best

erfwoord via Middelnederlands best van Oudnederlands bezzest / betist, als overtreffende trap van ‘bet’ aangetroffen vanaf 1100 en gebruikt als overtreffende trap van ‘goed’ vanaf 1236

Ten beste geven

Voordragen (v.e. lied, gedicht e.d.); (bij uitbreiding) in het algemeen blijk van iets geven

Die het dichtst bij het vuur zit, warmt zich het best

Als je ergens vlak bij bent, heb je daar vaak meer voordeel van dan wanneer dat niet het geval is

Oost west, thuis best

Waar je ook bent, thuis voel je je beter op je gemak

durchaus

als bevestiging dat iets goed is om te doen

onverbogen vorm van de overtreffende trap van goed

Ik weet niet wie van mijn zoons het best kan koken.

Wij kunnen best naar een nieuwe opzet kijken.

Mensen zijn van slag en geschokt. Na een maand waarin iedereen verwachtte dat het zou gaan gebeuren, waren we er zo'n beetje over uit dat die nog best een tijd vol zou kunnen houden. Dit is een donderslag bij heldere hemel en Rome zal vandaag in rouw zijn."

Weblink bron “Bedroefde reacties op dood van paus: 'Miljoenen mensen geïnspireerd'” (21 april 2025), NOS

Hij is best stoer.

Het engste van alleen op pad gaan is de definitieve beslissing om het ook echt te gaan doen. Daarna valt gek genoeg alles best mee.


betrekkelijk

In de betekenis van ‘in verband staande met’ voor het eerst aangetroffen in 1667

Naamwoord van handeling van betrekken met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

In die winkel zijn de artikelen betrekkelijk goedkoop.

De betrekkelijke stilte die er heerste was een oase van rust vergeleken bij de afgelopen uren waarin de tweeling als vanouds voor kabaal had gezorgd.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


relatief

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘in verband met, betrekking hebbend op’ voor het eerst aangetroffen in 1598

Voor de meeste bacheliers betekende dat direct het einde van hun toernooicarrière, maar Willem, die uitzonderlijk getalenteerd en wellicht uitzonderlijk gemotiveerd was, bleef zich tot op relatief hoge leeftijd actief met de toernooisport bezighouden.

Onno van Nijf
 “Sportgeschiedenis” (2021), Athenaeum - Polak & Van Gennep , ISBN 9789025312275

Rond het midden van de eeuw vermeldt de beroemde dagboekschrijver Samuel Pepys de sport als een relatief recente innovatie.

Made in China: De prijs lijkt niet de enige reden te zijn dat Chinese auto's steeds populairder worden in Europa. Het imago van made in China lijkt in een relatief korte tijd volledig te zijn veranderd. "Waar producten uit China vroeger inferieur waren, is dat nu niet langer hoe mensen naar Chinese producten kijken", zegt Luman.

Weblink bron
Aïda Brands
 “Chinese elektrische auto's booming in Europa ondanks heffingen” (24 april 2025), NOS


's morgens

samenstelling van des en morgen met het achtervoegsel -s

’s Morgens gaat hij altijd hardlopen.


lief

erfwoord via Middelnederlands lief van Oudnederlands lief / lieva, in de betekenis van ‘bemind, aardig’ voor het eerst aangetroffen in 901

Ik vond het ontzettend lief dat je gisteren alle techniek voor Joy hebt gedaan, dat wilde ik je nog zeggen.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340


even

[bijvoeglijk naamwoord]: Het woord is algemeen Germaans

zonder moeite of met slechts weinig moeite

Zet de stoel even recht.

Ik heb die spelfout even verbeterd.

Ik zou nou toch nog maar wel eens even goed nadenken!

Het puntje van haar sigaret knetterde even tot de tabak knisperend in blauwe rookkringels veranderde.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

"Dat wordt straks wel even wennen", zegt machinist Jos van der Veen tegen RTV Noord. Hij had gisteravond zijn laatste rit naar het "oude hoofdstation"". "Ik vind het mooi om een stukje spoorweggeschiedenis mee te maken, zowel aan het einde van iets of het begin van iets. Nu mag ik het einde meemaken, hartstikke leuk."

Weblink bron “Station Groningen ruim twee maanden dicht vanwege verbouwing” (10 mei 2025), NOS

Net als de mogelijkheid om tijdelijk afstand te nemen van de constante druk in Amsterdam en even helemaal te doen waar ik zelf zin in had.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Dat is even goed.

Deze fabrikanten proberen elkaar flink af te troeven. "Er is echt een innovatie-oorlog gaande. Omdat er nu zo veel concurrentie is, probeert iedereen nieuwe functies in een auto te stoppen", zegt Van Dillen. Niet elke innovatie is volgens hem even geslaagd. "Veel van de nieuwe Chinese auto's hebben een waslijst aan innovaties waar mensen waarschijnlijk niet veel van zullen gebruiken."

Hij was een man van even dertig jaar.

Valt dat even mee!


waakzaam

Afgeleid van waak- met het achtervoegsel -zaam.

Waakzaam schoten mijn ogen alle kanten op, speurend naar verborgen slangen in het struikgewas.


heen

bw: in de betekenis van ‘bijwoord van plaats: weg’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287

zn: erfwoord van Oudnederlands hen, aangetroffen als deel van toponiemen vanaf 838

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: weg

heengaan: Hij ging heen.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: in de richting van, naartoe

erheen: Hij ging er snel heen.

scheidbaar deel van sommige bijwoorden en voorzetsels, bijvoorbeeld overheen, achterheen

Hij reed over de brug heen.

Ik kon niet alles goed volgen, maar het monotone geluid van stemmen om mij heen voelde veilig en vertrouwd.

~ en weer: in een bepaalde richting en weer terug

De schommel ging heen en weer en de kinderen genoten.


erin

Het zat erin verstopt.

Er zat iets in verstopt.

Het verbaasde Teresa dat Sarah erin was geslaagd om zichzelf in Santa Justa in de waterput te zien.

Isaac slaagde erin om in Malaga een geweer te kopen van een vakbondsman die er prat op ging dat hij illegaal op wilde zwijnen joeg op het land van zijn baas.


hierin

Het zat hierin verstopt.

Hier zat het in verstopt.

Ik zakte teleurgesteld neer op een houten bankje naast het raam en opende het gastenboek van het café dat als ‘trail-register’ fungeerde. Hierin stonden alle namen van de hikers die me voor waren geweest.


waarin

Waarin zat het verstopt?

Waar zat het in verstopt?

'Ik ben hier helemaal niet goed in,' verzucht Joy. 'Waarin?' vraagt Lot. Ze probeert haar telefoon aan en uit te zetten, maar ook haar batterij doet niets meer.

Is dit de zak waarin het verstopt zat?

Is dit de zak waar het in verstopt zat?

Ondertussen had zich een Amerikaanse vrouw van 22 jaar bij ons gevoegd, So it Goes. Deze trailnaam had ze gekregen vanwege haar fascinatie voor het boek ‘Slaughterhouse five’ van Kurt Vonnegut, waarin vaak de bijzin ‘so it goes’ terugkomt.

Een andere reden dat antihyperhelium-4 interessant is, zo zegt Stöcker, is dat de omstandigheden in de deeltjesversneller bij het ontstaan ervan de toestand nabootsen waarin het heelal verkeerde toen het slechts een miljoenste van een seconde oud was. Het heelal bestond op dat moment uit een ‘hete soep’ van deeltjes. Het identificeren van de materie- en antimateriedeeltjes die hieruit voortkomen, kan helpen begrijpen hoe we in een heelal terecht zijn gekomen waarin de hoeveelheid materie, inclusief de materie waaruit wijzelf bestaan, de schaarse hoeveelheid antimateriedeeltjes overschaduwt.

Weblink bron
Karmela Padavic Callaghan
 “LHC breekt record met detectie zwaarste antimaterie-atoom ooit” (23 april 2025), newscientist


langs

van Middelnederlands langes / lancs; op te vatten als afgeleid van lang bn met het achtervoegsel -s
** als voorzetsel aangetroffen vanaf 1351
** als bijwoord van richting aangetroffen vanaf 1285

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

langsglijden - hij gleed langs.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

Het pad ligt er voor een belangrijk deel langs.

De dokter is vanochtend langs geweest.


hieruit

Hieruit wordt goud gewonnen.


eruit

Eruit!

Hij nam er wat uit.


eruit

het harde woord moet eruit

de vervelende waarheid moet gezegd worden

zo komt het luie zweet eruit

iemand werkt harder dan hij normaal doet

eruitzien: hij ziet eruit alsof hij in de sloot gevallen is.

‘I’m Savage. What’s your name?’ klonk het vanachter de spiegelglazen. Ook al zag hij eruit als een wilde heavymetalfan, hij had een vriendelijke toon in zijn stem waardoor ik hem meteen mocht.


daaruit

Daaruit wordt goud gewonnen.

Daar wordt goud uit gewonnen.

Daaruit trok hij de conclusie dat hij nooit meer gezond zou worden.


waaruit

Waaruit is dat gewonnen?

Dit is het zaad waaruit deze olie geperst wordt.

Gebruikers van deze app lieten opmerkingen achter om kwaliteit en kwantiteit van het water aan te geven, voorzien van een datum, waaruit op te maken was of een bron wel of niet was opgedroogd.


hierop

Hierop zet je een vaas met bloemen.

Hierop had hij geen antwoord.

Ik was verrast en blij om te zien hoeveel mensen hierop reageerden, waardoor binnen twee weken mijn streefdoel van 4.286 dollar was behaald.


erop

Erop staat een vaas met bloemen.

Er staat een vaas met bloemen op.

De fles was gelukkig groot genoeg en uiteindelijk kon ik met een zucht van verlichting de dop erop draaien.

Recordbrekende antimaterie: Antimaterie is de tegenhanger van ‘gewone’ materie. Van elk elementair materiedeeltjestype bestaat een antimaterieversie die in veel opzichten erop lijkt, maar het spiegelbeeld is. Zo is het anti-elektron (of positron) net zo zwaar als het elektron maar heeft het een positieve lading in plaats van een negatieve.


daarop

Daarop zet je een vaas met bloemen.

Zie je de lijst? Daarop kun je je naam schrijven.


daarop

Na een paar replieken werd het debat gesloten. Daarop kwam 't hoofdpunt ter sprake.


waarop

waarop staat die vaas met bloemen?

waarop slaat dat nu?

Dit is de tafel waarop de vaas staat.

Het viel mij best tegen toen ik een bord zag waarop mile 1 stond.

De rest is geschiedenis, gedetailleerd te zien op de expositie in Assen. Achter het podium met de oude gitaren hangt het scherm waarop de films te zien zijn van de Amerikaanse bluesreizen die Muskee maakte met Albert Haar. Daar zijn ook de beelden te zien van het karige Tutwiler, Mississippi, waar ze op zoek gingen naar het graf van Sonny Boy Williamson II.

Weblink bron
Jeroen Wielaert
 “Window of my eyes: Harry Muskee en de verloren tijd” (zaterdag 16 januari 2016, 13:44), NOS


hiernaast

Hiernaast wonen Jan en Maartje.


ernaast

Ernaast staan twee huizen.

Ik legde de lege cahiers die ik had meegenomen links op een stapel, met mijn vulpen ernaast.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 18


daarnaast

Daarnaast groeit marijuana.

Zie je die rode vrachtwagen? Daarnaast kun je je auto wel parkeren.

Hij werkte hard op school en daarnaast had hij nog een krantenwijk.

Betrokkenheid: Ook bijvoorbeeld de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed maakt gebruik van faciliteiten en kennis van de afdeling, net als grote ingenieursbureaus. Daarnaast hebben grote namen in de industrie, zoals Boskalis en Shell, veel aardwetenschappers nodig vanwege hun kennis over de bodem. En ook Energie Beheer Nederland (EBN) kan voor bijvoorbeeld vraagstukken over aardwarmte niet zonder dit soort kennis.

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS

Daarnaast is het de kunst om niet in paniek te raken.

Weblink bron “Dit moet je weten over een mui, een plek die je de zee in kan sleuren”, NOS-stories


waarnaast

Waarnaast staat die bank?

Dit is de bank waarnaast het nieuwe museum gebouwd wordt.


hiermee

Hiermee kun je glas snijden.

Misschien zou ik me op een gegeven moment vervelen met alleen mijn eigen gedachten als vermaak. Of zou ik mezelf heel hard tegenkomen, ook al wist ik nog steeds niet precies wat hiermee bedoeld werd.


ermee

Je zou ermee getrouwd zijn!

Hoe gaat het ermee? Met mij gaat het goed.

Ik was aan het ontbijten aan een picknicktafel toen er een man genaamd Josh bij me kwam zitten. Hij at een hamburger, dronk een Budweiser en vertelde me toen plompverloren dat hij ermee ophield. Na bijna twee maanden was zijn PCT over en uit.


daarmee

Daarmee is alles gezegd.

Daar is alles mee gezegd.

Zo was Denise nu eenmaal. Licht provocerend zonder daarmee de grens te overschrijden.

