ja

In de betekenis van ‘tussenwerpsel: uitroep ter bevestiging’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

ja kun je krijgen, nee heb je al

wordt gebruikt als bemoediging voor iemand die ertegen opziet om iets te vragen

ja en neen is een lange strijd

wordt gebruikt wanneer er twee het oneens zijn en niemand wil toegeven

duidt bevestiging, instemming, toestemming, inwilliging of toegeving aan

Heeft hij dat echt gezegd? Ja.

Mag ik nog een stukje taart? Ja.

Vind jij dat ook? Ja.

Voor de zekerheid surfte ik nog even over het internet en, godbetere, daar verscheen een artikel van taalkundige en hoogleraar Marc van Oostendorp uit het tijdschrift Onze Taal in 2011 onder de kop: Boer roept ‘ja’ – de vele betekenissen van een bevestiging. Onder het artikel las ik met afschuw de cursief afgedrukte regel: „Ja is in het gesproken Nederlands het vaakst gebruikte woord.”


goed

bn: erfwoord, in de betekenis van ‘niet slecht’ aangetroffen vanaf 901

goed uit de verf komen

zich op een gunstige manier kunnen vertonen

Goed gedaan!

Ik kon niet alles goed volgen, maar het monotone geluid van stemmen om mij heen voelde veilig en vertrouwd.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

goedvinden: hij vond het goed.

Want het was goed hier, om niet te zeggen perfect, en ik zag geen reden waarom ik hier niet net zo lang zou kunnen blijven tot ik wist waar ik naartoe moest gaan.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 18

Het is goed mis in Nederland.

Mijn dag is goed verpest.

De ambities van China zijn torenhoog. Dat is goed te merken tijdens een van de grootste autobeurzen in het land. Automerken proberen daar met de nieuwste gadgets consumenten te overtuigen voor hun auto te kiezen. Tom van Dillen van Greenkern, consultant in de auto-industrie, is op de autobeurs in Shanghai. Hij merkt vooral topdrukte wanneer de Chinese automerken nieuwe auto's presenteren.

Weblink bron
Aïda Brands
 “Chinese elektrische auto's booming in Europa ondanks heffingen” (24 april 2025), NOS


vandaag

van Middelnederlands "van daghe", in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: heden’ voor het eerst aangetroffen in 1488

Heden (schrijftaal) is het formelere woord voor vandaag (spreektaal).

Vandaag is het Saturday 28 June 2025.

Vandaag zou ik de woestijn intrekken, een dorre vlakte die mij totaal vreemd was.

Mensen zijn van slag en geschokt. Na een maand waarin iedereen verwachtte dat het zou gaan gebeuren, waren we er zo'n beetje over uit dat die nog best een tijd vol zou kunnen houden. Dit is een donderslag bij heldere hemel en Rome zal vandaag in rouw zijn."

Weblink bron “Bedroefde reacties op dood van paus: 'Miljoenen mensen geïnspireerd'” (21 april 2025), NOS


bij

Indo-Europees: *bʱi-, *bʱéi- (uitsluitend Europees ?)

West: Engels: bee (Angelsaksisch: bēo), Duits: Beie, Biene, (Oudhoogduits: bîa), Fries: bij

West: Engels: by (Angelsaksisch: bī), Duits: bei, (Oudhoogduits: bi), Fries: by (Oudfries: bi, be)

bijwerken: hij werkte alle bestanden bij.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

erbij: hij heeft er weinig bij op te merken.

Jan was weer bij met de rest van de klas.

Een andere reden dat antihyperhelium-4 interessant is, zo zegt Stöcker, is dat de omstandigheden in de deeltjesversneller bij het ontstaan ervan de toestand nabootsen waarin het heelal verkeerde toen het slechts een miljoenste van een seconde oud was. Het heelal bestond op dat moment uit een ‘hete soep’ van deeltjes. Het identificeren van de materie- en antimateriedeeltjes die hieruit voortkomen, kan helpen begrijpen hoe we in een heelal terecht zijn gekomen waarin de hoeveelheid materie, inclusief de materie waaruit wijzelf bestaan, de schaarse hoeveelheid antimateriedeeltjes overschaduwt.

Weblink bron
Karmela Padavic Callaghan
 “LHC breekt record met detectie zwaarste antimaterie-atoom ooit” (23 april 2025), newscientist

met bewustzijn (met als antoniem bewusteloos)

Na een lange tijd kwam de dronken man weer een beetje bij.


op

erfwoord, als voorzetsel aangetroffen vanaf 777

op en af rijden

(informeel) (Belgisch-Nederlands) heen en terug rijden

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord.

De temperatuur liep op.

Die naam staat er al jaren op.

op weg: een gedeelte van een taak is volbracht

Hij was al heel aardig op weg met het schrijven van zijn nieuwe roman.


mooi

erfwoord, precieze herkomst onbekend. Misschien ontwikkeld uit een Germaanse vorm *mawjaz “gewassen”. Oorspronkelijk uitsluitend voorkomend in (het noorden van) het Nederlandse taalgebied en in het Oostfries.

Als deel van een persoonsnaam (Moye) aangetroffen vanaf 1153, en als woord in de betekenis van ‘fraai, bevallig’ vanaf 1350.

Het begint al mooi druk te worden hier.

Je zit er mooi naast!

voegt een extra dimensie van ontsteltenis/teleurstelling/verontwaardiging e.d. toe aan de mededeling

Mooi was er dus helemaal niemand!


groot

In de betekenis van ‘niet klein’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1177

De fles was gelukkig groot genoeg en uiteindelijk kon ik met een zucht van verlichting de dop erop draaien.

groothouden: Hij hield zich groot.


voorop

in een rij of groep als eerste in de bewegingsrichting.

Jan zat voorop op de tandem.

Hierdoor moest ik bij de steile stukken voorop, maar ik voelde mij redelijk veilig met mijn spikes en met mijn bijl in de hand.

Ook Erik Zomerhuis (40) rijdt helmloos langs de gracht, zijn dochtertje Noor zonder helm voorop. Hij heeft wel nagedacht over het aanschaffen van een helm, toen Noor werd geboren, "maar het is er nooit van gekomen".

Weblink bron
Noor de Kort
 “Nederlanders willen geen fietshelm, maar dat gaat misschien veranderen” (16 april 2025), NOS

als één der eersten: Het bedrijf loopt voorop bij het gebruik van nieuwe technologieën.


klein

In de betekenis van ‘niet groot’ voor het eerst aangetroffen in 1140

Ik voelde me klein en uiterst kwetsbaar.

Klein acteren.

We hebben liever dat u klein betaald, omdat we een tekort aan wisselgeld hebben.


voor

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Europese Hof voor de Rechten van de Mens

Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling

Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa

Voor de bui binnen zijn

voordat het slecht werd genoeg verdiend hebben

Voor de vuist weg (spreken)

zonder voorbereiden iets moeten vertellen

Voor galg en rad opgroeien

vanaf de jeugd een levenspad volgen dat later waarschijnlijk naar criminaliteit leidt

Voor het inkoppen hebben

een eenvoudige kans om in een discussie een punt te maken dankzij een voorzet van een ander

Voor niets gaat de zon op.

alles kost geld en moeite, behalve datgene wat van de zon komt

Voor schut staan

een blunder begaan voor de ogen van anderen (en schamen)

Voor spek en bonen meedoen

zonder winst of kost laten meedoen ofwel: meedoen maar door de andere deelnemers niet serieus worden genomen

Voor stoelen en banken praten

maar weinigen die naar iemands verhaal luisteren

Alleen de zon gaat voor niets op.

voor welvaart moet gewerkt worden, niks is gratis

Bang voor zijn hachje zijn

weinig durven en bang zijn om gevaar te lopen

Dat is te gek voor woorden.

Dat gaat het voorstellingsvermogen te boven.

De kastanjes voor iemand uit het vuur halen

Iemand anders het gevaarlijke werk laten doen

De kost gaat voor de baat uit.

eerst moeten er kosten worden gemaakt alvorens men er iets aan verdienen kan

Een appeltje voor de dorst zijn

geld bewaard hebben om later in moeilijke tijden toch geld te hebben

Een doekje voor het bloeden (zijn)

een ontoereikende, slechts symbolische maatregel of ofwel: een smoesje zijn, niet de waarheid

Een gewaarschuwd mens telt voor twee.

iemand die vooraf weet wat er fout kan gaan moet zich er maar op voorbereiden

Een lans breken voor iemand

het voor iemand opnemen ofwel: voor iemand de best doen diegene ergens mee te helpen iets te verkrijgen

Een streepje voor hebben

meer mogen dan een ander, minder gauw straf krijgen

Eieren voor je geld kiezen.

met minder genoegen nemen dan men eerder wilde

Ergens voor in de wieg gelegd zijn

de gave(n) hebben om een bepaald iets goed te doen

Ergens de vingers voor durven opsteken

ergens zeker van weten dat het een eerlijke zaak is

Ergens oog voor hebben

ergens de waarde van inzien of aandacht voor hebben

Ergens/er de hand voor in het vuur steken

heel erg zeker weten dat iets zo is, iets overtuigend garanderen

Geen blad voor de mond nemen

precies zeggen hoe er over iets gedacht wordt

Geen knip voor de neus waard zijn

zijn vak niet kennen en er geen verstand van hebben

Geen twee deuntjes voor één cent zingen

geen zin hebben hetzelfde nog een keer te herhalen

Hoogmoed komt voor de val.

iemand die erg trots is of hoogmoedig, krijgt gauw de bijbehorende ellende

Iemand voor het lapje houden

iemand iets wijs maken of voor de gek houden

Iemand voor vol aanzien

echt naar iemand luisteren wanneer iemand meepraat

Iemand geen knollen voor citroenen verkopen

iemand niet gemakkelijk kunnen bedriegen

Iemand het gras voor de voeten wegmaaien

alles al zeggen wat een ander eigenlijk zelf had willen zeggen

Iemand verantwoordelijk houden voor iets.

Iets voor de boeg hebben

nog een reis te maken hebben of nog iets te doen hebben

Je moet de huid van de beer niet verkopen voor hij geschoten is.

men viert best de overwinning niet alvorens er gewonnen is

Men moet de dag niet prijzen voor het avond is.

pas als alles gedaan is kun je zeggen of het goed ging

Niet voor één gat te vangen zijn

voor alles wel een oplossing weten of weten te vinden

Paarlen voor de zwijnen werpen

iets moois en kostbaars geven aan iemand die de waarde er niet van inziet

Pal staan (voor iets)

Onbeweeglijk stilstaan ofwel: niet twijfelen aan de eigen mening

Stank voor dank krijgen

voor het gedane werk geen dankjewel krijgen, zelfs commentaar

Stenen voor brood geven

iets geven waar de ander niets aan heeft

Te dom zijn om voor de du(i)vel te dansen

Veel waar voor weinig geld

met heel aantrekkelijke eigenschappen, gelet op de lage prijs

Vogeltjes die zo vroeg zingen zijn voor de poes.

wanneer iemand te snel van iets genieten wil, komen er vaak bedrogen vanaf

Wie voor een dubbeltje geboren is, wordt nooit een kwartje.

je kunt nooit boven de stand komen waarin je geboren bent. Arm geboren, zal wel arm blijven

Wie een kuil graaft voor een ander, valt er zelf in.

je kan het slachtoffer worden van je eigen snode plannen

Zo klaar als een klontje voor iemand zijn

Zijn huis had voor en achter een grote tuin.

Of je nou voor of tegen bent, geef in ieder geval je mening.


fout

Van Oudfrans faute (oorspronkelijke bet. "overspel/religieuze zonde"). Verder te herleiden tot Latijn fallita (< fallere). Verwant met Duits fehlen/Fehler, Engels fault. Ook een doublet van falen ww .

In de betekenis van ‘gebrek, misslag’ voor het eerst aangetroffen in 1265, als fauten.

Hij heeft het fout gedaan.


enkel

In de betekenis van ‘voetgewricht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351

In de betekenis van ‘alleen, enig in zijn soort’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351

Stilletjes had ik geknikt, ik schaamde me dat hij enkel voor mijn matras naar de beddenzaak was gekomen.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471


er

Deels afkomstig van een oude genitief van het voornaamwoord het, deels een verzwakte vorm van daar, in de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1237

Er gaan veel makke schapen in een hok.

wanneer iedereen rustig blijft, passen veel mensen in dezelfde ruimte

Er gaat een dominee voorbij.

in een gezelschap zwijgt iedereen plotseling

Er geen doekjes om winden

er voor uit komen zonder er om heen te draaien / direct zijn, de al dan niet onprettige waarheid zeggen

Er geen touw aan vast kunnen knopen

door de onduidelijkheid niet kunnen begrijpen wat er wordt bedoeld

Er is een tijd van komen en een tijd van gaan

Er is geen goed garen mee te spinnen.

iemand die niet in staat is goed samen te werken

Er is geen koe zo bont of er zit wel een vlekje aan.

