achten

achten; beschouwen, van mening zijn, houden voor

achten; achting geven, een positieve mening hebben over


springen

Afgeleid van het Oudnederlandse springan


beginnen

Afgeleid van het Oudnederlandse biginnan


bedriegen

erfwoord van het Oudnederlandse bidriegan


baken

Men salse te broede mede baken ende daerna salmense ontmaken in watre.


wandelen

van het Protogermaans *wandlon, een frequentatief afgeleid
::ofwel van *wandon "zich wenden, zich veranderen", oorsprong van het tegenwoordige "winden"
::ofwel van *wandjan "wenden"


stelen

Daer ic die worst in hadde ghestolen

Weblink bron “Vanden Vos Reynaerde/Deel_I” (13e eeuw)


lachen

d'Eerste-mael heb ick ghelachen, Om dat ghy-lieden de Doodt vreest.

De eerste maal heb ik gelachen, omdat jullie de dood vrezen.


eten

Afgeleid van het Proto-West-Germaanse *etan, via het Oudnederlandse etan


doen

Ende hi sal alle daghe doen een lam onbesmet van dien seluen iaer. in holocaust den here. Altoes sal hij des morghens dat doen. -- 1477

En hij zal den Heer dagelijks een brandoffer offeren, een eenjarig lam zonder gebrek; dit zal hij elken morgen offeren. - Ezechiël 46-13

Anoniem
 “Bible in duytsche (Delftse bijbel 1477)”, dbnl (1477)


vinden

Ende Amand, die 't wel heeft verstaen,
Las die letteren, ende als hi vand,
Watter in stond, wert hi te hand
Seere verblijt in sinen sinne,


redden

van Germaans *hraþ; cognaat met Oudfries hredda, Middelnederduits redden, Oudhoogduits retten, Angelsaksisch hreddan


ademen

ademen; de voor het leven nodige lucht inzuigen en weer uitdrijven


beseffen

Historisch hoort het werkwoord in de zesde klasse.

Dyne goetheit hebbic wel beceven.

Dat hi cume in al sijn leven eenege siecheit heeft beseven.

Dat hij nauwelijks in zijn hele leven enige ziekte heeft ervaren.


laden

Sy loeden waghene ende karren ende voeren henen sonder merren.


heffen

(Si) hebben haere sweerden ghehaven.

Wat poirter een kint hoeve uten vonte binnen Leyden..


winden

van het Protogermaans *windan- en *wandon


dar

eerste persoon tegenwoordige tijd aantonende wijs van dorren

derde persoon tegenwoordige tijd aantonende wijs van dorren


weven

Soe wevet ute haren buke net,
dar soe die vlieghen mede let.

Zij [de spin] weeft uit haar buik een web, waarmee zij vliegen vangt.

Weblink bron
Jacob van Maerlant
 “Der Naturen Bloeme” (13e eeuw)


graven

Des Manend. na onser Vrouwen dach nat. bi den scepen in Poelstr, in Waterst., in Noerdenberghestr; ende in Engestr. do sie met den straatghenoten ghegraven hadden in der lantweren di den Veelde 22s.

Op maandag na de dag van onze Vrouwe bij de schepen in Poelstraat, Waterstraat, Noordenbergestraat en Engestraat, omdat ze met hun straatgenoten in de landweer bij het Veld graafwerk verricht hadden: 22 stuivers.


stellen

Afgeleid van het Oudnederlandse *stellen


si

eerste persoon enkelvoud tegenwoordige tijd aanvoegende wijs van sijn

derde persoon enkelvoud tegenwoordige tijd aanvoegende wijs van sijn


heten

Doe bat hem die coninc ende hiet
Dat hi blidelike voere.

Toen verzocht de koning hem en droeg hem op
om op te monteren.


begraven

Afgeleid van het Oudnederlandse bigravan

begraven; een overledene (in een kist) aan de aarde toevertrouwen


heien

in de grond stampen, instampen, vaststampen.

Twee knechte, die die pale heyeden ende thout droeghen.


seven

Afgeleid van seve / sēve met het achtervoegsel -en


spannen

Afgeleid van het Oudnederlandse *spannan


cronen

Een goed knecht, die van sinen here berispt is,..., en is niet murmurende noch cronende. - Barth. 200a

Een goede knecht die door zijn heer berispt is,..., mort en klaagt niet.


gewinnen

verkrijgen als slaaf, als huwelijkspartner


hijen

oorspronkelijk: beslapen, verkrachten, neuken

Ick hyde liever myn moeder, dan ghy so staen solt!

