schoon

erfwoord via Middelnederlands schone / scone van Oudnederlands skoni, in de betekenis van ‘rein, mooi’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord proper, gereinigd

schoonwrijven: hij trachtte zijn jas schoon te wrijven.


zeer

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: in hoge mate’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1236

In de betekenis van ‘smart’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

In de betekenis van ‘pijnlijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Zeer goed.

Wij verwelkomen graag een leerling zoals u, om de strenge doch progressieve traditie van de academiem 'Odelle ' Quicks toon was nu zeer scherp.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

Een onbekende stem vertelde een eindeloos lange mop met een zeer matige clou, maar ik was allang blij afgeleid te worden.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Het was dus maar zeer de vraag of het iets had uitgemaakt als hijzelf aanwezig had kunnen zijn bij de laatste fase van het storten, toen het ongeluk plaatsvond.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


maandelijks

afgeleid van maand met het achtervoegsel -lijks met het invoegsel -e-

Wij gaan maandelijks vissen.


mis

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘rooms-katholieke kerkdienst’ voor het eerst aangetroffen in 1236

Van Latijn missa (heenzending), afgeleid van het Latijnse mittere (zenden). Vermoedelijk afgeleid van de laatste woorden van de mis Ite, missa est (ga, het is de heenzending).

het mis hebben

het bij het verkeerde eind hebben, zich vergissen

Niet geschoten, altijd mis.

als je het niet probeert, komt er ook niks van

niet raak, verkeerd, helemaal niet aan de verwachting voldoend

Hij sloeg de bal mis.

En wat was er nou mis met een beetje liften? Niks, maar het zat me toch dwars dat deze mensen na afloop claimden dat ze de PCT hadden gelopen, terwijl ze in werkelijkheid meer dan 20 procent hadden overgeslagen.


zacht

In de betekenis van ‘niet hard’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

zachte heelmeesters maken stinkende wonden

een aanpak die te voorzichtig is maakt problemen erger

op zijn zachts gezegd

op de meest vriendelijke en meest verhullende manier uitgedrukt

sag

gemakkelijk samen te drukken en/of te buigen


genoeglijk

Naamwoord van handeling van genoegen met het achtervoegsel -lijk

Hij zat genoeglijk een kopje thee te drinken.


plat

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘dun, vlak’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287

[3] Mogelijke ontlening uit het Jiddisch פּליט (polet) "vluchteling" of (polat) "vluchten, redden", met een veronderstelde betekenisontwikkeling 'zijnde een (Joodse) mede-vluchteling' of ‘gered wordend' > 'vertrouwd, veilig'

flach

vlak van vorm met verwaarloosbare hoogteverschillen

Plotseling lag ik plat op mijn rug doordat mijn buren me met een zwiep van de hooibaal hadden geduwd.


In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1200

[1],[2] erfwoord via Middelnederlands na van Oudnederlands nah

[3] van Hebreeuws נע (na) "bewegend, mobiel"

Iemand niet te na gesproken

Iemand, veelal uit respect, uitsluiten van de gedane uitspraak

Na aan het hart gaan/liggen

Veel waarde hebben of van groot belang zijn; dierbaar zijn

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

te ~ te dicht erbij, te veel in iemands vaarwater

Je moet hem niet te na komen, dan krijg je problemen.


langzaam

In de betekenis van ‘niet snel’ voor het eerst aangetroffen in 1265

Afgeleid van lang met het achtervoegsel -zaam


aanvankelijk

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: in het begin’ voor het eerst aangetroffen in 1784

Naamwoord van handeling van aanvangen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-


eerst

erfwoord via Middelnederlands eerst van Oudnederlands erist, in de betekenis van ‘rangtelwoord: vóór ieder ander’ aangetroffen vanaf 1100

We gaan eerst bij mijn ouders langs en daarna pas naar de stad.

Het KNGMG hoopt dat er nog gesprekken volgen met de vele instituten en bedrijven in binnen- en buitenland die gebruikmaken van de kennis en faciliteiten van de VU. "We begrijpen dat de kosten hoog zijn voor de VU, en dat er financiële problemen zijn, maar dit is rücksichtslos. Dit moet je niet zelfstandig als instituut doen. Verschillende organisaties willen het gesprek aangaan. Verken nu eerst goed samen wat de mogelijkheden zijn voordat je iets afbreekt dat je niet snel weer opbouwt."

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS

Eerst gingen we naar school, later moesten we werken.

pas [3], niet eerder dan, op een laat moment

Hij kwam eerst om twee uur thuis.


abnormaal

In de betekenis van ‘tegen de norm’ voor het eerst aangetroffen in 1864

Afgeleid van het Latijnse ab (weg van) en normaal

abnormaler (uninflected comparative)
abnormaalst (uninflected superlative)
abnormale (inflected positive)
abnormalere (inflected comparative)
abnormaalste (inflected superlative)
abnormaals (partitive positive)
abnormalers (partitive comparative)

Hij heeft een abnormaal grote interesse in alles wat met Napoleon te maken heeft.

Elk geluid klonk abnormaal luid: het rammelen van haar sleutels, het zoemen van de koelkast, het blazen van Brontë.

Amanda Block
 “De verloren verteller” (2021), The house of books, ISBN 9789044363647

Het meisje had altijd heel abnormale kleren aan, maar ze vond zichzelf heel bijzonder.

Ze verzachtte dat meteen: 'Ik bedoel niet dat er iets abnormaals aan was, alleen dat Adeline van mening leek te zijn dat de jongen exclusief van haar was.


aaneen

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: elkaar in tijd opvolgend’ voor het eerst aangetroffen in 1436

De zomerhuisjes stonder zeer dicht aaneen.

De politieagent bond de handen van de dief aaneen.


aanschouwelijk

Naamwoord van handeling van aanschouwen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

aanschouwelijker (uninflected comparative)
aanschouwelijkst (uninflected superlative)
aanschouwelijke (inflected positive)
aanschouwelijkere (inflected comparative)
aanschouwelijkste (inflected superlative)
aanschouwelijks (partitive positive)
aanschouwelijkers (partitive comparative)

De bloederige tragische verhalen die overal op de Peloponnesos in theaters aanschouwelijk werden gemaakt, gingen over inschattingsfouten, blinde vlekken, onmatige temperamenten en koppige karaktertrekken waardoor het leven van bekwame en bewonderenswaardige mensen werd ontwricht.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2022), Atlas Contact , ISBN 9789045045979

Corona is snel, dramatisch en aanschouwelijk, meetbaar wat de gevolgen betreft.

Juli Zeh
 “Onder buren” (2021), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026356186

onderwijs waarbij de leerlingen aanschouwen.


waarschijnlijk

In de betekenis van ‘bijwoord en bijvoeglijk naamwoord: denkelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1540

Samenstellende afleiding van waar en schijn met het achtervoegsel -lijk of samenstelling van waar en schijnlijk

من المحتمل

aannemelijk, iets dat vermoedelijk zo is

Hij had waarschijnlijk te veel alcohol gedronken.

Dat kwam waarschijnlijk omdat je in de woestijn altijd alles om je heen kon zien, maar ook doordat ik uit het vlakke Nederland kom, waar ik gewend ben aan weidse landschappen met vergezichten en hoge luchten.

Waarschijnlijk was het helemaal niet terecht geweest dat hij de twee Duitse schrijvers had vervloekt die om een of andere reden niet samen in het Grand Hotel in Saltsjôbaden wilden verblijven, zodat een van hen, helaas de bolsjewiek en niet de Nobelprijswinnaar, bij hen thuis in Villa Bellevue moest logeren.


voorheen

Deze regel gold voorheen wel, maar is sinds dit voorjaar afgeschaft.

Bewoners van de Dokter Schräderlaan in het Brabantse Oisterwijk keken toch wat vreemd op, toen de werkzaamheden voor een nieuwe riolering waren voltooid. De lantaarnpaal die voorheen op het trottoir stond, staat nu plotseling op de rijbaan. Dat dat niet helemaal de bedoeling is, blijkt wel uit het feit dat de paal wordt afgeschermd door een rood-wit waarschuwingsbord. De gemeente Oisterwijk laat in een reactie weten dat het om een tijdelijke situatie gaat.

De grappen waren even hard als voorheen, maar men werd wat zorgzamer voor elkaar.


mogelijk

In de betekenis van ‘kunnende gebeuren’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Naamwoord van handeling van mogen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Mogelijk komt hij nog naar het feest.

Het was na al deze jaren nog steeds een gunst om hier alleen met haar te zitten, zo lang nadat hij in zijn jeugd heen en weer geworpen was tussen hoop en vrees. Niets had erop gewezen dat het mogelijk zou zijn.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691


praktisch

afgeleid van het Duits met het achtervoegsel -isch

In de betekenis van ‘m.b.t. de toepassing, nuttig’ voor het eerst aangetroffen in 1840

zogoed als, in die mate dat het verschil met "helemaal" verwaarloosbaar is (daarmee nog wat sterker in gradatie dan bijna en haast)

In de eerste helft van de 20e eeuw ging Duitsland praktisch drie keer failliet


vermoedelijk

Naamwoord van handeling van vermoeden met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-


voornamelijk

Afgeleid van voornaam met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Hij heeft mij voornamelijk opgelicht.

voor het grootste deel; in de meerderheid van de gevallen

In de zomer liep hij voornamelijk van hut naar hut in de bergen, vooral in de Alpen maar ook steeds vaker hier in Amerika waar de natuur nog echt wild was.

Sinds 5 oktober is voor heel het land weer een ophok- en afschermplicht van kracht voor houders van pluimvee en andere vogelsoorten. De maatregel werd afgekondigd vanwege een toename van het aantal besmettingen in september en uit angst voor meer besmettingen bij voornamelijk wilde vogels. De plicht om vogels binnen te laten geldt niet alleen voor bedrijven, maar ook voor hobbyhouders.

Weblink bron
NOS Nieuws
 “Grootste uitbraak vogelgriep tot nu toe: 300.000 vogels gedood in Heythuysen” (20 oktober 2022), NOS


spoedig

In de betekenis van ‘binnen korte tijd, binnenkort’ voor het eerst aangetroffen in 1637

Afgeleid van spoed met het achtervoegsel -ig.

Uw bestelling zal zo spoedig mogelijk opgestuurd worden.


voorzichtig

In de betekenis van ‘behoedzaam, omzichtig’ voor het eerst aangetroffen in 1583

Samenstellende afleiding van voor en zicht met het achtervoegsel -ig

Eenmaal buiten wist ik me gelukkig nog net mijn roze fiets te herinneren en daarop reed ik voorzichtig richting de Best Western.

'Wat een geluk om zo'n fantastische man als jij te ontmoeten in dit kleine Brighton,'zei ze terwijl ze het half leeggedronken cognacglas voorzichtig uit zijn hand pakte, allebei hun glazen op het nachtkastje met de foto van haar man zette, zich snel over hem heen boog en hem kuste zodat hij buiten adem raakte.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Blauwe ster” (2016), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628265

De schietpartijen leidden tot angst onder bewoners van Rotterdam-IJsselmonde. Toen duidelijk was dat het mogelijk om willekeurige slachtoffers ging, riep de politie mensen op om extra voorzichtig te zijn en niet alleen naar buiten te gaan.

Weblink bron “Verdachte schietpartijen IJsselmonde veertien dagen langer vast” (6-1-2025), NOS


voorzichtig

Sinterklaas maakte de gesp van zijn mooie rode mantel los en legde die voorzichtig om de schouders van de heks.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 13


net

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘keurig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1456

In de betekenis van ‘visnet’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

het hoofd net boven water kunnen houden

amper genoeg inkomen hebben om te kunnen leven

De krant van gisteren? Die heb ik net weggegooid.

Het was net een sprookje.


onlangs

afgeleid van lang met het voorvoegsel on- met het achtervoegsel -s

recentelijk, niet lang geleden; pas geleden

Ik ben daar onlangs nog geweest.

`Heeft het hotel een nieuwe eigenaar?' vroeg ik.
 `Onlangs is Grand Hotel Europa overgegaan in Chinese handen,' zei hij. 'De nieuwe eigenaar heet meneer Wang. Het gaat om een recente ontwikkeling die we op dit moment onmogelijk kunnen beoordelen.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 16

Onlangs reed hij nog in de Alpen, naar Val Thorens, finishplaats in de laatste Tourweek. ‘Dit is zwaarder. Die steile stukken hier knijpen je de keel dicht.’

