen band: laat zij veeleer zijn een golvende zee tussen de kusten van je zielen.


wijselijk

Afgeleid van wijs met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

op een wijze die van verstandig, praktisch handelen blijk geeft

Hij hield zijn mond wijselijk dicht.


nederwaarts

afgeleid van neder met het achtervoegsel -waarts


eromheen

Wij hebben een huis met een tuin eromheen.

Wat een beest! Eromheen lopen was geen optie omdat de berg te steil was.


uitbundig

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bovenmatig’ voor het eerst aangetroffen in 1642

afgeleid van het Duitse ausbündig met het achtervoegsel -ig

Ik liep naar de achterkamer en liet mij achterovervallen op het wufte hemelbed. Het veerde uitbundig mee, zoals alleen hotelbed den meeveren.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 19


zoetaardig

Samenstellende afleiding van zoet en aard met het achtervoegsel -ig


geestig

In de betekenis van ‘geestelijk, godvruchtig’ voor het eerst aangetroffen in ca. 1550; de betekenis ‘grappig’ sedert 1831.

In de betekenis van ‘gevat’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1831

Vroegnieuwnederlands geestich ‘geestelijk, onzinnelijk, godvruchtig’, afgeleid uit geest als leenvertaling van Frans spirituel; de betekenis ‘grappig, gevat’ is een leenbetekenis naar de nieuwer, door esprit ‘speelsheid; gevatheid, humor’ beïnvloede Franse betekenis.

afgeleid van geest met het achtervoegsel -ig

op een spitse manier grappig, humoristisch, mogelijk wat scherp en/of ironisch

Hij kon erg geestig en beeldend vertellen en beschreef hoe hij twintig jaar geleden in Londen zwaar in de ‘underground acid dance scene’ had gezeten, op illegale feesten in verlaten pakhuizen die soms wel drie dagen duurden.


ongeloofwaardig

antoniem van geloofwaardig met het voorvoegsel on-

trolig

geen geloof verdienend (omdat het onwaarschijnlijk overkomt)


naderbij

Van naderbij bekeken is dat toch niet helemaal waar.


desgevraagd

Mensen moeten zich desgevraagd legitimeren.

De gemeente kon desgevraagd geen duidelijkheid verschaffen.

"De bagageafhandelingsbedrijven en de luchtvaartmaatschappijen die zorg dragen voor deze processen hebben net als wij bij de beveiliging te maken met personeelstekorten", zegt een woordvoerder van Schiphol desgevraagd. Daardoor zijn passagiers en de koffers niet meer op hetzelfde moment op dezelfde plek.

Weblink bron “Na de reizigers hopen nu de koffers zich op op Schiphol” (29 juni 2022), NU.nl


belcanto

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘zingen volgens de Italiaanse techniek’ voor het eerst aangetroffen in 1920

Uit het Italiaans: Samenstelling van bel(lo) en canto

zangstijl waarbij vooral aandacht wordt besteed aan fraaie klankvorming (vibrato) en waarbij de tekst op de tweede plaats staat


voorwaar

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: stellig’ voor het eerst aangetroffen in 1291

inderdaad, wezenlijk, stellig, voorzeker

Ik kan voorwaar uwen bode niet zijn // Want gij zijt groot en ik ben klein ("Rozemarijn" van Kadril)


ultimo

Leenwoord uit het Italiaans of Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: op de laatste dag van de maand’ voor het eerst aangetroffen in 1542

verkorting van Latijn ultimo die, ablatief van 'ultimus dies', dus: "op de laatste dag"


toenmaals

samenstelling van toen en maal met het achtervoegsel -s


's najaars

Het stoppelland wordt 's najaars zoo ras mogelijk geëgd en gevalgd (ondiep, b.v. 5 à 6 Ned. duimen diep, geploegd); ...


evenzeer

Dat probleem heb je niet alleen in Nederland, maar het speelt evenzeer in België.

De kinderen genieten, de ouders evenzeer.


heruit

De combinatie her+uit- levert een scheidbaarheidsconflict en daarmee ook een klemtoonsconflict op. In gescheiden te-vormen van werkwoorden als heruitvinden of heruitbrengen komt het bijwoord regelmatig voor, maar in gescheiden vervoegde vormen is het zeldzaam.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord opnieuw uit

heruitvinden: Ze besloten het wiel heruit te vinden.


ievers

In sommige dialecten nog gebruikt. (Giessendam, Vlaanderen)


ten enenmale

volstrekt zeker, onherroepelijk, definitief

Hij vertikte het ten enenmale.


zoetelijk

afgeleid van zoet met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Het woord werd in de 17e-18e eeuw voornamelijk als bijwoord en met positieve connotatie gebruikt. Later werd het ook als bijvoeglijk naamwoord gebruikt en verschoof de betekenis naar het negatieve.

Het kind sliep zoetelijk.


noest

In de betekenis van ‘arbeidzaam’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1653

Er werd noest doorgewerkt.


op-en-top

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: geheel en al’ voor het eerst aangetroffen in 1874

Qua herkomst een verbastering van "op ende op" -> "op end'op" [sinds 1626]

Qua opbouw een (samenkoppeling) van op, en en top

Het elftal was weer op-en-top favoriet.


onbeschrijfelijk

Afgeleid van beschrijven met het voorvoegsel on- met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

unbeschreiblich

waarvan het niet mogelijk is een (goede) beschrijving te geven

arg

vaak afgezwakt, bij overdrijving bijzonder, groot, erg

arg

vaak afgezwakt, bij overdrijving erg, bijzonder

Het was een onbeschrijfelijk ellendige toestand.

We hebben onbeschrijfelijk lekker gegeten!


buitenspel

iemand buitenspel zetten

zorgen dat iemand niet meer kan mee doen

zich in overtreding van bovenstaande regel bevindend

De speler stond duidelijk buitenspel.


been adam lachavero

van Hebreeuws בֵּין אָדָם לַחֲבֵרוֹ bw (been adam lachavero)


been adam Lamakom

van Hebreeuws בֵּין אָדָם לַמָּקוֹם bw (been adam Lamakom)


been adam leatsmo

van Hebreeuws בֵּין אָדָם לְעַצְמוֹ bw (been adam leatsmo)


been adam lechavero

taalvariant van Hebreeuws בֵּין אָדָם לְחֲבֵרוֹ bw (been adam lechavero)


beëzrat Hasjeem

van Hebreeuws בעזרת השם bw (beëzrat Hasjeem)


kal wachomer

van Hebreeuws קַל וָחֹמֶר bw (kal wachomer), letterlijk: 'licht en zwaar'

des te meer, laat staan, a fortiori (gebruikt ter inleiding van een logische conclusie)


lifniem misjoerat hadien

van Hebreeuws לִפְנִים מִשּׁוּרַת הַדִּין (lifniem misjoerat hadien)

met een ruimhartige toepassing van het recht, voorbij wat voldoet aan de voorgeschreven regels


lifrat katan

van Hebreeuws לִפְרָט קָטָן bw (lifrat katan) uit לִפְרָט zn (lifrat) "(volgens) telling, lijst" en קָטָן bn (katan) "klein" dus: "volgens de kleine telling"

aanduiding van joods jaartal zonder duizendtallen


hoegenaamd

De oppositiepartij vond hoegenaamd geen steun bij de andere fracties.