Ik neuk liever m'n moeder, dan dat ik je zo (in de weg) laat staan.


hien

..Ick hyde liever myn moeder, dan ghy so staen solt!


prenden

mogelijk van Latijn prendere, maar wel sterk geworden

.soo dat si Reynaert deghelic pronden mitten tanden. -Hild 35,200.

Hij regneerde int selve lant, daer Parijs Helenen prant.


wiegen

van Middelnederlands wiege "wieg"; vergelijk Duits wiegen

een kind in een wieg heen en weer bewegen


wenden

een andere richting geven, draaien, keren, verkeren


nestelen

van het Protogermaans *nist-il-an, een frequentatief afgeleid van *nist-jan "nesten"


incopen

Dat die wynen ingekoft wordden, nae datze geproeft ende ghesmaeckt zijn.


incruden

Rinesse, Bonen, Bangelijn .... dese hebbense weder ingecroden.


malen

Sijn broot was gerstijn …, dat darsch hi ende moel ook mede.


afsceiden

Ende die sonen israhel die wederom ghecomen waren vander ouerwanderinghe hebben ghegheten: ende al die hem seluen afsceiden van die besmittinghe der volken des lants tot hem: om te soeken den heer god israhel.- Esdras 1 6:21


leken

..die hem menech gat stac,
 daar dat bloet ute lac
over sijn heilech anscijn. -Der Leken Spieghel II, LIII, 40.


aenrinnen

Sinen waerd hi doe aneran, ende sloegh den vreseliken man op zijn hoeft metten swaerde.


berinnen

In later tijden wordt het sterke berinnen verdrongen door de zwakke vormen van berennen

+accusatief een stad, burcht e.d. bestormen

...tslot Ter Vaez ... ende beronnen, nedergheworpen ende ghewonnen

Die locht wert met nevel beronnen.

Grote slaghe ende gedichte gaf hi hare ende harde vele, dat hare haer hals ende hare kele met den bloede al was beronnen.

Hi wort beronnen metter vaert met ontfermenisse te hem waert.

Dat hem die lichame ende die lede met bloede beronnen menigvoud.


smoren

stikken; de dood vinden door worging, verstikking of verdrinking


betamen

afgeleid van het tamen ww met het voorvoegsel be-


bestoppen

Ende dit comt bi dat de volmaecte steen bestopt den hals van der blasen.

En het komt voor dat een (nier)steen van de juiste grootte de ingang van de blaas doet verstoppen.


swighen

Nu biddic u, heren ende vrouwen,
Dat ghi wilt swighen ende hoeren.

Nu verzoek ik u, dames en heren,
dat u wilt zwijgen en luisteren.


dwaen

Die liever dansen in den nacht
ende smorghens slapen lanc ende sacht
dan si haer kemden ende dwoeghen.

Die liever dansen in de nacht
en 's morgen lang en zacht slapen
dan dat zij zich zouden kammen en verschonen.


beseenden

door een kerkelijke vergadering beboeten

Dat hi se uutroept, verwaten of bezeend, … ghelike haren andren prochianen.

Dat hij ze gebannen of kerkelijk beboet moge verklaren, gelijk haar andere parochianen


bewerven

Doe seide hi den jongheren, dat si hem een sceepken beworven om der scaren wille.

Toen zei hij tegen zijn discipelen, dat ze hem een scheepje moesten bezorgen vanwege de schare.

Hi … bewarf, dat mense hem [de bloemen] brochte.

Hij bewerkstelligde dat mensen hem [de bloemen] brachten.

+ genitief: zich toeleggen op, zich afgeven met

Aldus moten si alle bederven die hen loesheiden bewerven.

Zo moeten allen te gronde gaan die zich met kwade zaken bezighouden.


bodelen

Ende syt nu niet vervart, bodelt al, man ende pard.

En wees nu niet bevreesd, doodt ze allen, man en paard.


sien

Dat si daer na noit en loech
In twintich jaren, daer si lach
Ende noit sonne noch mane en sach.

Dat zij daarna nooit meer lachte
in twintig jaar, dat zij lag
en nooit zon of maan zag.


hanghen

Een horen daer an enen stake hinc:


sceiden

Ende begonsten te spreken van den leide,
Ende hoe si hadden ghevaren
Sint dat si ierst ghesceiden waren.

En ze begonnen te praten over het leed
en over hoe zij waren gevaren
sinds zij van elkaar gescheiden geraakt waren.


dade

enkelvoud verleden tijd aanvoegende wijs van doen

Want ic haer lief eer dade
Dan mi selver, dies en blat niet en acht dats wel en blade.