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant


verantwoordelijk

Afgeleid van verantwoorden met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

responsible

er op aangesproken kunnen worden als het niet goed gaat

Niemand voelde zich verantwoordelijk om voor de kleine kinderen te zorgen.


rond

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bolvormig’ voor het eerst aangetroffen in 1236

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1836

Zij draaide van duizeligheid rond.


zuid

In de betekenis van ‘windstreek’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 918

Indo-Europees: *sH₂un-téro- 'tegenover de zon'

West: Engels: south (Angelsaksisch: sūð), Duits: süd, (Oudhoogduits: sund), Fries: súd (Oudfries: sūth(ar))

Noord: Deens sønder 'naar het zuiden', Nynorsk sør (Oudnoords: suðr), IJslands/Faeröers: suður

in de richting van de pool die op Antarctica ligt

De wind draaide van oost naar zuid.

De buurstaat Oregon daarentegen liep ik in drie weken van zuid naar noord.


altijd

van Middelnederlands altijt, op te vatten als samenstelling van al vn en tijd zn , in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: voortdurend’ voor het eerst aangetroffen in 1248

De boog kan niet altijd gespannen staan.

aan een stuk doorwerken is niet gezond, er moet ook rust tussendoor zijn

Een goed woord vindt altijd een goede plaats.

Een kat komt altijd op z'n pootjes terecht.

ingewikkelde en vervelende dingen kunnen vanzelf weer voor elkaar komen

Een vliegende vogel heeft altijd meer dan een zittende.

iemand die veel buitenkomt krijgt altijd meer dan iemand die thuis blijft zitten

Het gras aan de andere kant van de heuvel is altijd groener.

men denkt dat anderen geen problemen hebben

Het is altijd koekoek éénzang.

altijd hetzelfde verhaal vertellen of zelfde voorbeeld geven

Het leven gaat niet altijd over rozen.

het is niet altijd zo mooi, iedereen heeft wel eens tegenvallers

Het oog ziet altijd van zich af.

de eigen fouten ziet men niet, maar andermans fouten altijd wel

Het water loopt altijd naar de zee.

mensen die veel hebben krijgen er ook altijd steeds meer bij

Niet geschoten, altijd mis.

als je het niet probeert, komt er ook niks van

Wie eens steelt is altijd een dief.

als iemand ooit heeft gestolen zal die altijd blijven stelen

Zijn haan moet altijd koning kraaien.

een bepaald iemand moet altijd z'n gelijk krijgen of zin krijgen

Dat kan altijd gebeuren.

Ik zal altijd van je houden zei de man tegen zijn vrouw.

In een interview in 2009 met Mare zei Buikhuisen dat hij nog altijd last had van de affaire. Hij zei nog elke keer te hopen op een verontschuldiging als hij post kreeg van de universiteit. "Dat ze gewoon een beetje erkennen: we zijn toch wel tekortgeschoten. Ik zou daar heel blij mee zijn."

Weblink bron “Criminoloog Wouter Buikhuisen (91) overleden” (10 mei 2025), NOS

'De Route Nationale 7 is nog altijd belangrijk voor ons, omdat ze veel toeristen aanvoert', zegt Sandro Belle (30), chef de cuisine van het Vineum in Tain l'Hermitage, een lunchrestaurant en wijnproeverij, twee jaar geleden geopend door de grote wijnproducent Paul Jaboulet Ainé.

Weblink bron
Peter Giesen
 “Route Nationale 7, leuker dan de Route du Soleil” (30 juli 2014), de Volkskrant

Hij komt altijd te laat.

In het verleden was de Amerikaanse STAR-detector altijd sneller in het vinden van recordbrekende antimateriedeeltjes. ‘Elke keer als ze [het LHC-team] ergens naar op zoek gingen, waren de onderzoekers van STAR ze voor’, zegt natuurkundige Horst Stöcker van het Frankfurt Institute for Advanced Studies in Duitsland. ‘Dit is de eerste keer dat het STAR-team iets nog niet heeft gezien, maar LHC-onderzoekers wel.’

Weblink bron
Karmela Padavic Callaghan
 “LHC breekt record met detectie zwaarste antimaterie-atoom ooit” (23 april 2025), newscientist

Dat gaat altijd fout.

0, ja, hij kon goed klimmen, op de rotsen tenminste, hij was gewend aan de kou, want in de bergen was het 's nachts altijd koud.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11


dienst

In de betekenis van ‘het dienen’ voor het eerst aangetroffen in 1240.

Naamwoord van handeling van dienen met het achtervoegsel -st; Middelnederlands dienst, ontwikkeld uit Oergermaans *þewanōst-, nomen actionis afgeleid uit het w.w. *þewanōn- ‘dienen’; zie verder dienen. Evenals Nederduits Deenst, Duits Dienst en Fries tsjinst.

dienstdoen: dat deed dienst als warmte-isolatie.


blind

bn, bw: erfwoord via Middelnederlands blint van Oudnederlands blint; als deel van plaatsnaam aangetroffen vanaf 901-950, in de betekenis van ‘niet kunnende zien’ aangetroffen vanaf 1240

zn: afgeleid van blinden ww (zonder -en); in de betekenis van ‘vensterluik’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1623

Ook al kan hij al sinds zijn achtste blind typen – een vaardigheid die hij al chattend en surfend met veel plezier onderhoudt – op school leert hij het schoonschrift uit mijn jeugd.

Weblink bron
Henk Leenaers
 “5 Schrijven” (3 augustus 2007) op nrc.nl


niettemin

In de betekenis van ‘onderschikkend voegwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Niettemin spreekt ook wetenschapsorganisatie NWO zijn zorgen uit. "NWO maakt zich ernstig zorgen over de bezuinigingen, de kwaliteit van wetenschap en de financiering ervan."


toch

In de betekenis van ‘bijwoord van causaliteit: evenwel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1452

Een rode broek is toch erg opvallend.

Ik zou nou toch nog maar wel eens even goed nadenken!

Dit zou toch niet mijn laatste nacht op aarde worden? Met zeven andere hikers zou ik de nacht in deze piepkleine ruimte van drie bij drie meter moeten doorbrengen.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Het was bar weer maar hij is toch gekomen.

Er rijden steeds meer Chinese elektrische auto's op de Europese wegen en dat zullen er in de toekomst niet minder worden. Het afgelopen kwartaal verscheepte China bijna twee keer zo veel auto's naar Europa in vergelijking met een jaar eerder. Dit terwijl de EU afgelopen zomer invoerheffingen op Chinese auto's invoerde om de eigen auto-industrie te beschermen. Hoe weten Chinese automerken toch steeds meer terrein te winnen in Europa?

Weblink bron
Aïda Brands
 “Chinese elektrische auto's booming in Europa ondanks heffingen” (24 april 2025), NOS

Hij is toch naar Amsterdam vandaag?


slechts

De emmer bevat slechts een paar erwten.

Slechts vier mensen, waaronder ik, hadden microspikes voor onder hun schoenen.

‘Er zijn slechts twee antimateriehypernuclei ontdekt en beide in de afgelopen vijftien jaar’, zegt deeltjesfysicus Zhangbu Xu van de Kent State-universiteit in Ohio. ‘ALICE levert nu het bewijs voor de derde.’


vooral

insbesondere

Leren is goed, maar vooral het begrijpen is belangrijk.

De ambities van China zijn torenhoog. Dat is goed te merken tijdens een van de grootste autobeurzen in het land. Automerken proberen daar met de nieuwste gadgets consumenten te overtuigen voor hun auto te kiezen. Tom van Dillen van Greenkern, consultant in de auto-industrie, is op de autobeurs in Shanghai. Hij merkt vooral topdrukte wanneer de Chinese automerken nieuwe auto's presenteren.

als het voornaamste of als zeer gewichtig; op de eerste plaats

Vooral die bladzijde moeten jullie goed leren!

Het kwam er vooral op aan dat hij niet zou overlopen, anders zou mijn slaapzak nog natter worden.

Maar het is vooral de culinaire visie van Boer die door Van de Laar wordt geroemd. "Hij wist heel veel over de natuur en dan kwam hij weer met een plant binnen die ik niet kende, en vertelde hij wat je er mee kon maken."

Weblink bron “Topchefs geschokt door dood Jonnie Boer: 'Hij leerde mij alles'” (23 april 2025), NOS


anders

van Middelnederlands anders, in de betekenis ‘op andere wijze’ aangetroffen vanaf 1201, op te vatten als genitief van ander met het achtervoegsel -s

Deze keer heb ik het anders gedaan.

Ook is er kritiek op een van de oprichters van de zender, Lex Harding. Hij zegt in de documentaire dat hij zocht naar "lekkere wijven, mooie meiden om op televisie te presenteren". Hij erkent dat het er vroeger anders aan toe ging dan nu. "Waren opmerkingen overschrijdend naar de maatstaven die nu worden gehanteerd? Zeer zeker. Er werd gevloekt, gescholden en mensen werden uitgelachen."

Weblink bron “30 jaar geleden begon TMF, herinneringen nog springlevend” (1 mei 2025), NOS

Anders is het altijd een vrolijk meisje maar nu is ze ziek en chagrijnig.


bovenal

Het was lullig, gemeen en gechargeerd. Bovenal was het respectloos.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


streng

In de betekenis van ‘koord, bundel draden’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1177

erfwoord: Middelnederlands strenc, ontwikkeld uit Oergermaans *strangi- ‘koord, bundel draden e.d.’, bij Indo-Europees *strengʰ- ~ *strongʰ- ‘ineendraaien’, waartoe ook Latijn stringere ‘strak aantrekken, vastsnoeren’, Middeliers sreng(a)im ‘ik trek’ en Lets stringt ‘stijf worden’ zijn te herleiden. Evenals Fries/Engels string en Zweeds sträng. (Zie ook stringent en strikt.)

Ook sprak ik mezelf af en toe streng toe en schold mezelf uit als ik weer eens een inschattingsfout had gemaakt.


ook

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: bovendien’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1001

In een gewone zinsvolgorde is niet altijd duidelijk op welk zinsdeel "ook" betrekking heeft en moet dit uit de context worden afgeleid. Het kan ook worden aangegeven met een klemtoon:
**Zijn vrienden gingen eikels zoeken. Híj liep ook door het bos. (Hij ook, net als zijn vrienden)
**Hij had te voet de bosrand bereikt. Hij líép ook door het bos. (Ook lopend, net als daarvoor)
**Hij wandelde eerst eens om het bos heen. Hij liep ook dóór het bos. (Niet alleen er omheen)
**Hij wandelde over de velden. Hij liep ook door het bós. (Niet alleen over de velden)

Wie er de nadruk op wil vestigen een verschil met mogelijke verwachtingen, spreekt "ook" met extra klemtoon uit, dit kan schriftelijk met klemtoontekens worden weergegeven als "óók". Het is ook mogelijk de zin in dat geval met "ook" te beginnen: "Ook gij, Brutus?" kan meer hedendaags worden weergegeven als "Brutus, jij óók?".

Heffingen maakten Chinese auto's niet duurder: Afgelopen zomer voerde de EU nog heffingen in om de Europese auto-industrie te beschermen tegen de veel goedkopere auto's uit China. Maar volgens brancheorganisatie Bovag hebben de heffingen niet geleid tot hogere prijzen voor Chinese elektrische auto's. "De Chinese bedrijven hebben de hogere prijzen kennelijk weten te absorberen. Dat laat ook zien hoe efficiënt zij auto's kunnen produceren", zegt Geert Brummelhuis van Bovag.

Ook de brandweer was naar het ongeluk toegekomen.

Na een gigantische knal vlak boven ons hoofd stonden de stoere jonge gasten binnen tien seconden ook binnen.

Dat zegt ook kennisinstituut Deltares, dat in Nederland een grote rol heeft in het onderzoek naar de bodem en water. "Deltares heeft een sterke relatie met de VU. We delen kennis, studenten studeren bij ons af of lopen bij ons stage. En een aantal van onze medewerkers komt daar ook vandaan, heeft daar een gedeelde aanstelling of is gedetacheerd", zegt wetenschappelijk directeur Bart van den Hurk, zelf ook gedetacheerd aan de VU.

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS

wordt gebruikt om de rest van de mededeling te benadrukken, veelal ter uiting van vertwijfeling of ergernis; de klemtoon in de zin ligt dan meestal op het gedeelte meteen erna

Het is ook nooit goed, hè?

Ik moet ook alles alleen doen.


evenmin

Dat is al evenmin een goed idee.

Hij houdt niet van voetbal en evenmin van tennissen.

Waarom God hun alle drie een dergelijke gunst had verleend, was onmogelijk te begrijpen, evenmin waarom hij in hun jeugd hun vader en oom tot zich had genomen door hen te laten verdwijnen op zee.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


zelfs

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: tegen de verwachting in’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

kondigt een uitspraak aan die een bewering onderstreept

Hij heeft zelfs een grote bijdrage daartoe geleverd.