Daarmee vond hij dat hij aan zijn plicht had voldaan en hij wrong zich door het gedrang om terug te keren naar het wachtende bureau thuis.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “1968, De grote eeuw deel 7” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044633535

In een interview in 2009 met Mare zei Buikhuisen dat hij nog altijd last had van de affaire. Hij zei nog elke keer te hopen op een verontschuldiging als hij post kreeg van de universiteit. "Dat ze gewoon een beetje erkennen: we zijn toch wel tekortgeschoten. Ik zou daar heel blij mee zijn."

Weblink bron “Criminoloog Wouter Buikhuisen (91) overleden” (10 mei 2025), NOS


hiermede

Hiermede is er een eind gekomen aan de zitting.


ermede

De wet is ermede opgeheven.


daarmede

Daarmede is alles gezegd.


waarmede

Waarmede heeft hij dat gedaan?

Dit is de handeling waarmede de zaak afgehandeld is.


mede

[B.1] erfwoord Ontwikkeld uit Middelnederlands mede, uit Germaans *medu-, verwant aan Engels mead (Oudengels meodu, medu), Duits Met (Oudhoogduits meto), Deens mjød, Zweeds mjöd, enz. In de betekenis van “honingdrank” voor het eerst aangetroffen in het jaar 1265.

[B.2] Herkomst onbekend, ook aangetroffen als samenstelling meekrap, met vergelijkbare vormen in Engels madder (Oudengels mædere), Oudhoogduits matara, enz. In de betekenis van “meekrap” voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351.

Als twee honden vechten om een been, gaat er de derde mede heen

als twee personen om iets kijven of kibbelen, raakt vaak een derde in het bezit er van

Mede vanwege de gevolgen van Katrina is er een hernieuwde belangstelling voor het broeikaseffect.

Waarschijnlijk mede dankzij de endorfine die vanwege mijn dagelijkse 11 uur durende wandelingen door mijn lichaam stroomde.

Hoog niveau: Voorzitter Bob Hoogendoorn van het Koninklijk Nederlands Geologisch-Mijnbouwkundig Genootschap (KNGMG) valt hem bij. "Er is echt geen werkloze afgestudeerde op dit moment. Er is enorm veel vraag naar." Bovendien is de kwaliteit van het onderwijs en onderzoek aan de VU van wereldniveau, benadrukt hij. Niet goedkoop weliswaar, mede door het veldwerk, maar wel erg goed.

: bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord


hiertussen

Hiertussen ligt een sloot.


ertussen

Met veel grijs haar ertussen.


daartussen

Daartussen is geen speld te krijgen.

Daar is geen speld tussen te krijgen.


waartussen

Waartussen zat dat verstopt?

betrekkelijk: tussen wat, tussen hetwelk

Dit zijn de huizen waartussen de bomen geplant worden.


hiervan

Hiervan heb een goede opname.

Hier heb een goede opname van.

De opname hiervan is mislukt.

Het Burning Man-festival in Nevada is de ultieme expressie hiervan en het komt aardig in de buurt van de echte hippielevensstijl van destijds.


ervan

Dit is een mooie opname ervan.

Hij heeft er een mooie opname van gemaakt.

Dat stuk is ervan afgebroken, maar gelukkig kan het nog wel gerepareerd worden.

Toen ik mijn tienjarige zoon vroeg wat hij ervan vond dat ik zo lang weg zou zijn, antwoordde hij: ‘Geen idee, dat weet ik toch pas als je weg bent?’

Een andere reden dat antihyperhelium-4 interessant is, zo zegt Stöcker, is dat de omstandigheden in de deeltjesversneller bij het ontstaan ervan de toestand nabootsen waarin het heelal verkeerde toen het slechts een miljoenste van een seconde oud was. Het heelal bestond op dat moment uit een ‘hete soep’ van deeltjes. Het identificeren van de materie- en antimateriedeeltjes die hieruit voortkomen, kan helpen begrijpen hoe we in een heelal terecht zijn gekomen waarin de hoeveelheid materie, inclusief de materie waaruit wijzelf bestaan, de schaarse hoeveelheid antimateriedeeltjes overschaduwt.

vervangt het onzijdig bezittelijk voornaamwoord zijn bij zaken

Het concert was prachtig, maar de opname ervan is mislukt. ← ..zijn opname is mislukt.


daarvan

Daarvan bestaat een tweede uitgave.

Ik heb zonnecellen op mijn dak. Het voordeel daarvan is dat de elektriciteitsrekening lager is.

De eerste helft van deze eeuw was het een rommeltje in de kunsthandel, en we zitten nog steeds met de brokken daarvan.

Ook hier geen tapijten of kleden op de grond, geen schilderijen aan de muur, slechts een bed zonder matras en een kledingkast. Toen ik de deur daarvan opendeed, zag ik een heel slagwerk aan ijzeren hangertjes hangen, maar verder was hij leeg.


waarvan

Waarvan is die foto?

Ik weet niet waarvan deze opname gemaakt is.

Ik heb de camera waar dit een lens van is, niet bij me.

Hier was het nog lastiger omdat er twee mensen naast mij lagen, waarvan één tot overmaat van ramp de enige aanwezige vrouw was.


hierover

Hierover is veel geschreven.


erover

erover gaan

het als verantwoordelijkheid hebben, bevoegd zijn

de zweep erover halen

mensen met geweld en dwang aansporen tot grotere prestaties

Toen ze bij het hek kwam is zij erover geklommen.

Het dorp is in gevaar nu er steeds meer water over de dijk stroomt.

Hij schrijft erover in zijn boek.

Hij schrijft er in zijn boek een heel hoofdstuk over.

Ik verbaasde me erover hoe een aantal jonge hikers buiten met de naderende storm omgingen. Ze maakten uitgebreid filmpjes en juichten bij elke donderslag terwijl ik juist dieper in mijn slaapzak kroop. Ik voelde me klein en uiterst kwetsbaar.


daarover

Daarover werd niet gerept.

Daar werd niet over gesproken.

Toen hij de onvoldoendes zag op het rapport van zijn zoon verbaasde hij zich daarover.


waarover

Waarover heeft hij het eigenlijk?

betrekkelijk over wat, over hetwelk, dewelke

Dit is de renteverhoging waarover hij het alsmaar had.

Al mijn energie richtte zich op een bepaalde vraag waarover ik uren kon blijven nadenken om vervolgens een helder antwoord voor mezelf te formuleren.


hierboven

Zoals hierboven beschreven.

Hierboven wonen aardige mensen.

Er viel hierboven niks te faken of te bluffen, de bergen dwongen me om hen met respect en nederigheid te bejegenen.


erboven

Een i wordt geschreven als een streepje met een punt erboven.


daarboven

Daarboven zie je de toppen van de Alpen.

Haar nieuwsgierige blik gleed over de kleding van Claudette. (...) Heel geraffineerd. Zwarte laarzen met daarboven nauwsluitende jeans.

Ze zeiden dat het de koudste winter sinds honderd jaar was of in elk geval zo ver terug in de tijd als iemand zich kon herinneren. Het kwik daalde soms tot rond de -40, hoewel de wind minder erg was dan daarboven op de vlakte.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


waarboven

Waarboven hangt deze lamp?

Dit is de tafel waarboven de lamp hangt.

Dit is de tafel waar de lamp boven hangt.


hierbij

Hierbij hoort een tweede formulier.

De sneeuw werd er pappig van waardoor ik er tot mijn knieën in zakte (het zogenaamde postholing). Zelfs mijn microspikes hielpen hierbij niet.

De hoogleraar wilde kijken of er betere verklaringen konden worden gevonden voor crimineel gedrag. Hij wilde onder meer kijken naar de sociobiologische factoren die hierbij een rol zouden kunnen spelen.


erbij

Tja, dat hoort erbij!

De straf erbij is levenslang.

Op een avond, na een lange dag, zag ik een man aan een kampvuurtje zitten. Ik ging erbij zitten en hij stelde zich voor als Scrambler, een Texaan met een wilde bos dreadlocks die wat noedels uit een pindakaaspot zat te eten.


daarbij

Daarbij komt nog een fikse boete.

Daar hoort mosterd bij.

Daarbij opgeteld dat het personeel zich keurig aan de regels had gehouden, kon hij enkel tot de slotsom komen dat het hotel in deze zaak geen enkele blaam trof. Een geruststellende gedachte.

En daarbij, ik heb ook een tuchtzaak te bevechten.


waarbij

Waarbij hoort dit dekseltje?

Het is al de gedachte aan bloed waarbij hij flauwvalt.

Water! Eindelijk water! Met hernieuwde moed liep ik de berg af en vulde snel mijn lege waterflessen met het koele water uit het meer, waarbij ik moest terugdenken aan het advies van mijn dochter.

De universiteit legt de bezuiniging, ingegeven door structurele tekorten bij aardwetenschappen, uit als een "strategische keuze" waarbij onderzoek en onderwijs zich nu gaan richten op de hedendaagse klimaatverandering en urgente vraagstukken als natuurrampen en klimaatsystemen. "We begrijpen dat dit een ingrijpend plan is voor studenten en medewerkers. We doen onze uiterste best om in deze onzekere tijd betrokken medewerkers en studenten zo goed mogelijk te informeren."


gelijk

In de betekenis van ‘overeenkomend’ voor het eerst aangetroffen in 901

Van Germaans *galikaz, vanwaar ook Gotisch 𐌲𐌰𐌻𐌴𐌹𐌺𐍃 (galeiks), Angelsaksisch ġelīc, Oudhoogduits gilīh

Naamwoord van handeling van lijken met het voorvoegsel ge-

gelijkstaan: de wedstrijd stond gelijk.


erg

In de betekenis van ‘slecht’ voor het eerst aangetroffen in 901

Dit is een erg moeilijke zaak.

Zelf moest ik ook erg nodig naar de wc, maar ik durfde na dit verhaal absoluut niet meer naar buiten.

De VU laat aan de NOS weten te waarderen dat het werkveld erg betrokken is. "De realiteit blijft echter dat de afdeling Aardwetenschappen langdurig te maken heeft met structurele financiële tekorten, ondanks eerdere reorganisaties en gedeeltelijk steun van andere afdelingen. Deze structurele tekorten zijn niet langer mogelijk gezien de bezuinigingsopgave waar we als faculteit, maar ook als universiteit in haar geheel, nu voor staan."


hard

In de betekenis van ‘moeilijk samen te drukken, te verbrijzelen, te buigen; luid, meedogenloos’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

hart

stevig, een uitwendige kracht onverzettelijk weerstaand

Isaac is dood en de helft van het dorp denkt dat ik het heb gedaan; ik kan hier niet blijven.'Je overleeft het wel,' zei Harold. 'Alstublieft, señor, ik heb hard gewerkt. Ik ben onschuldig.'

Na twintig jaar hard werken in glimmende kantoorgebouwen had ik behoefte aan meer natuur en avontuur.

Studenten en promovendi met veel kennis van onder meer kritieke grondstoffen zijn hard nodig voor de energietransitie, zegt men ook buiten de muren van de VU. De ongeveer tachtig bachelor- en masterstudenten die de studie in Amsterdam jaarlijks trekt, zijn harder nodig dan ooit, klinkt het. Ook bijvoorbeeld voor de opslag van CO2 onder de grond en kustbescherming is hun kennis nodig.

Hij kan heel hard lopen.

De ontwikkelingen gaan hard en dat betekent dat de Europese auto-industrie het de komende jaren nog knap lastig kan krijgen. "Een Duits autobedrijf doet er ongeveer vijf tot zeven jaar over om een nieuw automodel te ontwikkelen. Sommige Chinese merken doen het in minder dan een jaar", zegt Van Dillen.


hierna

Hierna gaat het regenen.

Het schieten hield tot mijn grote opluchting snel hierna op.


daarna

De tijd daarna.

Eerst deden we de afwas, daarna gingen we televisie kijken.

Ook daarna bleef hij tot op hoge leeftijd actief: hij hield lezingen en sprak geregeld op televisie over nog altijd dezelfde thema's: milieuvervuiling, vreemdelingenhaat, hebzucht.

Weblink bron
Dik Verkuil
 “Het vertrouwen van Jan Terlouw was zijn kracht en zijn zwakte” (16 mei 2025), NOS

De voorbereidingen konden beginnen. Het engste van alleen op pad gaan is de definitieve beslissing om het ook echt te gaan doen. Daarna valt gek genoeg alles best mee.


erna

vervangt persoonlijk vnw.: na+het na+ze:

Ik heb de hele nacht door gewerkt, maar de dag erna was ik zo moe dat ik toen weinig meer heb kunnen doen.

Het regent in de Mojave zo zelden dat de slapende zaden soms pas na een aantal jaar ontkiemen. De dagen erna zag ik overal kleine bloemen uit de droge grond tevoorschijn komen.


waarna

Waarna kwam de vrede van Munster?

Er was tachtig jaar oorlog, waarna de vrede van Munster gesloten werd.

Tussen drie tenten was nog net genoeg ruimte om mijn eigen tent op te zetten, waarna ik bij een groep rond het kampvuur ging zitten.