Onze baas is vandaag ziek en dan gebeurt er hoegenaamd niets.

Vooruitgang In premoderne samenlevingen had men een cyclische kijk op de geschiedenis: van vooruitgangsdenken was hoegenaamd geen sprake. Men ging ervan uit dat alles even slecht of goed zou blijven als het altijd was geweest.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2033), Atlas Contact , ISBN 9789045045979

nagenoeg, bijna (helemaal, compleet, volledig)

Kikkers ontbreken hoegenaamd in droge bossen.

Met de uitverkoop hebben we hoegenaamd alles verkocht.


door en door

Het zijn immers door en door verwesterde jongeren.

Hij kent zijn dossiers door en door.


een-twee-drie

one-two-three

in vlotte stappen achter elkaar uitgevoerd

Een-twee-drie heel het land op de kast.

Daar komen ze niet zo een-twee-drie uit.

Ik zou er dus ook zo een-twee-drie geen antwoord op durven geven.


steevast

In de betekenis van ‘bestendig’ voor het eerst aangetroffen in 1401

Hij komt steevast te laat.

Als ik vroeger naar een nieuwe plaats verhuisde, bezocht ik steevast alle kerken van de stad.

Bij de start van het seizoen zullen de twee Red Bull-coureurs in bolides rondrijden met een veel bekender kleurenpatroon. De afgelopen jaren presenteerde Red Bull rond de testdagen steevast een wagen in camouflagekleuren.

Weblink bron “Red Bull weer met camouflagekleur bij presentatie, Mercedes toont W10” (Woensdag 13 februari 2019, 14:22), NOS


stroef

In de betekenis van ‘ruw, niet vlot’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1750

Een stroef lopend wiel.


zorgzaam

Afgeleid van zorg met het achtervoegsel -zaam.

In een rolletje, naast zijn zadel, hing een oude paardedeken. En die legde hij zorgzaam om de schouders van Sinterklaas.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 13

"Het was een fijn werk en al deden zijne vingers het ook nog zoo zorgzaam, toch was het eene pijnlijke behandeling, die zij onderging. Maar zijne teederheid deed haar de pijn vergeten."


onderwater

onder water (twee woorden) heeft meer de betekenis "(deels) onder een laag water, bijvoorbeeld als gevolg van een gestegen waterpeil".
::Door de overstroming staat het paleis onder water.
::Het paleis van de zeemeermin stond onderwater.

Daarbij komt dat er geen proces bekend is dat het smelten van ijs in onderwater gelegen gebieden op de bodem van Antarctica, kan stoppen of stabiliseren.

Weblink bron “Geen zee te hoog” (28 januari 2020) op nrc.nl

(... ) men krijgt als buitenstaander anders nooit iets te zien van de moordpartijen die zich onderwater afspelen (...)

Vroom, H.R.G.
 President Dramakutra in: Libertinage., jrg. 5 nr. 2 (1953), G.A. van Oorschot, Amsterdam, p. 196


altoos

van Middelnederlands altoos, als bijwoord van tijd: 'altijd’ voor het eerst aangetroffen vanaf 1200


voorzichtjes

Kom maar heel voorzichtjes binnen.


overheidswege

samenstelling van overheid en weg met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -e

archaïsche vorm die in enkele staande uitdrukkingen voorkomt


rechtswege

Samenstelling van rechts (genitief van recht) en wege (datief van weg).

samenstelling van recht en wege met het invoegsel -s-


ten minste

In de zin van althans, in ieder geval schrijft men tenminste.

De premies worden met ten minste 5 procent verhoogd.


strakjes

We zullen strakjes eten, nog even geduld!


halsoverkop

Zeker als het om geld gaat kan halsoverkop beslissen, geld gaan kosten.

Een aantal gezinnen moest halsoverkop de flat verlaten vanwege een gaslek.


in levenden lijve

verbinding van  in, levenden en lijve, een oude datief van "in levend lijf"

Enkele soapsterren waren in het toneelstuk in levenden lijve te bewonderen.


allerwegen

genitief van alle wegen (richtingen): in/van alle richtingen

Weder wappert hier allerwegen de vlag.


kortgeleden

samenstelling van kort en geleden (voorbijgegaan).

Kortgeleden verscheen zijn boek.


schlemielig

afgeleid van schlemiel met het achtervoegsel -ig

als van of door een schlemiel, krachteloos, haast meelijwekkend

Soms sneuvelden zij nogal schlemielig, bijvoorbeeld bij het sporten, soms léék het erop.


duvels

afgeleid van duvel met het achtervoegsel -s

Ik was toen echt even duvels kwaad.


binnensmonds

samenstelling van binnen en mond met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s

Hij murmulde binnensmonds

'A little bit,' antwoordde de man binnensmonds. 'Oké,' zei Jeroen in het Engels.


binnenshuis

samenstelling van binnen en huis met het invoegsel -s-

De oude vrouw bleef altijd binnenshuis


binnenskamers

samenstelling van binnen en kamer met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s

binnen in de kamer blijvend, binnen de organisatie blijvend, niet naar buiten gaand, geheim blijven.

Deze geheime afspraak moet binnenskamers blijven en mag dus niet met de buitenwacht gedeeld worden.

Hoewel naar buiten de eenheid bewaard wordt is er binnenskamers veel kritiek op het gevoerde beleid.


binnenslands

samenstelling van binnen vz en land zn met het invoegsel -s- en met het achtervoegsel -s; in feite is de -s in beide gevallen het restant van een vroegere bezitsvorm waarmee een plaatsbepaling werd aangegeven, dus: "binnen van het land" (genitivus loci)

Hij ging niet naar het buitenland hij bleef binnenslands.


breeduit

Hij zit breeduit op zijn stoel

'Danny grijnsde breeduit.


buitenshuis

samenstelling van buiten en huis met het invoegsel -s-

niet binnen maar buiten het (eigen) huis, in een ander gebouw of woning

Omdat er thuis altijd ruzie is, blijft hij veel buitenshuis

Als het mooi weer is eten we buiten in de tuin. Voor buitenshuis eten gaan we naar een restaurant.