In de Grieks-en in de Rooms-Katholieke kerk werd hij vereerd. Reeds in de negende eeuw breidde zijn roem zich uit van Klein-Azië naar Italië en omstreeks het jaar duizend zelfs over de Alpen.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 10

Zelfs zij waren zich rot geschrokken van de klap, en beseften dat het nu menens was.


tijdelijk

Afgeleid van tijd met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Net als de mogelijkheid om tijdelijk afstand te nemen van de constante druk in Amsterdam en even helemaal te doen waar ik zelf zin in had.


vroeg

In de betekenis van ‘aan het begin, tijdig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

op een tijdstip dat eerder is dan de meeste

Hij is al vroeg gestorven.


tijd

tijdrekken: Je zit alleen maar tijd te rekken.


achter

erfwoord via Middelnederlands achter van Oudnederlands ahter, in de betekenis van ‘voorzetsel’ aangetroffen vanaf 876

Hier zit meer achter.

Achterlaten: Hij liet een goed lopend bedrijf achter.

Hij loopt achter met zijn werk, dus hij moet nog veel inhalen.


droevig

afgeleid van droef met het achtervoegsel -ig

Zijn vertrek stemt ons droevig, maar hij is een vrij mens en kan gaan en staan waar hij wil.'


waarheen

Waarheen leidt die weg?

Waar is hij heen?

Hij zei niet waarheen die weg leidt.

De stad waar die weg heen leidt, is niet Amsterdam maar Utrecht.


west

In de betekenis van ‘windstreek’ voor het eerst aangetroffen in 822

erfwoord Van Proto-Indo-Europees *wes-, mogelijk van Proto-Indo-Europees *we- (naar beneden gaan). De betekenis is in dat geval eigenlijk: daar waar de zon ondergaat. Ook verwant met Latijn vesper (avond, het westen).

Den Haag is de eerste stad in Nederland die zo'n verbod invoerde. Sinds 1 januari zijn er geen fossiele reclames in bushokjes of op straat meer te zien. Het gaat bijvoorbeeld om reclames voor vliegreizen en cruisevakanties. De reisbranche was het niet eens met het verbod en spande een kort geding aan, schrijft Omroep West.

Weblink bron “Den Haag krijgt gelijk van de rechter: verbod op fossiele reclames mag” (25 april 2025), NOS

Zo was de eenvoudige monnik uit Myra, die in de vierde eeuw plotseling in de geschiedenis kwam als de weldoener van alle mensen - en er korte tijd later weer uit verdween - nu in oost en west bekend.


ademloos

afgeleid van adem (ook stam van het werkwoord ademen) met het achtervoegsel -loos

De kinderen zaten ademloos te luisteren.


af

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 701

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: niet langer op of aan iets

afwassen: hij waste de kopjes af

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord niet langer op of aan iets

De stank is er nog steeds niet af.

Hij is van de weg af.

Daarmee is hij politicus af


klaar

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘helder’ voor het eerst aangetroffen in 1200

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

klaarkrijgen: Ik krijg dat werk vandaag niet meer klaar.


afgezonderd

*vervoeging van afzonderen: voltooid deelwoord, op te vatten als samenstelling van af bw en gezonderd ww


afwijzend

Er werd door de meeste leden afwijzend gereageerd op het voorstel.

Ze stond afwijzend tegenover het idee van een tentoonstelling - maar de echte reden van haar onwil, haar weifelende houding die tussen hoon en angst lag, was me nog steeds niet duidelijk.

Jessie Burton (vert.Marja Borg)
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704


akelig

In de betekenis van ‘naar’ voor het eerst aangetroffen in 1615

afɡeleid met het achtervoegsel -ig van akel bn , dat teruggaat op Middelnederlands ākel zn (leed, verdriet, nadeel)

De huur van dit huis is echt akelig hoog.


aldoor

Hij ging aldoor door met fluiten, terwijl hem uitdrukkelijk gevraagd was te stoppen.

Het leven is een aldoor komen en gaan van problemen.

Ellis noch Leo vroeg waarom ze het op haar schoot legde, als een script; misschien waren ze er al aan gewend dat ze het aldoor bij zich had; of misschien vonden ze het vanzelfsprekend dat ze het boek erbij hield.

Amanda Block
 “De verloren verteller” (2021), The house of books, ISBN 9789044363647

' 'Haaaaaa Lotje, ik heb zo'n zin in een mueslireep, heb jij er nog een in die handige rugzak van je?' 'O Lot, trouwens, ik ga dood, dus misschien kun je mij helpen om beter te leven?' De buitenwereld is een kakofonie, een stemmenorkest dat me aldoor lijkt te roepen.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340


aldus

Hij erfde het landgoed van zijn vader en werd aldus een man in goeden doen.

U kunt gerust zijn we gaan geen oorlog voeren aldus de president.

‘Ons doel was om anderen te inspireren,’ aldus Orme. ’Het was fantastisch als mensen ons vertelden dat ze nu ook afval gingen opruimen.

Wat hij 'de tirannie van de meerderheid' noemde, was in bepaalde opzichten nog erger dan de tirannie van een absolute heerser, omdat - aldus Mill - die tirannie volgens diezelfde meerderheid volkomen gerechtvaardigd was.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2022), Atlas Contact , ISBN 9789045045979


alhier

Betere foto's van het feest vindt u alhier.

Voorts wordt sedert gisteren een jongetje vermist van 5 jaren, genaamd Reinier Kostet; alhier woonachtig, zoontje van Jacob Koster en Neeltje Waardenburg.

Marja Visscher
 “Het verdwenen kind” (2024), Davey Jones Publishing, ISBN 9789464934021


alleen

In de betekenis van ‘bijwoord: zonder gezelschap’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Hij is niet alleen intelligent, hij is ook knap.

Deze maaltijd mag alleen in de magnetron bereid worden.


langzamerhand

Langzamerhand kwam ik in een gestage cadans en ik begon me steeds meer op mijn gemak te voelen in deze omgeving.


allengs

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: langzamerhand’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1615

Het Byzantijnse Rijk werd allengs afhankelijker van de Venetianen.

Het werd allengs warmer door de klimaatverandering.

Terwijl Gerhard zijn weg vond in zijn nieuwe rol als vogelbeschermer en zijn collega's van de natuurbescherming allengs van het feit wist te overtuigen dat een hoogleraar in de sociologie misschien overgekwalificeerd, maar daarmee nog niet volkomen onbekwaam was, ging Jule in een afgeknipte spijkerbroek en bezweet T-shirt met een zeis de tuin te lijf.

Juli Zeh
 “Ons soort mensen” (2016), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026334672


allerminst

intensiverende samenstelling van aller vn "van alle" en minst bn "overtreffende trap van weinig"

Hij was daar allerminst tevreden over.

Een van de vijf opende tenslotte zijn mond en sprak Nemo aan. Zijn stem klonk allerminst vriendelijk. 'Wie ben jij?' vroeg hij. 'En wat kom je doen in Palettania?'

Ondanks alle informatie die ze bevatten, zijn diezelfde kranten allerminst in staat gebleken ons werkelijk te betrekken bij het merendeel van de feiten die ze ons voorleggen.

Dat bestaansrecht was in die tijd allerminst zeker. Nadat D66 bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1974 slechts een half procent van de stemmen had behaald, stemde een meerderheid van het partijcongres voor opheffing. Alleen omdat de vereiste tweederdemeerderheid niet werd gehaald, ging de partij door.

Weblink bron
Dik Verkuil
 “Het vertrouwen van Jan Terlouw was zijn kracht en zijn zwakte” (16 mei 2025), NOS


alleszins

samenstelling van alles en zin met het achtervoegsel -s

We danken u alleszins voor uw bijdrage.

Zijn verklaring was alleszins duidelijk.

We bevielen elkaar wel en het werd een alleszins bevredigende verhouding.

Victoria Holt
 “Minnares van de duivel” (1982), Saga, ISBN 9788726484731

Bent u van plan te komen? -- Alleszins!


allicht

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: zeker wel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1749

Dat zou allicht wel eens waar kunnen zijn.

Je zou allicht je boeken eens open kunnen doen voordat je naar het examen gaat.

Allicht kom ik op je verjaardag!

Allicht hebben de mascarons geen armen en benen, toch zijn ze in staat in hun kwaaie betovering het gesteente tegen haar op te zetten.

Safae el Khannoussi
 “Oroppa” (2024), Uitgeverij Pluim , ISBN 9789493339125

'Ja, allicht heb je er weleens een gezien.

John Green
 “Schildpadden tot in het oneindige” (2017), Gottmer , ISBN 9789025768652


alom

Barack Obama is ondertussen alom bekend.

Dit verlies moeten we met z’n tweeën verwerken. ’ Knikkende hoofden en strakke gezichten alom. Haar geest schroefde het tempo op.


alsjeblieft

samenstellende samenstelling van als vw, je vn en blieft ww , als ‘tussenwerpsel: verzoek’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1721

bitte

als beleefde aandrang bij een verzoek of versterking bij een bevel

Laten we samen door die gitzwarte tunnel gaan. Ergens moet licht gloren. Eens, zullen we het zien. Kom alsjeblieft bij me. Jij bent het enige wat ik nog heb.

'Vertel het alsjeblieft niet aan je vader.'

En wanneer we 's avonds laat door de dunne wandjes hoorden dat Ome Theo tegen zijn vrouw Anja, een ietwat uitgeblust type met zwabberhaar, lispelde: 'Ome Theo gaat jou es effe lekker masseren', kreunde mama tegen papa: 'Kunnen we hier alsjeblieft weg?' Maar mama wilde eigenlijk de hele vakantie al weg.

gebruikt om vertwijfeling of irritatie te benadrukken

Alsjeblieft zeg, wat een onzin!

'Alsjeblieft, Isaac. Wie weet, misschien verkoopt hij Vrouwen in het graanveld niet eens. Dan blijft het toch nog in de familie. En zullen we dit allemaal vergeten en kun jij hem het jouwe geven.'


alstublieft

van de verbinding van  als, 't, u en blieft, versmolten tot één enkel woord; als ‘tussenwerpsel: verzoek’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1721

toevoeging als beleefde aandrang bij een verzoek of versterking bij een bevel

Wilt u alstublieft even doorlopen!

Ik zette meteen mijn sm-stem op. Dat ging vanzelf - als je een Engelsman zoals Gerry hoorde praten, probeerde je je stem gewoon net zo te laten klinken als de zijne. 'U spreekt met Odelle Bastien,' zei ik. 'Zou ik Lawrie even kunnen spreken, alstublieft?'

Nu is mijn witte paard ziek. Wilt u alstublieft een drank voor hem maken? Volgende week gaan wij naar Holland en zonder dat paard kan ik niet over de daken rijden.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 13

vaste toevoeging wanneer men iets aan iemand anders overhandigt/overdraagt

Alstublieft, (hier is) uw nieuwe creditcard.

Alstublieft, (hier is) uw rekening!

uitroep die een soort van vertwijfeling uitdrukt (in dit geval vaak gecombineerd met het tw. zeg)

Alstublieft zeg, wat een niveau!


nog

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: tot op dit ogenblik, voortdurend’ voor het eerst aangetroffen in 1100

Nog niet op eigen benen kunnen staan

nog niet zichzelf volledig zelfstandig kunnen redden

nog geen luis hebben om dood te drukken.

Al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel.

liegen keert zich tegen je, altijd! - met een leugen schiet iemand niets op omdat de waarheid altijd vroeg of laat naar buiten komt

Een oud voerman hoort nog graag het klappen van de zweep.

iemand die oud is vindt het fijn te praten over dingen van vroeger

Één zwaluw maakt nog geen zomer.

het lijkt op een begin, maar dat zegt niets over het resultaat; Of: als 1 ding goed loopt, betekent het niet dat andere dingen ook zo goed gaan lopen

Het takje buigen als het nog jong is

goede gewoonten leert men het beste op jonge leeftijd aan

Van Teeuwes nog Meeuwes weten

ergens van helemaal geen verstand hebben

Hij is nog jong.

Ik heb nog geen huis gevonden in de stad waar ik nu werk, maar ik ben hard op zoek en zal er heus nog wel een vinden.

vanaf dit moment (duidt iets overblijvends aan)

Ik heb nog drie rapporten na te kijken.

Daar kroop ik, nog in de greep van de angst, mijn slaapzak in en rolde mezelf tot een kleine bal.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

erbij komend (duidt iets toegevoegds aan)

Daar vliegt nog een purperreiger.