Vincenzo knikt, waarna ze beiden hun schoenen uit gooien en tot de enkels het water in plonsen.


om

als ‘voorzetsel’ voor aangetroffen vanaf 1272

West: Engels: umb, umbe (Angelsaksisch: ymbe), Duits: um, (Oudhoogduits: umbi), Fries: om, umme (Oudfries: umbe, ombe)

Noord: Zweeds/Deens/Noors: om, (Oudnoords: umb), IJslands/Faeröers: um


ernaar

De verwijzing ernaar is niet erg duidelijk weergegeven.

Hij keek ernaar.

Hij keek er even naar.

Het is een goed begin en ik kijk ernaar uit om meer vormen te vinden om meer te doen met minder, en zuiniger te leven.


dikwijls

van Middelnederlands dicwile, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: vaak’ aangetroffen vanaf 1514; op te vatten als afgeleid van dikwijl bw met het achtervoegsel -s

Het is dikwijls moeilijk om uit te vinden wat de beste behandeling voor een patiënt is.

Door het tijdsverschil kwam het er dikwijls op neer dat ik ’s ochtends belde en met mijn neus in het avondeten van de familie viel.


nogal

Dit is nogal grof, vind je niet?

De vroegmoderne grondslagen van de moderne sport In de traditionele sportgeschiedenis wordt de vroegmoderne periode - net als de middeleeuwen - nogal eens overgeslagen of in een paar regels afgedaan, op weg naar de sportrevival in de negentiende eeuw, maar dat is toch een vergissing.

Ze hadden nogal eens een seksuele lading en hielden de mannelijke ridder een komische spiegel voor: een echte man diende niet te vechten als een vrouw.

Mentaal was het nogal omschakelen van kilometers naar mijlen.


nou

van Middelnederlands nou, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: op het ogenblik’ aangetroffen vanaf

Nou is het genoeg!

"VU, hef niet je aardwetenschappen-afdeling op!", schrijft hoofdgeoloog van de Geologische Dienst Nederland, Michiel van der Meulen van TNO, in een oproep op LinkedIn. "Als ze dit besluit doorzetten, keren ze hun rug naar de samenleving en de toekomst", gaat hij verder. "Of het nou voor een beter milieu is, meer welvaart of grotere autonomie - voor Nederland, Europa of de wereld: aardwetenschappers leveren een essentiële bijdrage."

Wat een tegenvaller, nou moest ik nog twee uur op mijn burger wachten.


soms

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: weleens’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1777

in een beperkt aantal gevallen of tijden dus niet altijd en overal

Zij gaan soms naar het strand, maar meestal naar de bergen.

Als je het strand oploopt zie je soms vlaggen.

In een urinoir kan het ook soms moeilijk zijn om met iemand naast je te plassen.


vrij

In de betekenis van ‘niet belemmerd, niet onderworpen of bezet’ voor het eerst aangetroffen in 701.

[bijvoeglijk naamwoord]: Middelnederlands vrī ‘vrij, edel, heerlijk, blij’, uit Oudnederlands frī ‘ongebonden’, ontwikkeld uit Oergermaans *frijaz ‘vrij’, oorspronkelijk ‘bemind, geliefd’, bij Indo-Europees *priHó-, nultrap van *preiH- ‘liefhebben’, waartoe ook Welsh rhydd ‘vrij’, Avestisch friia- ‘geliefd, dierbaar’ en Sanskrit priyá- ‘id.’ behoren. Evenals Nederduits free, Duits frei en Fries frij.

[zelfstandig naamwoord 1] (verkorting) van vrijloop

[zelfstandig naamwoord 2] (verkorting) van vrijdag

Dus ik heb verder helemaal niks gezegd tegen Lauren, waarom zou ik?' 'Waarom zou je? Waarom zou je? Wij hebben samen een heel ongemakkelijk klusje op een vrij bijzondere manier hebben opgeknapt, daarom zou je.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471

'Nou, zo kan-ie wel weer,' roept Lauren en ook Gijs heeft er genoeg van, want die fluistert vrij nadrukkelijk mijn naam en gebaart me weer naast hem te komen lopen.

Het is de kunst om het juiste filter tegen hen te vinden, zoals de kap van een imker, waardoor je nog steeds vrij kunt ademen, maar die je beschermt tegen het steken van de wespen.

ongebonden, niet in beweging beperkt; zonder te moeten werken

Zij hebben de ruimte om de woensdagmiddag vrij te nemen, of eerder naar huis te komen wanneer hun kinderen daarom vragen.

Lynn Berger
 “De tweede: over het zijn en krijgen van een tweede kind” (2021), De Correspondent, ISBN 9789082821697


erdoor

Ze werden erdoor verslagen.

als de melk kookt doe dan de suiker erdoor.


waardoor

Waardoor kwam dat?

Waar zijn ze door in de problemen gekomen?

Is dit de poort waardoor je het plein bereikt.

Dat is het team waar zij door verslagen zijn.

De jongen naast me deed zijn koplamp aan waardoor de in de muur gekraste namen zichtbaar werden: hier waren al eerder mensen gestrand.


hierdoor

Hierdoor ging het feest niet door.

Hij kreeg hierdoor te maken met onder meer doodsbedreigingen en bommeldingen op de faculteit. In 2009 blikte de criminoloog in gesprek met het Leids Universitair Weekblad Mare terug op die periode. "Ik schermde zo goed mogelijk mijn gezin af, maar dat lukte natuurlijk slecht." Zo kreeg hij ook telefonisch bedreigingen en werd er poep door de brievenbus gegooid.

Ik was blij dat ik ook mijn ijsbijl bij me had waarmee ik me, indien nodig, kon zekeren en een nieuw spoor door de sneeuw kon maken. Hierdoor moest ik bij de steile stukken voorop, maar ik voelde mij redelijk veilig met mijn spikes en met mijn bijl in de hand.


daardoor

par conséquent, conséquemment, de ce fait

door dat, door die waarbij de oorzaak van het vervolg is gegeven

Het is hierbinnen was het warm en vochtig. Daardoor beslaan alle ramen.

Station Groningen is vanaf vandaag ruim twee maanden grotendeels onbereikbaar. De verbouwing van het Hoofdstation van Groningen gaat een nieuwe fase in. Daardoor rijden er tot en met 12 juli minder treinen en is er dit weekend helemaal geen treinverkeer mogelijk.

Ik wilde flexibeler in het leven staan en zag in dat ik thuis daardoor een veel aangenamere partner en collega zou worden.

Er zat een gat in de zak, en alle suiker stroomde daardoor weg.


meteen

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: dadelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1602

Ik zal het meteen doen.

De chique, ruime schrijftafel van ebbenhout, die stijlvol was ingelegd met lichtere houtsoorten, die voor het raam was geplaatst naast de openslaande deuren naar het terras en die gepaard was aan een sobere maar degelijke en comfortabele houten bureaustoel uit de jaren dertig, had ik al meteen bij binnenkomst opgemerkt.

De volgende ochtend viel meteen op hoe stil het buiten was.

We zullen het meteen meenemen.


ruim

In de betekenis van ‘uitgestrekt’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 698

Dat is ruim een pond kaas.

Het was in totaal ruim voldoende om Italië, Rusland, Zwitserland en Noorwegen voor te blijven. Zweden werd uiteindelijk pas zesde door een tegenvallende score bij de publieksstemmen.

Wij vonden 25 kilometer per dag al prima, terwijl jullie nu ruim 40 kilometer per dag doorjakkeren. Neem toch de tijd, zoiets maak je maar een keer in je leven mee. Het heeft me nooit losgelaten na al die jaren.’

Vanaf dat bedrijventerrein waren de ruim 200 bussen met supporters eerder die avond vertrokken. Go Ahead Eagles had aanhangers al gewaarschuwd dat het "uitstappen in Deventer enige tijd in beslag kan nemen".

Weblink bron “Feest barst los in Deventer na winst Go Ahead Eagles: 'We gaan Europa in!'” (22 april 2025), NOS


thans

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: nu’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1435


eronder

We zetten een streep eronder.

Daar stonden ze voor de garage, zij tussen Mutti en vader in, op het erf eronder wachtte de hele familie met Noorse, Duitse en Zweedse vlaggen in hun handen, ze was de eerste Zweedse studente van de familie.


hieronder

Hieronder woont een aardige meneer.


daaronder

Daaronder wordt iets anders verstaan.

Ik heb een dikke buik maar daar lijd ik niet onder.

Ze droeg een zachtgroen, haute-couturemantelpakje dat ongetwijfeld een maandsalaris kostte. Daaronder een satijnen blouse die niet uit de schappen van H&M kwam.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2

daar beneden, beneden wat eerder genoemd is

Zie je die stapel boeken? Daaronder ligt de brief.


waaronder

Waaronder wordt dit gerekend?

Haal het bijzettafeltje waaronder de hond altijd ligt hier heen.

Vijf landen namen deel aan de samenwerking, waaronder België.

Slechts vier mensen, waaronder ik, hadden microspikes voor onder hun schoenen.

Honderden aanvragen: Frankrijk is al langer bezig met het aantrekken van Amerikaanse onderzoekers. Begin dit jaar al vroeg de regering universiteiten met plannen te komen om hun Amerikaanse collega's onderdak te bieden. Verschillende instellingen, waaronder de beroemde Sorbonne universiteit in Parijs, zijn daar nu mee bezig.

Weblink bron
Frank Renout
 “Europa: 600 miljoen euro om Amerikaanse wetenschappers aan te trekken” (5 mei 2025), NOS


eraan

eraan komen fietsen, hollen, lopen enz

al onderweg zijn op de beschreven manier

eraan moeten geloven

je ergens bij neer moeten leggen, overlijden

eraan toezijn

hoe de conditie van iemand is, ergens behoefte aan hebben

Toen moest ook hij eraan geloven.


hieraan

Hieraan wordt hard gewerkt.


daaraan

tot daar aan toe

van iets dat het nog net te accepteren is

Daaraan wordt een kabel bevestigd.

Het zal u zijn opgevallen dat het hotel hier en daar sporen vertoont van achterstallig onderhoud. We hebben nu eenmaal niet zoveel gasten meer als vroeger. Ook daaraan wil meneer Wang iets doen. Hij streeft naar een volle bezetting.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 16


waaraan

Waaraan doet me dat denken?

Waar doet me dat aan denken?

Dit is de straat waaraan de school ligt.


eraf

Toen sprong hij eraf.

Elke dag het ergste vuil eraf poetsen met een natte bandana of een plons in een rivier zijn meer dan voldoende om jezelf schoon te houden.


thuis

Hij was thuis.

thuisbrengen: Hij bracht zijn moeder even thuis.


dadelijk

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: aanstonds’ voor het eerst aangetroffen in 1626

afgeleid van daad met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Hij zal dadelijk wel komen.

'Jij bent ziek,' zei hij bevend en ging dadelijk naar het paleis, om de andere Pieten wakker te maken.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11

Dadelijk breekt het glas.

'Doe eens rustig. Dadelijk putten we ons allemaal uit in verontschuldigingen en daar schiet niemand wat mee op, toch? '


vlak

In de betekenis van ‘platte kant’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1561

Hij had het glas niet vlak neergezet en het viel daardoor om.

versterkend: in de onmiddellijke omgeving

Het huis staat vlak naast een winkel en vlak bij een park.

Na een gigantische knal vlak boven ons hoofd stonden de stoere jonge gasten binnen tien seconden ook binnen.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Zijn moeder kreeg vlak na zijn geboorte multiple sclerose. Zijn vader, druk met de zorg voor zijn chronisch zieke echtgenote, keek nauwelijks om naar Harry. Als enig kind werd hij opgevoed door zijn oma.

Mensen denken verschillend over dit plan, maar ik ben er vlak voor.


ooit

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: te eniger tijd’ voor het eerst aangetroffen in 1265

Ooit was Flevoland de bodem van de zee.

In een oude National Geographic had ik ooit als kind een artikel over deze trail gelezen, 4.286 kilometer door Amerika. Dit heb ik altijd onthouden, maar ik had nooit gedacht dat zo’n lange wandeltocht voor mij weggelegd zou zijn.

De opwarming van de oceanen naar recordtemperaturen heeft het afgelopen jaar tot een dramatische verbleking van de koraalriffen in de oceanen geleid. Wereldwijd lijdt 84 procent van de riffen onder hittestress, meer dan ooit eerder is vastgesteld, blijkt uit onderzoek van landen en gespecialiseerde organisaties in het International Coral Reef Initiative.

Weblink bron “Meer dan 80 procent van koraalriffen lijdt onder hittestress, mogelijk onherstelbaar” (23 april 2025), NOS

Zal het ooit vrede worden?

gebruikt om vertwijfeling over iets uit te drukken

Hoe heeft dit ooit kunnen gebeuren?

Hou je ooit eens op?