Zowel de verzorging van de kinderen als het werk buitenshuis deed ze met plezier.


fijntjes

bw: afgeleid van fijn met het achtervoegsel -tjes

fijntjes lachen, glimlachen

de zaak doorzien, maar stilletjes dat voor zich houden

iets fijntjes opmerken

iets fijnzinnig, op indirecte wijze opmerken, op subtiele wijze op iets wijzen

iemand fijntjes beetnemen

iemand op een slimme, subtiele manier bedriegen.

In de laatste jaren wordt het bijwoord fijntjes vaak in ironische zin gebruikt.

een blaadje, een takje, zo fijntjes en lieflijk weergegeven dat het soms lijkt alsof het zonlicht erdoorheen schijnt.

Lang geleden, ik geloof wel meer dan twintig jaar, ben ik eens bij de Eerwaarde Moeder op bezoek geweest en mocht toen ook eens een kijkje inde school nemén, ’t Zag er fijntjes uit, hoor en o, zulke aardige kindertjes.

rector W. van den Hengel, e.a.
 Brievenbus in: Kleuterblaadje, tijdschrift voor kinderen van zes tot tien jaar, jrg 3, 1918, no 32 (10-08-1918), Malmberg, Nijmegen, p. 256.

op (religieus) dogmatische, strenge wijze

De Katholijken klagen, dat hunne regten miskend worden: onze humorist klaagt dat »in de buitenlandsche zoowel als in de binnenlandsche politiek eene neiging ontwaard wordt tot de kerk van Rome en hare belijders, die reeds menigen vrijzinnigen en onbevooroordeelden patriot heeft gestuit." Fijntjes, nietwaar?

Ingezonden Stukken. Mededeelingen uit mijn dagboek. in: De Tĳd: godsdienstig-staatkundig dagblad, 's-Hertogenbosch (08-08-1846), Gebr. Verhoeven, p. 4.


hogerop

Het was weer eens een lange, hete dag en ik stopte pas toen ik in een diepe kloof bij een kleine poel met stilstaand groen water aankwam waar het stikte van de muggen. Ik filterde zo snel mogelijk een liter water voor mijn avondmaal en zocht een wat hogerop gelegen plek in de hoop daar wat minder last van de insecten te hebben.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

De carrièremaker wilde hogerop komen.


hoogstens

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord: op zijn hoogst, meest’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1802

Hij wilde hoogstens vijftig euro betalen voor die tweedehands fiets

De winst voor een aannemer kon in zo'n project hoogstens matig worden.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


languit

Hij viel languit op straat.

Na drie weken alleen te hebben gelopen, kwam ik op een dag bij een beekje vier jongens tegen die languit in het stof lagen uit te rusten.


hoogstzelden

Hij dronk hoogstzelden alcohol


een-op-een

Zij zouden de problemen een-op-een bespreken


kortweg

afgeleid van kort met het achtervoegsel -weg

De ruwe personeelschef zei kortweg dat iedereen ontslagen zou worden.


nodeloos

afgeleid van nood met het achtervoegsel -loos met het invoegsel -e-

De breedsprakige man sprak nodeloos ingewikkeld.


nodeloos

De onbehouwen man maakte weer eens een paar nodeloos kwetsende opmerkingen.


noodgedwongen

door nood, tegen je wil, iets moeten doen of laten

Toen de bus niet reed, liepen wij noodgedwongen weer terug naar school.

Voor de achtste keer in een maand tijd is vandaag een zandstorm over Irak getrokken. Opnieuw kwam daardoor een deel van het dagelijks leven stil te liggen. In een groot deel van het land sloten luchthavens, universiteiten en overheidsdiensten noodgedwongen hun deuren. Ook schoolexamens zijn met een dag uitgesteld.

Weblink bron “Irak kleurt oranje: zandstorm nummer 8 in het land binnen korte tijd” (VANDAAG), NOS

Kaya Bouma en Hassan Bahara beschrijven vanaf campings en vakantieparken hoe Nederland ‘noodgedwongen’ vakantie in eigen land viert. In deze aflevering: op Natuurlijk Glamping in Flevoland is het verdriet van plannen die in rook opgingen makkelijk op te scheppen.

Weblink bron
Hassan Bahara
 “De camping in plaats van de Olympische Spelen: ‘Dit is natuurlijk het andere uiterste’” (24 juli 2020), de Volkskrant


algauw

Het werd algauw een algemene titel die door meerdere dames van het hof tegelijk kon worden gedragen

Algauw zullen de rimpelingen veroorzaakt door één plons zich zover uitbreiden dat ze overal op het spiegelende wateroppervlak gevoeld kunnen worden.

Die reis naar Gambia was voor ons een tussendoortje. We wilden de zon opzoeken, en dan kom je in de winter algauw op dat soort plekken terecht.

Algauw waren zijn schietvaardigheden meer dan goed genoeg om lid te kunnen worden van de scherpschietvereniging van de school.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 978904462569-1


stilletjes

Ze vestigden zich in Haarlem of Leiden of keerden later stilletjes terug.

Iedere avond sloop hij stilletjes naar de stal, rolde zich in een paardedeken en sliep lekker in het stro.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11

Ik herhaalde mijn nieuwe naam een aantal keer stilletjes, ik was ‘Van Go’ geworden.


temeer

De rechter oordeelde in het nadeel van Hyperion, zodat dr. Sawkins een aanzienlijke vergoeding werd toegezegd, die voor het veeleer bescheiden label een zware belasting inhield, temeer daar het eveneens voor de rechtskosten en procedures moest opdraaien, die tegen het miljoen pond bedroegen.

De leraar geloofde niet in de ziekte van de leerling, temeer daar hij hem gisteren nog had zien voetballen.

In onze tijd bestaat er een toenemende belangstelling, zowel voor de folklore als voor de achtergrond en de inhoud van de feesten. Temeer als die beleefd kunnen worden door het hele gezin en de hele groep, jong of oud.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), p. 7


onderhand

inmiddels, in die tijd, intussen, ondertussen

Veel stamhoofden geloofden Tecumseh niet, zagen niet in dat de blanken ook hún gebieden zouden willen innemen of waren jaloers op zijn populariteit bij jongere krijgers. Daarnaast meenden zij vaak dat 'de blanken' onderhand wel genoeg land bezaten en dat Tecumseh de toekomst veel te zwart inzag.