Ik zou nou toch nog maar wel eens even goed nadenken!

Oke, geef me er nog maar een, maar dat is dan ook echt het laatste wijntje dat ik drink.


alsnog

Na zeer lange tijd in Ghana verbleven te hebben, hebben we alsnog een beetje Twi geleerd.

Na de rechtszaak in 1967 kregen twee Franse officieren alsnog een celstraf opgelegd wegens hun rol in de ontvoering.

De kweker hoopt dat hij de bloemen alsnog kwijtraakt. "Het is toch een van de topweken voor ons, dus het hakt er wel in. Ik hoop dat de mensen in de regio-Nijmegen als de vierdaagseweek begint toch weer een bosje op tafel zetten. Het vierdaagsegevoel in huis halen."

Weblink bron “Kweker heeft 300.000 gladiolen over door afgelasting Vierdaagse” (2 juni 2020), NOS


amechtig

In de betekenis van ‘sterk hijgend’ voor het eerst aangetroffen in 1574

Afgeleid van amacht met het achtervoegsel -ig, afgeleid van macht met het voorvoegsel a-,


anderszins

samenstelling van ander en zin met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s

Ik vind het boeiend om naar mensen te luisteren die hun leven op een andere manier hebben vormgegeven, door minder geld uit te geven, eerder te stoppen met werken of anderszins.


andersom

in omgekeerde volgorde, juist de andere zijde

Hij droeg zijn trui per ongeluk andersom.

Wat was het probleem? Oorlog was oorlog, maar dat zou jonge mensen er niet van moeten weerhouden te trouwen, eerder andersom.

Eerder andersom, het zou van ons een primaire bedreiging maken die ten koste van alles onschadelijk moest worden gemaakt.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “De tweede doodzonde” (2020), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645149


automatisch

Van automatie of het Duitse automatisch met het achtervoegsel -isch

De machine plakt er automatisch een etiket op.

Ik heb dit klusje al zo vaak gedaan, de uitvoering gaat automatisch.

Wie daarover discussieert, wie termen en inhouden zoekt om deze ‘verouderde’ noties nieuw leven in te blazen, komt automatisch terecht bij conservatief gedachtegoed.

Hij was nog maar pas verhuisd en reed automatisch naar zijn oude adres.


vanavond

Ook in Zwolle is verslagen gereageerd. De restaurants van Boer in de stad die vanavond open waren sloten hun deuren om het personeel de mogelijkheid te geven om het nieuws van zijn dood te verwerken. "Hij was meer dan een topkok", zegt burgemeester van Zwolle Peter Snijders. "Hij was een vernieuwer, een inspiratiebron en een trotse ambassadeur van onze stad."

Weblink bron “Topchefs geschokt door dood Jonnie Boer: 'Hij leerde mij alles'” (23 april 2025), NOS

'Het lijkt me niet dat ze jou vanavond nodig heeft.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

Misschien kun je vanavond met die jongen afspreken.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471

Hier ging ik vanavond slapen, helemaal in mijn eentje.


gisteravond

Hij werd gisteravond aangehouden en zit in de bak.

Huldiging: De spelersbus keerde gisteravond niet terug naar de Overijsselse stad. Morgen kunnen supporters de spelers toejuichen bij de huldiging. Het team maakt dan een rit langs de IJssel in een open bus. Publiek kan langs de route staan.

Weblink bron “Feest barst los in Deventer na winst Go Ahead Eagles: 'We gaan Europa in!'” (22 april 2025), NOS

"Dat wordt straks wel even wennen", zegt machinist Jos van der Veen tegen RTV Noord. Hij had gisteravond zijn laatste rit naar het "oude hoofdstation"". "Ik vind het mooi om een stukje spoorweggeschiedenis mee te maken, zowel aan het einde van iets of het begin van iets. Nu mag ik het einde meemaken, hartstikke leuk."

Weblink bron “Station Groningen ruim twee maanden dicht vanwege verbouwing” (10 mei 2025), NOS


afwisselend

Hij heeft afwisselend les in Spaans en in Latijn.

Ze greep Chantal steviger beet en drukte een tedere kus op haar voorhoofd. Het daaropvolgende uur luisterden ze naar de regen, die afwisselend op de ramen tikte en kletterde. God had ook Zijn buien.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


allesbehalve

duidt aan dat het genoemde juist niet waar is

Hij is allesbehalve een goed experimentator.

Constable weet ons zelfverzekerd mee te voeren naar de dingen die het bekijken waard zijn, zelfs in een allesbehalve onberispelijk tafereel.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2022), Atlas Contact , ISBN 9789045045979

Heetten die zo? Veermannen? Dat klonk als iets uit de mythologie, maar de gele stalen schuit die elke dag mensen en goederen tussen Fàrôsund en Fàrô vervoerde, deed allesbehalve mythologisch aan.

Håkan Nesser
 “Herfst op Gotland” (2021), De Geus (uitgeverij), ISBN 9789044535624


blootsvoets

Samenstellende afleiding van bloot en voet met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s

Ze liep blootsvoets door de tuin.


barrevoets

In de betekenis van ‘blootsvoets’ voor het eerst aangetroffen in 1540

Samenstellende afleiding van bar en voet met het invoegsel -e- met het achtervoegsel -s

Ze liep barrevoets door de tuin.


aan

erfwoord als voorzetsel aangetroffen vanaf 901

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

Deze soort is er nauw aan verwant.

Het is aan tussen Peter en Marie: Marie en Peter houden van elkaar, ze hebben een relatie.


achtereenvolgens

samenstelling van achtereen en volgen met het achtervoegsel -s

Hij noemde achtereenvolgens alle staten van de VS op.

in een bepaalde volgorde van voren naar achteren

Als je iemand wil bellen draait u achtereenvolgens het landnummer, het kengetal en als laatste het abonneenummer.

Hij keek naar rechts en zag vanuit zijn ooghoek achtereenvolgens: een paar dure zwarte gympen, een stel lange dunne benen in een grijze pantalon, een lange zwarte parka, en twee in elkaar gevouwen handen, zoals men heeft bij een plechtige gebeurtenis. Daar pauzeerden zijn ogen even, verwonderd.


aanstekelijk

Naamwoord van handeling van aansteken met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

(bijwoord) Hij kon heel aanstekelijk lachen waardoor iedereen in de klas ook moest gaan lachten.

(bijvoeglijk naamwoord) Hij had een aanstekelijke lach waardoor iedereen in de klas ook moest gaan lachen.

Ze had een aanstekelijke energie en we spraken al snel over zaken als conventies, opvoeding en hang naar vrijheid. Deze gesprekken waren anders dan anders en gingen al snel de diepte in.

Haar lach was aanstekelijk en ik moest giechelen. Het was een bespottelijke opmerking, maar het nam alle spanning bij me weg. 'Sommige mensen vinden het niet erg,' zei ik, denkend aan Cynth, en aan hoe ik haar vernederde door dit gesprek, dit vreemde spel waarvan ik de regels niet kende. 'Je moet er wel wat voor kunnen '

Jessie Burton (vert.Marja Borg)
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704


aanstonds

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: gauw’ voor het eerst aangetroffen in 1673

samenstelling van aan en stond zn met het achtervoegsel -s


aanstotelijk

Naamwoord van handeling van aanstoten met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

aanstotelijker (uninflected comparative)
aanstotelijkst (uninflected superlative)
aanstotelijke (inflected positive)
aanstotelijkere (inflected comparative)
aanstotelijkste (inflected superlative)
aanstotelijks (partitive positive)
aanstotelijkers (partitive comparative)


achterna

Wij liepen hem achterna.

Toch fijn dat enkelen die vooraf zo fel en kritisch waren geweest, mij na afloop van de tocht een persoonlijk bericht stuurden om te zeggen hoe mooi ze het vonden dat ik mijn droom achterna was gegaan.

Ik had haar achterna moeten gaan. Hannah sprong net iets eerder op dan ik en volgde Bibi meteen.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340


achterwaarts

In de betekenis van ‘naar achteren’ voor het eerst aangetroffen in 1445

Afgeleid van achter met het achtervoegsel -waarts.


afgrijselijk

Naamwoord van handeling van afgrijzen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Dat is echt een afgrijselijk nare gebeurtenis.


achteraf

Achteraf is makkelijk praten.

Achteraf herinner ik me haar gezicht niet meer, maar ik weet dat er geen sprankje teleurstelling in school.

Achteraf realiseerde ze zich dat er hoogstwaarschijnlijk een sussend, enigszins lacherig antwoord op haar paniekerige belletje was gevolgd.

De verlegen man stond altijd wat achteraf de wereld te observeren.


veelal

De Nobelprijzen worden komende week toegekend. Mogelijke winnaars zouden dit jaar veelal jong, vrouw en niet-Europees zijn.

Weblink bron “Nobelprijzen dit jaar mogelijk diverser dan ooit” (07-10-2019), NOS


open

erfwoord via Middelnederlands van Oudnederlands opan, in de betekenis van ‘toegankelijk’ aangetroffen vanaf 1100

Hij sprak daar heel open over.

openmaken - Ze maakte haar pakje open.


vanaf

samenstelling van van vz en af vz , in de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1828

from

duidt een tijdstip aan waarna (en waarop) iets geldt

Hij heeft dat dure jacht tijdig verkocht, daar is hij mooi vanaf.


eenmaal

Hij heeft die vergissing slechts eenmaal gemaakt.

nu ~ een feit dat niet veranderd kan worden

Hij heeft die vergissing nu eenmaal gemaakt.

Sommige vrouwen zijn nu eenmaal enorme kletskousen daar moet je maar mee zien te leven.

Het zal u zijn opgevallen dat het hotel hier en daar sporen vertoont van achterstallig onderhoud. We hebben nu eenmaal niet zoveel gasten meer als vroeger. Ook daaraan wil meneer Wang iets doen. Hij streeft naar een volle bezetting.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 16

als ... ~ geeft een verandering in omstandigheden aan bij een bepaalde gebeurtenis, eens

Als ik eenmaal een nieuwe baan heb zal ik je zeker trakteren.

Als er eenmaal water door de dijk begint te komen, is een doorbraak onvermijdelijk geworden.

Eenmaal buiten wist ik me gelukkig nog net mijn roze fiets te herinneren en daarop reed ik voorzichtig richting de Best Western.


waarmee

verwant met met en mede
samenstelling van waar en mee

Waarmee heeft hij dat gedaan?

Dit is het mes waarmee hij het brood snijdt.

Dit is het mes waar hij het brood mee snijdt.

Nog voordat ik mijn pakken en overhemden ging uithangen in de kleerkast in de achterkamer, voerde ik het ritueel uit waarmee ik het bureau als mijn territorium markeerde.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 18

Bij de inval werd een vuurwapen gevonden. Mogelijk is dat het wapen waarmee de moorden zijn gepleegd. Tussen 21 december en 2 januari werden drie oudere mannen doodgeschoten. Het gaat om mannen van 63, 58 en 81 jaar.

Weblink bron “Verdachte schietpartijen IJsselmonde veertien dagen langer vast” (6-1-2025)


misdadig

afleiding van misdaad met het achtervoegsel -ig

Wat een misdadig duur huis is dit!


bedenkelijk

Naamwoord van handeling van bedenken met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

op een wijze die van enig bedenk, van twijfel of van bezorgdheid blijk geeft

Hij schudde bedenkelijk met het hoofd.

Als ze wordt gevraagd of ze een leven voor het kunstenaarsbestaan heeft gehad begint ze hevig te knikken, al tuit ze daarbij ook bedenkelijk haar lippen, een ambivalente houding die ze de hele tijd heeft als ze praat.

Safae el Khannoussi
 “Oroppa” (2024), Uitgeverij Pluim , ISBN 9789493339125


min

In de betekenis van ‘zoogster’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1350

In de betekenis van ‘gering’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1236

In de betekenis van ‘liefde’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100

min of meer: met weinig of met veel; meer of minder

Als de baas van het nieuwe D 25 de codenaam 'Eva' had gehad, had geen van al deze min of meer verwarde maar vol testosteron zittende verzetslui haar serieus genomen.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Blauwe ster” (2016), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628265


behendig

In de betekenis van ‘handig’ voor het eerst aangetroffen in 1240

afgeleid van hand met het voorvoegsel be- met het achtervoegsel -ig

Behendig wist de inbreker de gevel te beklimmen en zich door het openstaande raam te wurmen.


btw

(initiaalwoord) voor belasting over de toegevoegde waarde


beleefd

*vervoeging van beleven: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel
**ww: van Middelnederlands beleeft
**bn: in de betekenis van ‘hoffelijk’ aangetroffen vanaf 1613

Hij groette beleefd.


ongeveer

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: om en nabij’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1599

Op een bordje stond vermeld dat deze krater 650 meter diep was en ongeveer 7.700 jaar geleden was ontstaan.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Ze moesten het materiaal dus verwarmen met vuur en bovendien een systeem bedenken om de stammen boven het vuur om te draaien op ongeveer dezelfde manier als zuiderlingen schapenlichamen boven open vuur roteerden.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


beschaamd

*vervoeging van beschamen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

verschämt

vol met de neiging zich te verbergen voor anderen, verlegen

Ze keek beschaamd voor zich uit toen een passerende verpleger zijn hoofd haar kant op draaide.