Want ik zou liever doen wat haar
dan wat aan mijzelf lief is, al geeft zij geen zier om wat wel van waarde is


inprenten

er een indruk op maken, er een stempel op zetten


besibberen

Haerlieder ziele, die metter zelver zonde van ... simonie zo leelick besibbert en besmet zijn.

Hun zielen, die met dezelfde zonde van ... simonie zo lelijk bezoedeld en bevlekt zijn.


lasten

[zelfstandig naamwoord] uit het Slavisch, cognaat met Pools łasica "wezel"


solen

Afgeleid van het Oudnederlandse sulon/sculon


gliden

Oftu Gods sone sijs, so laet di hier neder gliden.

Als je zoon van God bent, kom hier dan vanaf.

Hi clam upten ghegledenen mure.


lispelen

frequentatief gevormd uit lispen met het achtervoegsel -el


dede

De onvoltooid verleden tijd van 'doen' in de 2e persoon is dedes of deets

deed, de onvoltooid verleden tijd van doen in de 1e persoon

deed, de onvoltooid verleden tijd van doen in de 3e persoon


harsten

cognaat met Middelnederduits harsten en Middelhoogduits harsten en Angelsaksisch hierstan "roosteren"; vergelijk


achtertien

+ genitief zich terugtrekken van, niet gestand doen, nalaten


worgen

worgen, wurgen, doden door de keel dicht te knijpen


wedervaren

samenstelling van weder bw "terug" en varen ww "gaan" met het invoegsel -dum-

[1] met de tegenstander als meewerkend voorwerp

[2] met degene die het meemaakt als meewerkend voorwerp


domen

ww: van Middelnederlands domen; afgeleid van doom met het achtervoegsel -en


pangelen

Die raet laet weten enen yegheliken dat niemant met J., die onsinnigh is, en cope, en vercope noch en panghele. [1443]

De raad deelt mee aan eenieder dat niemand met J. die niet bij zijn verstand is behoort te kopen, te verkopen of te ruilen.


beseiken

(Dat hi) mine kindre so (hevet) mesvoert, dat hise besekede...

Dat hij mijn kinderen zo mishandeld heeft, dat hij ze bepiste ...

Die ghene die hem beseiken op dbedde.


aenleiden

Dien die vermaledide honden mit banden ongenadelic bonden, ende leyden eerst tot Annas an.

Die Ludikers dreyghden hem doot te slaen, om dat hise niet geringe aenleyden en wilde.


driven

Die maegde ... wilden hare vee te watre driven.

De meisjes wilden ... hun vee naar het water drijven.

Dat hi wel ene mile vander stede was ghedreven.

Dat hij wel een mijl van de stad afgedreven was.

Dat Apelles screef, daer hi over dreef langher wil dan ic weet.

Dat Apelles geschreven heeft en waar hij wel langer over gedaan heeft weet dan ik weet.


berompen

voltooid deelwoord van (niet-geattesteerd) berimpen: verschrompeld, gerimpeld

Een harde out man, die een berompen aensicht hadde


berimpen

Die huut was hem ter waert swart bemasschert ende berompen.


becrachten

Dattie stat hair te baten woude comen ende helpen hoir die geen becraften, die Yselsteyn gewonnen hadden.

..., om ons liefs Heren tollen, ende zeevont te becraften.


piperen

Daermede zullen [de minstreels van Brugge] ... tallen tyden dat hemlieden ghelieft piperen ende haerlieden instrumente prouvende, daer hemlieden goet dincken zal. [1430]


quelen

Ick qual van honghere ende van breke.

..over eenen persoon, die zeere lach ende qual van ziekheden groot.


belgen

Doe balch hi harde ende onvro.

~+genitief; ~+ omme boos worden over iets

Des balch die grave Aymijn.

Daeromme balch dat herscap sere.

hem ~ opzwellen van trots, zich dik maken

Edel man di mi dorper noemt, bellechstu di, dats sere versoemt

hem ~ +genitief, +omme, +van boos worden over iets

Des hem des volcks rijcksgenoet bolghen cleyne ende groet;

hem ~ op, hem ~ van boos worden op iemand

En wildi u niet belghen op mi.