De leraar had onderhand wel genoeg van alle smoesjes die de leerlingen hadden om geen huiswerk te maken.


onderin

Zet die spullen maar onderin het kastje.

De portemonnee was moeilijk te vinden want ze zat helemaal onderin de tas.


onomwonden

antoniem van omwonden met het voorvoegsel on-

zonder er doekjes om te winden, zonder het proberen te verbergen of te verzachten, zonder smoesjes

Festivalkenner Kennedy O'Connor beschreef dit onomwonden als volgt: "De tekst van het liedje was tamelijk belachelijk, met een refrein waarin de luisteraar wordt aangemoedigd om elk uur een bloem te plukken en daarbij te 'ding-a-dongen, zelfs als je geliefde er van-door, door, door is'."


onophoudelijk

Naamwoord van handeling van ophouden met het voorvoegsel on- en met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Het bleef, naar ons gevoel, de hele zomer onophoudelijk door regenen.


klakkeloos

In de betekenis van ‘zonder grond’ voor het eerst aangetroffen in 1343

van Middelnederlands clackeloos; op te vatten als afleiding van klak "vlek" of als weergave geluid met het achtervoegsel -loos met het invoegsel -e-

direct, zonder nadenken of te controleren, kritiekloos

Het klakkeloos knippen en plakken van Wikipedia-artikelen, wat veel middelbareschoolscholieren doen, is niet echt verstandig.


oudsher

samenstelling van oud en her met het invoegsel -s-

al sinds de oude tijden, al sinds heel lang

De handel is in Nederland van oudsher zeer belangrijk geweest.

De kandidatuur van Omtzigt heeft de race ook weer helemaal op z'n kop gezet, stelt Van der Wulp. "Het CDA is van oudsher een bestuurderspartij. Omtzigt is een kandidaat die juist strijdt tegen te veel macht voor de overheid. Ook hierdoor moeten de CDA-leden scherp kiezen."

Weblink bron “Week van de waarheid voor leiderschap en koers CDA” (06-07-2020), NOS


perplex

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘onthutst’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1481

stomverbaasd, uit het veld geslagen, onthutst, verward, verbluft

De toegesnelde politie, rijkswacht en media stonden perplex en hulpeloos toe te kijken.


ronduit

Hij vertelde ronduit dat zijn baas de zaak verknoeid had.

Was Harald ronduit slecht, een duivel in mensengedaante die je zijn eigen ondergang tegemoet moest laten gaan? Een gruwelijke gedachte, maar als je je gedachten de vrije loop liet kon er van alles bovenkomen.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691

Geërfd geld was chic. Geld dat je met eigen werk verdiende was minder chic maar in elk geval oké. Maar geld dat je verdiende met 'speculatie'— gewoon gezond en verstandig beheer dus — was ronduit slecht.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “De tweede doodzonde” (2020), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645149


tussentijds

samenstelling van tussen en tijd zn met het achtervoegsel -s

afgeleid van tussentijd met het achtervoegsel -s


voluit

zonder afkortingen of beperkingen, helemaal

Alleen tijdens de wedstrijd gaat hij voluit, tijdens de trainingen houdt hij zich in.

Op dit formulier moet je je naam voluit opschrijven.


zowaar

Voor de begrafenis van zijn vader had de zwerver zich zowaar gewassen en een pak met stropdas aangetrokken.


deftig

In de betekenis van ‘voornaam’ voor het eerst aangetroffen in 1584

afgeleid van deft met het achtervoegsel -ig

Het ding is deftig kapot.


somtijds

van Middelnederlands somtides / somtijts


ganselijk

afgeleid van gans met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-


alras

Hij praatte over alle stenen en wees me op hun eigenschappen, zodat ik alras zijn enthousiasme deelde.

Victoria Holt
 “De geheimzinnige echtgenoot” (1976), Saga, ISBN 9788726955644


overredend

Adino wil ook zijn woordje doen, overredend, kameraadschappelijk.

Overredend betogende stukken waren er dit jaar niet bij (...)


gewijze

op de manier zoals in het eerste lid van de samenstelling wordt aangegeven


starlings

afgeleid van star bn met het achtervoegsel -lings

⧖ Hij zei dit schamper, nadrukkelijk, staarde den verzoeker starlings in de oogen.

Constant Eeckels
 De man, die in den weg stond. in: De Zuid-Willemsvaart, jrg. 48 nr. 302 (24 december 1928), Jos Leloup, Helmond


daaromheen

Toen ze bij het kasteel kwamen liepen ze daaromheen om de poort te zoeken.

Wij bezochten Almelo en alle dorpen daaromheen.


dunnetjes

nog eens dunnetjes overdoen

op een minder intensieve manier herhalen

Ondanks de koude waren zij dunnetjes gekleed.


grofweg

afgeleid van grof met het achtervoegsel -weg

Hij verdient grofweg 10.000 euro per maand netto.


rechttoe

Hij liep rechttoe rechtaan naar zijn baas.


welhaast

bijna; niet feitelijk maar iets overdreven en in essentie wel

Torenhoge schulden maken het voor veel ex-gedetineerden welhaast onmogelijk terug te keren in de maatschappij.

Na jaren van welhaast ongebreidelde stijgingen, is er over het algemeen sprake van stabilisering van de prijzen.


enfin

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘tussenwerpsel: kortom’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1646

kort samengevat; wordt gebruikt om een lang verhaal voortijdig af te sluiten en een conclusie te geven

Hij begon te vertellen over een man die eerst zijn boot wilde kopen, en toen weer niet, enfin, een moeilijk verhaal.


rechttoe rechtaan

We liepen rechttoe rechtaan naar de uitgang.

zonder poespas, franje; zich niet bezig houdend met onbelangrijke dingen

Ik ben een heel rechttoe rechtaan persoon.

De band speelde rechttoe rechtaan rock-'n-roll.


haastje-repje

Op het laatst moest er nog haastje-repje een tekst worden geschreven.


strijk-en-zet

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: schering en inslag’ voor het eerst aangetroffen in 1561

(samenkoppeling) van "strijk en zet", waarschijnlijk van het bij een kansspel opstrijken (van de winst) en meteen opnieuw weer inzetten

Hij beweert strijk-en-zet dat hij zich van de prins geen kwaad weet

Storingen waren strijk-en-zet.


overzee

Een meeuw vliegt over zee.
Een kolibrie vliegt overzee.


onderzee

samenstelling van onder vz en zee zn ; vergelijk onderwater en overzee

Er is wel een uitspraakverschil met onder zee (waarin elk woord een klemtoon heeft), maar geen duidelijk verschil in betekenis.