Ik lach hard om het gesprek een beetje lucht te geven. Joy sist beschaamd. Zij houdt maar heel selectief van mijn lach.


beslist

*vervoeging van beslissen: de stam met de uitgang -t, zonder ge- vanwege voorvoegsel

Dat is beslist niet goed!

zonder dat er enige ruimte is voor speling

Dat moet beslist gebeuren, anders is de zaak verloren.

Maar één ding wilde Pietje beslist niet: slapen in een groot bed met witte lakens.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11


beter

In de betekenis van ‘vergrotende trap van goed’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Beter een goede buur dan een verre vriend.

Beter een luis in de pot dan helemaal geen vlees.

Wees met weinig tevereden als je toch niet meer bereikt.

Beter één vogel in de hand dan tien in de lucht.

kleine concrete resultaten zijn beter dan grootse plannen

Beter er mee verlegen dan er om verlegen zijn

beter te veel van iets hebben dan te weinig van iets hebben

Beter hard geblazen dan de mond gebrand.

het is beter dat men zich inspant dan dat er door slordigheid of luiheid een ongeluk gebeurt/iets fout gaat

Beter laat dan nooit.

het is beter dat iets een beetje te laat komt, dan dat het nooit gebeurt

Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald.

je kan beter iets voortijdig stoppen dan doorgaan tot het helemaal verkeerd gaat; wanneer je in de gaten hebt dat dit het niet de goede weg is, kun je beter stoppen en opnieuw beginnen

Beter voorkomen dan genezen.

je kan beter iets voortijdig voorkomen dan er later de gevolgen van inzien

Een goede buur is beter dan een verre vriend.

een buurman die je helpt heb je meer aan dan aan iemand die je nooit ziet

Voorkomen is beter dan genezen.

door voorzichtig te zijn kun je problemen en ongelukken voorkomen

Daarom gaat de gemeente bestaande maatregelen verstevigen. Zo gaat ze inwoners en horecaondernemers beter informeren over hoe ze afval het beste kunnen opruimen en komen er meer afvalbakken. Ook geeft de gemeente woningcorporaties en bewoners advies over kieren en gaten in huizen, en hoe deze gedicht kunnen worden.

Weblink bron “Extra geld voor rattenbestrijding Amsterdam, maar 'rat hoort nu eenmaal in de stad'” (18 april 2025), NOS

Ze was bijna ingestort. Dat ze na al die jaren die foto van Olive en Isaac en het schilderij van Rufina terugzag, moest de druppel zijn geweest, want ze begreep beter dan wie dan ook waar dat schilderij voor stond - om daarna te moeten aanzien dat het werd gereduceerd, omgevormd, tot een product dat, alweer, aan Isaac werd toegeschreven.


wellicht

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: misschien’ voor het eerst aangetroffen in 1678

Wellicht zal hij haar een huwelijksaanzoek doen.

Zo kunnen Afrikaanse voetballers als Didier Drogba (aan het begin van de eenentwintigste eeuw bij Chelsea) of Mohamed Salah (thans bij Liverpool) bezongen worden door dezelfde mensen die wellicht hun stemgedrag laten leiden door nativistische en xenofobe sentimenten.

Onno van Nijf
 “Sportgeschiedenis” (2021), Athenaeum - Polak & Van Gennep , ISBN 9789025312275

Als ze uw brieven niet heeft beantwoord, dacht ze wellicht dat u haar boodschap begreep.

Jesse Burton vert. Mieke Trouw-Luyckx
 “Het huis aan de gouden bocht” (2014), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789021809526

Wellicht was ik door mijn drukke agenda thuis wat mat en ingeslapen geraakt.


teleurgesteld

*vervoeging van teleurstellen: voltooid deelwoord (van het scheidbare werkwoord), op te vatten als samenstelling van teleur bw en gesteld ww

skuffet

een onaangenaam gevoel hebbend omdat een verwachting of hoop niet uitgekomen is

Ik zakte teleurgesteld neer op een houten bankje naast het raam en opende het gastenboek van het café dat als ‘trail-register’ fungeerde.

Ruald keek een beetje teleurgesteld, maar drong niet verder aan.

De European Broadcasting Union (EBU), die het Eurovisie Songfestival organiseert, snapt dat er in Oekraïne teleurgesteld is gereageerd op de keuze om het evenement volgend jaar niet in het door oorlog getroffen land te houden. De organisatie blijft echter bij de beslissing dat het winnende land Oekraïne momenteel niet aan de eisen voldoet om het Songfestival te organiseren, meldt ze op Twitter.

Weblink bron “Organisatie Songfestival snapt teleurstelling Oekraïne, maar blijft bij besluit” (23 juni 2022), NU.nl


verontwaardigd

In de betekenis van ‘gekrenkt’ voor het eerst aangetroffen in 1699

*vervoeging van verontwaardigen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

entrüstet

gevoelens koesterend dat men te na gekomen is

Ze reageerde altijd verontwaardigd ‘Waarom ik altijd? Mijn zusje kan ook ontsporen hoor!’ Maar zolang alles goed en gezond bleef aan beide kanten van de oceaan kon ik met een gerust hart doorlopen.


beurtelings

Afgeleid van beurt met het achtervoegsel -lings met het invoegsel -e-

Naast hem bogen vier medewerkers van het hotel zich beurtelings over twee levenloze kinderen.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


elegant

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bevallig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1784

典雅

een prettige uitstraling hebbend door de subtiele afwerking

Het gebouw was elegant versierd.


bewusteloos

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘buiten bewustzijn’ voor het eerst aangetroffen in 1819

Afgeleid van bewust met het invoegsel -e- met het achtervoegsel -loos

bewusstlos

in een toestand waarin men het bewustzijn voor de omgeving is verloren, buiten kennis, in comazijn

Misschien was hij uitgegleden en lag hij bewusteloos op de grond.


bezorgd

*vervoeging van bezorgen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

Sinterklaas keek erg bezorgd.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 12

Bezorgd en koud wikkelde ik mijn regenjas om mijn voeten in de hoop droog te blijven.


bijdehand

'Maar meen je nou echt dat het daar mooier was dan hier?' probeerde hij zo zonder al te bijdehand over te komen.


bijgevolg

ˌbɛiɣəˈvɔl^əx

/ˌbɛɪχəˈvɔɫχ/

/ˌbɛːɣəˈvɔlx/

par conséquent, conséquemment, de ce fait

De sleutel zat nog in het slot en bijgevolg kon de deur niet open.


eensklaps

plotseling, in een keer zonder geleidelijke overgang

Ze werd eensklaps verdrietig en begon te huilen.


ineens

Ineens schoot het antwoord op die vraag me te binnen.

Tot mijn verbazing wist ik deze zes weken durende tocht zonder noemenswaardige problemen te voltooien, waardoor ik voor het eerst echt begon te geloven dat mijn ‘American Dream’ wel eens in vervulling zou kunnen gaan. En zo was ik ineens klaar voor de moeder aller tochten, de PCT.


nagenoeg

Dat is nagenoeg hetzelfde.

Uit een onderzoek van de Stanford University uit 2014 bleek dat lange-afstandslopen vele voordelen heeft, behalve het feit dat je in de natuur bent en dat het nagenoeg gratis is.


bijna

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: op weinig na’ voor het eerst aangetroffen in 1276

hogos

op zo'n manier dat het niet veel scheelt of iets is zo

Hij had bijna genoeg geld om die auto te kopen.

Bijna voldoende betekent meestal helemaal gezakt.

Zoals gebruikelijk in een woestijn was er ook hier heel weinig water beschikbaar waardoor ik af en toe een aantal kilometers van de trail af moest om water te vinden. Dankzij de Guthook App lukte me dit bijna altijd.

Er rijden steeds meer Chinese elektrische auto's op de Europese wegen en dat zullen er in de toekomst niet minder worden. Het afgelopen kwartaal verscheepte China bijna twee keer zo veel auto's naar Europa in vergelijking met een jaar eerder. Dit terwijl de EU afgelopen zomer invoerheffingen op Chinese auto's invoerde om de eigen auto-industrie te beschermen. Hoe weten Chinese automerken toch steeds meer terrein te winnen in Europa?

Weblink bron
Aïda Brands
 “Chinese elektrische auto's booming in Europa ondanks heffingen” (24 april 2025), NOS


bijtijds

samenstelling van bij en tijd met het achtervoegsel -s

Als je bijtijds vertrekt hoef je je niet te haasten.

Hij had al zijn werkstukken bijtijds ingeleverd.

Hij was nog een half uur doorgelopen en de Heuvels waren hoger en hoger geworden toen hij plotseling bijna struikelde. Hij kon zich nog bijtijds op de been houden.


bijvoorbeeld

byvoorbeeld

als voorbeeld, om tot voorbeeld te dienen, een of enkele zaken maar niet alles

Haar agenda bevatte vele punten, bijvoorbeeld de hond uitlaten en naar de kapper gaan.

Je kunt heel veel dingen doen die ik niet allemaal kan opnoemen maar wandelen is bijvoorbeeld iets dat je hier heel goed kan doen.

De Chinese autofabrikanten weten auto's op de markt te krijgen met een vaak hogere actieradius tegen een voordeligere prijs dan de Europese concurrenten. "De innovaties waar Tesla zich de afgelopen tijd op heeft gericht zijn bijvoorbeeld robotisering en zelfrijdende auto's, maar dat is voor Europa voorlopig nog niet zo interessant", zegt Luman.

Ook werden er waarschuwingen bij specifieke stukken trail achtergelaten, zoals bijvoorbeeld op welke plek men het best een gevaarlijke rivier in de bergen kon oversteken.


billijk

In de betekenis van ‘rechtvaardig’ voor het eerst aangetroffen in 1300

van Middelnederlands billijc, billike "rechtvaardig, passend", cognaat met Duits billig

redelijk, rechtvaardig, eerlijk, een niet te hoge of te lage prijs

De stem der redelijkheid in haar hoofd zei haar dat ze zich vooral billijk op moest blijven stellen en rustig blijven.


binnenkort

Dat gebouw wordt binnenkort gesloopt.

Ze zouden binnenkort gaan trouwen, maar door de ziekte van de moeder van de bruid hebben ze het feest uitgesteld naar een later tijdstip.

Mijn lichaam moest zich constant aanpassen aan de lange afstanden en mijn nieuwe levensstijl waardoor ik heel snel steeds weer honger had. Het maakte niet uit wat en hoeveel ik at, het leek nooit genoeg te zijn. Gelukkig zou de trail binnenkort een weg kruisen waarlangs ik het legendarische ‘Paradise Café’ kon bereiken. Daar werden de ‘Best Burgers in the World’ geserveerd, stond in een commentaar in de Guthook App.

De belangstelling voor bloemen en planten die overblijven als de Floriade in Almere binnenkort sluit, is zo groot dat de inschrijving daarvoor per direct is gesloten.

Weblink bron
NOS Nieuws
 “De Floriade was een flop, maar de plantjes wil iedereen hebben” (Zaterdag 1 oktober, 12:05), NOS


daadwerkelijk

In de betekenis van ‘feitelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1906

Als er daadwerkelijk een auto wordt weggegeven, doe ik misschien wel mee.

Je zult vast obstakels tegenkomen of het eng vinden om daadwerkelijk alleen op reis te gaan, maar dit is met tijd en planning te voorkomen.


waterecht

bestand tegen het contact met water, kleur / vorm verandert niet door nat worden.


watervast

bestand tegen water, niet oplossend in water


tv

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord


echt

In de betekenis van ‘huwelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 701

In de betekenis van ‘wettig, werkelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

om de stelligheid van een bewering te benadrukken

Hij zingt echt mooi

Tot mijn verbazing wist ik deze zes weken durende tocht zonder noemenswaardige problemen te voltooien, waardoor ik voor het eerst echt begon te geloven dat mijn ‘American Dream’ wel eens in vervulling zou kunnen gaan.