Studenten en promovendi met veel kennis van onder meer kritieke grondstoffen zijn hard nodig voor de energietransitie, zegt men ook buiten de muren van de VU. De ongeveer tachtig bachelor- en masterstudenten die de studie in Amsterdam jaarlijks trekt, zijn harder nodig dan ooit, klinkt het. Ook bijvoorbeeld voor de opslag van CO2 onder de grond en kustbescherming is hun kennis nodig.


evenveel

van gelijke betekenis, op hetzelfde neerkomend


pari

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: tegen de koers van 100’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1643


geenszins

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: in genen dele’ voor het eerst aangetroffen in 1350

samenstelling van geen en zin met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s


glorieus

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘roemrijk’ voor het eerst aangetroffen in 1450

Afkomstig van het Latijnse gloria (glorie).

afgeleid van glorie met het achtervoegsel -eus

afgeleid van het Franse glorieux (met het achtervoegsel -eus)


her

⧖Ingeval de wind in strijd
Met uw doel mogt keeren:
Toont dan door gestaêge vlijt,
Dat ge uw vak goed meester zijt,
En ook kunt laveren.
Menig moet zulks, heen en her,
En brengt toch zijn scheepje ver.

J.D. Lodeesen
 “Ernst en luim: Tweede deel” (1861), p. 48

Er liggen nog gegevens van jaren her.

ouderwetse koetsiersterm die naar links betekent.

Als een koetsier vroeger wilde dat zijn paard naar links ging zei hij her of haar.

Van hot naar her betekent letterlijk van rechts naar links.


mordicus

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: onverzettelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1941

Komt van het Latijnse mordicus (dezelfde betekenis), van het werkwoord mordere (bijten in, vat krijgen op).

Ik ben daar mordicus tegen!


serieus

van Frans serieux, in de betekenis van ‘ernstig’ aangetroffen vanaf 1650

Als de baas van het nieuwe D 25 de codenaam 'Eva' had gehad, had geen van al deze min of meer verwarde maar vol testosteron zittende verzetslui haar serieus genomen.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Blauwe ster” (2016), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628265


jawel

In de betekenis van ‘tussenwerpsel: uitroep ter bevestiging’ voor het eerst aangetroffen in 1615

doch

ja, antwoordend op een ontkennende vraag

Kom je niet mee vanavond? Jawel, ik kom.


volmaakt

*vervoeging van volmaken: de stam met de uitgang -t, zonder ge- vanwege voorvoegsel

De volmaakte man of vrouw bestaat niet.


infaam

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘schandelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1542

Die plaatjes zijn infaam slecht getekend.


eerlijk

erfwoord via Middelnederlands eerlijc "braaf" van Oudnederlands erlik "respectabel", in de betekenis van ‘respectabel’ aangetroffen vanaf 901, op te vatten als afgeleid van eer met het achtervoegsel -lijk

Eerlijk(heid) duurt het langst

Uiteindelijk wordt bedrog alsnog gestraft, ook als het eerst lange tijd onopgemerkt kan blijven

Eerlijk is eerlijk

Als inleiding op een soort van bekentenis, of relativering van het voorgaande; "Ik moet toegeven dat..."

Ik vertelde hem eerlijk dat ik geen kracht meer had om de pas over te steken en dat ik het erg fijn zou vinden om het de volgende ochtend samen met hem te doen.

Eerlijk gezegd kwam het niet als een verrassing.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

Opdat het spel eerlijk zou verlopen, hield een opzichter hen in de gaten.


eenduidig

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘ondubbelzinnig’ voor het eerst aangetroffen in 1939

Samenstellende afleiding van een en de stam van duiden met het achtervoegsel -ig


onverwachts

Afgeleid van onverwacht met het achtervoegsel -s

Hij kwam onverwachts op bezoek.

Na een lange dag was er niks fijner dan Coppertone onverwachts tegen te komen en van zijn vreemde combinatie te genieten.

In de Nederlandse culinaire wereld wordt geschokt gereageerd op het onverwachtse overlijden van topchef Jonnie Boer, op 60-jarige leeftijd. Veel jonge koks met wie hij werkte, hebben nu hun eigen bekende restaurants. Voor hen was hij een grote inspiratie.

Weblink bron “Topchefs geschokt door dood Jonnie Boer: 'Hij leerde mij alles'” (23 april 2025), NOS


vooruit

/vo̝ːˈrʌʏ̯t/

in voorwaartse richting, verder, in de richting van de voorzijde

De auto moest eerst vooruit bewegen voordat die de draai kon maken.

Dit had ik je wel vooruit kunnen zeggen

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord in voorwaartse richting strekkend

vooruitsteken: Hij stak zijn zwaard niet ver genoeg vooruit en de slag miste.


flink

Ontleend aan Middelnederduits flink 'vlug, behendig', al dan niet via Hoogduits flink 'id.'. Verwant met Middelnederlands vlinken.

Oorspronkelijk in de betekenis 'vlug, behendig', (figuurlijk) 'vlug van begrip, pienter' voor het eerst aangetroffen in 1655 . Deze betekenis is nog steeds behouden als bijwoord. De huidige betekenis in het Nederlands van ‘fors, stevig’ (van postuur, lichaamsbouw) is mogelijk ontstaan in het veelvuldig gebruik ervan met "kloek".

Als ze wil kan ze flink eten.

Ik zette er flink de pas in en na een tijdje begon ik bijna te rennen want ik kon de hamburgers al ruiken!


uiteraard

Dat is uiteraard een belangrijke zaak.

Uiteraard niet zo plat als thuis, maar toch 30 procent minder steil dan in de bergen.

Als het om de plunderingen van de bolsjewieken aan de overkant van de Oostzee ging was de eensgezindheid uiteraard groot. Ieder fatsoenlijk mens had achter Finland gestaan zolang de oorlog duurde.


lijdzaam

Afgeleid van lijd- met het achtervoegsel -zaam.

Ze moest lijzaam aanzien hoe haar spullen in beslag werden genomen door de deurwaarders.


uiterlijk

In de betekenis van ‘visueel waarneembaar’ voor het eerst aangetroffen in 1350

afgeleid van uit met het invoegsel -er- met het achtervoegsel -lijk

Dit moet uiterlijk op 1 juni ingezonden zijn.

"We gaan ervan uit dat mensen die in juli op vakantie gaan, uiterlijk volgende week weten waar ze aan toe zijn. Voor vakanties in augustus zal dat begin juli zijn", zegt directeur Frank Oostdam van reiskoepel ANVR tegen NU.nl.

“Duidelijkheid over vliegvakantie komt met horten en stoten (en rijkelijk laat)” (24 juni 2022), NU.nl


neer

In de betekenis van ‘bijwoord van richting: naar beneden’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

[zelfstandig naamwoord 1] vermoedelijk afgeleid van het bijwoord, vanwege de draaikolken

[zelfstandig naamwoord 2] leenvertaling van Engels down "neer", dus ook afgeleid van bijwoord

[zelfstandig naamwoord 3] van Middelnederlands ere "dorsvloer"

[zelfstandig naamwoord 4] verkorting van nering

[zelfstandig naamwoord 5] van Hebreeuws נֵר (neer) "kaars, lichtje"

Op en neer.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord.


minus

Vrienden zijn meestal geweldig, en als ze een relatie hebben zijn ze ook geweldig minus een half jaar: de eerste drie maanden van de verkering zijn ze irritant gelukkig en de laatste drie maanden van de verbintenis moet je ze dagelijks opvegen.

De kunst was om mijn basisgewicht (base weight) zo laag mogelijk te houden, het gewicht van alles dat ik droeg minus voedsel, water en gas.


eveneens

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: ook’ voor het eerst aangetroffen in 1857

Hij is zeer geïnteresseerd in wiskunde en Nederlands en zijn vrouw en dochters eveneens.


ergo

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord van causaliteit: derhalve’ voor het eerst aangetroffen in 1540

[bijwoord en onzijdig zelfstandig naamwoord] van Latijn ergo

[vrouwelijk zelfstandig naamwoord] verkorting van ergotherapie

[mannelijk zelfstandig naamwoord 1] verkorting van ergotherapeut

[mannelijk zelfstandig naamwoord 2] verkorting van ergometer

Een liveticker op het internet leert me dat de naar aandacht smekende ziel Armindo Fonseca alleen op kop ligt. Het peloton volgt op zes minuten en vijfentwintig seconden. Ergo: het wordt een massasprint. Kittel, Greipel, of toch weer de afgeschreven Cavendish?


forte

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: sterk’ voor het eerst aangetroffen in 1772

Fluisterzacht of forte - de piano geeft hem vleugels.


olim

In de dagen van olim toen de dieren nog spreken konden

In de dagen van olim toen de kippetjes keurslijven droegen


cito

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: met spoed’ voor het eerst aangetroffen in 1602

met spoed, voortvarend zonder enig uitstel

Natuurlijk liet ik cito weten dat ik graag naar de Linnaeushof kwam zodra mijn verhuizing achter de rug was.

op poststukken, om aan te geven dat zij zo snel mogelijk bezorgd moeten worden


primo

Leenwoord uit het Latijn of Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: op de eerste dag van de maand’ voor het eerst aangetroffen in 1324

[2] verkorting van Latijn primo die, ablatief van 'primus dies', dus: "op de eerste dag"


gaarne

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: met genoegen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100


overdag

Overdag was het steeds snikheet waardoor ik zweette als een otter.


hieromheen

Hieromheen stonden prachtige eiken.

Hier stonden prachtige eiken omheen.


omheen

herum

om, rond, rondom, aan alle kanten, langs alle kanten.

Hier stonden bomen omheen.

Er liepen mensen om de kerk heen.


lenig

In de betekenis van ‘buigzaam’ voor het eerst aangetroffen in 1611

afgeleid van lei ?? met het achtervoegsel -ig

Hij klom lenig over het hekje.


hevig

In de betekenis van ‘sterk, erg’ voor het eerst aangetroffen in 1100

Naamwoord van handeling van heffen ?? met het achtervoegsel -ig

Hij was hevig geschrokken van het ongeluk waar hij maar ternauwernood aan ontkomen was.


zogenaamd

Hij was zogenaamd ziek.


immers

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: toch’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1530

een logisch verband aangevend met iets dat eerder gezegd is, meestal in een vraag

Nee, hij is al naar huis, hij werd immers gevraagd thuis te komen.

Voor vertrek kreeg ik naast enthousiaste reacties ook veel aanmerkingen. Een halfjaar weg van mijn gezin vond men wel erg lang. Toch voelde het voor mij niet als een eeuwigheid, wat zijn immers zes maanden op een mensenleven?

De zwaarste middelen die de kerk had, excommunicatie, en het ontzeggen van een christelijke begrafenis, werden zelden en dan nog met moeite ingezet tegen de ridders, die immers uit de hoogste kringen kwamen.

Onno van Nijf
 “Sportgeschiedenis” (2021), Athenaeum - Polak & Van Gennep , ISBN 9789025312275

Er spelen daarbij ook sociale factoren: dit soort zelfhulpwerken maakt immers duidelijk dat hoge geboorte alleen niet langer een voldoende voorwaarde was voor sociaal aanzien.


midden

In de betekenis van ‘punt op gelijke afstand van de uitersten’ voor het eerst aangetroffen in 694

hij ging midden tussen de bloemen staan

Midden in de nacht schrok ik wakker doordat de deur met een klap opensloeg.

En te midden van al die chaos in de aankomsthal zou hij mij wél hebben zien staan.


destijds

Destijds was ik nog een klein jongetje.

Toen hij de overeenkomst las, viel hem op dat hij voortaan moest zwijgen over de kwestie. In het stuk stond dat „beide partijen ten opzichten van derden geheimhouding betrachten over de inhoud, achtergrond en wijze van totstandkoming”. „Dat heb ik geweigerd”, zegt Roomans. „Ik wilde niet opnieuw door de daders geheimhouding opgelegd krijgen. Destijds moest ik zwijgen, nu weer. Dat vertik ik.” Hij liet de clausule schrappen.

Hollywoodster Colin Farrell verscheen na zijn 25ste verjaardag met zo'n kater op de set van de hitfilm Minority Report dat hij flinke moeite had met het onthouden van zijn tekst. De inmiddels 43-jarige acteur had destijds maar liefst 56 takes nodig voor één zin goed op camera stond, onthult Farrell tegen Mirror.

Weblink bron “Colin Farrell had 56 takes nodig voor één zin in hitfilm” (02-06-2019), Tubantia

De Universiteit Maastricht (UM) krijgt het losgeld dat in 2019 na een hack werd betaald aan cybercriminelen terug. De politie en het Openbaar Ministerie hebben inmiddels een deel van het losgeld en de cryptomunten gevonden. Doordat de cryptomunten meer waard zijn geworden, ontvangt de universiteit zo'n 500.000 euro, terwijl destijds bijna 200.000 euro aan losgeld is betaald, meldt de Volkskrant.