Toen eenmaal de vulkaanactiviteit — meestal onderzee — drastisch afnam, daalde ook het kooldioxidegehalte waardoor de zuurstof en de temperaturen afnamen.

En die onderzee dan, die daar dansen?

Aan den anderen kant, zichtbaar voor zijn oogen, het meesterschap van den mensch over kracht en stof, over de elementen: onderzee varen, door het luchtruim vliegen; (...)

Over dit laatste gedeelte ontaardt de Saädang in een Biesboschachtige delta, welke zich onderzee nog een eind voortzet.

(...) en vlucht met zijn dochters weg onderzee...


buitendien

samenstelling van buiten en dien (datief van het aanwijzend voornaamwoord die)

Buitendien is er nog iets.


sedertdien

samenstelling van sedert en dien (datief van het aanwijzend voornaamwoord die)


dienovereenkomstig

Samenstelling van dien (datief van het aanwijzend voornaamwoord die) en overeenkomstig


gistermiddag

ten tijde van de middag van de dag van gisteren


gistermorgen

ten tijde van de ochtend van de dag van gisteren, gisterochtend


luidop

Je mag het antwoord best luidop zeggen, je hoeft het niet te fluisteren.


mondjesmaat

samenstelling van mondje en maat met het invoegsel -s-

Tijdens de oorlog waren medicijnen slechts mondjesmaat beschikbaar.


veelbetekenend

met veel betekenis zonder veel woorden te gebruiken

Hij knikte veelbetekend naar zijn vrouw die precies begreep wat hij bedoelde.

Hoewel ik er vaak was geweest en de klinkende namen van Titiaan en Tintoretto achteloos door soireetjes had laten rollen, hoewel ik geroutineerd in mijn krant bleef lezen terwijl de vuurrode hogesnelheidstrein mij over de landverbinding van Mestre naar de oude stad bracht en veelbetekenend begon af te remmen, en hoewel ik mij had voorgenomen om mijn entree in de stad met een praktische instelling te benaderen en enige eventuele beroering van het gemoed uit te stellen totdat ik goed en wel was geïnstalleerd, moest ik even naar adem happen toen ik het station uit liep en het breekbare, pastelkleurige cliché van de stad aan het groene water zich onbekommerd en schijnbaar onschuldig voor mij ontvouwde.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 21


staandevoets

samenstelling van staand en voet met het invoegsel -e- met het achtervoegsel -s


metterdaad

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: werkelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1567

Eigenlijk de vaste woordgroep met der daad (waarin der een versteende datief vrouwelijk enkelvoud is).


metterdag

Eigenlijk de vaste woordgroep met der dag (waarin der een versteende datief vrouwelijk enkelvoud is).


metterhaast

Eigenlijk de vaste woordgroep met der haast (waarin der een versteende datief vrouwelijk enkelvoud is).


slaags

Hij raakte slaags met een groep hooligans.


respectloos

afleidinɡ van respect met het achtervoegsel -loos dat ontbreken aangeeft


WNW

(afkorting) van westnoordwest, als afkorting op kompasrozen traditioneel geschreven met hoofdletters en zonder punten


WZW

(afkorting) van westzuidwest, als afkorting op kompasrozen traditioneel geschreven met hoofdletters en zonder punten


OZO

(afkorting) van oostzuidoost, als afkorting op kompasrozen traditioneel geschreven met hoofdletters en zonder punten


ONO

(afkorting) van oostnoordoost, als afkorting op kompasrozen traditioneel geschreven met hoofdletters en zonder punten


bovenin

Hij sliep bovenin de toren van het kasteel.

Binnen had ik een zee van ruimte waardoor ik mijn rugzak ‘s nachts bij de hand had en mijn sokken zelfs konden drogen aan een waslijn bovenin.


goeddeels

samenstelling van goed en deel met het achtervoegsel -s

voor het grootste gedeelte, bijna alles, grotendeels

De regenplassen zijn goeddeels opgedroogd


vanwaaruit

samenstelling van van en waaruit
samenstelling van van, waar, en uit

Het gezin is de basis vanwaaruit ouders en kinderen in hun sociale omgeving functioneren.


terzijde

De terzijde gemaakte opmerking moet je niet serieus nemen.

Terzijde verhief een heraut zijn stem tot het opperste bereik en schalde: `Uit het rijk van Dahaut drie hoogst nobele personagiën! Hun staat en stand zijnde: Hertog Lenard van Mech! Hertog Milliflor van Cadwy en Josselm! Markies Imphal van de Keltische Mark!' Koning Casmir trad naar voren.

Jack Vance
 “Lyonesse: De tuin van Suldrin” (1984), Uitgeverij Meulenhoff , ISBN 9029015152

De huisarts stond zijn patiënten terzijde in moeilijke tijden.

Willem Post van Clingendael verwacht dat Obama een belangrijke rol als strateeg zal vervullen tijdens de campagne, en – indien Biden wordt gekozen – hij de nieuwe president met raad en daad terzijde zal staan.

Theo Koelé
 “De maat is vol, Obama keert zich tegen zijn opvolger Trump” (4 juni 2020), de Volkskrant


langszij

Na een lange inhaalrace kwam de hardloper toch weer langszij.

De politie te water kwam langszij het gestrande schip


kriskras

In de betekenis van ‘bijwoord van richting: in alle richtingen’ voor het eerst aangetroffen in 1902

Met de tienertoerkaart konden we kriskras door Nederland reizen.

Alles lag kriskras door elkaar.


klip-en-klaar

(samenkoppeling) Een-op-een-vertaling van de Duitse uitdrukking klipp und klar

klipp und klar

zo duidelijk dat een misverstand uitgesloten is

zo duidelijk dat elk misverstand uitgesloten is

In het contract staan de afspraken klip-en-klaar op papier.


dafke

Dat nam soms vormen aan die wij vandaag misschien met een glimlach een beetje als dafke (lekker toch) optreden zien.


linksboven

erɡens naar links en omhoog ten opzicht van de kijkrichting

Hij heeft linksboven zijn adres geschreven.


lou

via Jiddisch van Hebreeuws לֹא "niet, nee"


tegenop

Hij zag de hoge muur; daar kon hij niet tegenop.

ergens tegenop zien: vrezen dat iets heel moeilijk, pijnlijk of vervelend zal zijn

Daar zag ik best tegenop, maar gek genoeg had ik er ook zin in omdat ik wilde zien wat het met me zou doen.


handenvol

Ik deed mijn leren handschoenen aan, trok het onkruid met handenvol uit en gooide het achter me op het pad.