Deze fabrikanten proberen elkaar flink af te troeven. "Er is echt een innovatie-oorlog gaande. Omdat er nu zo veel concurrentie is, probeert iedereen nieuwe functies in een auto te stoppen", zegt Van Dillen. Niet elke innovatie is volgens hem even geslaagd. "Veel van de nieuwe Chinese auto's hebben een waslijst aan innovaties waar mensen waarschijnlijk niet veel van zullen gebruiken."

"Het is dit jaar voor eerst dat we het effect zo duidelijk zien", zegt voorzitter Rachel Heijne van Kringloop Nederland. "We zien ook dat de kwaliteit van spullen gewoon echt slecht is. Het is kleding die na een paar keer wassen kapot gaat. Die kun je niet in de kringloop verkopen.

Weblink bron “Minder kleding bij de kringloop door slechte kwaliteit fast fashion” (15-10-2024), NOS

Om op een sollicitatiegesprek te laat te komen is echt iets voor hem.


verkouden

In de betekenis van ‘kou gevat hebbend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1762

een kou gevat hebben, een infectie hebben aan de bovenste luchtwegen

`Sarah! Alweer jij. Ben jij toevallig verkouden? Het is wel toevallig dat jij altijd verkouden bent. Vind je dat niet erg toevallig?'

‘Ik was zo vaak mogelijk mijn handen. Een cliënt die snottert, sturen we naar huis. Maar in de praktijk is dat moeilijk. Wanneer is iemand verkouden genoeg om naar huis te sturen? Voor veel van onze cliënten is de dagbesteding een belangrijke plek, ze kunnen niet altijd lang thuis blijven.

Weblink bron
Charlotte Huisman
 “Wie neemt er nog de trein op een stil Utrecht Centraal?” (13 maart 2020), de Volkskrant


i.i.g.

ɪnˈidərɣəˌvɑl

wat er ook gebeurt, ongeacht de ontwikkelingen, in elke toestand die zich kan voordoen


abrupt

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘plotseling plaatshebbend’ voor het eerst aangetroffen in 1650

Afkomstig van het Latijnse woord abruptus, het voltooid deelwoord van het Latijnse werkwoord abrumpere (= afbreken, breken, onderbreken) met het voorvoegsel ab-.

De temperatuur veranderde abrupt.

Harald bleef abrupt staan.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691

Hij kwam abrupt overeind en zei dat hij alleen moest zijn, dat het eten zou moeten wachten.

Ze wierp me een blik toe, draaide zich toen abrupt om en liep de deur uit.

Jessie Burton (vert.Marja Borg)
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704


adequaat

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘overeenkomstig’ voor het eerst aangetroffen in 1658

Zout is een adequaat middel tegen gladheid.

De piloot reageerde adequaat toen de motoren van het vliegtuig uitvielen en wist het vliegtuig keurig op de snelweg te laten landen.

Hoe vrouwen het aanpakten tijdens hun menstruatie weet ik niet precies. Er bestaat een speciale PCT-vrouwenfacebookgroep (women of the PCT) waar onderling tips en tricks over dit soort onderwerpen worden gedeeld. Ik heb er tijdens de tocht niemand over horen praten dus voor alles blijkt een adequate oplossing te zijn.

Dan moest er adequaat worden gereageerd.


extreem

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘uiterst’ voor het eerst aangetroffen in 1544

Vannacht is er extreem zware vorst te verwachten.


samen

samen ben je sterker / samen sta je sterker

als je iets samen met anderen doet kun je meer aan

Troostend leg ik een arm om haar heen en samen wachten we op de rest van het gezelschap.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471

Het KNGMG hoopt dat er nog gesprekken volgen met de vele instituten en bedrijven in binnen- en buitenland die gebruikmaken van de kennis en faciliteiten van de VU. "We begrijpen dat de kosten hoog zijn voor de VU, en dat er financiële problemen zijn, maar dit is rücksichtslos. Dit moet je niet zelfstandig als instituut doen. Verschillende organisaties willen het gesprek aangaan. Verken nu eerst goed samen wat de mogelijkheden zijn voordat je iets afbreekt dat je niet snel weer opbouwt."

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS


buccaal

afgeleid van het Franse buccal (met het achtervoegsel -aal) en daarvoor van het vulgair Latijnse buccā (mond)

Wat is het effect en de veiligheid van buccaal toegediend midazolam versus rectaal diazepam bij kinderen die zich op de spoedgevallen-dienst aanmelden met persisterende (tonisch-clonische) aanvallen?


direct

van Frans direct, in de betekenis van ‘rechtstreeks, ogenblikkelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1647

Toen de dief haar tasje probeerde te stelen gaf de oude vrouw hem direct een klap met haar stok.


effectief

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘wezenlijk’ voor het eerst aangetroffen in 1669

afgeleid van effect met het achtervoegsel -ief

Het effectief handelen van de politie werd door de burgers zeer gewaardeerd.

Het effectief uitvoeren van de plannen maakte meer indruk op de burgers dan alle eerdere loze beloftes van de regering.


in situ

Aan het Latijn ontleende woordcombinatie

Een constructie in situ.

Ga bij het in situ hechten van het implantaat voorzichtig te werk.


in vitro

Leenwoord uit het Latijn met de betekenis van: in glas


maximaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het maximum bereikend’ voor het eerst aangetroffen in 1908

Afgeleid van maximum met het achtervoegsel -aal .

Er mogen maximaal twee huisdieren gehouden worden.

Een Australische jongen had me aan de bar in Tehachapi een vraag gesteld die me bleef achtervolgen: ’Wat is de langste tijd dat je ooit totaal alleen bent geweest?’ Zelfs op de trail kwam ik niet verder dan 36 uur, maximaal.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


minimaal

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘uiterst klein’ voor het eerst aangetroffen in 1904

Afgeleid van minimum met het achtervoegsel -aal .


objectief

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘zich bepalend tot de feiten’ voor het eerst aangetroffen in 1847

Naamwoord van handeling van objectiveren

afgeleid van het Franse objectif of daarvoor van het Latijnse 'obiectivus'

objectivement

onpartijdig, volgens de feiten, neutraal

op een onpartijdige, neutrale wijze; zich aan de feiten houdend

De commissie heeft het geval objectief onderzocht.

`Vind je niet dat Venetië ook iets triests heeft? Als je Piazza San Marco zo overziet, zou je objectief gezien moeten vaststellen dat het er druk is. Toch maakt het plein een wezenloze en verlaten indruk, alsof het met zijn gedachten ergens anders is.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 27

Niemand sprak Martina tegen en het vervolg van de discussie werd zowel ingetogener als ingewikkelder, zoals toen ze de verschillen begonnen uit te spitten tussen objectieve en subjectieve redenen voor een Sovjetpoging om de hervormingspolitiek met geweld te stoppen.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “1968, De grote eeuw deel 7” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044633535


prenataal

vermoedelijk van Frans prénatal, in de betekenis van ‘vóór de geboorte’ aangetroffen vanaf 1931 (zie vindplaats hieronder); op te vatten als afgeleid van nataal met het voorvoegsel pre-

Dit kan al prenataal verholpen worden.


routinematig

Afgeleid van routine met het achtervoegsel -matig


specifiek

Onze diensten zijn specifiek afgestemd op de behoeften van de wat oudere reizigers.


sporadisch

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘zelden’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1863

afgeleid van het Griekse 'sporás' (uitgestrooid) met het achtervoegsel -isch

Deze ondersoort komt nog sporadisch op het vasteland voor.


voorlijk

zelfstandig naamwoord: samenstelling van voor bw en lijk zn (verouderd: "zeiltouw")

bijvoeglijk naamwoord, bijwoord: afleiding van voor (bijwoord) met het achtervoegsel -lijk


zeildoeks

Afgeleid van zeildoek met het achtervoegsel -s.


des

bw: genitief van het aanwijzend voornaamwoord dat

zn v/m: van Duits Des,
 samentrekking van d (3) met het achtervoegsel -es

zn o: (letterwoord) di-ethylstilbestrol zn

Hoe meer hij at, des te dikker hij werd.

Hoe meer hij at, hoe dikker hij werd.

Des te meer hij at, des te dikker hij werd.


stik

Hij was stik verkouden en voelde zich beroerd.


los

bn: van Middelnederlands los bn , in de betekenis van ‘niet gebonden’ aangetroffen vanaf 1277

zn: van Middelnederlands los zn , mogelijk van Oudsaksisch lohs, in de betekenis van ‘katachtige’ aangetroffen vanaf 1451

loskrijgen: Hij kreeg de knoop niet los.


vort

Zorg, dat er veel smook is, meester! We moeten vort maken!
—Aan mij zal het niet liggen! zei de meester. —Altijd stoom genoeg en zo!


elders

erfwoord Ontstaan uit ouder elre (met bijwoordelijke achtervoegsel -s, vergelijk anders), uit Germaans *aljar “naar elders”, verwant aan Gotisch aljar “elders”, Oudsaksisch ellior, Angelsaksisch ellor “naar elders”.

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats: niet hier’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1514

ergens anders, in een andere plaats, op een andere plaats

Mijn familie woont elders in Almelo


steeds

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: altijd’ voor het eerst aangetroffen in 1451

Omdat je die opmerking steeds herhaalt, word ik kwaad.

Doordat de wind recht mijn kant opblies en het geluid van de donder steeds dichterbij kwam bleven mijn tranen stromen.

Het hoofd van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland, kardinaal Eijk, zegt dat paus Franciscus een groot hart had voor de zwakkeren in de samenleving. "Dat liet hij steeds weer blijken in zijn teksten en door de bezoeken die hij bracht."

Weblink bron “Bedroefde reacties op dood van paus: 'Miljoenen mensen geïnspireerd'” (21 april 2025), NOS


hiervoor

aanwijzend dichtbij: voor+dit
voor dit doel, voor deze reden

aanwijzend dichtbij: voor+dit
voor deze tijd


a capella

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘zonder instrumentale begeleiding’ voor het eerst aangetroffen in 1772

Afkomstig van het Italiaanse a cappella, in de zin van "in de vorm van een zangkoor dat in een kapel zingt".

Zingt u vaak a capella?


amper

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: ternauwernood’ voor het eerst aangetroffen in 1771

Onzeker. Mogelijk van Middelnederlands amper "bitter", via een uitdrukking die "met moeite" zou betekenen. Anders mogelijk van Maleis hampir.

Hij kon amper ademhalen.

Hij kon amper naar het toilet lopen.

Ze had de woorden amper uitgesproken of ze realiseerde zich dat ze een geheim had prijsgegeven.

Safae el Khannoussi
 “Oroppa” (2024), Uitgeverij Pluim , ISBN 9789493339125

Ze was slechts een meter negenenvijftig en woog amper vijfenveertig kilo.


sowieso

van Duits sowieso, in de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: in elk geval’ in schrijfwijze met koppeltekens aangetroffen vanaf 1906 en aaneengeschreven vanaf 1914 (zie vindplaatsen hieronder)

Mijn uiteindelijke streefdoel is vijfentwintig, meer is sowieso uitgesloten, vanwege mijn lage rehabilitatiecoëfficiënt, die sinds m'n ongeval is blijven steken op 13,6 procent en die volgens diverse artsen alleen maar kan dalen, laat staan dat die ooit ooit zou stijgen.

Herman Brusselmans
 “Heilige schrik” (2011), Prometheus, ISBN 9789044619515, p. 257

Wat zeg ik, schilderkunst is sowieso op haar retour. Videokunst of computer—art heeft de toekomst.

Anita Terpstra
 “Dierbaar” (2011), De Bezige Bij , ISBN 9789023465058, p. 163

Ze noemt dat zo: platliggen, wat ik vreemd vind, want liggen, dat is sowieso plat, dus.

Griet Op de Beeck
 “Kom hier dat ik u kus” (2014), Prometheus, ISBN 9789044627282, p. 54

In een file blijf je sowieso niet.

“Herinnering aan de koloniale tentoonstelling, Semarang 1914” (1914), De Locomotief, Semarang, p. 54 kol. 2 op nrc.nl

Het onderwerp van de vrije liefde en dus Verhaltnis is so-wie-so aan de orde.

Karel Bloch
 Veertiendaagsche reflecties. Liaisons. in: Bataviaasch Nieuwsblad (22 december 1906), Kolff & Co., Batavia

Een enorme vermoeidheid verlamt haar wil, haar lichaam en haar vermogen om plannen te maken en besluiten te nemen. Niet dat het iets uitmaakt, de dingen op hun beloop laten is ook een vorm van beslissen. Ze weet alleen niet of ze daar uiteindelijk mee geholpen is. Sowieso heeft ze geen idee wat er allemaal gebeurt en of er nog een uitweg is.