Weblink bron “Universiteit Maastricht krijgt losgeld dat in 2019 na hack betaald werd terug” (02 juli 2022), NU.nl


danig

In de betekenis van ‘zeer, zeer groot’ voor het eerst aangetroffen in 1781

Hij was danig geschrokken van de verkoopcijfers.


ertegen

Een remedie ertegen is niet bekend.


toe

erfwoord, via Middelnederlands toe van Oudnederlands tuo, bijwoordelijke vorm van tot, als ‘bijwoord van richting’ voor het eerst aangetroffen in 901

ht: van Hebreeuws ט״ו ht , letterwoord dat 15 uitdrukt met de getalswaarden van Hebreeuwse letters als 6 + 9 (ו en ט), ter vermijding van 5 + 10 (ה en י) dat te veel op יָהּ en , een verkorting van de naam van God zou lijken

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

tot ... toe met genitief van een werkwoord

... tot bloedens toe.


uitermate

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: in hoge mate’ voor het eerst aangetroffen in 1265

> samentrekking van uit der mate: buiten de maat vallend

Hij is uitermate bang voor vleermuizen.


schichtig

In de betekenis van ‘schuw’ voor het eerst aangetroffen in 1599

afgeleid van schicht met het achtervoegsel -ig

Hij keek schichtig om zich heen.

Ondanks de prachtige omgeving keek ik bij elk geluid toch wat schichtig achterom.


feitelijk

Afgeleid van feit met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

zo niet op papier dan toch wel in werkelijkheid

Hij heeft feitelijk niets meer te vertellen.


netjes

Afleiding van net met het achtervoegsel -jes dat er een bijwoord van maakt.

Hij heeft zijn kamer netjes opgeruimd.


omhoog

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats: in de hoogte’ voor het eerst aangetroffen in 1486

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: in opwaartse richting

Waarom had ik geen donder gehoord of bliksem gezien tijdens mijn tocht omhoog? Wat had ik nu spijt van het plan om de zonsondergang en zonsopkomst vanaf de top te willen gaan bekijken.


ertegenaan

vervangt persoonlijk vnw. : *tegen+het+aan, tegen+ze+aan: vlak bij in de buurt

Het zit tegen een bes aan =>dit hoort een bes te zijn, maar het zit ertegenaan.

Het zit er net tegenaan.


gevangen

*vervoeging van vangen: de stam met omvoegsel ge- -en

/χəˈʋɑŋə(n)/

/ɣəˈʋɑŋə(n)/

De politie nam hem gevangen.


smakelijk

Naamwoord van handeling van smaken met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Eet smakelijk!


rauw

In de betekenis van ‘niet gekookt’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1266

Zelfs een pakje noedels kon je kennelijk rauw eten, en hij wierp me een pak Indomie instant kipnoedels van 20 cent toe.


rechtdoor

tout droit

noch naar rechts noch naar links van richting veranderend

Bij het volgende stoplicht ga je rechtdoor en daarna rechtsaf.


verschrikkelijk

Naamwoord van handeling van verschrikken met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Ik liep als het ware met een rasp in mijn achterste (chafing noemen ze dat in Amerika) wat verschrikkelijk veel pijn deed, het was alsof ik in brand stond.


tevreden

Samenstelling van te en de datief van vrede.

geen behoefte voelend om aanmerkingen te maken

Hij zat heel tevreden televisie te kijken.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: tevredenstellen

Dat stelde hem geenszins tevreden.


heden

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: vandaag’ voor het eerst aangetroffen in 901

Heden (schrijftaal) is het formelere woord voor vandaag (spreektaal).

Dat is heden niet meer het geval.

Maar ze bleef erop terugkomen en spoorde me aan om meer in het heden te leven.

Heden is Pinksteren.


sierlijk

Naamwoord van handeling van sieren met het achtervoegsel -lijk

Blijkbaar werkte mijn actie wel, dus ik schopte nogmaals wat zand waardoor de ratelslang sierlijk de struiken ingleed.


naadloos

afgeleid van naad met het achtervoegsel -loos

Met Photoshop kun je twee foto's naadloos aan elkaar voegen.


stug

Van Middelnederlands stuch, stugge. Verder te herleiden tot Indo-Europees *(s)teuk- . Etymologisch verwant met o.a.: Grieks τύκος, Oudkerkslavisch tŭknǫti, Oudiers sga, Nederlands stuk.

In de betekenis van ‘stijf’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1350

zonder zich ergens wat van aan te trekken

Goldie lachte zich gek toen Pogue stug bleef doorblowen tijdens het eten en ik kreeg herhaaldelijk opmerkingen naar mijn hoofd over de kwaliteit van het slijmerige water, dat inderdaad erg vies smaakte door de groene algen.


gauw

In de betekenis van ‘snel, spoedig’ voor het eerst aangetroffen in 1220

Afkomstig uit het Middelnederlandse bijvoeglijke naamwoord gauwe, gouwe ‘snel, vlug, haastig’, aanpassing van Middel-/Oudnederlands gā (bijwoordelijk gālīco), uit Oergermaans *ganhuz, van onbekende verdere herkomst. Evenals Nederduits gau, Luxemburgs géi en Duits jäh ‘abrupt, steil; plotseling, haastig’.

Als apen hoger klimmen willen, ziet men gauw hun blote billen

zich voornamer voordoen dan men in het echt is, met gezichtsverlies tot gevolg

Kleed je gauw om.

De bus zal wel gauw komen.


partieel

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘gedeeltelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1819

afgeleid van part met het achtervoegsel -eel

De lening werd slechts partieel terugbetaald.


erbuiten

Dit is niet in de stad maar erbuiten.


hierbuiten

Hierbuiten staat een boom.

Hier kan ik wel buiten.


intussen

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: inmiddels’ voor het eerst aangetroffen in 1757

inzwischen

gedurende de tijd die het genoemde vereist

Ik ga stofzuigen, zet jij intussen even koffie?

De mensen die dachten dat de oorlog snel voorbij zou zijn, waren intussen al lang dood.


eens

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: eenmaal’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1265

Eens was dat een rijke stad.

Er was eens lang geleden in een ver land een mooi prinsesje met een sneeuwwitte huid.

Eens zal hij daar spijt van krijgen.

De zinnen (Ik zal je wat moois laten horen.) en (Ik zal je eens wat moois laten horen.) hebben geen verschillende betekenis.

Ik zou nou toch nog maar wel eens even goed nadenken!


vanouds

samenstelling van van en oud met het achtervoegsel -s

traditioneel gesproken; sinds zeer lange tijd

In sommige plaatsen zoals Siddeburen is het vanouds het gebruik op oudjaarsavond de 'klok te smeren'; de kerkklok wordt dan vele uren zonder ophouden geluid.

Start en finish van de toertocht waren als vanouds op het terrein van PH aan de Veenelandenweg.

Ik begon de schoonheid om mij heen weer te zien en de prachtige uitzichten te waarderen en bijna als vanouds sprong ik in elk meertje dat ik tegenkwam.

En de volgende dag ging het werk weer als vanouds.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691


daarvoor

aanwijzend veraf: voor + dat, voor + die

Ik zag het schilderij met daarvoor een bankje waarop je kon zitten om het rustiger te kunnen bestuderen.

Daarvoor krijgt hij gevangenisstraf.

Wellicht was leeghoofd een meer waarheidsgetrouwe term. Maar ze wilde haar niet zo typeren, daarvoor was ze gewoonweg een te aardig mens.

Sinds 1813 is Nederland een koninkrijk. Daarvoor was het een republiek.

Aanvankelijk had ik geaarzeld, allereerst omdat ik nog steeds bezig was in mijn boek van Muriel Spark, een verzameling korte verhalen en hoorspelen die zes jaar daarvoor was uitgegeven.

De week daarvoor zijn drie jongens gered uit de zee bij Callantsoog.

Weblink bron “Dit moet je weten over een mui, een plek die je de zee in kan sleuren”, NOS-stories

Hoewel er minder van wordt ingeleverd, heeft kleding een aandeel van 27 procent in de omzet van de kringloopwinkels. Dat is iets minder dan het jaar daarvoor.

Weblink bron “Minder kleding bij de kringloop door slechte kwaliteit fast fashion” (15-10-2024), NOS


a.h.w.

gebruikt voor het inleiden van een treffende vergelijking

In sommige gevallen is immers sprake van waterschappen die de grondwaterstand hebben verlaagd zonder voor de gevolgen te waarschuwen, en gemeenten die lekkende riolen niet hebben hersteld waardoor het grondwater a.h.w. gedraineerd wordt.

Weblink bron
O.L.E. Jongmans
 “Vergoeding bij paalrot door bestuurscompensatie” (30 oktober 2004) op nrc.nl

Het voorwerp rechts op de betreffende foto is nadrukkelijk niet zo'n wringer, maar een mangel. Ook die heeft twee op elkaar draaiende rollen, doch die zijn doorgaans van hout. Daar wordt het linnengoed doorheen gehaald (`door de mangel gehaald') als het al bijna of helemaal droog is, maar met het oogmerk het plat te krijgen. Het is a.h.w. een alternatief voor het strijken.

Weblink bron
Guus J. den Besten
 “Wringer of mangel?” (17 april 1999) op nrc.nl


andermaal

Hem werd andermaal te verstaan gegeven dat vandalisme op Wikipedia niet gewaardeerd wordt.

'Ik verzoek andermaal om deze uitspraak in het dossier van de beklaagde op te nemen.

Juli Zeh
 “Corps delcti” (2009), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789041417480


's anderendaags

> des anderen daags, genitief van de andere dag

Hij maakte een lelijke val en 's anderendaags kon hij zich nauwelijks bewegen.

We hebben hem zwijgzaam en ongelovig aangekeken, zoals we het zelfs allang niet meer deden bij rokers die met veel aplomb beweerden definitief te breken met de kankerstok, en die we 's anderendaags op zwiergeveerde schreden weer de zuipknijp zagen betreden met een zware sigaar tussen de tanden.

Dimitri Verhulst
 “De laatste liefde van mijn moeder, De helaasheid der dingen, Kaddisj voor een kut” (2018), Atlas Contact , ISBN 9789025453183, p. 243


lastig

Afgeleid van last met het achtervoegsel -ig

De ontwikkelingen gaan hard en dat betekent dat de Europese auto-industrie het de komende jaren nog knap lastig kan krijgen. "Een Duits autobedrijf doet er ongeveer vijf tot zeven jaar over om een nieuw automodel te ontwikkelen. Sommige Chinese merken doen het in minder dan een jaar", zegt Van Dillen.

Weblink bron
Aïda Brands
 “Chinese elektrische auto's booming in Europa ondanks heffingen” (24 april 2025), NOS

lastigvallen: Val hem niet zo lastig!


a fortiori

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: met meer reden’ voor het eerst aangetroffen in 1600


aanstellerig

Afgeleid van de stam van aanstellen met het achtervoegsel -erig.


opnieuw

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: wederom’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1450

Samenstelling op en nieuw: op nieuwe wijze.

weer

nog een keer, een vorige gebeurtenis herhalend

Zij hebben opnieuw een aanvraag gedaan.

Dat ik opnieuw moest leren om mijn zintuigen open te stellen en mijn innerlijke instincten te verbinden met de natuur.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Hardangervidda. De Spoorlijn Bergen. Daar was zijn ingenieursleven begonnen toen hij nog niet meer dan een groentje was en nu tegen het einde van dat beroepsleven was het alsof hij weer opnieuw moest beginnen.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142

Dat was in 1905. Nu was het 1940 en was je terug bij het uitgangspunt. Het was alsof je de Kleivebron opnieuw bouwde.


aanvallenderwijze

samenstelling van aanvallend en wijze met het invoegsel -er-


zojuist

Ik heb dat zojuist op de post gedaan.

Daar verdeelde ik de volgende paar uur ontelbare zojuist gekochte producten in grote postdozen.

Op Eerste Paasdag had ik in Rome de eer om paus Franciscus te ontmoeten. Een heel bijzonder moment. En zojuist bereikte ons het verdrietige nieuws dat hij is overleden. Mijn gedachten zijn bij allen die geraakt zijn door zijn overlijden.

Weblink bron “Bedroefde reacties op dood van paus: 'Miljoenen mensen geïnspireerd'” (21 april 2025), NOS


enigszins

Na die plotseling van rechts opdoemende auto was de rijexamenkandidaat enigszins uit zijn doen.

Albert Maillard. Hij was een slanke jongen met een enigszins traag, bescheiden karakter.

Deze informatie was nog betrouwbaarder dan de soms wat verouderde opmerkingen in Guthook en gezamenlijk gaven ze voldoende informatie om met enigszins gerust hart de uitgedroogde woestijn in te trekken.

Wanneer ik ze voortduw in de dubbele wandelwagen, mijn schouders opgetrokken en mijn rug enigszins krom: een lastdier.

Lynn Berger
 “De tweede: over het zijn en krijgen van een tweede kind” (2021), De Correspondent, ISBN 9789082821697


aardkundig

afgeleid van aardkunde met het achtervoegsel -ig

volgens of met betrekking tot de aardkunde


zoek

bn, bw: naamwoord van handeling van zoeken ww

zn: van Middelnederlands soec, op te vatten als naamwoord van handeling van zoeken ww

Zoekmaken: Hij maakte mijn sleutels zoek.


mee

Samentrekking van mede -> me(de) -> mee.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord.

Hij voer enige tijd met hen mee.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord van het voorzetsel met

Hij heeft er weinig mee weten te bereiken.

In een interview in 2009 met Mare zei Buikhuisen dat hij nog altijd last had van de affaire. Hij zei nog elke keer te hopen op een verontschuldiging als hij post kreeg van de universiteit. "Dat ze gewoon een beetje erkennen: we zijn toch wel tekortgeschoten. Ik zou daar heel blij mee zijn."

Weblink bron “Criminoloog Wouter Buikhuisen (91) overleden” (10 mei 2025), NOS


vanzelf

Ouder worden gaat vanzelf.

Dat ging vanzelf - als je een Engelsman zoals Gerry hoorde praten, probeerde je je stem gewoon net zo te laten klinken als de zijne.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704


bijster

In de betekenis van ‘bijwoord van graad: zeer’ voor het eerst aangetroffen in 1598

negatief: niet bijster: niet in bijzonder hoge mate

Hij was er niet bijster van onder de indruk.

Hij maakte niet een bijster intelligente indruk.

De term ‘consultatiebureau’ heeft iets ouderwets en geen bijster positief imago, zegt Schouten, jeugdarts GGDHM in Leiden en bestuurslid bij de AJN (Jeugdartsen Nederland). Wat betreft Schouten gooien we het woord in de prullenbak.

Weblink bron
Elise Vermeeren
 “We gaan massaal, maar waarom vinden ouders bezoek aan consultatiebureau soms zo moeilijk?” (02-05-2022), Tubantia


stipt

In de betekenis van ‘nauwgezet’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1704

Deze aanwijzingen moeten stipt opgevolgd worden voor het beste resultaat.

Op de dag dat de vergunningen verstrekt werden zat ik stipt om middernacht klaar met drie computers binnen handbereik om er zeker van te zijn een startbewijs te bemachtigen.


voorgoed

op permanente basis, niet meer aan verandering onderhevig

In 1453 kwam er voorgoed een einde aan het Byzantijnse Rijk.

Even wordt het spannend. Gids Rogier Meeus heeft honderduit gewaarschuwd tegen de de gevaren van de Hoge Venen, waar mensen ooit voorgoed verdwenen. Na een uitleg over het absorberend vermogen van veenmos stapt de gids –tussen de 65 en de 70– mis. Snel zakt hij weg in hetzelfde drabbige goedje. Reddende handen trekken hem eruit. „Dank u wel. Ik ben ook geen 20 meer, hè?”


jammerlijk

Afleiding van jammer met het achtervoegsel -lijk.

Het is jammerlijk mislukt.


by

verouderde spelling of vorm van bij tot 1864/83


s'il vous plaît

toevoeging als beleefde aandrang bij een verzoek of versterking bij een bevel

Wilt u s'il vous plaît per omgaande antwoorden?

Ik kan op school al amper boven het lawaai uitkomen, mag ik in m'n eigen huis dan tenminste een zin afmaken? S'il vous plaît?

Theo de Jong
 Aljechin in: Hollands Maandblad., 552 jrg. 35 nr. 12 (december 1993), Stichting Hollands Maandblad / Uitgeverij Veen, Amsterdam, p. 34


zodoende

Zodoende wordt er veel geld bespaard.

Zodoende kwam Plinius weer uit mijn kast, een opgewekt verteld avonturenverhaal over een pinguïn die al op zijn derde depressief is.


zodanig

In de betekenis van ‘aanwijzend voornaamwoord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1276

Hij heeft mijn computer zodanig beschadigd, dat hij niet meer op te starten is.


zo-even

Zo-even was de buurman hier.


zoëven

verouderde spelling of vorm van zo-even vanaf 1935/46 tot 1996


zover

Ben je nou al zover dat je weg kunt gaan?

Het antwoord (nl. de vraag hoe je zover komt om ze ook daadwerkelijk te krijgen, is nog vele malen complexer.

Op 6 april 1896 (25 maart volgens de juliaanse kalender die nog in Griekenland gold) was het dan zover: 265 atleten uit dertien landen hadden zich in Athene verzameld.

Onno van Nijf
 “Sportgeschiedenis” (2021), Athenaeum - Polak & Van Gennep , ISBN 9789025312275

Na dagen lopen was het eindelijk zover, ik stond extra vroeg op en kon niet wachten totdat ik die befaamde burger in mijn handen had.


zowel

Hij woonde zowel in de stad als op het platteland.

Kinderen zijn, net als iedereen, gewoontedieren. De mijne waren inmiddels een beetje gewend aan het feit dat zowel ik als mijn vrouw af en toe een tijdje weg waren.

"Dat wordt straks wel even wennen", zegt machinist Jos van der Veen tegen RTV Noord. Hij had gisteravond zijn laatste rit naar het "oude hoofdstation"". "Ik vind het mooi om een stukje spoorweggeschiedenis mee te maken, zowel aan het einde van iets of het begin van iets. Nu mag ik het einde meemaken, hartstikke leuk."

Weblink bron “Station Groningen ruim twee maanden dicht vanwege verbouwing” (10 mei 2025), NOS


heus

In de betekenis van ‘hoffelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1406

Via het Middelnederlandse heuvisk afgeleid van hof.

Dat gebeurt heus niet!

'Dank je, het lukt heus wel zonder.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340

Je had het toch ook gewoon kunnen zeggen? Dat je iets zocht? We waren er samen heus wel uit gekomen.


later

op een tijd die in de toekomst ligt ten opzichte van het besprokene

Dat zul je later wel begrijpen.


pleite

Leenwoord uit het Jiddisj, in de betekenis van ‘bijwoord van richting: Bargoens: weg’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1904

Hij is pleite.


immer

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: altijd’ voor het eerst aangetroffen in 901


aantoonbaar

Afgeleid van aantonen met het achtervoegsel -baar.

Dat aantoonbaar niet het geval.


harder

zn [1]: in de betekenis van ‘beenvis’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1286

zn [2]: afgeleid van hard ww met het achtervoegsel -er

Studenten en promovendi met veel kennis van onder meer kritieke grondstoffen zijn hard nodig voor de energietransitie, zegt men ook buiten de muren van de VU. De ongeveer tachtig bachelor- en masterstudenten die de studie in Amsterdam jaarlijks trekt, zijn harder nodig dan ooit, klinkt het. Ook bijvoorbeeld voor de opslag van CO2 onder de grond en kustbescherming is hun kennis nodig.

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS

Doordat de wind steeds harder begon te waaien, stak ik om de paar minuten mijn hoofd uit mijn tent om te zien of de wolken groter werden of juist niet.

Zij moest steeds harder praten om boven de herrie uit te komen.


weldra

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: spoedig’ voor het eerst aangetroffen in 1615

Hij zal weldra naar huis gaan.


vandaan

Ga bij dat raam vandaan!

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

Waar kom je vandaan?

Die 18-jarige Goldie had helemaal gelijk, waarom kon ik niet gewoon van het moment genieten? Waar kwam die onrust toch vandaan? Ik sjokte verder en zag de rivier af en toe ver onder mij in de kloof liggen.

Dat zegt ook kennisinstituut Deltares, dat in Nederland een grote rol heeft in het onderzoek naar de bodem en water. "Deltares heeft een sterke relatie met de VU. We delen kennis, studenten studeren bij ons af of lopen bij ons stage. En een aantal van onze medewerkers komt daar ook vandaan, heeft daar een gedeelde aanstelling of is gedetacheerd", zegt wetenschappelijk directeur Bart van den Hurk, zelf ook gedetacheerd aan de VU.


ternauwernood

Afkomstig van het Middelnederlandse "ter nauwer nood" (door nood in het nauw gedreven).

Hij kwam er ternauwernood levend vanaf.


enorm

Leenwoord uit het Frans of Latijn, in de betekenis van ‘bijzonder groot’ voor het eerst aangetroffen in 1477

Afgeleid van het Latijnse e(x) norma (buiten de norm).

Ik schrok enorm van de harde klap.


puin

Leenwoord uit het ?, in de betekenis van ‘vergruisde steen’ voor het eerst aangetroffen in 1443

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord een onredderde toestand

puinruimen: Eerst mochten ze puin gaan ruimen.


indertijd

in die periode, meestal een omstandigheid aanduidend die in de huidige tijd niet meer geldt

Indertijd was het niet mogelijk televisiebeelden van de andere kant van de oceaan rechtstreeks te laten zien, maar alleen op film.


alias

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: ook wel genaamd’ voor het eerst aangetroffen in 1391

Meneer Jansen, alias "Snacker", kwam gisteren voor de zoveelste keer de snackbar binnen.

Hebben jullie nog opmerkingen? Opmerkingen, alsjeblieft!' Geen van beide inspecteurs had iets op te merken en commissaris Stigman spoedde zich ijlings naar de tandarts alias de slager.

Håkan Nesser
 “Herfst op Gotland” (2021), De Geus (uitgeverij), ISBN 9789044535624


formeel

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘naar de vorm’ voor het eerst aangetroffen in 1614

afgeleid van het Latijnse fōrma (vorm) met het achtervoegsel -eel


ervandaan

Ga ervandaan!


heftig

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘onstuimig’ voor het eerst aangetroffen in 1542

Een Nederlands woord met het achtervoegsel -ig.

Hij was heftig geschrokken van het ongeluk waar hij maar ternauwernood aan ontkomen was.

De schrijvers, die het heftigst Willem aanvallen en in zijne zwarte ziel een broeinest van allerlei doodzonden ontdekken, beschuldigen hem van hoogmoed.


mijnentwege

uit Middelnederlands van minen wege (datief van wech) "van mijn kant", met tussenvoeging van een paragogische t en weglating van het voorzetsel "van"

We leggen de kwestie voor aan Antoine Bodar, de kunsthistoricus en priester die de beeltenissen in de Sixtijnse Kapel als geen ander kent. Hij reageert per ommegaande vanuit Rome: "Ik vind hetgeen u mij voorlegt zowel interessant als complex. Mijnentwege houd ik de achtergrond van God die Adam schept eenvoudig op de hemel. Punt. Dat is de meest voor de hand liggende uitleg."


rijkelijk

afgeleid van rijk met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-


prachtig

Afleiding van pracht met het achtervoegsel -ig.

Zij heeft die aria prachtig gezongen.


pal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘vast’ voor het eerst aangetroffen in 1611

Meteen na de start, meldde ze zich vooraan, pal achter Can, en pal voor Grøvdal en de Zwitserse Fabienne Schlumpf. Maar gaandeweg begon ze van vermoeidheid te trekkebekken en kort daarop groeide het gat met de koplopers, Can, Schlumpf en uiteindelijk ook de Noorse.

Weblink bron
Rob Gollin
 “Te grote ambitie kost Krumins een medaille bij EK cross” (9 december 2018), de Volkskrant


ietwat

Dat is ietwat overdreven.


plano

van Latijn plano als verkorting van "in plano folio": "op een vlak blad"

Concluderend kom ik tot de volgende hypothese: in 1919 is een beperkt aantal exemplaren gebonden in halfperkament (uitgave I.A) of ingenaaid (uitgave II.B); het grootste deel werd plano bewaard en is in latere jaren op de markt gekomen in ingenaaide of halfperkamenten, onafgesneden exemplaren, al dan niet voorzien van een nieuw omslag (varianten I.B en II.A).


uiterst

afgeleid van uiter met het achtervoegsel -st

is op te vatten als de overtreffende trap van het voorzetsel uit

in extreme mate, in de allerhoogste mate

Het islamitische Haga Lyceum probeerde de publicatie van het uiterst kritische inspectierapport voor de zomer al te voorkomen, maar ook toen ving de school bot.

Weblink bron
Tjerk Gaulthérie van Weezel en Rik Kuiper
 “Gerechtshof brandt vingers niet aan inspectierapport over Haga Lyceum” (24 december 2019), de Volkskrant

De Franse levensstijl blijft een uiterst aantrekkelijk concept waaraan goed wordt verdiend, zoals Michel Houellebecq constateerde in zijn laatste roman De kaart en het gebied: luxe, elegantie, goed eten en drinken.

Weblink bron
Peter Giesen
 “Route Nationale 7, leuker dan de Route du Soleil” (30 juli 2014), de Volkskrant


verso

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: op de achterzijde’ voor het eerst aangetroffen in 1563

verkorting van Latijn verso folio "met het blad omgekeerd"

in een boek bij talen die van links naar rechts geschreven worden

in een boek bij talen die van rechts naar links geschreven worden


zienderogen

Genitief meervoud van ziend en ogen met het invoegsel -er-. Letterlijk: terwijl de ogen het zien.

visibly

op dusdanig snelle wijze dat het proces zichtbaar is.

De sneeuw verdween zienderogen voor de zon.


desondanks

Genitief van 'de ondank': niet dankzij dit.

dennoch

geeft een tegenstelling aan met het voorafgaande

- Het regende. Hij ging desondanks wandelen.

- Valls stuitte met zijn plannen op veel tegenstand. Naast woedende vakbonden kon de Franse premier ook rekenen op protest uit de linkervleugel van de socialistische partij in Frankrijk, waardoor er geen meerderheid was in de Assemblée Nationale. Het pakket arbeidsmarkthervormingen werd flink afgezwakt, maar kan desondanks nog altijd niet rekenen op een meerderheid.


weleer

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: voorheen’ voor het eerst aangetroffen in 1285

Dat is weleer ooit wel de gewoonte geweest.


zigzag

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘lijn met scherpe hoeken’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1767

Hij kwam zigzag de heuvel af.


hiernaar

De verwijzing hiernaar is uiterst duidelijk.

Hij verwees hiernaar.

Hij keek hier even naar.


daarnaar

De verwijzing daarnaar is uiterst duidelijk.

Hij verwees daarnaar.

Hij keek daar maar even naar.


waarnaar

Waarnaar verwijst dat?

Waar keek hij naar?

Is dit het artikel waarnaar hij verwees?

Is dit de bladzijde waar je eerder naar gekeken hebt?


stekelig

Afgeleid van stekel met het achtervoegsel -ig

Een stekelig antwoord.


onderuit

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: waarbij het onderste deel niet langer het bovenste steunt

onderuitgaan: Hij ging onderuit op het gladde ijs.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: weg vanuit een positie onder iets

Hij kan er niet meer onderuit.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: onderuitkomen : ontkennen

Maar zakelijk gezien viel er niet onderuit te komen.


valselijk

Afgeleid van vals met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Hij werd valselijk voor moordenaar uitgemaakt.


omlaag

De wijzer stond niet omhoog maar omlaag.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord


ertoe

Hij behoort ertoe.

Hij behoort er niet toe.

Je hebt me ertoe gedwongen om de politie te waarschuwen.

TMF was in Nederland lang populairder dan andere muziekzenders als MTV en The Box. Het leidde ertoe dat er ook in België, het Verenigd Koninkrijk en Australië een TMF-zender werd gestart. De zender breidde ook uit met programma's over games en speelde in op de opkomst van de mobiele telefoon met sms-spelletjes tijdens videoclips.

Weblink bron “30 jaar geleden begon TMF, herinneringen nog springlevend” (1 mei 2025), NOS


hiertoe

aanwijzend dichtbij: *tot+dit, tot+deze:

Hij behoort hiertoe.

Hij behoort hier niet toe.


daartoe

Hij behoort daartoe.

Hij behoort daar niet toe.

Hij wilde meer gelijkheid van inkomen en daartoe diende hij een wetsvoorstel in dat een basisinkomen zou invoeren.

onder dwang van het volgende het eerste doen

Ik doe dit alleen maar als ik daartoe gedwongen word door de rechter.


waartoe

Waartoe dient dit?

Waar zou dit toe dienen?

Is dit de groep waartoe hij behoort?

Is dit de groep waar zij toe behoord heeft?


doorgaans

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: gewoonlijk’ voor het eerst aangetroffen in 1575

in der Regel

in de meeste gevallen, met weinig uitzonderingen

Dit is doorgaans niet ernstig.

Niet dat The Favourite zich iets aantrekt van de werkelijkheid, of hoe die werkelijkheid er in films over die periode doorgaans uitziet. Dat komt door het smeuïge scenario van Deborah Davis en Tony McNamara, vol seks en jaloezie, verraad en vulgariteiten. Het woord ‘kutwijf’ valt verrassend vaak.

Ik zei dat het een eer voor mij was haar te ontmoeten. Zij beaamde dat met een knikje. Nu ik haar schaamteloos kon aankijken omdat zij voor mij stond, zag ik mijzelf genoodzaakt te concluderen dat zij niet echt mooi was, althans niet op de banale manier waarop mooie vrouwen doorgaans mooi zijn.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 31


zwierig

afgeleid van zwier met het achtervoegsel -ig

Een zwierige dame, gebruikt als bn.

Een zwierig mooie dame, gebruikt als bw.

In plaats daarvan haalde Amy een fles witte wijn uit de koelkast en schonk met een zwierig gebaar twee niet bij elkaar horende glazen vol.

Amanda Block
 “De verloren verteller” (2021), The house of books, ISBN 9789044363647


naderhand

Ze zijn naderhand nog een biertje gaan drinken.


overweg

~ kunnen met: goed kunnen opschieten met iemand.

Nadien konden zij een stuk beter met elkaar overweg.

Er was vaak een gitarist, die niet echt goed was, maar prima overweg kon met de basisakkoorden voor Bobs ‘Blowing in the Wind’.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


eventjes

Afgeleid van even met het achtervoegsel -tjes

- Ik heb eventjes het raam opengezet.

- Nederlands leren doe je niet zomaar er eventjes tussendoor.

Zij was eventjes 18 jaar oud.


kortom

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: om kort te gaan’ voor het eerst aangetroffen in 1611

Kortom, er is niet genoeg geld.

`Van Sinterklaas tot Sintemaarten' is bestemd voor Nederland en Vlaanderen. Wij hopen van harte dat het boek, mede door de grote toewijding waarmee Otto Dicke het heeft geïllustreerd, met vreugde gebruikt zal worden. Niet alleen voor de jeugd, in gezin en school, maar ook door alleenstaanden en zieken. Kortom: allen die zich willen verdiepen in de 'feestelijke' kant van het leven.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 7


zwakjes

Afgeleid van zwak met het achtervoegsel -jes

Hij glimlachte zwakjes naar de man.

' Hij glimlachte naar haar, zwaaide zwakjes en ging naar de werkkamer, waar hij de computer opstartte.

Juli Zeh
 “Ons soort mensen” (2016), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026334672

' 'Maar,' begon ik zwakjes, 'ik dacht dat hij met die prinses zou gaan trouwen.

Victoria Holt
 “Minnares van de duivel” (1982), Saga, ISBN 9788726484731


zwaarwichtig

Samenstellende afleiding van zwaar en wicht (zwaarte, gewicht) met het achtervoegsel -ig

De waarde nam snel zwaarwichtig toe.


zwaarwegend

Dit proefwerk telt zwaarwegend mee.


zwaarmoedig

In de betekenis van ‘treurig gestemd’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1477

Samenstellende afleiding van zwaar en gemoed met het achtervoegsel -ig

De mijnwerker kijkt zijn toekomst zwaarmoedig tegemoet.


weliswaar

/ˌʋɛləsˈʋar/

Hij is weliswaar nooit in China geweest, maar hij weet wél veel van de geschiedenis van het land.

Hoog niveau: Voorzitter Bob Hoogendoorn van het Koninklijk Nederlands Geologisch-Mijnbouwkundig Genootschap (KNGMG) valt hem bij. "Er is echt geen werkloze afgestudeerde op dit moment. Er is enorm veel vraag naar." Bovendien is de kwaliteit van het onderwijs en onderzoek aan de VU van wereldniveau, benadrukt hij. Niet goedkoop weliswaar, mede door het veldwerk, maar wel erg goed.

Wie het haalt tot de laatste bocht naar links, weet het antwoord. Daar ligt weliswaar weer wat asfalt, maar het is een onvervalste muur: 24 procent. Het is hier dat la belle fille op haar fiets om hulp van boven smeekt.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant


vervolgens

in de tijd na een eerdere gebeurtenis of handeling

Hij klom onder luid applaus op de spreekstoel en vervolgens sprak hij een bewonderenswaardige rede uit.

Het lijkt misschien het makkelijkst om op aarde een kant-en-klare maanmodule te bouwen en die vervolgens naar de maan te sturen. Toch pleit Vermeulen om juist gebruik te maken van de grondstoffen van de maan zelf, om zo onafhankelijk te zijn van de aarde. Een efficiënte manier is om bijvoorbeeld gebruik te maken van de bewoonbare lavatunnels waar een vestiging in gebouwd kan worden. Op die manier biedt het oppervlak van de maan zelf voldoende bescherming

Vervolgens boog hij zich naar mij toe en zei mij op een fluistertoon dat hij er zeker geen gewoonte van wilde maken om zich te bemoeien met zaken die hem niet aangingen, maar dat hij het niet kon helpen dat het hem was opgevallen dat mijn linker manchetknoop niet goed was gesloten en dat hij het zichzelf nooit zou vergeven als ik hem zou verliezen ten gevolge van zijn discretie.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 14


zachtst

Mijn spelling was op z’n zachtst gezegd interessant omdat ik in Engeland op school heb gezeten en nooit foutloos Nederlands heb leren schrijven.

Éen ongeluk als dit hoeft toch niet te betekenen dat ons huidige thuisland bij de oorlog betrokken wordt?'Achteraf vroeg hij zich af wat hij eigenlijk voor antwoord verwacht had op die op zijn zachtst gezegd sturende vraag.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


zachtjes

Afleiding van zacht met het achtervoegsel -jes.

Hij was zachtjes bezig met zijn werk.

'Dat gaat hij helemaal niet doen ' Olive had de keukendeur zachtjes opengedaan en was op de drempel blijven staan luisteren.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

‘Oké…’ hoorde ik op een obligate toon zachtjes achter me.

Ze knikt en raakt zachtjes mijn bovenarm aan bij wijze van begroeting.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340

Daar stond het kleine Pietje bij de schimmel en aaide zachtjes over zijn hals.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11

Ik verschuif zachtjes mijn been, dat in een ongemakkelijke kronkel ligt.

Zachtjes trippel ik over de plavuizen naar de badkamer.


zachtjesaan

Het was erg leuk, maar we moeten nu zachtjesaan naar huis toe.


zachts

U kunt er zachts heengaan, hoor!


vertrouwd

*vervoeging van vertrouwen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

Ik kon niet alles goed volgen, maar het monotone geluid van stemmen om mij heen voelde veilig en vertrouwd.


helemaal

door elisie uit samenstelling van heel bw en te maal bw , in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: geheel en al’ voor het eerst aangetroffen in 1784

Hij was helemaal nat geworden.

'Dertig jaar geleden zat het hier helemaal vol', zegt Claudette Bonin (60), serveerster van het Relais des Routier in Dordives. Nu zijn een paar tafels bezet voor de lunch.

Net als de mogelijkheid om tijdelijk afstand te nemen van de constante druk in Amsterdam en even helemaal te doen waar ik zelf zin in had.


zaterdagochtend

Kun je zaterdagochtend ook komen?


lachend

'Hè?' 'Uw sigaretten!' De vorige avond had hij verkondigd dat hij naar Malaga moest om sigaretten te kopen en bij een kunstenaar te gaan kijken - misschien ontdek ik wel de nieuwe Picasso, had hij lachend gezegd, alsof de bliksem inderdaad tweemaal op dezelfde plaats zou inslaan.

'Hè?' 'Uw sigarettenl' De vorige avond had hij verkondigd dat hij naar Malaga moest om sigaretten te kopen en bij een kunstenaar te gaan kijken - misschien ontdek ik wel de nieuwe Picasso, had hij lachend gezegd, alsof de bliksem inderdaad tweemaal op dezelfde plaats zou inslaan.

'Ik denk niet dat u gek wordt,' zei Teresa, en Olive gaf haar lachend een duwtje tegen haar schouder.


tevoren

Hij had tevoren zijn colleges goed voorbereid.

Van heimwee had ik bepaald geen last als we vroeger met ons gezin op vakantie gingen. Dolenthousiast was ik: een halfjaar van tevoren keek ik er al naar uit. Dat ik nu al reizend kan werken, vind ik geweldig. Voor het eerst lopen door de straten van New York of waar dan ook ter wereld: er maakt zich een enorme opwinding van mij meester als ik op een nieuwe plek kom. Dat ik geen vaste werkplek heb, is voor mij geen punt. Ik weet genoeg werkplekken te vinden die te huur zijn. Voor geroezemoes of getinkel van bestek kan ik me goed afsluiten.

Goed, maar wat hadden de domme zaken van de baron met hun aanstaande huwelijk te maken? De Uppenbarelsekyrkan in Saltsjôbaden zou ze als het een dag van tevoren werd aangekondigd zo kunnen ontvangen.


nimmer

erfwoord via Middelnederlands nimmer van Oudnederlands niemer; in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: nooit’ aangetroffen vanaf 1220

Dat is nimmer het geval.


bijwijlen

Vroeger zagen we je bijwijlen voorbijkomen, maar tegenwoordig kom je maar zelden.


hieromtrent

Vooralsnog kan ik u hieromtrent geen uitsluitsel geven.

Ze waren op zoek naar een zeldzame vogel, waarvan ze beweerden hem hieromtrent al eens bespeurd te hebben.


eindelijk

afgeleid van einde met het achtervoegsel -lijk

De onthulling van de foto is voor Falcke een grote opluchting. ‘We hebben hier 25 jaar op gewacht. En toen ik eindelijk wist wat eruit kwam, mocht ik er niet over praten. Nu is het openbaar en is deze foto niet meer van ons alleen, maar van iedereen’, laat hij aan de telefoon weten.

Haar juwelen rinkelden terwijl ze haar zachte, warme armen spreidde voor een langverwachte omhelzing die noodlot was en bestemming, en heel even giechelde ze omdat alles eindelijk logisch was.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 21

Hij bezwoer dat hij alleen maar verliefd was geraakt en dat dat helemaal losstond van de lengte van zijn verlof, maar dat er nieuwe verlofdagen kwamen, dat hij elke dag naar haar zou verlangen en zo verder. Toen hij eindelijk wegkwam, was hij even opgelucht als altijd.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Blauwe ster” (2016), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628265


braaf

Van Frans brave, al dan niet via Italiaans bravo. Verder te herleiden tot Latijn barbarus en uiteindelijk Grieks βάρβαρος (zie ook barbaar).

De betekenis was oorspronkelijk "dapper, onbevreesd". Voor het eerst aangetroffen in het jaar 1379. In de moderne betekenis ‘eerzaam, gehoorzaam’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1769

Hij kan braaf drinken.


wel

In de betekenis van ‘bron’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1001

In de betekenis "goed" van het Oudnederlandse wala. Via het Protogermaanse *welō verder te herleiden tot Proto-Indo-Europees uelh1-, uolh1-, "kiezen" (zelfde wortel als willen)

Al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel

liegen keert zich tegen je, altijd! - met een leugen schiet iemand niets op omdat de waarheid altijd vroeg of laat naar buiten komt

De beste breister laat wel eens een steek vallen

ook diegene die het kundigst is maakt fouten

De splinter in andermans oog wel zien, maar niet de balk in het eigen

over kleine fouten van een ander vallen, terwijl de eigen grote fouten niet worden gezien

Doe wel en zie niet om

doe datgene wat je doet goed, doe goede daden, maar verwacht niet geprezen te worden of een dankjewel daarvoor

Doe wel naar mijn woorden, maar ziet niet naar mijn daden

ik geef raad waar je je het beste aan kan houden, maar ik doe het zelf niet

Een oude bok lust wel eens een groen blaadje

een oud persoon kan kan wel eens verliefd zijn op een vrij jong iemand

Een vos verliest wel zijn haren maar niet zijn streken

als iemand van uiterlijk is veranderd, maar niet van karakter; ook wanneer een mens ouder wordt, heeft die nog steeds dezelfde karaktertrekken

Er is geen koe zo bont of er zit wel een vlekje aan

Er is geen pot zo scheef, of er past wel een deksel op

ook voor een minder mooi meisje is er een man te vinden

Het beste paard struikelt (ook) wel eens

Hij heeft de klok wel horen luiden maar weet niet waar de klepel hangt

hij heeft iets gehoord, trekt conclusies, maar kent niet het totaalplaatje

Komt men over de hond, dan komt men ook (wel) over de staart

als men het moeilijkste gehad heeft is de rest eenvoudiger te doen

Parijs is wel een mis waard

om een voordeel te behalen bij tegenstanders aansluiten

Zijn eigen boontjes wel kunnen doppen

Menen dat men andermans hulp niet nodig heeft

Zonder geluk vaart niemand wel

alleen met hard werken komt men er niet, ook een beetje geluk is nodig om ergens te komen

als de berg niet naar Mohammed komt, komt Mohammed wel naar de berg

een ontkenning weerleggend, vaak geschreven met accentteken

Ik denk dat hij het wél gedaan heeft.

Hij is wel aanwezig, maar hij let niet op.

Ik heb veel haar op mijn benen en armen, wel nauwelijks zichtbaar omdat ik heel licht ben.

Ik zou nou toch nog maar wel eens even goed nadenken!

Hoog niveau: Voorzitter Bob Hoogendoorn van het Koninklijk Nederlands Geologisch-Mijnbouwkundig Genootschap (KNGMG) valt hem bij. "Er is echt geen werkloze afgestudeerde op dit moment. Er is enorm veel vraag naar." Bovendien is de kwaliteit van het onderwijs en onderzoek aan de VU van wereldniveau, benadrukt hij. Niet goedkoop weliswaar, mede door het veldwerk, maar wel erg goed.

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS

een grote hoeveelheid van iets benadrukkend, waarbij tegelijk verbazing en/of verwondering wordt uitgedrukt

Hij heeft wel zes pannenkoeken naar binnen zitten werken.

Heb je het licht wel uitgedaan?

Klopt dat wel?

Doet deze het wel?

bevestiging zoekend voor iets dat min of meer vaststaat, iets veronderstellend

Je zult wel dorst hebben?

Ach, het zal wel lukken.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord, goed, gunstig

Hij vaart er wel bij.

weldoen: Doe wel en zie niet om.


rechtstreeks

In de betekenis van ‘zonder omwegen’ voor het eerst aangetroffen in 1624

Samenstellende afleiding van recht en streek met het achtervoegsel -s

Dat geld gaat rechtstreeks naar de slachtoffers.


regelmatig

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘met vast ritme’ voor het eerst aangetroffen in 1661

Afleiding van regelmaat met het achtervoegsel -ig.

Afleiding van regel met het achtervoegsel -matig

Er wordt regelmatig schoongemaakt.

Ook kinderen tot elf jaar belanden regelmatig in het ziekenhuis. "Zij beginnen net met fietsen", zegt Baden. "Ze zijn de vaardigheid nog aan het leren, en hebben nog minder zicht op de gevaren van het verkeer."

Weblink bron
Noor de Kort
 “Nederlanders willen geen fietshelm, maar dat gaat misschien veranderen” (16 april 2025), NOS

Hij heeft regelmatig studenten op zijn spreekuur.


boosaardig

In de betekenis van ‘kwaadaardig’ voor het eerst aangetroffen in 1659

Samenstellende afleiding van boos en aard met het achtervoegsel -ig

Dan werd de wereld veel te helder, te groot, te boosaardig.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


blijkbaar

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: kennelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1840

Naamwoord van handeling van blijken met het achtervoegsel -baar.

Zij heeft blijkbaar te veel gedronken.


buitengewoon

/ˈbʌʏ̯tə(ɴ)χəˌʋoʊ̯n/

/ˈbœːtə(ŋ)ɣəˌβ̞on/


bruto

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: met emballage, zonder aftrek van kortingen’ voor het eerst aangetroffen in 1599

uit het Italiaans: brutto of bruto "ruw"

Door de stevige verpakking woog de zending bruto meer dan een kilo.

Ondanks de hoge bruto opbrengst was er toch een verlies door de hoge kosten die gemaakt waren.

Hij verdient bruto meer dan een miljoen per jaar met optredens.


duivels

Afgeleid van duivel met het achtervoegsel -s

Ik was toen echt even duivels kwaad.

Dat was duivels moeilijk om te doen.


inmiddels

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: middelerwijl’ voor het eerst aangetroffen in 1642

leenvertaling van verouderd Duits inmittels, op te vatten als samenstelling van in (voorzetsel) en middels (bijwoord)

Er zijn inmiddels veel woorden bijgekomen.

Owens speelde in de jaren 80 schoonzoon Elvin in de hitserie. Alhoewel hij in de jaren daarna geregeld kleine gastrolletjes had in televisieseries, bleef het grote werk uit voor de inmiddels 57-jarige. Hij ging daardoor werken buiten de entertainmentindustrie, en werd afgelopen week door een klant gefotografeerd in de supermarkt waar hij een baan heeft. De foto kwam online te staan, waar veel mensen honend reageerden.

"Een zwarte dag voor de horeca", zegt chef-kok Rik van de Laar over het overlijden van Boer. Hij begon op 16-jarige leeftijd in De Librije, het eerste en bekendste restaurant van Boer, werkte er zeven jaar en runt inmiddels twee restaurants in Den Haag.

Weblink bron “Topchefs geschokt door dood Jonnie Boer: 'Hij leerde mij alles'” (23 april 2025), NOS

Kinderen zijn, net als iedereen, gewoontedieren. De mijne waren inmiddels een beetje gewend aan het feit dat zowel ik als mijn vrouw af en toe een tijdje weg waren.


deugdelijk

Afgeleid van deugd met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Dat is deugdelijk merkbaar.


mors

bw van Nedersaksisch murs, mogelijk beïnvloed door Latijn mors


poco

bw: van Italiaans poco in de betekenis van ‘een weinig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1772

zn: zelfstandig gebruik van het bijvoeglijk naamwoord

geeft aan dat de daaropvolgende aanwijzing niet al te nadrukkelijk moet worden gevolgd

Het probleem zou waarschijnlijk een bevredigender oplossing krijgen door de roffel zacht in te zetten en kalm op te drijven tot een poco fortissimo, en daarna het adagio een vierde sneller te nemen, maar met dezelfde strakke, somber peinzende intonatie.

Matthijs Vermeulen (eds. Odilia Vermeulen & Ton Braas)
 Amerikaans voorspel in: De Groene Amsterdammer (11 september 1954)


hierachter

Hierachter woont een aardige meneer.


daarachter

Daarachter woont een aardige meneer.

`Hier links vindt u de bibliotheek; zei mijn gids, 'met daarachter de groene zaal en de Chinese kamer.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 15

Maar ze bleef erop terugkomen en spoorde me aan om meer in het heden te leven. Natuurlijk had dit ook met ons leeftijdsverschil te maken, maar ik had geen zin meer om me daarachter te verschuilen.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


erachter

vervangt achter dat, achter die, achter dit, achter deze

Erachter woont een aardige meneer.

‘Waarom loop je eigenlijk?’ Tja, waarom niet? Na jaren 60 uur per week achter een computerscherm en een overvolle sociale agenda had ik behoefte aan meer afwisseling. Meer natuur en avontuur. Alleen leren zijn, afstand en eenvoud. Iets compleet anders dan ik gewend was, waar ik ontzag voor had en waar ik mijn uiterste best voor moest doen. Ik vertelde de masseur dat ik de vraag ook aan anderen hikers had gesteld om erachter te komen waarom ze de PCT liepen.


waarachter

Waarachter woont een aardige meneer?


vredig

Afleiding van vrede met het achtervoegsel -ig

Hij lag heel vredig te slapen.

Terwijl er een klein plezierbootje langs vaart en twee eenden vredig langs het raam voorbijglijden, vertelt internationaal truckchauffeuse Monique Nieuwenhuis (39) dat ze echt nóóit meer weg wil van haar woonark Calypso aan de Haven Noordzijde in Almelo.


abusievelijk

Afgeleid van abusief met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Wij hebben uw adres abusievelijk niet gewijzigd.

De Russische pro-Kremlin krant Komsomolskaja Pravda kreeg vannacht veel aandacht nadat een gedeelte uit een bericht werd verwijderd. Abusievelijk of moedwillig werd gemeld dat grote aantallen Russische militairen in Oekraïne zijn gesneuveld. In het artikel, waarin het Russische ministerie van Defensie werd geciteerd, stond dat sinds het begin van de oorlog 9861 soldaten zouden zijn omgekomen en 16.153 gewond zijn geraakt. Het bericht werd na online publicatie korte tijd later aangepast.


accelerando

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: in versneld tempo’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824


puberaal

afgeleid van puber met het achtervoegsel -aal

Jongen, doe toch niet zo puberaal.


nabij

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1357

nabijkomen: Dat kwam de honderdduizend nabij.

Ik ken hem al jaren van nabij.

Ik speelde al een tijdje met de gedachte om alleen verder te lopen en voelde dat dat moment nabij was.


hieraf

Toen sprong hij hieraf.


daaraf

Toen sprong hij daaraf.


waaraf

Toen sprong hij waaraf?


daarbuiten

Daarbuiten staat een boom.

Daar kan ik wel buiten.

Jullie zijn onze jongens. De liefste kinderen van de wereld en alles wat zich daarbuiten bevindt. Wij denken elk moment van de dag aan jullie.


waarbuiten

Waarbuiten staat een boom?

Waar kan je wel buiten?


overheen

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord drukt een bedekking of overspanning uit

Er ligt een brug overheen.

Je doet hier dan nog een laag overheen.

Ideaal dus in een gebied waar de tweede orkaan in twee weken tijd overheen is geraasd. Wegen zijn overstroomd of moeilijk begaanbaar, dus hulp is nog schaars.

Weblink bron
Ryan Hermelijn
 “Zorgen over verzekeringscrisis Florida groeien na orkaan Milton” (12-10-2024), NOS

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord drukt een overwinning van mentale problemen uit

Hij was er nog lang niet overheen.

Mijn jongere zusje hielp me hier overheen door rustig tegen me te praten als ik weer eens blokkeerde bij een steil stuk.


ondersteboven

samenstelling van onderst en boven met het invoegsel -e-

Dat schilderij hangt, denk ik, ondersteboven.

Toen de bus ging rijden gingen de staande mensen ondersteboven.


eroverheen

De laag eroverheen moet de ondergrond goed dekken.

Hij heeft er een goed dekkende laag overheen gelegd.

Ik schrok me kapot en sprong meteen achteruit. Wat een beest! Eromheen lopen was geen optie omdat de berg te steil was. Eroverheen springen leek mij ook geen goed idee.


hieroverheen

De laag hieroverheen moet de ondergrond goed dekken.

Hij heeft hier een goed dekkende laag overheen gelegd.


daaroverheen

De brug daaroverheen is door het noodweer weggevaagd.

Hij wil daar weer een brug overheen bouwen.

Hij droeg een strakke spijkerbroek en een wit T-shirt met daaroverheen een kort, zwartleren jack.


waaroverheen

vragend, vervangt *over wat heen, over welke heen?

Waaroverheen moet dit deksel precies aangebracht worden?

Waar ligt deze laag overheen?

Dit is mogelijk de brug waar hij overheen gereden is.