Weblink bron
Nicolien Mizee
 “Vals beschuldigd” (6 augustus 2021) op nrc.nl

Hij is een van mijn trouwste vrienden, maar die aardigheid en loyaliteit kosten blijkbaar ook handenvol tijd wanneer het griepseizoen is aangebroken.

Weblink bron
Ellen Deckwitz
 “Vriendschapstaks” (16 januari 2020) op nrc.nl

De rechter heeft er vaak handenvol werk aan.

Weblink bron
Wilma van Hoeflaken
 “Hooglopende ruzie over de erfenis” (28 maart 2009) op nrc.nl


onderaf

De slecht geschoolde schoonmaker maakte het huis van onderaf schoon, terwijl je juist van bovenaf moet beginnen.

De nieuwe nieuwe regels moeten van onderaf in de organisatie tot bovenaan bekend worden gemaakt.


bovenaf

De geschoolde schoonmaker maakte het huis van bovenaf schoon.

De nieuwe nieuwe regels moeten van bovenaf in de organisatie tot onderaan bekend worden gemaakt.


a vista

Als het stuk niet al te moeilijk was kon hij a vista pianospelen.

Hij betaalde de wissel a vista.


aan den lijve

direct uit persoonlijke, negatieve ervaring

Alles wat maar mis kan gaan en tegen kan zitten, heeft hij bij voortduring aan den lijve ondervonden.

Belgische economie voelt oorlog in Oekraïne aan den lijve: loonkosten dreigen "ongezien" te stijgen.


aan weerszijden

Aan weerszijden van de grens staat een grenskantoor.


onwijs

In de betekenis van ‘erg goed’ voor het eerst aangetroffen in 1985

antoniem van wijs met het voorvoegsel on-

Dat is een onwijs gaaf plan.

Dat is een onwijs slimme opmerking.


billijkheidshalve

Afgeleid van billijkheid met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

De prijs van het apparaat werd billijkheidshalve aangepast aan de huidige situatie


eenvoudigheidshalve

Afgeleid van eenvoudigheid met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

In dit verslag verwijzen we met 'hij' eenvoudigheidshalve naar mannelijke en vrouwelijke personen.


gemakkelijkheidshalve

Afgeleid van gemakkelijkheid met het achtervoegsel -halve en met het invoegsel -s-.

voor het gemak, om het zichzelf makkelijker te maken

In het volgende voorbeeld laten we dit gemakkelijkheidshalve buiten beschouwing.


asjeblieft

als beleefde aandrang bij een verzoek of versterking bij een bevel


donders

In de betekenis van ‘tussenwerpsel: krachtterm’ voor het eerst aangetroffen in 1713

afgeleid van donder met het achtervoegsel -s

Je weet donders goed dat wij dat niet kunnen maken.


eropaf

Hij trok zijn stoute schoenen aan en ging eropaf.


of zo

verbinding van of vw en zo bw , geschreven met een spatie volgens spellingregel 6.B, op te vatten als (verkorting) van "of zoiets"

Naast deze specifieke betekenissen kunnen "of" en "zo" ook in hun gewone betekenissen direct na elkaar voorkomen.

dan wel iets vergelijkbaars
Geeft aan dat er naast het genoemde nog meer mogelijkheden zijn, zonder die te noemen of precies te kennen

We kunnen op vakantie naar Frankrijk, Duitsland of Spanje of zo.

Dat hij nu voor de meervoudige strafkamer zit vindt hij „zwaar overdreven. Ik ben geen pyromaan of zo”.

Weblink bron
Folkert Jensma
 “Anthony mag en kan met vuur omgaan” (31 oktober 2021) op nrc.nl

„Wat is er nou gebeurd?”, Ava praatte in een hoog tempo, alsof alles wat ze in een paar weken had opgespaard in één keer eruit moest. „Jullie zijn net getrouwd. En jij zat bij een chick thuis, na die fokking avondklok waar niemand die ik ken zich nog aan houdt? Denk je dat je weer jong bent of zo? Of denk je dat die chick kunstjes kan opvoeren waar mijn moeder te oud voor is? Probeert die chick jou niet gewoon te playen?”

Weblink bron
Robert Vuijsje
 “‘Denk je dat je weer jong bent of zo?’, vroeg ze” (3 maart 2021) op nrc.nl


op tijd

op het moment dat is afgesproken of dat het meest geschikt is

Hij was oprecht van plan om deze keer wel op tijd te komen.

Pokerspelers moeten één ding goed kunnen: op tijd stoppen. Duke leerde met vallen en opstaan hoe dat moest: nooit langer dan acht uur spelen en de neiging onderdrukken om door te spelen als je verlies lijdt.

Weblink bron
Stine Jensen
 “Weten wanneer je moet stoppen is een kunst” (26 januari 2023) op nrc.nl

Prachtig als alle onderdelen voor bijvoorbeeld een auto van over de hele wereld precies op tijd worden aangeleverd.

Weblink bron “In een wereldeconomie van ieder voor zich is elk land straks slechter af” (21 januari 2023) op nrc.nl

De patiënt had beloofd op tijd zijn arts te waarschuwen als de klachten niet minder werden.

Hij kwam net op tijd in het ziekenhuis om afscheid te kunnen nemen van zijn stervende moeder.

In 2022 kwamen minder treinen op tijd aan dan vorig jaar en hadden minder treinreizigers een zitplaats in de spits.

Weblink bron “In 2022 minder treinen op tijd dan jaar ervoor” (20 december 2022) op nrc.nl


'r

[voornaamwoord] (verkorting) van haar
[bijwoord] (verkorting) van er

Wat voor pruiken ze opzette, zwart of rood, welke hoeveelheden schmink ze misbruikte - 'r was met Joséfien geen eer in te leggen.


in elkaar

verbinding van het voorzetsel in en wederkerig voornaamwoord elkaar

Bij de rots vloeiden de rivieren in elkaar.

met een werkwoorden dat een opbouwend karakter heeft

Je kunt je eigen boot in elkaar lassen.

Hij prutste een maaltijd in elkaar.

Zij schroefde het uurwerk weer in elkaar.

Ik vraag me af hoe dat verhaal in elkaar steekt.

De kampeerders hielpen elkaar met het in elkaar zetten van de tent.

Kijk, hoe mooi een vlinder in elkaar zit.

met een werkwoord dat een afbrekend karakter heeft

Het slachtoffer is door de bende in elkaar geschopt.

Als je dat nog eens zegt, sla ik je in elkaar!

De flat is bij de aardbeving in elkaar gestort.

Waarom hebben jullie haar poppenhuis in elkaar getrapt?

Het kaartenhuis is in elkaar gevallen.

Die krotten zakken van ellende in elkaar.

met een werkwoord dat samendrukken betekent

Hij drukte het blikje in elkaar en gooide het in de afvalbak.

Doordat we pas veel later aankwamen, werd het hele programma in elkaar gepropt.


half en half

vaste verbinding van half (bijvoeglijk naamwoord), en (voegwoord) en half (bijvoeglijk naamwoord)

Ik kan u maar zo half en half volgen.

met gelijke hoeveelheden van twee verschillende bestanddelen

Ik geef mijn kat om te wennen nu het nieuwe voer half en half gemengd met het oude.

met een houtverbinding waarbij twee even dikke stukken hout haaks met elkaar worden verbonden door van beide voor een precies even groot deel de helft van de dikte te verwijderen, zodat ze in elkaar passen

De planken worden half en half op elkaar gekeept.


benedendijks

samenstellende afleiding van beneden (voorzetsel) en dijk (zelfstandig naamwoord) met het achtervoegsel -s

Soms werd een van de schuren op de dijk gebouwd, terwijl de boerderij zich benedendijks bevond, zoals bij Dorpsstraat 61 (…).


benedenstrooms

samenstellende afleiding van beneden (voorzetsel) en stroom (zelfstandig naamwoord) met het achtervoegsel -s

verder in de richting waar het water heenloopt

Dank zij deze sprengen kreeg de Renkumse beek uiteindelijk het gewenste watervolume, en konden een paar kilometer benedenstrooms een paar papiermolens worden aangedreven.


binnengaats

samenstellende afleiding van binnen (voorzetsel) en gat (zelfstandig naamwoord) met het achtervoegsel -s

in een riviermonding of zeegat, waar zeeschepen meer beschutting vinden

Dankzij de steun van Koning Willem I en met financiële middelen van de regering bouwde de NSBM voor eigen rekening de Hercules, een stoomsleepboot voor gebruik binnengaats die in bijzondere gevallen ook bruikbaar was op zee.

Binnengaats delen zij hun politieke positie met het steeds groeiende segment van burgers dat de overheid argwanend gadeslaat of dat eenvoudigweg niet meer wordt bereikt.


blootshoofds

In de betekenis van ‘met onbedekt hoofd’ voor het eerst aangetroffen in 1698

samenstellende afleiding van bloot (bijvoeglijk naamwoord) en hoofd (zelfstandig naamwoord) met het invoegsel -s- en met het achtervoegsel -s

zonder hoed of ander kledingstuk dat het hoofd bedekt

Maria deed haar hoofddoek af, waste zich en blootshoofds, de mouwen van haar hemd opgerold tot aan haar ellebogen, maakte ze koffie.


heelhuids

samenstellende afleiding van heel (bijvoeglijk naamwoord) en huid (zelfstandig naamwoord) met het achtervoegsel -s

Urenlang vuurde men in het duistere Middelburg kanonschoten op het huis van Steveninck af, die met zijn geweer bleef terugvuren, totdat hij het moest opgeven en wonder boven wonder heelhuids wist te ontkomen.

Ik zat niet op de Everest en ging ervan uit heelhuids weer thuis te komen, maar ik was me er wel van bewust dat ik dwars door de wildernis liep en dat er reële risico’s aanwezig waren. Elk jaar verongelukken er gemiddeld 3 hikers op de PCT.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


onderdeks

samenstellende afleiding van onder (voorzetsel) en dek (zelfstandig naamwoord) met het achtervoegsel -s

beneden het scheepsdek, de vloer die een schip van boven afsluit

De bootsman heeft onderdeks de leiding van het opnieuw stouwen van de lading die, nu een gedeelte is verwijderd, onderweg niet mag gaan schuiven.


spoorslags

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: in allerijl’ voor het eerst aangetroffen in 1599

samenstellende afleiding van spoor (punt of wieltje aan de hiel van een rijlaars) en slag (zelfstandig naamwoord) met het achtervoegsel -s

Als ik ziek ben, komt ze spoorslags op bezoek.


grensloos

afgeleid van grens met het achtervoegsel -loos

In aansluiting bij de krasse termen die Thorbecke in de Kamer had gebezigd trok Brouwer tegen Van Halls ‘parasitische politiek’ van leer met een felheid die zelfs mederedacteuren gnuivend als ‘grensloos brutaal’ beschouwden.


binnenstijds

samenstelling van binnen en tijd met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s


yep

Ja... Drinken, dat is oké, nu. Is daarbinnen een tap open? - ‘Yep’.


beverig

afgeleid van de stam van beven met het achtervoegsel -erig

Het klinkt slap en beverig als ik het zo zeg, maar ik ben nu eenmaal een overlevende van toen.


schrikwekkend

samenstelling van schrik zn en wekkend ww

De dominee keek bezorgd naar de schrikwekkend lege kerk.


schrikbarend

drukt een onprettige schok uit, wat soms voor een ironisch effect gebruikt wordt

(…) jammer is het wel dat de uitvoering ervan zo schrikbarend suf moet zijn.


vis-à-vis

van Frans vis-à-vis, als voorzetsel aangetroffen vanaf 1776

direct tegenover elkaar, met de gezichten naar elkaar toe

Zij zaten een uur lang vis-à-vis, maar spraken geen woord met elkaar.


in dubio

Aan het Latijn ontleende woordcombinatie, in de betekenis van ‘in twijfel’ voor het eerst aangetroffen in 1638


staccato

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: kort aangehouden (van noten)’ voor het eerst aangetroffen in 1772

afkomstig van het italiaanse staccare = losmaken

het kort en niet verbonden spelen van muzieknoten, niet vloeiend maar houterig bewegen

Heel soms baadt het podium in het licht en stellen de dansers zich in een rij op voor een synchrone choreografie van staccato krampende en stuiptrekkende bewegingen.

'Hier moeten we absoluut gelijk zijn.' Hij wees op een staccato passage in het allegro giocoso van Brahms' vioolconcert in D groot.


omstebeurt

Daarna maken we tweetallen en lopen omstebeurt met de ander op ons rug de dijk weer op. „Je draagt nu 80 kilo botten, hè”, zegt de jongen die ik draag bemoedigend. Hijgend kom ik boven.


buitenslands

samenstelling van buiten vz en land zn met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s; in feite is de -s in beide gevallen het restant van een vroegere bezitsvorm waarmee een plaatsbepaling werd aangegeven, dus: "buiten van het land" (genitivus loci)


midscheeps

samenstelling van mid zn en schip met het achtervoegsel -s met klankverandering i - ee (IPA: /ɪ/ -/e/)

Volgens getuigenverklaringen was de ramp begonnen met een krachtige explosie midscheeps aan boord van de jager HMS Gôteborg.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


veelszins

samenstelling van veel en zin met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s


al dente

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘beetgaar (van deegwaren)’ voor het eerst aangetroffen in 1984

Kook de pasta in ruim gezouten water in enkele minuten al dente.


zwart-op-wit

Ik wil dit wel graag zwart-op-wit hebben!

Bornerbroeker Jan Bartels toont het document met brisante inhoud. Voor hem is het nu zo klaar als een klontje. „Het móest de gekozen variant worden. Nu het hier zwart-op-wit staat, is het klip en klaar. Alles was voorgekookt. Het is van de zotte”, foetert de voorzitter van Dorpsbelangen Bornerbroek.

Weblink bron
Henk Bouwhuis
 “Explosief document sterkt vermoedens Bornerbroek: ‘Zie je wel, de rondweg om Zenderen is doorgestoken kaart’” (29-06-2022), Tubantia


houtje-touwtje

ˌhɑucəˈtɑucə


aanbodgericht

samenstelling van aanbod zn en gericht ww

op een wijze die bepaald wordt door wat beschikbaaris

Zelfsturende auto’s. Elektrische fietsen. „We zien al jaren een daling in het aantal busreizigers, hoe zeer iedereen ook z’n best doen bussen luxer en aantrekkelijker te maken”, vertelt de Gelderse gedeputeerde Conny Bieze (VVD). „Wat we dus moeten doen, is minder aanbodgericht denken en alleen rijden als er vraag is. We moeten pas gaan rijden, bijvoorbeeld, als een zestigplusser een bus bestelt om morgen haar zus in een andere stad te bezoeken.”


recht-toe-recht-aan

(samenkoppeling) van recht, toe, recht en aan


ietsje

Het nettoloon gaat eerst omhoog, dan weer ietsje omlaag...


gelijkop

onderling steeds dezelfde voortgang vertonend, zonder voorsprong of achterstand

De tekst in het handschrift uit Douai loopt grotendeels gelijkop met die in de druk uit 1531.

Laten we liefde gelijkop schenken, voor ieder, als het grootste dagelijks wonder: heb een ieder lief.

Cinq contre six is, niet gelijkop spelen maar met een zeker voordeel.


vóór

beklemtoonde schrijfwijze van voor, met klemtoontekens op beide o's volgens spellingregel 5.A

voor, met nadruk op de tegenstelling met een ander zinsdeel of een eerdere uitspraak

Ze staan niet 2-0 achter, maar 2-0 vóór!

Hij houdt niet zo van vliegreizen, maar toen we naar Bali konden, was hij vóór.

voor, met nadruk, om een andere mogelijke betekenis van "voor" die nooit beklemtoond wordt, uit te sluiten

Hij ging er vóór liggen.

dat wil zeggen: "hij keerde zich ertegen",

te onderscheiden van Hij ging er voor liggen, "Hij nam daartoe een liggende houding aan"

of Hij ging ervoor liggen, "Hij legde zich aan de voorkant daarvan neer".


liederlijk

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘losbandig’ voor het eerst aangetroffen in 1709

van het Duits (met het achtervoegsel -lijk)


los van elkaar

vaste verbinding van los (bijwoordelijk gebruikt bijvoeglijk naamwoord), van (voorzetsel) en elkaar (wederkerig voornaamwoord)

zonder onderling verband, zonder oorzakelijke samenhang


au sérieux

Deze opmerking past helemaal niet in ons staatsbestel en was misschien ook niet helemaal au sérieux bedoeld, maar het geeft wel de frustratie weer: bestuurders hebben het gevoel dat in grotere mate dan vroeger de moeilijke beslissingen genomen moeten worden door de rechter.

Ze namen hun moeilijke taak heel au sérieux, op elk detail werd gelet.


alledag

everyday

iedere dag; een gewone niet bijzondere dag

Wij leven in een welvarend en aantrekkelijk land, ook in vergelijking met andere landen, en beschikken over goede voorzieningen, een goede infrastructuur en een sterke rechtsstaat. We hebben heel veel om trots op te zijn en op verder te bouwen. Tegelijkertijd zijn in de maalstroom van alledag onrust en onbehagen kenmerken van deze tijd.

Ze geeft onze gesprekken inhoud door op een vrolijke manier over het leven van alledag te keuvelen.

Anya Niewierra
 “Het dossier” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789021042503

Er lag een stilte onder het geluid van alledag.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340


daarzo

Dat is een kaaiman daarzo!

Zó dat alle glans daarzo, net als toen gisteren, opnieuw bij hem verbleekte!


overnieuw

ontstaan als contaminatie van over en opnieuw en daarom door sommigen als stijlfout beschouwd, anderen vatten het op als een stijlfiguur om extra nadruk op de herhaling te leggen

Zij zocht niet eens wat er gedaan moest worden, maar zij greep alles aan wat voor haar hand lag, waste, wreef, poetste, streek, vouwde, droeg volle of lege kannen en rommelde hier en daar, pratend, zingend, roepend, en deed alles weer overnieuw, allemaal dingen, die haar ouders nutteloos schenen.


gelijkelijk

afgeleid van gelijk met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Iedere Nederlander heeft gelijkelijk recht de leden van algemeen vertegenwoordigende organen te verkiezen alsmede tot lid van deze organen te worden verkozen, behoudens bij de wet gestelde beperkingen en uitzonderingen.(Grondwet Artikel 4)


vroegtijdig

Samenstellende afleiding van vroeg en tijd met het achtervoegsel -ig

eerder dan gewoonlijk; eerder dan de bedoeling was

Hierdoor moest hij al na een aantal dagen vroegtijdig de trail verlaten om te rusten en zijn voet te laten helen.


erachteraan

vervangt *achter hem aan, *achter ze aan

Toen hij de dief zag ging hij er meteen achteraan.

Bij het zien van de vernielzuchtige jongens ging hij er direkt achteraan.