Simone van der Vlugt
 “Aan niemand vertellen” (2012), Ambo/Anthos, ISBN 9789041423474, p. 90

Artistiek konden we er niet meer achter staan, achter Bas, en Karel heeft 't toen voor een grotere bezetting gearrangeerd, met twéé tuba's, en toen is het dus uitgekomen op Discro als Betty Houdt Van Hete Bliksem. Maar daar zaten dus nog hele stukken van de eerste versie in. Aan de melodie is sowieso niets veranderd, omdat die gewoon erg goed was weet je wel, die melodie.

Kees van Kooten
 “Alle treitertrends” (2013), De Bezige Bij , ISBN 9789023479888, p. 167

Het is ons overigens verboden om spelletjes op de iPad te installeren. Wij hebben daarvoor onze handtekening onder een contract moeten zetten. Dit vind ik zeer terecht. Spelletjes spelen op zo'n veegding is sowieso voor warhoofden, maar als het apparaat van de baas is, is het ronduit schandelijk.

Gerwin van der Werf
 “Schooldagen: een jaar in het leven van een muziekdocent” (2014), Atlas Contact , ISBN 9789045027326, p. 77

En bovendien heb jij makkelijk praten; ben jij sowieso wel een meter veertig?' 'Ik ben wel een meter tweeënzestig', antwoordde ik.

Emily Henry
 “Stranddagboek - Google Books Result” (2020), Overamstel Uitgevers, ISBN 9789044355819, p. 87


überhaupt

van Duits überhaupt, in de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: alles in aanmerking genomen, toch al, in elk geval’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1905

‘Ik werk bij een audiovisueel productiebedrijf dat onder meer tv-commercials maakt. Veel bedrijven zeggen deze dagen hun shoots bij ons af. Maar het werk dat vandaag moet gebeuren, kon niet thuis worden gedaan. Ik hoorde gisteren überhaupt pas laat van de genomen maatregelen. Ik had tot laat gewerkt en daarna waren we gaan eten met collega’s.

Weblink bron
Charlotte Huisman
 “Wie neemt er nog de trein op een stil Utrecht Centraal?” (13 maart 2020), de Volkskrant

' 'Maar waarom zou je de wereld überhaupt een plezier willen doen? En ik kan je verzekeren dat je het nooit echt fijn zou vinden als je zelf schilderde.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

Het woordje ‘er’ heeft een imagoprobleem. (…) Er is vaak nauwelijks chocola van te maken. Waarom moet je zeggen, ‘er is iets ergs gebeurd’, en niet, ‘iets ergs is gebeurd’? Waarom zeg je over je kinderen: ‘ik heb er vijf’, en niet ‘ik heb vijf?’ Wat betekent het woord überhaupt in die zinnen?

Weblink bron
Eva Peek
 “Een bescheiden, dienend woord” (23 mei 2022) op nrc.nl

Dat kan überhaupt niet.

i9 Daarna was het effect wel zo'n beetje uitgewerkt - een derde kind bracht überhaupt geen gelukspiek meer teweeg.

Lynn Berger
 “De tweede: over het zijn en krijgen van een tweede kind” (2021), De Correspondent, ISBN 9789082821697

Zou ik het überhaupt durven, of zou ik halverwege de nacht mijn biezen pakken en verder trekken op zoek naar de eerstvolgende tent langs de trail? Op de derde avond was het grote moment aangebroken: helemaal alleen in mijn tent de nacht doorbrengen.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

En ik denk aan de indruk die eerste keren überhaupt kunnen maken.

Het is op dit moment de mode in chiquere, hippe restaurants om enkel de losse ingrediënten te vermelden, meestal afgewisseld met een sluisteken: 'Makreel | Venkel | Sesam | Mosterd | Schelvislever'. In echt heel exclusieve restaurants (bijvoorbeeld NOMA in Kopenhagen) krijg je überhaupt geen kaart te zien.

Joël Broekaert
 “de Alleseter” (2017), Podium , ISBN 9057598663, p. 267


geheim

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘verborgen’ voor het eerst aangetroffen in 1588

De Nederlandse regering hield tegen afspraken in belastingafspraken met multinationals geheim voor andere Europese landen.

'Hoe weten jullie dat? Het zou geheim blijven tot op de dag van de uitzending.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471


jammer

~ genoeg drukt betreurenswaardigheid uit.

Van die taal hebben we jammer genoeg nog maar weinig woorden in het bestand.


jegens

In de huidige betekenis voor het eerst aangetroffen in het jaar 1292

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord tegenover


bijkans

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: bijna’ voor het eerst aangetroffen in 1432

bijna, op zo'n manier dat het niet veel scheelt of iets is zo

Het spel was, zoals zo vaak dit seizoen, niet om aan te zien. Maar wat maakte het uiteindelijk uit. De schaamte van een jaar geleden is uitgewist. Het publiek, dat bijkans gek werd van de spanning, juichte twee keer uitbundig. En dat was bij de 1-0 en 2-0 van Jong PSV.


schier

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: snel, bijna’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1220

In de betekenis van ‘wit, grijs, grauw’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901


haast

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘spoed’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1237

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: bijna, weldra’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1401

Dingen die lekker lang duren, lijken haast niet meer te mogen.

Hij wist haast geen woord uit te brengen.


tegenin

Als voorzetsel in de regel gescheiden: Tegen de wind in.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: zich tegen iets verzettend

Hij ging er niet tegenin.


tegennatuurlijk

Samenstelling van tegen (bijwoord) en natuurlijk (bijvoeglijk naamwoord)

Sommige van deze dansbewegingen zijn tegennatuurlijk en moeten aangepast worden, anders kunnen we het niet uitvoeren.


terloops

samenstelling van ter en loop ww met het achtervoegsel -s

onopvallend tussen andere dingen, alsof het er niet toe doet: dit feit wordt terloops vermeld


vooraan

Meteen na de start, meldde ze zich vooraan, pal achter Can, en pal voor Grøvdal en de Zwitserse Fabienne Schlumpf. Maar gaandeweg begon ze van vermoeidheid te trekkebekken en kort daarop groeide het gat met de koplopers, Can, Schlumpf en uiteindelijk ook de Noorse.

Weblink bron
Rob Gollin
 “Te grote ambitie kost Krumins een medaille bij EK cross” (9 december 2018), de Volkskrant


middels

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1914

bijwoord: afleiding van middel met het achtervoegsel -s dat bijwoorden vormt

voorzetsel: leenvertaling van Duits mittels


derhalve

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: op die grond’ voor het eerst aangetroffen in 1524

Afgeleid van der met het achtervoegsel -halve

waaruit blijkt dat, om deze reden, dus, daarom

Het boek van de Nijmeegse filosoof René ten Bos dat vorige week vrijdag de Socratesbeker 2016 won, heet Bureaucratie is een inktvis. Bureaucraten worden derhalve door hem ‘inktschijters’ genoemd: onmisbaar als de stoelgang, maar door niemand geliefd.

Hoewel beide zaken cruciaal zijn voor een goed begrip van de huidige problemen in de ouderenzorg en derhalve ook voor het beleid in de toekomst, krijgen ze in het rapport nauwelijks aandacht.

Weblink bron
Noud Engelen
 “Kwetsbare ouderen hebben beschermde woonomgeving nodig” (14 februari 2020), Trouw


desalniettemin

Het regent. Desalniettemin gaat hij vissen.


wild

In de betekenis van ‘in de natuurstaat, woest’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1174

Hij sloeg wild om zich heen.

wildplassen: Hij plaste daar wild en liep een bekeuring op.


vanmorgen

Je hebt vanmorgen nog een uur gejogd in het park.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340

Ik was al om vier uur op vanmorgen.

Ik had vanmorgen even getwijfeld of ik mijn kloeke loopschoenen en afritsbroek vandaag al moest aantrekken terwijl we alleen een stadswandeling gaan maken, maar waarom niet? Het kan bloedheet worden, dan gaat alles gauw schuren.

Ik ga vanmorgen naar de huisarts.


vanochtend

Toen de deuren van de basiliek van de stad vanochtend om zes uur opengingen, hadden zich al enige duizenden mensen verzameld. Verwacht wordt dat rond de honderdduizend mensen de kerk zullen aandoen. De organisatoren verwachten zelfs bussen uit Slovenië, Polen en Libanon.

Weblink bron “Italianen in de rij voor St. Antonius” (Maandag 15 februari 2010, 15:51), NOS

Over de hele wereld wordt bedroefd gereageerd op het overlijden van paus Franciscus. Na de aankondiging vanochtend luidden de kerkklokken in heel Rome. Kort na het nieuws stroomden de reacties binnen, via X en (internationale) media. Wereldleiders en politici zeggen verdrietig te zijn en prijzen de paus voor zijn inzet voor kwetsbare mensen in de samenleving.

Weblink bron “Bedroefde reacties op dood van paus: 'Miljoenen mensen geïnspireerd'” (21 april 2025), NOS


vanmiddag

‘Maakt niet uit, we eten slang vanavond.’ Hij wees naar het vuur waarop de vanmiddag gevangen slang lag te bakken.


vannacht

Ze verwachten voor vannacht zware vorst.

‘Storm? Vannacht? Nee, maak je geen zorgen.’ Na deze geruststellende woorden trokken we ons ieder terug in onze eigen tent.

De ongeveer 18.000 supporters die terugkwamen vanuit De Kuip zorgden vannacht nog wel voor grote drukte op de wegen richting Deventer. Volgens De Stentor stond het op en rondom een bedrijventerrein langs de A1 om 01.00 uur nog muurvast.

Weblink bron “Feest barst los in Deventer na winst Go Ahead Eagles: 'We gaan Europa in!'” (22 april 2025), NOS

Er is vannacht ingebroken bij de buren.


vast

In de betekenis van ‘niet beweeglijk, zeker, blijvend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100

Vast in het zadel zitten

zeker van iemands positie zijn in een organisatie

Vaste voet aan de grond krijgen

iets gedaan krijgen en/of als gebruikelijk beschouwd gaan worden

Er geen touw aan vast kunnen knopen

door de onduidelijkheid niet kunnen begrijpen wat er wordt bedoeld

Zo vast als een muts met zeven keelbanden

Vast in dienst zijn

een arbeidscontract zonder einddatum hebben

Dat deel is er vast aan verbonden.

Die schroef zit vast en zullen we op een andere manier los moeten maken.

Die zit vast zonder geld.

‘Welcome to Paradise, what will it be?’ Voor me stond een ronde dame vol tattoos, die in haar jonge jaren vast de het mooiste meisje van de klas was geweest.


vaak

Van Middelnederlands vaek/vaeck, Oudnederlands vak. Proto-Germaans *fakk-/*fag- ("loshangen, slap hangen"). Verwant met bijv. Duits vachen, Engels fag. Mogelijk van Indo-Europees *poḱ-/*peḱ- ("wol plukken")

In de betekenis van ‘slaap’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240


tegenwoordig

van Middelnederlands teghenwordich, in de betekenis van ‘aanwezig, nu bestaande’ voor het eerst aangetroffen in 1200

Al met al lijkt het er dus op dat de moderne slaper langer, beter en dieper slaapt, in zijn stille, afgesloten slaapkamer. Toch klagen tegenwoordig veel mensen over slecht slapen.

Weblink bron
Hendrik Spiering
 “Nu slaap je de hele nacht door, vroeger was dat heel anders” (23 december 2021) op nrc.nl

Ik begrijp al die haast van tegenwoordig niet.


dicht

In de betekenis van ‘nauw aaneensluitend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1286

In de betekenis van ‘gedicht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1350

Nederland en Vlaanderen zijn dicht bevolkte gebieden.


dik

In de betekenis van ‘(op)gezet’ voor het eerst aangetroffen in 1089

Van het Middelnederlandse dicke met dezelfde betekenis, van het Germaanse *thekuz. Vergelijk het Oudhoogduitse dicki, het Angelsaksische þicce en het Oudnoorse þykkr, þjokkr. Buiten het Germaans mogelijk alleen in Keltisch (Oudierse tiug) bekend.

Hij smeerde zich dik met zonnebrandolie in.