Dies balch hem God van Israel.


grabben

uit het Oudgermaans; cognaat met Deens grabbe en Zweeds grabba


hippelen

frequentatief gevormd uit hippen met het achtervoegsel -el;


trappelen

met voeten of poten over de grond krabben


scharren

cognaat van Oudhoogduits scerran en Duits scharren, Oudsaksisch skerran, Zweeds skorra "een schrapend geluid maken"; vergelijk buiten de Germaanse talen: Latijn carrere, Litouws karšti en Lets kārst "wol kammen"; Oudkerkslavisch краста (krasta) en Russisch короста (korosta) "schurft"

om een geluid weer te geven: krassen, knarsen


grabbelen

frequentatief gevormd uit grabben met het achtervoegsel -el


welteren

frequentatief gevormd uit een hypothetisch woord *welten - vergelijk Duits wälzen "walsen" - met het achtervoegsel -er


sijn

Lieve here sprac moyses
Wie sal ic segge dattu bes

Lieve Heer, zei Moses
Wie zal ik zeggen dat je bent.

Weblink bron
Jacob van Maerlant
 “Rijmbijbel (Exodus)” (13e eeuw)


beheten

enen slives beheten

iemand lijfelijke zekerheid geven, voor zijn leven instaan

… also alst voren was beheten

Zabulon so behiet hy dat lant dat leegt der zee by.

[Hi] behiet hem ende belovede, dat hi hem thoeft af soude slaen, hine lyede verwonnen saen.

Hij verzekerde hem en beloofde, dat hij hem het hoofd af zou hakken, als hij zich niet spoedig gewonnen gaf.

Die doot, hy mynen vader behiet, moete hy selven tierst smaken.

Mijn sware verdriet, dat mi mijn stiefmoeder behiet.

Hi behiet hem, hi moeste vulstaen, sinen broeder te sine onderdaen.


vermanen

afgeleid van manen met het voorvoegsel ver-

toespreken om gedrag te beïnvloeden, moreel aanspreken op gedrag


ontwortelen

mogelijk leenvertaling van Latijn eradicare, extirpare; cognaat met Middelhoogduits entwurzeln


pondereren

via Frans pondérer of direct van Latijn ponderare "overwegen, overdenken"


dorren

Of ie was blide, dar niemen vragen!

Of hij blij was, hoeft niemand te vragen.


spliten

cognaat met Oudfries splita en Middelhoogduits splīzen


Gode enen vlassenen baert maken

verbinding van  God, een, vlassen, baert en maken, variant op een leenvertaling van Frans faire barbe de fouarre à Dieu, "God een strooien baard maken", een verbastering van faire gerbe de fouarre à Dieu, "God een schoof van stro maken"
In de middeleeuwen probeerden boeren die een vast deel van hun oogst moesten afstaan aan de kerk zelf zoveel mogelijk over te houden door die schoven vooral te laten bestaan uit halmen met weinig graankorrels.

je vromer voordoen dan je eigenlijk bent, schijnheilig zijn

Dese willen gode enen vlassen baert maken ende maken hem wijs, dat hi des niet en verstaet.

Zij doen schijnheilig en misleiden hem zodat hij het niet doorheeft.

D.C. Tinbergen (ed.)
 “Des coninx summe” (1907; origineel 1408), A.W. Sijthoff, Leiden, p. 259

Dits al woeker, wie dats pliet;
Al maken si Gode eenen vlassen baert,
Ende varen daer me ter hellen waert.

Het is allemaal woeker, en wie dat plegen
al doen ze nog zo schijnheilig
gaan daarmee naar de hel.

Jan de Weert (ed. J.A. Jacobs)
 “Nieuwe doctrinael of spieghel van sonden.” (1915; naar manuscript uit 1460 ("Leiden"), oorspronkelijke tekst uit de 14e eeuw), Martinus Nijhoff, Den Haag, p. 216 r. 500-502 zie noten


swellen

Afgeleid van het Oudnederlandse *swellan


swemmen

Evenals bij de paren zetten/zitten en leggen/liggen was swemmen oorspronkelijk waarschijnlijk een zwak causatief bij het eigenlijke sterke werkwoord swimmen (vgl. Eng. to swim, Dui. schwimmen, maar überschwemmen). Er zijn enkele zwakke vormen van swemmen geattesteerd.

Dat hondekin swam onvervard
Weder over dwater wijt

Weblink bron “Lanceloet en het Hert met de Witte_Voet” (14e eeuw) op Wikisource


onthopen

de hoop verliezen, wanhopen, teleurgesteld worden

Soe waende hi hebben goet gheval.
Nu was hi dies onthopet al.

Weblink bron “Vanden Vos Reynaerde” (13e eeuw) op Wikisource