Er is geen pot zo scheef, of er past wel een deksel op.

ook voor een minder mooi meisje is er een man te vinden

Er is geen zalf aan te strijken

ergens niets aan kunnen doen of geen enke zinvol advies mogelijk voor iemand

Er kan geen luis over zijn lever lopen of hij reageert.

Er verdrinken er meer in het glas dan in de zee.

er gaan veel mensen dood door het drinken van alcohol

Er zijn kapers op de kust.

er zijn meer mensen die belangstelling hebben.

Er zijn meer hondjes die fikkie heten

er zijn meer mensen/etc. met dezelfde naam

Er zijn vele wegen die naar Rome leiden.

iets kan vaak op meerdere manieren gedaan/bereikt worden

Er zit bij hem een steekje los

die is niet helemaal goed bij zijn hoofd

er is niets aan te doen

iets is vervelend maar het kan niet minder vervelend gemaakt worden

Als er een schaap over de dam is, volgen er meer.

als er de eerste stap is gezet is het voor een ander niet moeilijk meer om die ook te maken en volgt de rest vanzelf

Als twee honden vechten om een been, loopt de derde er mee heen.

als twee personen ruzie hebben of er niet uit komen, kan een derde daarvan profiteren

Beter er mee verlegen dan er om verlegen zijn

beter te veel van iets hebben dan te weinig van iets hebben

Het hoge woord moet er uit.

het moeilijke onderwerp waar iemand mee zit wordt uitgesproken

Het is niet alles goud wat er blinkt.

de dingen lijken mooier dan ze in werkelijkheid zijn; mooie verwachtingen kunnen weleens een addertje onder het gras verbergen

Men noemt geen koe bont, of er is een vlekje aan.

als er allerlei vervelende dingen worden verteld is er vast wel iets van waar

je kan het slachtoffer worden van je eigen snode plannen

Zich er met Jantje van Leiden afmaken

Onzorgvuldig zijn en weinig aandacht aan het werk besteden

Zolang er leven is, is er hoop.

er is altijd hoop, dus geef nooit op! ofwel: er is nog een klein beetje loop dat het nog kan veranderen als het ernstig is

da

als locatief deel van een voornaamwoordelijk bijwoord vervangt het een persoonlijk voornaamwoord: het, ze

Er is honger.

Je kunt de bergen boven het (landschap) zien => Je kunt er de bergen boven zien.

Hij heeft er drie van => hij heeft er drie.

als inleiding van een onpersoonlijke lijdende vorm van overgankelijke werkwoorden

Er werden veel broden gebakken.

als inleiding van een onpersoonlijke lijdende vorm van inergatieve werkwoorden

Er werd gelachen en gejoeld.


morgen

erfwoord, via Middelnederlands morghen van Oudnederlands morgan
**zn: in de betekenis van ‘ochtend’ aangetroffen vanaf 901
***zn [2]: de hoeveelheid land die in een ochtend kan worden bewerkt
**bw: al in de middeleeuwen afgeleid van het zelfstandig naamwoord

'Waarom ga je morgen niet even langs bij de huisarts?' 'Hij ziet me alweer komen. Ik ken zijn assistente beter dan hijzelf.'

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340

Morgen hebben we een rondleiding door Palermo en slapen we hier nog een keer ' Al zie ik ertegen op om de kamer met deze vrouw te delen, dat we nog een extra vrije dag hebben komt als een opluchting.

In Assen komen de twee beelden samen in Window of my Eyes, een tentoonstelling in het Drents Museum over leven en werk van Harry Muskee, die met zijn Cuby + Blizzards legendarisch werd met een heel eigenzinnige Nederblues. De tentoonstelling opent morgen voor het publiek.

Weblink bron
Jeroen Wielaert
 “Window of my eyes: Harry Muskee en de verloren tijd” (zaterdag 16 januari 2016, 13:44), NOS

’Kunnen we morgen wel richting Kennedy Meadows lopen?’ ‘Is er een alternatieve looproute?’


te

Als ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 901

In "des te meer" etc. gaat "te" terug op Oudnederlands thiu, een oude instrumentalis van het aanwijzend voornaamwoord that

in grotere mate of hoeveelheid dan wenselijk is

Als je het te snel doet, lukt het niet.


contant

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘in gereed geld’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1569

Hij betaalde het niet contant maar met een credietkaart.


creatief

afgeleid van creatie met het achtervoegsel -ief

Het is lastig voor hardwerkende tweeverdieners, maar een korte periode alleen is vaak wel mogelijk met langetermijnplanning, creatief besparen en ouderwets verlof.


film

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘strook met film- of fotobeelden’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1912


waar

erfwoord, in de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1237

Waar een wil is is een weg.

als je iets echt wilt, dan zul je ook slagen /de weg vinden naar je doel

Waar gehakt wordt, vallen spaanders.

als je iets wil bereiken, moet je offers brengen ofwel: waar mensen werken worden fouten gemaakt, zonder daaraan te ontkomen

Waar het hart vol van is, loopt/vloeit de mond van over.

over dingen die iemand bezig houdt praat men erg graag ofwel: wat je belangrijk vindt of waar je veel aan denkt, daar praat je ook veel over

Waar het paard aangebonden is, moet het vreten.

men moet zich naar de omstandigheden schikken

Waar niets is, verliest de keizer zijn recht.

zonder geld kan men wel iets willen, maar dan komt het er niet van

Waar twee kijven hebben twee schuld.

als iemand tegen je kijft is dat nog geen excuus om op dezelfde manier terug te kijven

Geluk is de kunst een boeket te maken van de bloemen waar je bij kunt

gelukkig leven met de gegeven mogelijkheden/beperkingen

Het bloed kruipt waar het niet gaan kan.

verborgen wensen en verlangens komen vroeg of laat bewust of onbewust bovendrijven, je kan ze niet onderdrukken ofwel: familieleden nemen het uiteindelijk steeds weer voor elkaar op

Hij heeft de klok wel horen luiden maar weet niet waar de klepel hangt

hij heeft iets gehoord, trekt conclusies, maar kent niet het totaalplaatje

in het hoekje zitten waar de slagen vallen

zich in een groep bevinden die altijd het moeilijk heeft of problemen krijgt

in de hoek zitten waar de klappen vallen

weten waar Abraham de mosterd haalt

zeer diepgaande kennis van een zaak hebben

Waar woont hij?

Dit is het huis waar hij tien jaar gewoond heeft.

Ik wilde met mijn hele hebben en houden op mijn rug in de overweldigende wildernis van Amerika slapen onder de sterren, nieuwe mensen ontmoeten, alleen met mijn gedachten door de bossen lopen en de vrijheid hebben om te gaan en te staan waar ik wilde.

Made in China: De prijs lijkt niet de enige reden te zijn dat Chinese auto's steeds populairder worden in Europa. Het imago van made in China lijkt in een relatief korte tijd volledig te zijn veranderd. "Waar producten uit China vroeger inferieur waren, is dat nu niet langer hoe mensen naar Chinese producten kijken", zegt Luman.

als locatief deel van een voornaamwoordelijk bijwoord vervangt een vragend voornaamwoord wat,welk

waarvoor: Waar doet zij het voor?

als locatief deel van een voornaamwoordelijk bijwoord vervangt een betrekkelijk voornaamwoord wat, dewelke

waarachter: Ik opende de deur waar hij achter verborgen zat.

waarmaken: Hij was niet in staat dat waar te maken.


aardig

In de betekenis van ‘bekoorlijk, mooi’ voor het eerst aangetroffen in 1420

Afgeleid van aard met het achtervoegsel -ig

Alles was nieuw voor dat kleine Pietje en hij zou zich zeker diep ongelukkig gevoeld hebben, als de Sint en zijn Pieten niet zo aardig voor hem waren geweest.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11

Ik heb aardig veel aarde gebruikt bij het ophogen van de tuin.


school

In de betekenis van ‘schare, groep’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onderwijsinstelling’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

schoolgaan: hij ging daar jarenlang school.


meer

zn: erfwoord via Middelnederlands mere van Oudnederlands meri, in de betekenis van ‘waterbekken’ voor het eerst aangetroffen in 755

ht, bw: erfwoord via Middelnederlands meer / meere van Oudnederlands mero

door de bomen het bos niet meer zien

door een overvloed aan informatie het overzicht verliezen

maak je maar boos, dan heb je twee keer werk, één keer om boos te worden, en één om niet meer boos te zijn.

woede kost veel energie en lost niets op

Deze bloem is meer rood dan oranje

Als je wil slagen, moet je je meer inspannen.

Ik heb wel meer met de trein gereisd.

Ik heb wel meer met de trein gereisd.

Hij is niet meer welkom.


licht

zn: erfwoord via Middelnederlands licht zn van Oudnederlands lieht zn , in de betekenis ‘uitstraling van zon e.d.’; aangetroffen vanaf 901
Dit woord gaat terug op Oergermaans *leuhada- en Indo-Europees *leuk-ot- (vergelijk Hettitisch 𒇻𒊌𒄩𒀜 [lu-uk-ḫa-at] "dageraad"), een deverbatief afgeleid van *leuk- ~ *louk- ‘helder; schijnen’, waaruit Latijn lūcēre ww "verlichten, lichten", Welsh llug bn "helder" en Russisch луч zn (loetsj) "lichtstraal", net als Duits Licht, Nedersaksisch licht, Fries ljocht zn en Engels light zn .

bn [1]: erfwoord via Middelnederlands licht bn van Oudnederlands lieht bn , in de betekenis ‘niet donker’; aangetroffen vanaf 1130

bn [2]: erfwoord via Middelnederlands licht bn / lichte bw van Oudnederlands lihto bw , in de betekenis ‘niet zwaar, gemakkelijk’; aangetroffen vanaf 1177


veel

In de betekenis van ‘onbepaald telwoord’ voor het eerst aangetroffen in 901

Een boer werkt veel buiten.

Hij houdt veel van voetbal.


meest

Facturen zonder het juiste kenmerk gaan retour. Omdat terugzending meest weinig prioriteit heeft, kan dit de betalingstermijn met weken vertragen.

Weblink bron
Cleo Scheerboom
 “Eén foutje en ze hebben een smoes” (10 februari 2009) op nrc.nl

'Lobbes is de meest geweldige vader die bestaat.

Ook in de meest gezonde arbeidsrelatie komt er ooit een moment dat je een collega of baas naar de keel wilt vliegen.

Weblink bron “Transformeer je boosheid” (12 december 2012) op nrc.nl

Het was gek om mijn gezondheid helemaal in handen van deze wonderlijke techniek te leggen, maar het leek mij de meest efficiënte optie.


heel

In de betekenis van ‘ongeschonden, volledig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1220

hoewel een bijwoord geen verborgen vorm kent is het gebruik van hele (m.n. in spreektaal, m.n. in informele teksten) ook toegestaan in constructies als het hele/heel mooie meisje, de hele/heel jonge kinderen. In meer officiële constructies zoals de heel officiële aankondiging zou hele foutief zijn. Ook als het gaat om vervelende zaken is hele niet toegestaan De heel ernstige overstroming

Het meisje is heel mooi.

De hele jonge kinderen kunnen beter thuisblijven

Heel langzaam volgden we de contouren van de haarspelden naar beneden.

‘Alle antimaterieontdekkingen zijn iets heel interessants. Dit is er een die nog ontbrak’, zegt Dönigus. Zijn onderzoeksgroep gebruikte kunstmatige intelligentie (machine learning) om gegevens te analyseren van een experiment uit 2018 met de ALICE-detector bij de LHC om het antihyperhelium-4 te identificeren met een significantie van 3,5 standaarddeviaties. Het onderzoek haalt niet de ‘gouden standaard’ van 5 standaarddeviaties. Maar het geeft wel aan dat het zeer waarschijnlijk is dat de ontdekking echt is en geen gril van de gegevens is.


wit

een wit voetje halen

een goede indruk bij iemand maken, zich bij iemand in de gunst werken

witte woede

verzet door werknemers in de zorg tegen bezuinigingsplannen

zwart op wit

schriftelijk vastgelegd (bij afspraken en toezeggingen)

aprilletje zoet heeft ook nog weleens een witte hoed

aprilletje zoet sneeuwt nog wel een witte hoed

witte paarden hebben veel stro nodig

rijke, pronkzieke vrouwen geven hoge onkosten

In de koorbank ziet de vrouw dat haar knokkels op de moraliserende misericorde wit zijn geworden.

Jesse Burton vert. Mieke Trouw-Luyckx
 “Het huis aan de gouden bocht” (2014), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789021809526


hier

erfwoord, in de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1236

Hier! (uitroep, kom naar deze plek, vaak tegen hond of klein kind)

Hier wordt goud gevonden.

De jongen naast me deed zijn koplamp aan waardoor de in de muur gekraste namen zichtbaar werden: hier waren al eerder mensen gestrand.

als locatief deel van een voornaamwoordelijk bijwoord. Het vervangt een aanwijzend voornaamwoord (nabij) deze, dit

hier gaat niets boven (niets gaat boven dit)

`Hier links vindt u de bibliotheek; zei mijn gids, 'met daarachter de groene zaal en de Chinese kamer.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 15


circa

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1749

Dek de schaal af met folie en zet circa één uur in de oven.


extra

van Latijn extra, onder invloed van Frans extra bn als verkorting van extraordinaire "buitengewoon", in de betekenis van ‘bijkomend’ aangetroffen vanaf 1720 (zie vindplaats hieronder) en in die van ‘boven het gewone, bijzonder’ vanaf 1738

van meer dan normale omvang, buitengewoon

gebruikt om het daaropvolgende bijvoeglijke naamwoord te versterken

Ik raakte laatst echt in gesprek met een meneer. Die kocht een duur cadeau, voor zijn vrouw die ernstig ziek was. Ik heb het extra mooi ingepakt, en hij bedankte me uitvoerig.

Weblink bron
Christiaan Weijts
 “Ranking the verkoopsters” (29 april 2018) op nrc.nl


bar

In de betekenis van ‘naakt’ voor het eerst aangetroffen in 820

[bijvoeglijk naamwoord] erfwoord, Middelnederlands bar

erg, in hoge mate (vooral in combinatie met iets ongunstigs)

Het is bar slecht.


sic

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: aldus’ voor het eerst aangetroffen in 1824

gebruikt om een gang van zaken te markeren die niet vanzelfsprekend is

In een tekst staat sic doorgaans tussen haakjes.


waarlijk

afgeleid van waar met het achtervoegsel -lijk


waarachtig

Afgeleid van waar met het achtervoegsel -achtig

Daar staat waarachtig iemand te liften.

Het lijkt waarachtig wel of hij knettergek is geworden.


waarom

Waarom ben je zo vrolijk?

Waarom had ik geen donder gehoord of bliksem gezien tijdens mijn tocht omhoog? Wat had ik nu spijt van het plan om de zonsondergang en zonsopkomst vanaf de top te willen gaan bekijken.

Waarom leg je dat boek apart?

Waarom ging ik zes maanden op de Pacific Crest Trail (PCT) dwars door Amerika lopen? Tja, waarom niet.


daar

erfwoord, in de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Daar helpt geen lievemoederen aan.

niets helpt, ook vriendelijke woorden niet

Daar is geen woord Frans/Latijn/Chinees/Spaans bij.

Daar kan de schoorsteen niet van roken.

men kan niet alleen van vriendelijke woorden leven

Daar kan je gif/vergif op innemen

je kunt er zeker van zijn dat iets zo is of gaat gebeuren

Geen haar op mijn hoofd die daar aan denkt.

daar woont hij.

Daar bij hun is het altijd een hoop ruzie, maar hier is het altijd gezellig.

Oorlogswinter speelt zich af in het gebied van zijn jeugd, de noordkant van de Veluwe. Terlouw groeide daar als zoon van een predikant op in een zwaar calvinistisch milieu. Hij schetste de bezetting als een tijd van lijden en onrecht, waarin goed en fout niet altijd helder te onderscheiden waren, maar waarin wel morele keuzes moesten worden gemaakt.

Weblink bron
Dik Verkuil
 “Het vertrouwen van Jan Terlouw was zijn kracht en zijn zwakte” (16 mei 2025), NOS

Dat zegt ook kennisinstituut Deltares, dat in Nederland een grote rol heeft in het onderzoek naar de bodem en water. "Deltares heeft een sterke relatie met de VU. We delen kennis, studenten studeren bij ons af of lopen bij ons stage. En een aantal van onze medewerkers komt daar ook vandaan, heeft daar een gedeelde aanstelling of is gedetacheerd", zegt wetenschappelijk directeur Bart van den Hurk, zelf ook gedetacheerd aan de VU.

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS

Het zal u zijn opgevallen dat het hotel hier en daar sporen vertoont van achterstallig onderhoud. We hebben nu eenmaal niet zoveel gasten meer als vroeger. Ook daaraan wil meneer Wang iets doen. Hij streeft naar een volle bezetting.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 16

als locatief deel van een voornaamwoordelijk bijwoord vervangt het een aanwijzend voornaamwoord (ver af) dat, die

daarboven : daar kun je de bergen boven zien.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: daar achterblijvend

daarlaten: Dat argument liet men daar.

Wat doe je daar nu?

'Duurzame mijlpaal': De rechter oordeelt dat de gemeente bevoegd is om zo'n verbod op te leggen en vindt de argumenten van Den Haag voldoende onderbouwd. Dat de bijdrage van het verbod op landelijk en wereldwijd niveau "gering is", doet daar niet aan af, aldus de rechter.

Weblink bron “Den Haag krijgt gelijk van de rechter: verbod op fossiele reclames mag” (25 april 2025), NOS


en

Ik schreide om hulp omdat ik niet geholpen en werd.

⧖ Soo Barmhertigh was de Sarepsche Vrouwe,
Al had sy maer een weynigh Meel behouwen
Helias noodt uyt Liefde sy aenveerde,
Bieck hem eerst Broodt soo veel als hy begeerde,
Godts goedtheydt groot en heeft haer niet besweken
Tot in haer doot en leed sy gheen ghebreken.

Weblink bron “Den boom der gierigheyt, met sijn vruchten, d'welck gemaeckt is op de vrage wat gierigheyt is ende wat haer vruchten zijn” (ca. 1600)


ultra

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: verder dan, aan gene zijde van, zeer’ voor het eerst aangetroffen in 1574

Ik dook vol in de nieuwe wereld van ultra lichtgewicht kampeerspullen en verslond online zo veel mogelijk lijsten (gear lists) van anderen om de voor- en nadelen te begrijpen.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


in

erfwoord, in de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 776

inademen

samenstellingen met werkwoord en bijwoord in als linkerdeel

all-in

samenstellingen met bijwoord in als rechterdeel

inachtneming

samenstellingen met bijwoord in als linkerdeel

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: naar binnen

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: binnen

Hij woont er al jaren in.


niet

Engels: ne, nought, (Angelsaksisch: ne), Duits: nicht, (Oudhoogduits: niht, niowiht, ni), Fries: net (Oudfries: nāwet)

de huid niet verkopen voor de beer geschoten is

de zon niet in het water kunnen zien schijnen

jaloers zijn, iets niet kunnen verdragen

een gegeven paard niet in de bek kijken

iets wat je gemakkelijk krijgt niet bekritiseren

het ei niet kwijt kunnen (raken)

niet kunnen zeggen wat men eigenlijk graag wil uiten

het licht niet onder de korenmaat steken

meespreken, de eigen mening en kennis laten blijken

het verschil tussen mijn en dijn niet kennen

niet alle vijf op een rijtje hebben

zich vreemd gedragen, iet goed bij het verstand zijn

niet begrepen hebben op

geen vertrouwen hebben in, een lichte afkeer hebben van

niet bij de pakken neerzitten

zich niet door tegenslag van de wijs laten brengen

niet graag staan in de schoenen van

niet graag van positie willen ruilen met (iemand die in een moeilijke of onprettige situatie verkeert)

niet in tel zijn

niet belangrijk genoeg zijn of genegeerd worden door anderen

niet kunnen rijmen met

zien als iets wat niet te verenigen is met

niet kunnen zetten

niet echt bereid zijn tot luisteren naar

niet onder stoelen of banken steken

niet stil houden, maar openlijk een mening uiten

niet op mijn weg liggen

ergens niets mee te maken hebben of niet mee willen bemoeien

niet op zijn mondje gevallen zijn

precies duidelijk maken hoe iemand over iets denkt

niet tegen/aan dovemansoren zeggen

uit enthousiasme erg goed worden onthouden

niet van gisteren zijn

veel weten, veel begrijpen en snel doorhebben

niet verder springen dan de polsstok lang is

niet verder zien dan je neus lang is

niet goed nadenken wat de gevolgen van iets zijn

niet voor één gat te vangen zijn

voor alles wel een oplossing weten of weten te vinden

nog niet op eigen benen kunnen staan

nog niet zichzelf volledig zelfstandig kunnen redden

om niet

zonder dat er een tegenprestatie tegenover staat, gratis

Aken en Keulen zijn niet op één dag gebouwd.

voor een uitgebreide klus heb je meer tijd nodig

als de berg niet naar Mohammed komt, komt Mohammed wel naar de berg

als Mohammed niet naar de berg komt, moet de berg maar naar Mohammed

Baat / baadt het niet, dan schaadt het niet

Daar kan de schoorsteen niet van roken.

men kan niet alleen van vriendelijke woorden leven

Dat wast al het water van de zee niet af.

iets is niet meer te veranderen/aan te passen

De appel valt niet ver van de stam/boom.

een kind lijkt op zijn ouder(s) / een persoon vertoont gelijkenis met de ander

De boog kan niet altijd gespannen staan.

aan een stuk doorwerken is niet gezond, er moet ook rust tussendoor zijn

De dorsende os zult gij niet muilbanden.

iemand die voor je werkt moet je goed behandelen

De liefde kan niet van één kant komen.

als je samen iets doet zal ieder moeten bijdragen

De splinter in andermans oog wel zien, maar niet de balk in het eigen

over kleine fouten van een ander vallen, terwijl de eigen grote fouten niet worden gezien

Die niet waagt, die niet wint

wie nooit een risico neemt kan ook niet iets bereiken

Die niet werkt, zal niet eten.

wie bewust niet wil werken heeft geen recht op geld

Die staat ziet toe dat hij niet valle.

mensen die alles denken te weten of kunnen, moeten zelf maar oppassen voor fouten en problemen

Doe wel en zie niet om.

doe datgene wat je doet goed, doe goede daden, maar verwacht niet geprezen te worden of een dankje wel daarvoor

Doe wel naar mijn woorden, maar ziet niet naar mijn daden.

ik geef raad waar je je het beste aan kan houden, maar ik doe het zelf niet

Een vos verliest wel zijn haren maar niet zijn streken.

als iemand van uiterlijk is veranderd, maar niet van karakter; ook wanneer een mens ouder wordt, heeft die nog steeds dezelfde karaktertrekken

Het bloed kruipt waar het niet gaan kan.

verborgen wensen en verlangens komen vroeg of laat bewust of onbewust bovendrijven, je kan ze niet onderdrukken ofwel: familieleden nemen het uiteindelijk steeds weer voor elkaar op

Het geld groeit niet op de rug

geld komt niet zomaar binnen, er moet hard voor gewerkt worden

Het is niet alles goud wat er blinkt.

de dingen lijken mooier dan ze in werkelijkheid zijn; mooie verwachtingen kunnen weleens een addertje onder het gras verbergen

Het leven gaat niet altijd over rozen.

het is niet altijd zo mooi, iedereen heeft wel eens tegenvallers

Het sop is de kool niet waard.

een onderwerp is te onbelangrijk om er aandacht aan te geven

Het zijn de slechtste vruchten niet waaraan de wespen knagen.

over de goede mensen worden vaak onaardige dingen verteld

Het zijn niet alleen koks die lange messen dragen.

uiterlijk vertoon bewijst niets ofwel: het gereedschap hebben maakt iemand nog geen vakman

Het zijn niet allen koks die lange messen dragen

Hij heeft de klok wel horen luiden maar weet niet waar de klepel hangt

hij heeft iets gehoord, trekt conclusies, maar kent niet het totaalplaatje

In het huis van de gehangene spreekt men niet van de strop

In het veen ziet men niet op een turfje.

wie rijk is let niet op een euro meer of minder

Je moet de huid van de beer niet verkopen voor hij geschoten is.

men viert best de overwinning niet alvorens er gewonnen is

Keulen en Aken zijn niet op een dag gebouwd.

grote projecten kosten tijd (en vergen geduld)

Laat uw linkerhand niet weten wat uw rechterhand doet.

als je een ander geld geeft kun je dat beter stilhouden want anderen hoeven het niet te weten

Maak je maar boos, dan heb je twee keer werk, één keer om boos te worden, en één om niet meer boos te zijn.

woede kost veel energie en lost niets op

Men moet de dag niet prijzen voor het avond is.

pas als alles gedaan is kun je zeggen of het goed ging

Men moet de huid niet verkopen voordat de beer geschoten is.

je moet niet geld uitgeven voordat je het hebt verdiend

Men moet een paard de rug niet stuk rijden.

men moet niet te veel eisen van een ander

Een mens leeft niet bij brood alleen.

mensen hebben wezenlijke geestelijke behoeften

niet geschoten, altijd mis.

als je het niet probeert, komt er ook niks van

Het gaat niet om de knikkers, maar om het spel.

Over smaak valt niet te twisten.

iedereen heeft een eigen smaak, een eigen persoonlijke voorkeur, niets mis mee

Stel niet uit tot morgen, wat je vandaag kunt doen.

doelt op actie, wees niet lui of gemakzuchtig, ga door en wel nu. ofwel: door nu het werk al te doen geeft het later een rustiger gevoel

Strenge heren regeren niet lang.

wanneer een baas niet een beetje soepel is wordt het voor hem erg moeilijk

Vieze varkens worden niet vet.

als iemand te kieskeurig is, krijgt die wellicht te weinig eten

Wat baten kaars en bril, als den uil niet zien en wil.

het heeft geen zin iemand te helpen die toch niet wil meewerken

Wat de boer niet kent dat eet hij niet.

onbekend maakt onbemind ofwel: als iets onbekend is eten sommige mensen dat niet

Wat het oog niet ziet, wat het hart niet deert.

wat je niet ziet en niet weet heb je ook geen last

Wat niet weet, wat niet deert.

waar je geen weet van hebt kun je ook geen last hebben

Weet wat je zegt, maar zeg niet alles wat je weet.

wees voorzichtig met woorden en je informatie

Wie boter op zijn hoofd heeft moet niet in de zon gaan lopen.

als je zelf iets gedaan hebt wat verkeerd is, moet je een ander niet van beschuldigen als die hetzelfde gedaan heeft

Wie het kleine niet leert, doet het grote verkeerd.

waardeer de kleine dingen in het leven, ze brengen je tot een groter doel

Wie niet horen wil, moet maar voelen.

wie niet luistert naar wijze raad, of wie ongehoorzaam is, zal de gevolgen wel aan den lijve ondervinden

Wie niet sterk is moet slim zijn.

wie geen macht of invloed heeft moet zijn slimheid gebruiken om je doel te behalen

Wie niet waagt, niet wint.

als je het nooit probeert, zal je ook geen succes hebben

Zo zijn we niet getrouwd.

op die manier iets niet afgesproken hebben

Het is niet zo.

Dit zou toch niet mijn laatste nacht op aarde worden? Met zeven andere hikers zou ik de nacht in deze piepkleine ruimte van drie bij drie meter moeten doorbrengen.

Michiel: „Hoe het huishouden bij ons verdeeld is? Níét! Ik werk 14 uur per dag en Karo doet bijna alles in huis. Mijn papadag is dinsdagmiddag, maar dat is de afgelopen anderhalf jaar niet gelukt.”

Weblink bron “‘Hoe het huishouden bij ons verdeeld is? Níét!’” (29 november 2024) op nrc.nl


dagelijks

In de betekenis van ‘iedere dag’ voor het eerst aangetroffen in 901

afgeleid van dag met het achtervoegsel -lijks met het invoegsel -e-

Hij leest dagelijks de krant.

We worden dagelijks en nachtelijks bestookt met woorden, zelfs in de blauwe lucht.


over

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 901

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord.

Het bad liep over.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

Die bal ging er niet over.

Hun vriendschap was voorgoed over.

Het duurde zeer lang tot zijn kater over was.

Hoeveel voedsel is er nog over?

De kledij die over was van de uitverkoop, werd aan goede doelen geschonken.

Ze hadden kansen te over, maar toch verloren ze.

De oorzaak was overduidelijk.


rakelings

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: zo dat het bijna raakt’ voor het eerst aangetroffen in 1832

afgeleid van raak (stam van het werkwoord raken) met het achtervoegsel -lings met het invoegsel -e-


van

erfwoord, als voorzetsel aangetroffen vanaf 901

Hij wist er niets van.


maar

Leenwoord uit het ?, in de betekenis van ‘gracht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 794

als Mohammed niet naar de berg komt, moet de berg maar naar Mohammed

Ik heb maar drie euro op zak.

bij gebrek aan beter, niet wetend wat anders te doen

Ik heb maar gezegd dat ik het opnieuw zou proberen.

Ik zou nou toch nog maar wel eens even goed nadenken!


opeens

Opeens wist ik het.

De heks bleef zwijgend in haar pot roeren. Opeens krijste ze: 'En wat krijg ik als ik dat voor je doe? Sinterklaas, wat krijg ik?'

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 13

Het was al jaren kurkdroog geweest in Californië, dus ik kon mijn ogen niet geloven toen het opeens uit het niets begon te regenen.

Maar dit gevoel duurde niet lang want na een kort praatje schreef hij opeens een officiële boete uit voor de hele groep omdat het blijkbaar verboden was om boven op Mount Whitney te overnachten.


graag

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: met plezier’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1600

Een oud voerman hoort nog graag het klappen van de zweep.

iemand die oud is, vindt het fijn te praten over dingen van vroeger

Niet graag in iemand schoenen staan

niet graag willen ervaren hoe het is iemand anders te zijn die in een moeilijke of onprettige situatie zich bevindt

graag

met plezier, met graagte; dat doe ik graag

dat doe ik graag

cuby and the blizzards window of my eyescuby and the blizzards window of my eyes: Natuurlijk zijn ze in Assen onverminderd trots op 'hun' Harry. Gastconservator Albert Haar noemt hem graag een icoon voor Drenthe, een voorbeeld voor de provinciale jeugd. Maar Muskee was natuurlijk meer dan dat. Met zijn muziek en zijn dwarsheid was hij een exponent van de anarchie van de jaren zestig. Die levenshouding bracht hem fans in heel Nederland.

Ik probeerde me voor te stellen waar ze nu mee bezig zouden zijn: met hun neus in de boeken of chattend met hun vrienden. Wat leefden we op dit moment in compleet andere werelden, wat was ik ver weg en wat zou ik ze nu graag even vast willen houden.


uit

erfwoord in de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 870

out

balsport term voor als de bal buiten de lijnen van het speelveld is geraakt

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

Uitmaken: ik maak het nu uit.


tevens

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: daarbij’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1470

Het tweede en tevens laatste boekje.

Het douchegordijn fungeerde tevens als tent en regenponcho.


gisteren

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: de dag voor heden’ voor het eerst aangetroffen in 1240

van Middelnederlands ghisteren, ghistren, gestren

Vaticaancorrespondent Andrea Vreede: "Op deze tweede paasdag had werkelijk niemand verwacht dat opeens dit bericht zou komen over het overlijden van de paus. Gisteren leek het immers alsof hij terug was. Ook al was hij ontzettend kwetsbaar en fragiel, de paus was aanwezig. Hij was zelfs in staat om een beetje te spreken, al leek hij vermoeid.

Weblink bron “Bedroefde reacties op dood van paus: 'Miljoenen mensen geïnspireerd'” (21 april 2025), NOS

Vanwege de werkzaamheden reden gisteren ook al minder treinen van en naar het hoofdstation. Vannacht om 00:50 uur vertrok de laatste trein.

Weblink bron “Station Groningen ruim twee maanden dicht vanwege verbouwing” (10 mei 2025), NOS


dies

De naam van Cassius adelt die praktijken; En dies verschuilt de tuchtiging haar hoofd


no

alsjeblieft, maakt van een voorafgaande opdracht een vriendelijk verzoek

Pak dat ding voor me, no!

Pak dat ding voor me, alsjeblieft. of: Wil je dat ding voor me pakken?

nietwaar, toch, vraagt om bevestiging van een voorafgaande uitspraak

Ze is morgen jarig, no?


idem

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: de- of hetzelfde’ voor het eerst aangetroffen in 1515

van Middelnederlands idem dat geleidelijk de betekenis van item overnam

dezelfde, hetzelfde, net zo, gebruikt om aan te geven dat een eerdere uitspraak hier opnieuw van toepassing is

Het is niet van iemands politieke kleur afhankelijk of hij goed of slecht samenwerkt met zijn collega die vrouw, zwart, genderneutraal et cetera is. Idem voor allerlei kennisfeiten die men aanhangt: medewerkers met ‘bizarre meningen’ kunnen onwijs toffe collega’s zijn, ook in heel diverse teams.


laatst

Laatst zag ik hem tot mijn verrassing in de kroeg.


kort

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘niet lang’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 976

Leugens hebben korte benen

met een leugen schiet iemand niets op, na verloop van tijd komt de waarheid altijd naar buiten


lang

erfwoord, in de betekenis van ‘met een grote lengte’ voor het eerst aangetroffen in 788

Hij is lang zo goed niet als Lisa.

Kennedy Meadows is een soort oase die je als een draaikolk kan opslokken en waar je veel te lang in kunt blijven hangen.

Made in China: De prijs lijkt niet de enige reden te zijn dat Chinese auto's steeds populairder worden in Europa. Het imago van made in China lijkt in een relatief korte tijd volledig te zijn veranderd. "Waar producten uit China vroeger inferieur waren, is dat nu niet langer hoe mensen naar Chinese producten kijken", zegt Luman.

Weblink bron
Aïda Brands
 “Chinese elektrische auto's booming in Europa ondanks heffingen” (24 april 2025), NOS


aandachtig

Afgeleid van aandacht met het achtervoegsel -ig

внимателен

met belangstelling, met aandacht, met interesse

op een wijze de getuigt van aandacht en interesse

Mijn zoontje was aandachtig naar de tv aan het kijken.

De arts luisterde aandachtig naar de patiënten.

De koningin, die bekendstaat als groot paardenliefhebber, genoot zichtbaar van het evenement, zeker toen er op het hoogtepunt van de show dieren uit haar eigen stoeterij voorbij werden geleid. Met een deken over haar benen en een sjaal om volgde ze de show aandachtig en knikte ze soms instemmend bij alle lof.

Weblink bron “Queen Elizabeth geniet zichtbaar van paardenshow” (16 mei 2022), NOS

Iedereen stond er met aandachtige toewijding bij en ze hadden allemaal het gevoel dat er een kroon op het werk werd gezet, alsof het succes van de burgerlijke familie op dat moment eindelijk werd gemanifesteerd.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691


door elkaar

door elkaar praten

gelijktijdig spreken, zodat je niet meer goed kan worden wat er wordt gezegd

door elkaar schudden

1. stevig vastpakken en heen en weer bewegen
2. (figuurlijk) overhoop halen

ongeordend gemengd, een wanordelijk geheel opleverend

De stukjes van de puzzel liggen nog helemaal door elkaar.

Ooit had de krant een voorpagina met alles op volgorde en met een eigen prioriteit – nu heerst het algoritme. Iedereen z’n eigen werkelijkheid. Waarheid en bullshit door elkaar.

Weblink bron
Folkert Jensma
 “Een rechtsstaat heeft journalisten hard nodig” (21 oktober 2024) op nrc.nl

Je moet het water en cement goed door elkaar roeren.

Ook belangrijk: deelnemers zitten door elkaar, acteurs, technici, decorbouwers, kantoorpersoneel, mensen die achter de bar staan. Je leert elkaar beter kennen.

Weblink bron
Gretha Pama
 “Hoe versterken theatergezelschappen de sociale veiligheid?” (24 september 2024) op nrc.nl


dankbaar

Afgeleid van dank met het achtervoegsel -baar.

Ik vond het mooi om te zien dat ze mijn situatie begreep en een onderscheid kon maken tussen hoofd- en bijzaak. Ik zou vaak dankbaar aan haar advies terugdenken als ik weer eens met een nog volle fles bij een riviertje aankwam.


straks

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: dadelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1597

We zullen straks de vragen doorlopen.

"Dat wordt straks wel even wennen", zegt machinist Jos van der Veen tegen RTV Noord. Hij had gisteravond zijn laatste rit naar het "oude hoofdstation"". "Ik vind het mooi om een stukje spoorweggeschiedenis mee te maken, zowel aan het einde van iets of het begin van iets. Nu mag ik het einde meemaken, hartstikke leuk."

Tot straks, Odelle.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

'Het is warm, straks droog je uit.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340

'Laat mij straks jouw tas maar dragen,' stel ik voor.

mogelijk, duidt een gevaar of dreigende mogelijkheid aan, vaak in combinatie met nog

Straks valt die beker nog om!

Straks deed hij het nog.


tamelijk

In de betekenis van ‘redelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1573

Naamwoord van handeling van het verouderde werkwoord tamen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e- (verg. betamen)


voldoende

afgeleid van voldoend met het achtervoegsel -e

Hij heeft niet voldoende geoefend op dat stuk.


nu

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: op het ogenblik’ voor het eerst aangetroffen in 901

Zo te zien komt er nu iemand binnen.

De VU laat aan de NOS weten te waarderen dat het werkveld erg betrokken is. "De realiteit blijft echter dat de afdeling Aardwetenschappen langdurig te maken heeft met structurele financiële tekorten, ondanks eerdere reorganisaties en gedeeltelijk steun van andere afdelingen. Deze structurele tekorten zijn niet langer mogelijk gezien de bezuinigingsopgave waar we als faculteit, maar ook als universiteit in haar geheel, nu voor staan."

Kan je nu niet even stil zijn?

om een overgang in een verhaal of redenering aan te geven

Nu zijn er mensen die nooit stil kunnen zijn.


boven

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1220

bo

bovenaan, erboven, niet beneden, niet eronder

Hij heeft boven opnieuw behangen.

Op de overloop boven aan de trap stond een grote vaas met plastic bloemen.

Toen ik de gigantische muur inktzwarte wolken op me af zag komen barstte ik in tranen uit. Na een lange beklimming stond ik uitgeput boven op Mount Whitney.

De meeste Belgen van boven de achttien jaar kregen de afgelopen herfst of winter al een eerste boosterprik. De bescherming tegen COVID-19 van die prik loopt af. Bovendien doet weer een nieuwe variant van het coronavirus, BA.5, de ronde in België. Daarom is een nieuwe oppepper nodig, vindt de Hoge Gezondheidsraad. De ministers nemen dat advies nu over.

Weblink bron “Alle volwassen Belgen kunnen na de zomer tweede boosterprik krijgen” (06 juli 2022), NU.nl


actief

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘werkzaam’ voor het eerst aangetroffen in 1580

afgeleid van actie met het achtervoegsel -ief

Tevens beschrijft het artikel op welke onderwerpen bewust en actief gestuurd moet worden om structurele verbeteringen door te kunnen voeren.


dan

op een eerder genoemd tijdstip in de toekomst

Het is morgen de twaalfde. Hij zei dat hij dan zou komen.

Er kan ook een oranje windzak hangen. Dan mag je wel zwemmen, maar je opblaasflamingo moet op het strand blijven.

Weblink bron “Dit moet je weten over een mui, een plek die je de zee in kan sleuren”, NOS-stories

Eerst gaat hij ontbijten, dan gaat hij de krant lezen.


dan

Heeft dan niemand zijn huiswerk gemaakt?

Rot dan maar op!


dan

Als hij niet komt, dan moeten we even bellen.


dan

De nieuwe president van Suriname Desi Bouterse is niet welkom in Nederland, anders dan om zijn gevangenisstraf uit te zitten.


dan

Welk deel dan ook we nemen, de uitkomst is altijd hetzelfde.

Geen kind dan ook zou daar mee geconfronteerd moeten worden.


lam

erfwoord via Middelnederlands lam / lamb van Oudnederlands lamp, in de betekenis van ‘jong van een schaap’ voor het eerst aangetroffen in 701

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord verlamd, grondig verstoord

lamleggen: De sneeuwval legde het verkeer lam.


toentertijd

Er is toentertijd besloten om dit anders te doen.

Haar manier van vertellen is tot op de dag van vandaag op zijn zachtst gezegd bijzonder, bovendien met een duidelijk Duits accent, dat ik toentertijd niet hoorde, evenmin als ik het verschil hoorde tussen Noors, Zweeds en het gemengde Zwoors dat in Villa Bellevue werd gesproken.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767


jaarlijks

afgeleid van jaar met het achtervoegsel -lijks

Zij hadden jaarlijks een familiereünie.

Studenten en promovendi met veel kennis van onder meer kritieke grondstoffen zijn hard nodig voor de energietransitie, zegt men ook buiten de muren van de VU. De ongeveer tachtig bachelor- en masterstudenten die de studie in Amsterdam jaarlijks trekt, zijn harder nodig dan ooit, klinkt het. Ook bijvoorbeeld voor de opslag van CO2 onder de grond en kustbescherming is hun kennis nodig.

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS

Hij had jaarlijks niet meer dan 800 euro aan vaste lasten en rommelde wat aan in de bouw.


nauwelijks

In de betekenis van ‘bijwoord van hoeveelheid: amper’ voor het eerst aangetroffen in 1512

afgeleid van nauw met het achtervoegsel -lijks met het invoegsel -e-

Hoewel beide zaken cruciaal zijn voor een goed begrip van de huidige problemen in de ouderenzorg en derhalve ook voor het beleid in de toekomst, krijgen ze in het rapport nauwelijks aandacht.

Weblink bron
Noud Engelen
 “Kwetsbare ouderen hebben beschermde woonomgeving nodig” (14 februari 2020), Trouw

Ondanks dat er honderd redenen zijn waarom iets niet kan of onhandig is, liet deze doodgewone familie uit Yorkshire zien dat het wel gewoon kan. Beter onderwijs voor je kinderen kan ik me nauwelijks voorstellen.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


momenteel

afgeleid van moment met het achtervoegsel -eel

Momenteel ben ik een artikel aan het bewerken.


nogmaals

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: wederom’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1659

Blijkbaar werkte mijn actie wel, dus ik schopte nogmaals wat zand waardoor de ratelslang sierlijk de struiken ingleed. Ik wachtte een paar minuten tot de kust echt veilig was.


zo

bw: erfwoord via Middelnederlands so van Oudnederlands so, in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: op die manier, als’ aangetroffen vanaf 901

We zijn zo door dat gat naar de overkant gekropen.

De Chinese autofabrikanten weten auto's op de markt te krijgen met een vaak hogere actieradius tegen een voordeligere prijs dan de Europese concurrenten. "De innovaties waar Tesla zich de afgelopen tijd op heeft gericht zijn bijvoorbeeld robotisering en zelfrijdende auto's, maar dat is voor Europa voorlopig nog niet zo interessant", zegt Luman.

Heb je zo even tijd om naar mijn document te kijken?


eergisteren

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: op de dag voor gisteren’ voor het eerst aangetroffen in 1240

van Middelnederlands (e)erg(h)isteren, samenstelling van eer en gisteren

Vandaag is het zaterdag, gisteren was het vrijdag, eergisteren was het donderdag, morgen is het zondag en overmorgen is het maandag.

De grote Griek was de eerste die mij aan zijn tafeltje noodde, eergisteren, tijdens de merenda, die elke dag tussen vier en halfrijf wordt geserveerd in de Chinese kamer.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 30


vroeger

Vroeger was er nog geen WikiWoordenboek.


dichtbij

bw: samenstelling van dicht bw en bij bw aaneengeschreven volgens spellingregel 6.C Weblink bron “Vlakbij / vlak bij de school” op taaladvies.net

Als "bij" een voorzetsel is dat een voorzetselgroep inleidt, is "dicht" gewoon een bijwoord dat die hele voorzetselgroep specificeert en wordt "dicht bij" níét aan elkaar geschreven. Een vuistregel voor wanneer je "dichtbij" aan elkaar hoort te schrijven is dat de zin met "bij" alleen niet loopt:

Eerst leek het maar een klein huisje, maar toen we dichtbij kwamen bleek het een grote villa.

Ik wilde de hele trail van begin tot eind te lopen en hoopte maar dat een paar dagen rust in het dichtbij gelegen dorp Independence mij zouden helpen om alles weer in perspectief te zien.

Duizenden gelovigen staan in de Italiaanse stad Padua in de rij om een glimp op te vangen van de relikwieën van de heilige Antonius. Het skelet is voor het eerst sinds 1981 weer van dichtbij te zien voor het publiek.

Weblink bron “Italianen in de rij voor St. Antonius” (15 februari 2010), NOS


onder

erfwoord, de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

ten onder gaan

de verliezer zijn van een strijd, gewoonlijk met dodelijke gevolgen

unter

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord zoals onderlopen.

unter

prepositionaal deel van een voornaamwoordelijk bijwoord zoals waaronder.

De polder liep door de dijkdoorbraak geheel onder.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord zoals waaronder

Dit is het hoofdstuk waar dit onder gerangschikt is.


bol

In de betekenis van ‘rond voorwerp’ voor het eerst aangetroffen in 1280

In de betekenis van ‘rond’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351

oppustet

een glooiende uitstulping in een oppervlak vormend

De glimlach op haar gezicht stond ineens bol van de spontaniteit.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


godzijdank

Godzijdank, het is je gelukt!

Waarom vraagt vader dat?'Áls je wilt binnendringen bij een Zweedse marinebasis zou de enige mogelijke vermomming die van een Amerikaanse filmster zijn. En die hebben we godzijdank niet in Zweden.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


af en toe

op onregelmatige tijden, met tussenpozen

Deze maandag is het zo goed als droog en de zon komt af en toe tevoorschijn.

Weblink bron
WetterKontor
 “Weer” (13 januari 2020) op nrc.nl

Af en toe moesten we zelfs een heel stuk teruglopen.


beet

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: te pakken, vast

beethouden: Hij hield haar stevig beet.


pas

In de betekenis van ‘nationaliteitsverklaring’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1688

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: zo-even’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1669

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘schrede’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1265

Ik heb pas de nieuwe plaat van mijn favoriete band gekocht.

Ik ben nog maar pas afgestudeerd.

Die winkel gaat pas om half twee weer open.

Pas na een kwart eeuw, in 2009, kwam het tot een verzoening tussen Buikhuisen en de universiteit. De decaan van de faculteit Rechten, Carel Stolker, zocht hem naar aanleiding van het interview op in Spanje en ging met hem in gesprek. Een jaar later verscheen Buikhuisen op een congres van de rechtenfaculteit.

Weblink bron “Criminoloog Wouter Buikhuisen (91) overleden” (10 mei 2025), NOS

Pas na lange tijd was ik ontspannen genoeg om de fles te vullen.

Vind jij dat mooi? Dit is pas een mooi schilderij!


door

erfwoord, als voorzetsel aangetroffen vanaf 901

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord met klemtoon op dóór,

benadrukt dat de handeling onverminderd voortgaat

Je moet dóórwerken of dóórlopen!

Zij heeft de hele straat vandaag doorgelopen.

geeft aan dat de handeling een verplaatsing binnen het object meebrengt

Je kunt het water van de afwas nu wel doorspoelen.

Ik neem de informatie door.

als eerste deel van een onscheidbaar werkwoord, zonder klemtoon op door

geeft aan dat de handeling helemaal voltooid wordt

Zij heeft de de opleiding tot arts doorlópen.

geeft aan dat de handeling van de ene kant tot de andere kant van een object uitwerking heeft

Hij doorbóórde de draak met zijn speer.

Het zijn doorbrave mensen.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

Hij wordt er soms door in de war gebracht.


daarin

Het zat daarin verstopt.

Daar zat het in verstopt.

Daarin werd beweging van belang geacht voor een gezond leven maar dienden excessen voorkomen te worden.

Onno van Nijf
 “Sportgeschiedenis” (2021), Athenaeum - Polak & Van Gennep , ISBN 9789025312275

Daarin ligt de nadruk op het behoud van de correcte lichamelijke balans.

Geen drama, dus. Geen huilende moeder die zich vastklampt aan de kist met daarin de dode lichamen van haar kinderen.


tussen

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1249

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord


eeuwig

Afleiding van eeuw met het achtervoegsel -ig.

Het kind bleef maar eeuwig doorzeuren en kreeg uiteindelijk haar zin.

Veel belangrijker nog, ik had de tocht niet kunnen lopen zonder haar zegen en support en ben eeuwig dankbaar voor de vrijheid die ze mij gaf.


uiteindelijk

Afgeleid van uiteinde met het achtervoegsel -lijk.

/œʏˈtɛɪndələk/

Uiteindelijk zal het hem wel lukken.

Meteen na de start, meldde ze zich vooraan, pal achter Can, en pal voor Grøvdal en de Zwitserse Fabienne Schlumpf. Maar gaandeweg begon ze van vermoeidheid te trekkebekken en kort daarop groeide het gat met de koplopers, Can, Schlumpf en uiteindelijk ook de Noorse.

Weblink bron
Rob Gollin
 “Te grote ambitie kost Krumins een medaille bij EK cross” (9 december 2018), de Volkskrant

De Slag om de Schelde was hierbij heel belangrijk. Soldaten uit Canada, Groot-Brittannië en Polen vochten vijf weken lang tegen soldaten uit Duitsland. Het was heel zwaar maar uiteindelijk wonnen ze. Dit werd afgelopen weekend herdacht in Terneuzen.

Weblink bron
nieuwsbegrip.nl
 “75 jaar vrijheid in Nederland” (2-9-2019), CED-groep


fijn

via Middelnederlands fijn van Frans fin bn , in de betekenis van ‘niet grof, verfijnd, heerlijk’ aangetroffen vanaf 1265

'Ben je niet blij? Ik dacht dat je het niet fijn vond om model te zitten.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704


tegenover

samenstelling van tegen bw en over vz , als voorzetsel aangetroffen vanaf 1613

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord (tegenoverstellen)

Hij stelde daar wel iets tegenover.

Het bankgebouw staat er schuin tegenover.


koud

erfwoord via Middelnederlands cout van Oudnederlands kalt, in de betekenis van ‘guur, kil’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1130

amper, nauwelijks (voornamelijk in combinatie met een tijdsaanduiding)

Het is koud twee uur geleden.


koffie

Via het Italiaanse caffè en het Turkse kahve van het Arabische قهوة. In de betekenis van ‘drank bereid uit koffiebonen’ voor het eerst aangetroffen in 1640

koffiedrinken: We drinken op vrijdag altijd gezellig koffie.


televisie

Leenwoord uit het Engels television, in de betekenis van ‘overbrenging van beelden’ voor het eerst aangetroffen in 1914

afleiding van visie met het voorvoegsel tele-


plaats

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘(open) ruimte’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

plaatsnemen: Hij nam plaats op de voorste rij.


weer

het is weer raak

een al vaker ervaren ongewenste toestand herhaalt zich

het ene oor in, het andere weer uit

iets (een raad e.d.) wel horen maar het vervolgens meteen weer vergeten; gezegd van hardleerse personen aan wie hetzelfde steeds weer opnieuw moet worden verteld

Weer wordt een volk gehersenspoeld door een autoritaire regering
Weer worden jonge soldaten gestuurd naar zinloze acties
Weer komen zij terug in lijkenzakken of met afgehakte ledematen
Weer moeten miljoenen burgers vluchten uit hun vertrouwde omgeving
Weer viert het fervente nationalisme hoogtij

Het vernieuwde Hoofdstation van Groningen moet op 13 juli weer volledig opengaan.

Weblink bron “Station Groningen ruim twee maanden dicht vanwege verbouwing” (10 mei 2025), NOS

Het KNGMG hoopt dat er nog gesprekken volgen met de vele instituten en bedrijven in binnen- en buitenland die gebruikmaken van de kennis en faciliteiten van de VU. "We begrijpen dat de kosten hoog zijn voor de VU, en dat er financiële problemen zijn, maar dit is rücksichtslos. Dit moet je niet zelfstandig als instituut doen. Verschillende organisaties willen het gesprek aangaan. Verken nu eerst goed samen wat de mogelijkheden zijn voordat je iets afbreekt dat je niet snel weer opbouwt."

van de andere kant (vaak als eerste deel van samenstellingen als weerspraak en weerstrijd)


zwart

erfwoord, via Middelnederlands swart van Oudnederlands swart, in de betekenis van ‘kleur waarbij licht niet wordt teruggekaatst’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1001
Dit woord is te herleiden tot Indo-Europees *suord- of *surd- en cognaat met Duits schwarz, Noors svart, Gotisch 𐍃𐍅𐌰𐍂𐍄𐍃 (swarts) en Latijn sordidus

zwartrijden: Hij reed soms zwart.


beneden

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1236

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

van Middelnederlands beneden; in het Germaans afgeleid met het voorvoegsel *bi-, de oorsprong van Nederlands be- (2)

Zij wonen beneden.

Heel langzaam volgden we de contouren van de haarspelden naar beneden.

'Als je zo midden in de nacht naar beneden springt met een parachute, ja ik weet er niets van, maar ik neem aan dat het midden in de nacht moet zijn, dan ben je toch enorm bang?'Hij verzekerde haar dat hij niet bang zou zijn.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Blauwe ster” (2016), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628265

Hij woont al jaren in een flat waar een muziekwinkel beneden is.

Als we met drieduizend of meer waren, zoals op deze voorzomerse dag, deelde de politie de burgerlijke pers mee dat we met tweeduizend waren, wat de journalisten naar beneden toe afrondden zodat drieduizend mensen op straat er een paar honderd in de kolommen werden.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “1968, De grote eeuw deel 7” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044633535

Zij wonen beneden de grote rivieren.


bovendien

In de betekenis van ‘voegwoordelijk bijwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1658

samenstelling van boven en dien (datief van het aanwijzend voornaamwoord die)

Stoppen met roken is gezond en bovendien een snelle manier om veel geld te besparen.

Nu ik helemaal alleen was viel er weinig te zeuren en bovendien zou niemand het horen.

Ze moesten het materiaal dus verwarmen met vuur en bovendien een systeem bedenken om de stammen boven het vuur om te draaien op ongeveer dezelfde manier als zuiderlingen schapenlichamen boven open vuur roteerden.


naast

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1285

Het schot ging helaas naast.

ernaast: Er stond een boompje naast.


binnen

erfwoord, in de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ aangetroffen vanaf ca. 1151-1200

binnen zijn

zoveel verdiend hebben dat iemand niet meer hoeft te werken

voor de bui binnen zijn

voordat het slecht werd genoeg verdiend hebben

Het was vriesweer, maar binnen was het lekker warm.

Teresa schuifelde naar binnen en bleef aarzelend staan. Ze was magerder dan ooit, haar haar was een beetje gegroeid, maar Olive was vooral opgelucht om de vastberaden blik in haar ogen.

Jessie Burton (vert.Marja Borg)
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord hierbinnen

Hier liggen maar twee straten binnen.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord binnenkomen

Hij kwam de kamer binnen.

een tijdspanne die korter is dan de genoemde tijd

Opgeladen in 5 minuten: Van Dillen ziet dat de Chinese automerken vooral kijken naar concurrenten uit eigen land. Dat is tekenend voor de grote stappen die Chinese elektrische automerken in korte tijd hebben gezet. Zo presenteerde BYD auto's die binnen 5 minuten voor 85 procent zijn opgeladen.

Weblink bron
Aïda Brands
 “Chinese elektrische auto's booming in Europa ondanks heffingen” (24 april 2025), NOS

Na een gigantische knal vlak boven ons hoofd stonden de stoere jonge gasten binnen tien seconden ook binnen. Zelfs zij waren zich rot geschrokken van de klap, en beseften dat het nu menens was.


integendeel

Hij is niet ontslagen. Integendeel, hij heeft zelfs promotie gekregen.

Ik dacht eerst dat ik tijdens dit experiment niet veel plezier zou hebben en misschien zelfs door de hikers zou worden genegeerd. Maar integendeel, ik heb in jaren niet zoveel gelachen.

De mensen thuis hadden het Duitse expeditieleger niet zoals de Denen met open armen ontvangen. Integendeel.


vrolijk

In de betekenis van ‘blij’ voor het eerst aangetroffen in 1200

afgeleid van vro met het achtervoegsel -lijk

Vrolijk Kerstfeest en een Gelukkig Nieuwjaar!

Een vrolijke Frans zijn

zeer opgewekt en blij zijn zonder zorgen

Het is nooit te laat om aan jezelf te werken en het blijft altijd een keuze of je knorrig of vrolijk door het leven wilt gaan.


vrolijk

Hij lachte vrolijk.


ver

erfwoord via Middelnederlands verre van Oudnederlands ferri bn / ferro bw , in de betekenis van ‘op grote afstand’ aangetroffen vanaf 901


iets

In de betekenis van ‘een of ander ding’ voor het eerst aangetroffen in 1348.

Met toegevoegd -s onder invloed van niets, uit Middelnederlands iet, waarvoor zie iet.

De draak met iets steken/De draak steken met iets

ergens hetzij niets van geloven of het niet serieus nemen, en er dan maar grapjes over maken

Een balletje (over iets) opgooien

een onderwerp voorzichtig noemen, in de hoop dat anderen er dan ook over gaan praten

Een draai aan iets geven

een hele eigen versie van wat er gebeurd is vertellen

Iemand iets aan de neus hangen

iemand iets vertellen wat die beter niet kan weten

Iemand iets in de mond geven

iemand de mening van een ander laten geven in plaats van de eigen mening

iets (met krijt) aan de balk schrijven

een gebeurtenis is zo belangrijk/bijzonder dat men het niet wil vergeten

iets achter de hand hebben

iets ter beschikking hebben voor wanneer het nodig mocht zijn (bv nood)

iets blauw-blauw laten

iets laten rusten en er niet meer over praten

iets door de vingers zien

doen alsof de fouten van een ander niet opgemerkt worden

iets in de doofpot stoppen

ergens totaal niet meer over praten, verzwijgen

iets in de schoot geworpen krijgen

iets verkrijgen zonder al te veel moeite er voor te doen

iets in de wacht slepen

op oneerlijke manier verkrijgen ofwel: iets in bezit krijgen voor weinig geld

iets in kleuren en geuren vertellen

iets meet overdrijving en fantasie vertellen

iets in zijn schild voeren

iets van plan zijn, een geheim hebben, stilzwijgend een plan uitvoeren

iets langs je (koude) kleren af laten glijden

iets met de mantel der liefde bedekken

iets niet met anderen bespreken maar stilzwijgen en accepteren

iets niet met droge ogen kunnen aanzien

letterlijk: gaan huilen/tranen bij het zien gebeuren van iets

iets niet over zijn hart kunnen krijgen

ergens niet toe kunnen komen of ergens op gesteld zijn

iets op een procrustusbed leggen

Een regeling zo toepassen dat hij er voordeel van heeft

iets op je lever hebben

dat je nog iets wilt uiten, dat er iets is dat je heel erg dwars zit en dat gezegd moet worden

iets op je vingers kunnen natellen

iets erg gemakkelijk kunnen nagaan/checken

iets op zijn lever hebben

iets willen vragen/zeggen ofwel: iets verkeerds gedaan hebbe

iets te verhakstukken hebben

nog iets met iemand te bespreken hebben ofwel: nog iets te doen hebben

iets tussen neus en lippen zeggen

zonder dat je het merkt in het geheel iets zeggen

iets uit de eerste hand hebben

ergens zelf bij zijn geweest of hebben meegemaakt

iets voor de boeg hebben

nog een reis te maken hebben of nog iets te doen hebben

iets wikken en wegen

erg lang over iets nadenken en alle voors- en tegens afwegen

In koelen bloede iets doen

geheel kalm en rustig iets doen, alsof er niets aan de hand is

Kan uit Nazareth iets goeds komen?

wanneer iemand een bepaalde opvoeding heeft gehad kan daar nis goeds van verwacht worden

Met de pet naar iets gooien

niet echt moeite voor iets doen ofwel: zonder inzicht schatten

Naar iets kunnen fluiten

iets (wat je uitleent) niet meer terug krijgen

Op iets dood blijven

erg belust op iets zijn (bv geld -> gierig)

Voor een appel en een ei iets hebben gekocht/verkocht

iets voor een veel te lage prijs hebben gekocht of verkocht

Zijn zegel aan iets hechten

goedkeuring of toestemming ergens aan geven

Hij kwam iets dichterbij staan.

We komen iets later.

Het is op zich goed, maar iets te prijzig.

De volle fles legde ik tussen mijn benen in de hoop mijn slaapzak iets op te warmen.


bitter

In de betekenis van ‘scherp van smaak’ voor het eerst aangetroffen in 901

Bitter in de mond, maakt het hart gezond

Gezegd van iets wat een vieze smaak heeft, maar wel gezond is

Een bittere pil

Iets wat moeilijk, onaangenaam en/of pijnlijk is

c'hwerv

een vaak als onaangenaam ervaren smaak, niet behorend tot zout, zuur of zoet

Op het puntje van haar stoel wachtte ze haar moment af. 'Er samen uitkomen, zei u?' antwoordde Jeroen bitter.

Ik ben bitter in je teleurgesteld.


buiten

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1220

van buiten leren

zo goed leren dat het parate kennis wordt

in de buitenlucht dus niet in een gebouw

Wij eten vaak buiten in de tuin.

Dat heeft Van de Laar overgenomen van Boer, zegt hij. "Ik sta, terwijl ik met jullie spreek, buiten kruiden te plukken. Wat ik van hem heb geleerd, is altijd werken met pure smaken en met de natuur om je heen. Maar ook om altijd 100 procent te geven."

Weblink bron “Topchefs geschokt door dood Jonnie Boer: 'Hij leerde mij alles'” (23 april 2025), NOS

Ik verbaasde me erover hoe een aantal jonge hikers buiten met de naderende storm omgingen. Ze maakten uitgebreid filmpjes en juichten bij elke donderslag terwijl ik juist dieper in mijn slaapzak kroop. Ik voelde me klein en uiterst kwetsbaar.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord:

buitenhouden ##:▸ Een van onze gedistingeerde gasten heeft mij ooit gezegd dat de monsters volgens hem niet waren bedoeld om vreemden buiten te houden, maar om de gasten te beletten de uitgang te bereiken. Het was jaren geleden dat hij dat zei, en hij is hier nog steeds. Zijn naam is Patelski. U zult hem ontmoeten.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord:

Hij staat er al jaren buiten.


terug

In de betekenis van ‘bijwoord van richting: achteruit, retour’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1376

Ergens niet van terug hebben

Geen goed weerwoord op iets hebben (met als gevolg vaak gezichtsverlies)

Hij is terug ziek geworden.

Ik ga weer terug naar huis.

Dat was in 1905. Nu was het 1940 en was je terug bij het uitgangspunt. Het was alsof je de Kleivebron opnieuw bouwde.

Ga eens even een meter terug, volgens mij ben je op iets getreden.

Ze zeiden dat het de koudste winter sinds honderd jaar was of in elk geval zo ver terug in de tijd als iemand zich kon herinneren. Het kwik daalde soms tot rond de -40, hoewel de wind minder erg was dan daarboven op de vlakte.


slecht

Oorspronkelijk in de betekenis van ‘eenvoudig, onaanzienlijk, gering’, vervolgens ‘ordinair, minderwaardig; onnozel’ (ook gespeld als slicht). In de betekenis van ‘niet goed [van afkomst]’ voor het eerst aangetroffen in 1573

Deze groep is wel het slechtst behandeld.

Hij kreeg hierdoor te maken met onder meer doodsbedreigingen en bommeldingen op de faculteit. In 2009 blikte de criminoloog in gesprek met het Leids Universitair Weekblad Mare terug op die periode. "Ik schermde zo goed mogelijk mijn gezin af, maar dat lukte natuurlijk slecht." Zo kreeg hij ook telefonisch bedreigingen en werd er poep door de brievenbus gegooid.


wanneer

van Middelnederlands wanneer, in de betekenis van ‘op het moment dat’ aangetroffen vanaf 1300

Samenstelling van Middelnederlands wan(ne) ‘wanneer’ en eer ‘vroeger’; zie verder wen en eer. Eveneens Nederduits wennehr, wannehr en Fries wannear, hoenear.

Wanneer komt hij naar huis?


optimaal

van Frans optimal, in de betekenis van ‘hoogst’ voor het eerst aangetroffen in 1949; op te vatten als afgeleid van optimum met het achtervoegsel -aal

Het boek gaat over optimaal concentreren, inclusief een gezonde afwisseling met ontspanning.

Weblink bron
Ykje Vriesinga
 “‘Je eigen brein is de belangrijkste bron van afleiding’” (27 maart 2020) op nrc.nl

Het werkelijke kapitaal zit op het podium. Die mensen verdienen een fatsoenlijke, marktconforme vergoeding maar verdienen het ook dat hun kennis en kunde optimaal ingezet wordt.

Weblink bron
Bart van Meijl
 “Muziekgezelschappen kunnen ook zelf meer verdienen” (9 maart 2020) op nrc.nl


toen

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1451

Hij is toen naar huis gegaan.

Toen was dat nog heel gewoon.

Vandaag verschijnt op Videoland een documentaire over TMF. Daarin komt ook de schaduwkant van het succes naar voren. Verschillende vj's van toen zeggen dat ze een burn-out kregen van de lange werkweken die ze moesten maken.

Weblink bron “30 jaar geleden begon TMF, herinneringen nog springlevend” (1 mei 2025), NOS


mondeling

Afgeleid van mond met het achtervoegsel -ling met het invoegsel -e-

Je kunt dat examen ook mondeling doen.


zoniet

samenstelling van zo bw en niet bw , als verkorting van "zo dit niet het geval is"

De verkorting bestaat naast de woordgroep "zo niet", die vooral in Nederland vaak nog wordt gevolgd door ", dan ...".

Het is wijs, zij het deprimerend, om een lijst van tweede keuzes bij je te hebben, zoniet om rekening te houden met de mogelijkheid van een krankzinnige koopimpuls, wanneer je, dol van frustratie, de dichtstbijzijnde en minst bij je tuin passende plant op je winkelwagen laadt.

Weblink bron
Sarah Hart
 “ (10 november 1990) op nrc.nl

eigenlijk een ontkenning die juist als versterking gebruikt wordt

"Ik maak de beste kiwisap van Europa, zoniet de hele wereld."

Weblink bron
interview door Marcel Haenenen & Tom-Jan Meeus
 “Sapman voelt zich 'belazerd' door recherche” (13 juli 1996) op nrc.nl


daarom

aanwijzend (ver af) om+dat, om+die: met die reden

Het regende hard en daarom deed ik het raam dicht.

Daar deed hij het om.

Toen de lerares geen antwoord kon geven op de vraag waarom het Nederlands zo moeilijk is, gaf ze als antwoord daarom. Waarop ik antwoordde: daarom is geen reden, als je van de trap afvalt ben je gauw beneden!

Hij trok een gek gezicht en daar moest ik om lachten.

Volgens de Algemene Nederlandse Vereniging van Reisondernemingen (ANVR) en reisorganisatie TUI heeft de luchtvaart nauwelijks invloed op de luchtkwaliteit in Den Haag en is een lokaal verbod op fossiele reclames daarom niet zinvol. Ook vonden ze het verbod in strijd met de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van ondernemerschap.

Weblink bron “Den Haag krijgt gelijk van de rechter: verbod op fossiele reclames mag” (25 april 2025), NOS

Antimateriehypernuclei: Antihyperhelium-4 bestaat uit een mix van antimaterieversies van protonen, neutronen en deeltjes die hyperonen worden genoemd. Hyperonen zijn op zichzelf al exotisch, omdat ze een of meer quarks van het ‘vreemde’ type bevatten. Deze ‘vreemdheid’ is moeilijk te vinden en moeilijk te maken. Daarom begrijpen onderzoekers nog steeds niet helemaal hoe hyperonen zich gedragen in de natuur, waar ze vermoedelijk voorkomen in exotische omgevingen zoals het binnenste van neutronensterren, zegt Dönigus. Bovendien blijven er vragen bestaan over hoe antimaterieversies van deze en andere deeltjes op elkaar reageren.

Weblink bron
Karmela Padavic Callaghan
 “LHC breekt record met detectie zwaarste antimaterie-atoom ooit” (23 april 2025), newscientist


geheel

In de betekenis van ‘heel’ voor het eerst aangetroffen in 1236

afgeleid van heel met het voorvoegsel ge-

De vormen en kleurcombinaties waren mij geheel vreemd maar ik kon er geen genoeg van krijgen. Bij elke bloem moest ik stoppen om foto’s te maken.

Onderweg zien we in een bonkig veld een gerimpelde weduwe staan bij een kudde beesten; volgens de Griekse traditie is ze geheel in het zwart gekleed.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471


hol

bn in de betekenis van ‘leeg’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 918

zn in de betekenis van ‘grot’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

zn in de betekenis van ‘rennen’: uit het Middelnederlands


juist

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘billijk, correct’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1337

daarnet, daarstraks, zopas, net, zo-even, zojuist, zonet

in tegenstelling tot het vooraf genoemde

Ze maakten uitgebreid filmpjes en juichten bij elke donderslag terwijl ik juist dieper in mijn slaapzak kroop. Ik voelde me klein en uiterst kwetsbaar.

"Onderzoekers zijn hier welkom": Macron was vandaag kritisch over het beleid van zijn Amerikaanse collega. "Wie had ooit kunnen denken dat zo'n grote democratie, met een economie die juist steunt op vrije wetenschap, zo'n grote fout zou maken", zei Macron. Amerikaanse onderzoekers zijn hier welkom, voegde hij eraan toe. En om ze op te vangen heeft Parijs 100 miljoen euro beschikbaar. "Europa moet een toevluchtsoord zijn voor wetenschappers die worden bedreigd."

Weblink bron
Frank Renout
 “Europa: 600 miljoen euro om Amerikaanse wetenschappers aan te trekken” (5 mei 2025), NOS


onmiddellijk

Afgeleid van middellijk met het voorvoegsel on-

De injectie gaf onmiddellijk verbetering in de toestand van de patiënt.

Deze weg geeft niet onmiddellijk toegang tot de binnenstad, maar gaat er met een bocht omheen.


reeds

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: al’ voor het eerst aangetroffen in 1658

Hij heeft de auto reeds gewassen.

reeds was een veel gebruikt woord in de Fred Haché Show (Wim T. Schippers)


weg

A erfwoord via Middelnederlands wech van Oudnederlands weg
**zn: in de betekenis van ‘baan’ aangetroffen vanaf 838
**bw: in de betekenis van ‘verdwenen’ aangetroffen vanaf 1285

B van Middelnederlands wegge, in de betekenis van ‘broodje’ aangetroffen vanaf 1360

Voor de vuist weg

(spreken): spontaan, zonder voorbereiding

Hij liep van huis weg.

Een halfjaar weg van mijn gezin vond men wel erg lang.

Het kan toch niet zomaar weg zijn?

Het ging fout, want hij deed het allemaal in het wilde weg.


nergens

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1379

Dat zul je nergens aantreffen.

Ze besloten zich vanaf een plateau in een meertje te storten. In werkelijkheid kunnen ze alleen maar wadend in de troebele poel hun dood tegemoet zijn gelopen - een nabij ravijn is nergens te bekennen.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant

als locatief deel van een samengesteld voornaamwoordelijk bijwoord vervangt het een ontkennend voornaamwoord als niets of niks

Hij praatte over niets => hij praatte nergens over.

Hij maakte zich nergens druk om, al helemaal niet over morgen en was een echte hippie met zijn geliefde hasjpijp in zijn mond.


onderweg

/ˌɔndərˈʋɛχ/

/ˌɔndərˈβ̞ɛx/

op pad

Ik vermoed dat ergens onderweg datgene wat Isaac Robles ons wilde vertellen, verloren is geraakt.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

onderweg zijn: bezig zijn zich van plek A naar plek B te verplaatsen

Het Utrechtse TivoliVredenburg wordt die week omgetoverd tot het Serious Request-hoofdkwartier. Ook vanuit die plek, met een radiostudio, krijgen de zwervende en onderweg radio makende presentatoren opdrachten ingefluisterd.

Zo zat er in elke doos ontbijt, lunch en avondeten, maar ook al mijn snacks, repen en noten voor onderweg en papieren landkaarten voor de volgende etappe, nieuw wc-papier en om de 700 kilometer een paar nieuwe schoenen.


overal

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Overal vind je leugen en bedrog.

Waar ter wereld ik ook kom, overal zijn verhalen over hoe mijn volk zich in bochten had gewrongen om zich aan te passen, om uiteindelijk toch vermoord, of met een beetje mazzel, verdreven te worden.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340

Overal kwamen er kleine cactusbloemen tevoorschijn: prachtige felle kleuren, van knalroze tot limoengroen, oranje en citroengeel.

als locatief deel van een samengesteld voornaamwoordelijk bijwoord vervangt het alles

Hij loog over alles -> hij loog overal over.


meestal

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: bijna altijd’ voor het eerst aangetroffen in 1772

Daarover wordt meestal niet gesproken.

Op de tweede dag na, ben ik elke ochtend steeds de eerste die aan het ontbijt verschijnt. Meestal nog eerder dan Vincenzo, maar vandaag zit hij al klaar.

Het bijzondere aan alleen reizen is dat je nieuwe mensen ontmoet. Thuis verkeerde ik meestal in mijn vertrouwde kringetjes.


warm

In de betekenis van ‘met hoge temperatuur’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Hij werd warm onthaald.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

warmlopen: Zij waren bezig zich warm te lopen.


misschien

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: wellicht’ voor het eerst aangetroffen in 1236

Uit Middelnederlands maschien, een verkorting van "het mach schien" - «het zou kunnen gebeuren»(geschieden).

dalk

duidt aan dat er een bepaalde kans bestaat dat de uitspraak waar is

De euro zal misschien de dollar gaan vervangen als de reservevaluta van de wereld.

Niemand wist wat dat blauwe licht was geweest, misschien statische energie van de storm of een bolbliksem?


collectief

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘gezamenlijk’ voor het eerst aangetroffen in 1669

afgeleid van collectie (met het voorvoegsel col-) met het achtervoegsel -ief

afgeleid van het Franse collectif of daarvoor van het Latijnse 'collēctīvus'

Toen de mensen van het televisieprogramma de Turken om een reactie vroegen, antwoordde men doodleuk "dat de standaardnormen met betrekking tot hygiëne in Turkije anders lagen dan die in Nederland". De reiswereld zweeg collectief.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


handel

In de betekenis van ‘kopen en verkopen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1573

handeldrijven: zij dreven daar al jaren handel mee.


volledig

In de betekenis van ‘geheel’ voor het eerst aangetroffen in 1729

samenstellende afleiding van vol en lid met het achtervoegsel -ig

Het werd me al snel duidelijk dat ik de trail volledig had onderschat.

Made in China: De prijs lijkt niet de enige reden te zijn dat Chinese auto's steeds populairder worden in Europa. Het imago van made in China lijkt in een relatief korte tijd volledig te zijn veranderd. "Waar producten uit China vroeger inferieur waren, is dat nu niet langer hoe mensen naar Chinese producten kijken", zegt Luman.


volledig

Dit is volledig onmogelijk.


hoe

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: op welke wijze’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Hoe ging hij naar zijn werk?

Ik weet niet hoe hij naar zijn werk ging.

Ik verbaasde me erover hoe een aantal jonge hikers buiten met de naderende storm omgingen.

Heffingen maakten Chinese auto's niet duurder:Afgelopen zomer voerde de EU nog heffingen in om de Europese auto-industrie te beschermen tegen de veel goedkopere auto's uit China. Maar volgens brancheorganisatie Bovag hebben de heffingen niet geleid tot hogere prijzen voor Chinese elektrische auto's. "De Chinese bedrijven hebben de hogere prijzen kennelijk weten te absorberen. Dat laat ook zien hoe efficiënt zij auto's kunnen produceren", zegt Geert Brummelhuis van Bovag.


onderwijl

Hij was al enige jaren in de Kongo en was onderwijl bevorderd tot kaptein.


naar

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

In de betekenis van ‘akelig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

Hij keek er met grote belangstelling naar.

Doe niet zo naar!


natuurlijk

Afgeleid van natuur met het achtervoegsel -lijk

En wat deden de andere Pieten in die drie dagen? Natuurlijk, ze maakten een nieuwe rode mantel voor Sinterklaas.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 13

Natuurlijk had ik ook tot mijn pensioen kunnen wachten, maar ik wilde het nu.


nooit

van Middelnederlands nooit / noit / noint, dat vermoedelijk is gevormd uit een ontkennend partikel ne en ooit; in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: op geen enkel tijdstip’ aangetroffen vanaf 1265

Beter laat dan nooit.

Als iets pas laat gebeurt of lukt, is dat nog altijd beter dan dat het helemaal niet gebeurt of lukt

Een rupsje nooitgenoeg

Iemand die nooit genoeg heeft of nooit tevreden met iets is

Zeg nooit "nooit".

Iets mag in geen geval bij voorbaat worden uitgesloten

de soep wordt nooit zo heet gegeten als zij wordt opgediend

'La duquesa komt hier nooit,' zei Teresa. 'Ze woont in Barcelona en Parijs en New York. Ze heeft hier niets te zoeken.'

Jessie Burton (vert.Marja Borg)
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

De meeste gezichten had ik nog nooit gezien.

Hind, die nooit eerder was aangezien voor iemand met een verantwoordelijkheidsgevoel, had zich hetzelfde afgevraagd. Haar conclusie was dan ook dat het niet alleen een klus was die ze in opdracht van haar baas uitvoerde maar dat ze hem een gunst verleende.

Safae el Khannoussi
 “Oroppa” (2024), Uitgeverij Pluim , ISBN 9789493339125


oost

In de betekenis van ‘windstreek’ voor het eerst aangetroffen in 802

erfwoord Afkomstig van het Protogermaanse *-aus-to, *-austro (richting de dageraad), van het Proto-Indo-Europese *-aus (dageraad, letterlijk: schijnen).

Zo was de eenvoudige monnik uit Myra, die in de vierde eeuw plotseling in de geschiedenis kwam als de weldoener van alle mensen - en er korte tijd later weer uit verdween - nu in oost en west bekend.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 10


zaken

zakendoen: Hij deed veel zaken met Iran.


noord

Middelnederlands: nort (streek), norder (windrichting)

Oudnederlands: nort- / north, in de betekenis van ‘windstreek’ aangetroffen vanaf 790

Indo-Europees: *H₁nr-téro- 'neer(gaand), links'

West: Engels: north (Angelsaksisch: norð), Duits: Nord, (Oudhoogduits: nord), Fries: noard (Oudfries: north)

Noord: Deens nord 'naar het zuiden', Zweeds norr (Oudnoords: norðr), IJslands/Faeröers: norður

Hellenisch: Oudgrieks: ἐνέρτερος, νέρτερος 'dieper, lager gelegen'

Italisch: Umbrisch: nertru, Oskisch: nertrak 'links'

Tochaars: West-Tochaars: ñor 'lager gelegen'

in de richting van de pool die in de Noordelijke IJszee gelegen is; wanneer je in de richting van opkomende zon kijkt, links

De wind draaide van noord naar west.

De buurstaat Oregon daarentegen liep ik in drie weken van zuid naar noord.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

"Dat wordt straks wel even wennen", zegt machinist Jos van der Veen tegen RTV Noord. Hij had gisteravond zijn laatste rit naar het "oude hoofdstation"". "Ik vind het mooi om een stukje spoorweggeschiedenis mee te maken, zowel aan het einde van iets of het begin van iets. Nu mag ik het einde meemaken, hartstikke leuk."

Weblink bron “Station Groningen ruim twee maanden dicht vanwege verbouwing” (10 mei 2025), NOS


waarvoor

vragend: voor+wat?
voor welk doel?, voor welke reden?

betrekkelijk: voor+wat voor+hetwelk
voor welke reden

De Great Trail dwars door Canada is van kust tot kust meer dan 24.000 kilometer lang waarvoor je er een aantal jaar voor uit zult moeten trekken.

betrekkelijk: voor+wat voor+hetwelk
voor welke tijd


gedeeltelijk

afgeleid van gedeelte met het achtervoegsel -lijk

De lening werd slechts gedeeltelijk terugbetaald.

Van levensbelang: "De omvang en reikwijdte van de hittestress is schokkend", zegt zeebioloog Melanie McEnfield tegen persbureau Reuters. "Sommige riffen hadden er tot dusver geen last van en wij dachten dat ze veerkrachtig waren, dat ze het gedeeltelijk afsterven te boven zouden komen."

Weblink bron “Meer dan 80 procent van koraalriffen lijdt onder hittestress, mogelijk onherstelbaar” (23 april 2025), NOS


partij

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘groep’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1266

partijtrekken: Zijn vader trok altijd partij voor zijn zusje.


voorbij

samenstelling van voor en bij , in de betekenis van ‘bijwoord van richting’ aangetroffen vanaf 1267

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord met een passerende beweɡinɡ

voorbijgaan: Hij ging op de fiets voorbij.

Het werd het koudst in maart op het moment dat we dachten dat de winter snel voorbij zou zijn.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767


geleden

*vervoeging van lijden: de stam met omvoegsel ge- -en (in de niet meer gangbare betekenis "voorbijgaan, passeren") en een klinkerwisseling ij-ee (IPAː /ɛi/ - /e/). In het Mnl. geschreven als gheleden. Ook de vorm leden kwam voor.

her

een woord om aan te duiden dat iets zich in het verleden af heeft gespeeld

De beroemdheden komen nog altijd. Henriroux: 'Een paar dagen geleden hadden we Stevie Wonder nog, na zijn optreden op het jazzfestival van Vienne.'

Weblink bron
Peter Giesen
 “Route Nationale 7, leuker dan de Route du Soleil” (30 juli 2014), de Volkskrant

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima waren afgelopen weekend in Terneuzen. De koning gaf het startschot voor de viering van 75 jaar vrijheid. Want dit jaar is het 75 jaar geleden dat Nederland bevrijd werd.

Weblink bron
nieuwsbegrip.nl
 “75 jaar vrijheid in Nederland” (2-9-2019), CED-groep


piano

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘toetsinstrument’ voor het eerst aangetroffen in 1836

zn: (verkorting) van pianoforte, uit het Italiaans letterlijk "zacht-hard", omdat op de eerste klavierinstrumenten geen verschil tussen hard en zacht spelen mogelijk was

Deze passage moet piano worden gespeeld.


zwaar

van Middelnederlands swaer bn / sware bw , in de betekenis van ‘veel wegend’ aangetroffen vanaf 1220

in hoge/verregaande mate, erg bw, heel bw, zeer bw

Dat valt zwaar tegen.

Het gebouw raakte zwaar beschadigd bij de aanval.


duidelijk

In de betekenis van ‘gemakkelijk te begrijpen of te zien’ voor het eerst aangetroffen in 1557

Naamwoord van handeling van duiden met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Ik laat haar mijn gesnipperde uien zien om duidelijk te maken waarom ik sta te snotteren.


kennelijk

afgeleid van ken (stam van het werkwoord kennen) met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Er was kennelijk geen andere weg, dus gingen we nog maar de smalle straat in.

Heffingen maakten Chinese auto's niet duurder: Afgelopen zomer voerde de EU nog heffingen in om de Europese auto-industrie te beschermen tegen de veel goedkopere auto's uit China. Maar volgens brancheorganisatie Bovag hebben de heffingen niet geleid tot hogere prijzen voor Chinese elektrische auto's. "De Chinese bedrijven hebben de hogere prijzen kennelijk weten te absorberen. Dat laat ook zien hoe efficiënt zij auto's kunnen produceren", zegt Geert Brummelhuis van Bovag.

Weblink bron
Aïda Brands
 “Chinese elektrische auto's booming in Europa ondanks heffingen” (24 april 2025), NOS

Een potje schieten hoort er voor de lokale rednecks in de woestijn kennelijk gewoon bij in het weekend.


plotseling

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘onverhoeds’ voor het eerst aangetroffen in 1642

Afgeleid van plots met het achtervoegsel -ling met het invoegsel -e-

Plotseling werden we aangevallen door een groep jongeren.

De straat begon met een handjevol statige victoriaanse overlevenden, daarna een reeks edwardiaanse rijtjeshuizen, plotseling gevolgd door een log flatgebouw dat in de jaren vijftig was opgetrokken, met brede witte balkons, betonnen muren en een dwergklimop die iemand had geplant in een poging wat groen aan te brengen, maar die nauwelijks tot aan het raam op de eerste verdieping reikte.

Zo was de eenvoudige monnik uit Myra, die in de vierde eeuw plotseling in de geschiedenis kwam als de weldoener van alle mensen - en er korte tijd later weer uit verdween - nu in oost en west bekend.


aanhoudend

Gealarmeerd door de aandacht die normaal gesproken op zijn eten was gericht, trok de kok zich weer terug in zijn keuken. Maar niet voordat hij de televisie zo hard had gezet dat hij de nieuwslezer boven het aanhoudend sissen van de frituurpan kon horen.


redelijk

afgeleid van rede met het achtervoegsel -lijk

Het is al redelijk warm geworden.


aartsvaderlijk

Afgeleid van vaderlijk met het voorvoegsel aarts-

afgeleid van aartsvader met het achtervoegsel -lijk

afgeleid van vader met het voorvoegsel aarts- en met het achtervoegsel -lijk

met de eerbiedwaardigheid van de aartsvader.


voortdurend

Ik lette goed op veranderingen in mijn omgeving en ik keek voortdurend naar de wolkenpatronen en -trekrichting.

'Mama snoepje?' Op mijn vierde schijn ik haar dat al voortdurend gevraagd te hebben.

Niet als ze voortdurend teksten loopt te declameren met een air alsof het de Gijsbrecht is die ze moet instuderen.


tegen

In de betekenis van ‘in de andere richting, ten aanzien van’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1284.

Middelnederlands tēghen, naast ouder tjēghen, samengetrokken uit te + jēghen, waarvoor zie jegens. Te diende daarin om aan te duiden in welke richting een handeling plaatsvond; vgl. Oudnederlands angegin, ingegen ‘tegemoet, in strijd met’. Evenzo gevormd zijn Nederduits tegen ‘tegen’ en Duits zugegen ‘aanwezig’; met genitiefuitgang Oudfries tōjēnis(t) en Oudengels tōgēanes.

Bent u voor of tegen?


hartelijk

Afleiding van hart met het achtervoegsel -lijk en met het invoegsel -e-.

herzlich

(van personen) aardig, gastvrij en spontaan

met veel geestdrift, met veel vriendelijkheid

‘We zijn er.’ Jack parkeerde de auto naast de grensmuur. Ik trok mijn rugzak uit de achterbak en bedankte hem hartelijk voor zijn hulp.


zorgvuldig

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘zorgdragend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1511

Dat moet u zorgvuldig aanpakken.

David Hockney zet zijn tanden in een Double Smash Burger met gekarameliseerde uien en gerookte cheddar. Zijn twee gehoorapparaten heeft hij naast zijn bord gelegd, op zijn schoot ligt een zorgvuldig gevouwen servet.

Rond elf uur hield ik het niet meer en nam één hap van mijn Snicker. Ik kauwde zorgvuldig om optimaal te genieten van de nougat, pinda’s, karamel en melkchocolade.

De onbewerkte vloerplanken in zijn zolderkamer met uitzicht op de rivier waren zorgvuldig geboend met groene zeep.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


laat

(bijvoeglijk naamwoord) erfwoord via het Middelnederlandse late van de Germaanse stam lata. Verwant met het Gotische lats, Oudsaksische lat, Oudnoords latr en Latijn lassus. Van Indo-Europees *leh1d-. In de betekenis ‘niet vroeg’ voor het eerst aangetroffen in 1281

(zelfstandig naamwoord) erfwoord van Middelnederlands laet, late. Vermoedelijk afgeleid van het ww. laten. Uiteindelijk dezelfde wortel in het PIE als het bijvoeglijk naamwoord.

Daar kom je nu wel wat laat mee.


schuldig

afgeleid van schuld met het achtervoegsel -ig

verantwoordelijk voor een laakbaar/strafbaar feit

Hoewel ik als vader niet veel had kunnen doen, aangezien ze dit proces vooral met haar vriendinnen verwerkte, voelde ik me toch schuldig dat ik er niet voor haar was op dit indrukwekkende moment in haar jonge leven.


les

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onderricht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240