Hij was daar dik tevreden mee.


ergens

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1285

Ergens de mond vol van hebben

praten over de zaken die iemand bezighouden

Ergens de vingers voor durven opsteken

ergens zeker van weten dat het een eerlijke zaak is

Ergens een gooi naar doen

een kans wagen of iets proberen te raden

Ergens een halszaak van maken

iets heel erg aantrekken en ernstig nemen

Ergens een handje van hebben

als iemand de kans ergens toe ziet die ook nemen en een ander het werk bv laten doen

Ergens een stempel op drukken

duidelijk je invloed ergens laten gelden

Ergens een streepje door lopen

erg vreemd zijn, zich abnormaal gedragen

Ergens geen kaas van gegeten hebben

iets niet begrijpen of geen verstand van hebben

Ergens geen speld tussen kunnen krijgen

iets klopt precies ofwel: geen gelegenheid krijgen in een gesprek ertussen te komen

Ergens geen tittel of jota van afweten

ergens geen verstand van hebben, ergens helemaal geen kennis van hebben

Ergens haring of kuit van willen hebben

ergens precies alles van willen weten hoe het in elkaar steekt

Ergens lucht van krijgen

ergens van de op de hoogte geraken, iets in de gaten krijgen

Ergens met lood in de schoenen naar toe gaan

Ergens muziek in zitten

ergens veel van kunnen verwachten en/of plezier van beleven

Ergens oog voor hebben

ergens de waarde van inzien of aandacht voor hebben

Ergens op gebrand zijn

iets heel erg fijn vinden en ernaar streven

Ergens part noch deel aan hebben

ergens niets van weten of niet aan deelgenomen hebben

Ergens prat op gaan

erg trots over iets zijn en erover opscheppen

Ergens voor in de wieg gelegd zijn

de gave(n) hebben om een bepaald iets goed te doen

Ergens zijde bij spinnen

ergens goed aan verdienen of een groot voordeel mee hebben

Je ergens met een jantje-van-leiden van afmaken

Hij woont ergens in Hilversum.

Met mijn 43 jaar was ik duidelijk de oudste van het stel, de rest leek ergens tussen de twintig en vijfentwintig.

Ergens vind ik hem ook wel grappig.

Maar er moest ergens iets fout zijn gegaan, aangezien de hele gietvorm van de brugoverspanning in de slotfase was ingestort. Dat was het enige wat met zekerheid kon worden gezegd.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142

als locatief deel van een samengesteld voornaamwoordelijk bijwoord vervangt het een onbepaald voornaamwoord iets

Hij schreef met iets => hij schreef ergens mee.

kan ik u met iets helpen => Kan ik u ergens mee helpen.

In het verleden was de Amerikaanse STAR-detector altijd sneller in het vinden van recordbrekende antimateriedeeltjes. ‘Elke keer als ze [het LHC-team] ergens naar op zoek gingen, waren de onderzoekers van STAR ze voor’, zegt natuurkundige Horst Stöcker van het Frankfurt Institute for Advanced Studies in Duitsland. ‘Dit is de eerste keer dat het STAR-team iets nog niet heeft gezien, maar LHC-onderzoekers wel.’

Weblink bron
Karmela Padavic Callaghan
 “LHC breekt record met detectie zwaarste antimaterie-atoom ooit” (23 april 2025), newscientist


per se

van Latijn per door vz se zichzelf vn , dus "door zichzelf", in de betekenis van ‘bijwoord: uit het wezen van persoon of zaak zelf, stellig’ aangetroffen vanaf 1684

Hij wilde per se naar de kermis toe.

Een zevengangenmenu van louter toetjes, dat klinkt niet per se aantrekkelijk.

Weblink bron
Joël Broekaert.
 “Dieptepunt van eten bij de Dessertclub: de ravioli van chocolade met roquefort en anglaise van karnemelk” (28 oktober 2021) op nrc.nl

Bij de rechtbank zei hij in de camera van NOS: „Ik sta hier niet voor mezelf per se maar vooral om de sport te dienen.”

Weblink bron
Carolina Trujillo
 “Koninklijke dwangsom” (23 juni 2021) op nrc.nl

Niet de dreiging per se maakt saamhorig, maar het delen van het ongewisse.

Weblink bron
Marente de Moor.
 “Het voordeel van de twijfel” (3 april 2020) op nrc.nl


sterk

In de betekenis van ‘krachtig’ voor het eerst aangetroffen in 901

[3] In figuurlijke zin, voor het eerst aangetroffen in 1283.

Dat is sterk overdreven!


knap

In de betekenis van ‘slim, aantrekkelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1657

Dat vraagstuk is knap lastig.

De ontwikkelingen gaan hard en dat betekent dat de Europese auto-industrie het de komende jaren nog knap lastig kan krijgen. "Een Duits autobedrijf doet er ongeveer vijf tot zeven jaar over om een nieuw automodel te ontwikkelen. Sommige Chinese merken doen het in minder dan een jaar", zegt Van Dillen.

Weblink bron
Aïda Brands
 “Chinese elektrische auto's booming in Europa ondanks heffingen” (24 april 2025), NOS


stil

In de betekenis van ‘geruisloos, roerloos, bedaard’ voor het eerst aangetroffen in 814

Stil maakte hij zijn examen af en leverde het in.

stilvallen: Plotseling viel de wind stil.


al

Hij heeft het al geprobeerd.

Vaticaancorrespondent Andrea Vreede: "Op deze tweede paasdag had werkelijk niemand verwacht dat opeens dit bericht zou komen over het overlijden van de paus. Gisteren leek het immers alsof hij terug was. Ook al was hij ontzettend kwetsbaar en fragiel, de paus was aanwezig. Hij was zelfs in staat om een beetje te spreken, al leek hij vermoeid.

Dat is al te dol!

Al wandelend kwam hij zijn oude vriend tegen.


categorisch

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onvoorwaardelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1698

Van het Franse catégorique, van het Latijnse categoricus met het achtervoegsel -isch


stuk

In de betekenis van ‘kapot’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1819

In de betekenis van ‘brok’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord in stukken gebroken

stukslaan: Het schip sloeg stuk op de rotsen.

stukvallen: De vaas is viel stuk.


vlug

In de betekenis van ‘snel’ voor het eerst aangetroffen in 1287

Hij ging vlug naar boven.


wekelijks

afgeleid van week met het achtervoegsel -lijks met het invoegsel -e-

Behalve Guthook raadpleegde ik ook af en toe het Water Report, een door vrijwilligers wekelijks bijgewerkt pdf-bestand dat de actuele waterstand aangeeft.

Verkopers van de automaten zien dat jongeren vooral worden geïnspireerd door sociale media. Op TikTok en Instagram staan honderden filmpjes van jongeren die laten zien hoe het werkt. Zo ziet Brouwer dat het vrij laagdrempelig is om zoiets te beginnen, en in de meeste gevallen krijg je wekelijks de omzet gestort op je rekening.

Weblink bron
Pomme Rademaker
 “Bijverdienen met een verkoopautomaat bij kapper of sportschool is in trek” (5 april 2025), NOS


wekelijks

De kaasboer komt hier wekelijks langs.


scherp

erfwoord, via Middelnederlands scharpe / scarp van Oudnederlands skarp, in de betekenis van ‘puntig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Mijn zintuigen stonden helemaal op scherp tijdens die eerste kilometers.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

De kandidatuur van Omtzigt heeft de race ook weer helemaal op z'n kop gezet, stelt Van der Wulp. "Het CDA is van oudsher een bestuurderspartij. Omtzigt is een kandidaat die juist strijdt tegen te veel macht voor de overheid. Ook hierdoor moeten de CDA-leden scherp kiezen."

Weblink bron “Week van de waarheid voor leiderschap en koers CDA” (06-07-2020), NOS

Maren tilt haar arm op en hij geeft haar een hand, waarbij het goud van zijn trouwring scherp afsteekt tegen haar bleke huid.

Jesse Burton vert. Mieke Trouw-Luyckx
 “Het huis aan de gouden bocht” (2014), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789021809526


zelden

In de betekenis van ‘zeer weinig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

Hij heeft zelden aan deze zaak aandacht besteed.

Het regent in de Mojave zo zelden dat de slapende zaden soms pas na een aantal jaar ontkiemen.

Sinds het product in 2016 gelegaliseerd werd, is de hennepsector in Italië razendsnel gegroeid: de jaaromzet in 2024 bedroeg meer dan een half miljard euro. Bovengemiddeld veel werknemers in de sector zijn jongeren, niet zelden in economisch kwetsbare gebieden.

Weblink bron
Heleen D'Haens
 “Hennepverbod Italië wekt verbazing: 'net zo gevaarlijk als een kerstomaatje'” (13 april 2025), NOS


achteraan

hinten

in de laatste of een van de laatste posities in een rangschikking, op een verder weg liggende plaats

Zij zag achteraan iemand opstaan en naar haar wuiven.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord in een direct volgende positie

Het logische ‘voor wie dan wel? ’ kwam daar direct achteraan.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


quasi

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: zogenaamd’ voor het eerst aangetroffen in 1671

De tweede betekenis "als het ware, nagenoeg" is in Vlaanderen veel gangbaarder dan in Nederland.

Comedian Tim Hartog merkt aan het begin van de avond op dat de eerste rij bijna leeg is. „Ik ga niet verder voordat hier wat publiek komt zitten”, zegt hij quasi streng.

Weblink bron
Kragtwijk, A.
 “‘Je kunt niets faken in een comedyclub’” (25 oktober 2019) op nrc.nl

De maakbaarheid van de mens schiet niet op, maar de maakbaarheid van de renner lijkt quasi voltooid. Meer bepaald de tijdrijder, die tegenwoordig blinkt als boenwas, ver van snot en ongemak.

Weblink bron
Hugo Camps
 “Geen fanfare” (19 juli 2019) op nrc.nl


asymmetrisch

Afgeleid van symmetrisch met het voorvoegsel a-

afgeleid van asymmetrie met het achtervoegsel -isch

De buitenproportioneel grote klokkentoren van rode baksteen met een witte marmeren omgang en een groen puntdak bracht met zijn asymmetrische plaatsing een belachelijk contrapunt aan in de rationele, paradeerbare ruimte, dat juist vanwege het feit dat het concessieloos gewaagd en overdreven was effectief en elegant uitpakte.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 26


alvast

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: voorlopig’ voor het eerst aangetroffen in 1784

Ik doe alvast mijn schoenen aan, dan kunnen we later gaan wandelen.

Het is de dag voordat de Tour de France de gevreesde helling in de Vogezen aandoet. Liefhebbers klauteren alvast naar adem happend en met knarsende ketting naar boven.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant

Ollie en Brandy zwemmen weer vrij rond. Toch kunnen de deuren in Pieterburen nog niet helemaal dicht. Doordat er op het laatste moment toch weer nieuwe, verzwakte zeehonden binnenkwamen (in totaal tien) moesten de plannen worden aangepast. "Het is voor ons niet werkbaar om de zorg over twee locaties te verdelen", zegt medewerker Emmy Venema. Daarom is besloten om die tien zeehonden later deze week alvast naar het nieuwe onderkomen in Lauwersoog te verhuizen.

Weblink bron “Pieterburen is echt (bijna) leeg na vrijlating Ollie en Brandy” (20 april 2025), NOS


alweer

'Het geeft niets dat je de som alweer fout hebt gemaakt, we gaan het gewoon nog een keer proberen' zei de geduldige juffrouw tegen het teleurgestelde kind.

Natuurlijk, natúúrlijk, werd hij verliefd op een Duitse hippie die op blote voeten op rondreis was door Latijns-Amerika, maar dat was voordat hij zich realiseerde in welk schril contrast zij stond met de plek waar ze vandaan kwam: Frankfurt am Main. Hij had het daar nog geen twee maanden volgehouden of hij vertrok alweer, afgeschrikt door het decor waarin zijn liefdesleven zich moest afspelen - zonder haar, want zij wilde haar leven een wat stabielere wending geven.

Safae el Khannoussi
 “Oroppa” (2024), Uitgeverij Pluim , ISBN 9789493339125

Twee dagen later bood de volgende verleiding zich alweer aan: Casa de Luna. Het op een bord langs de weg geschreven zinnetje ’Er zijn twee soorten hikers: zij die naar Casa de Luna zijn geweest en zij die ervan balen dat ze niet zijn gegaan’, sprak boekdelen.


anti

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘tegen’ voor het eerst aangetroffen in 1824

Ik ben vaak anti, vooral als andere mensen vóór zijn.


behoorlijk

Naamwoord van handeling van behoren met het achtervoegsel -lijk

Dat valt behoorlijk tegen.

Ik ben gisteren met het wandelen behoorlijk over mijn grenzen gegaan.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340

' Mijn kaart lijkt anders behoorlijk te kloppen,' zegt Joy.

Het - laatste traject gaat behoorlijk steil naar het hooggelegen Racalmuto, de sfeervolle geboorteplaats van de Siciliaanse schrijver Leonardo Sciascia.


bepaald

*vervoeging van bepalen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel