het

nominatief en accusatief derde persoon enkelvoud: het


een

Afgeleid van het Oudnederlandse ēn / ein


een

een, één; het kleinste hele getal, in Arabische cijfers 1, in Romeinse cijfers I


achten

achten; beschouwen, van mening zijn, houden voor

achten; achting geven, een positieve mening hebben over


twee

twee; getal tussen één en drie, in Arabische cijfers 2, in Romeinse cijfers II


drie

drie; het getal tussen de twee en de vier, in Arabische cijfers 3, in Romeinse cijfers III


commissie

van Latijn commissio, dat weer is afgeleid van mittere ww "plaatsen, zenden" met het voorvoegsel con-


vier

Afgeleid van het Oudnederlandse vier / viuwar

vier; het getal tussen de drie en de vijf, in Arabische cijfers 4, in Romeinse cijfers IV


te

vz: afgeleid van het Oudnederlandse te
bw:


te

te; in grotere mate of hoeveelheid dan wenselijk is


been

been; ledemaat waarop wordt gestaan en waarmee wordt gelopen

bot, been; zelfstandig onderdeel van een geraamte


fa

[zelfstandig naamwoord] Eerste lettergreep van Latijn famuli "(dienaren)". Guido van Arezzo maakte in de 11e eeuw een toonladder van van zes diatonisch opvolgende tonen ut, re, mi, fa, sol, la. Voor deze namen nam hij de eerste lettergreep van elke regel in een hymne gewijd aan Johannes de Doper omdat die op de betreffende toonhoogte wordt gezongen:
Ut queant laxis
resonare fibris,
mira gestorum
famuli tuorum,
solve polluti
labii reatum, Sancte Ioannes.
(Opdat uw dienaren met zachte stem uw wonderdaden laten weerklinken: verlos hun bezoedelde lippen van schuld, Sint Johannes.)


varken

van Oudnederlands farkīn; verkleinwoord van farh

Beerte die nauwe seyde daer op dattet waer geuiel van haer dochter die si huwede aenden verken sweender si moeste hem wisen hoe si doen souden ende haer eerste kint is puyr sot

Beerte de nauwe zei daarop dat het waar gebeurd was met haar dochter die zij uitgehuwelijkt had aan dat varken van een zwijn, dat zij ze moest laten zien hoe ze het doen moesten en dat hun eerste kind compleet gek was.

Weblink bron “Die euangelien vanden Spinrocke”

? schapenvel verkregen van de stapel in Calais


borst

borst; bovenste deel van de voorkant van de romp van mens (of vergelijkbaar deel bij dier), van onder begrensd door het middenrif en de hals

borst; elk van de twee vooruitstekende klieren bij vrouwen waaruit zich de moedermelk afscheidt


appel

appel; ronde eetbare vrucht met wit vruchtvlees en een rode, groene of gele al dan niet gebloste of gestreepte schil; vrucht van de appelboom


dier

dier; met zintuigen uitgerust meercellig organisme dat zijn energie verkrijgt uit andere dierlijke of plantaardige organismen


sol

[zelfstandig naamwoord] Eerste lettergreep van Latijn solve "(verlos)". Guido van Arezzo maakte in de 11e eeuw een toonladder van van zes diatonisch opvolgende tonen ut, re, mi, fa, sol, la. Voor deze namen nam hij de eerste lettergreep van elke regel in een hymne gewijd aan Johannes de Doper omdat die op de betreffende toonhoogte wordt gezongen:
Ut queant laxis
resonare fibris,
mira gestorum
famuli tuorum,
solve polluti
labii reatum, Sancte Ioannes.
(Opdat uw dienaren met zachte stem uw wonderdaden laten weerklinken: verlos hun bezoedelde lippen van schuld, Sint Johannes.)


water

water; een geurloze, kleurloze en smaakloze vloeistof waarvan de moleculen bestaan uit één atoom zuurstof en twee atomen waterstof (H₂O)


vader

uader
vāder
vadere
vadre
vaeder
vater
wader


olifant

Eleuas es die olifant
jn dutsch est elpen ghenant
een dier groot ende stranc


boom

boom; een meerjarige plant die als karakteristiek heeft dat hij één of meer verhoute stammen heeft


springen

Afgeleid van het Oudnederlandse springan


wolf

Maer dien wolve enten liebarde
hevet hi den hals curt ghegheven,
want si bider proien leven.

Maar aan de wolven en de luipaarden
heeft Hij een korte nek gegeven,
omdat zij van prooien leven

Weblink bron
Jacob van Maerlant
 “Der Naturen Bloeme” (13e eeuw)


licht

lecht
lechte
leecht
lich
lichte
liecht
liegt
light
ligt
lijcht
lucht
luchte
locht

licht; elektromagnetische golven die met het oog kunnen worden waargenomen (met een golflengte van 420-780nm)

licht, daglicht; licht van de zon dat overdag de wereld verlicht

licht, verlichting; een lamp of andere lichtbron


beginnen

Afgeleid van het Oudnederlandse biginnan


tien

Afgeleid van het Proto-West-Germaanse *tehun, via het Oudnederlandse ten / tēn / *tien

tien; het gehele getal tussen negen en elf, in Arabische cijfers 10, in Romeinse cijfers X


bot

Men mach die bode Gods niet laten.

dienst, in te enes bode ter beschikking van iemand

Dat altemael haer eyghen van gheworden ende stont tot haren bode.

.. so sell dat bot staende bliven totter naesten rechtdage toe,

... ende niet meer dan te grote boods ende niet hogher.

... en niet meer dan een bod van een groot (een munt) en niet hoger.


gast

in de betekenis van ‘bezoeker’ voor het eerst aangetroffen in 1236, verder te herleiden tot het Proto-Germaanse *gasti- en uiteindelijk de Proto-Indo-Europese wortel *ghosti-. Misschien ook verwant met Proto-Indo-Europees *ghes-, "eten".


bedriegen

erfwoord van het Oudnederlandse bidriegan


baken

Men salse te broede mede baken ende daerna salmense ontmaken in watre.


wandelen

van het Protogermaans *wandlon, een frequentatief afgeleid
::ofwel van *wandon "zich wenden, zich veranderen", oorsprong van het tegenwoordige "winden"
::ofwel van *wandjan "wenden"


eed

vormen van dit woord bestaan in veel Germaanse talen, maar ook in het Iers

eed, een plechtige verzekering dat men de waarheid spreekt of een belofte zal nakomen

groep ambtsdragers die een eed hebben afgelegd


stelen

Daer ic die worst in hadde ghestolen

Weblink bron “Vanden Vos Reynaerde/Deel_I” (13e eeuw)


ons

datief en accusatief eerste persoon meervoud: ons


lachen

d'Eerste-mael heb ick ghelachen, Om dat ghy-lieden de Doodt vreest.

De eerste maal heb ik gelachen, omdat jullie de dood vrezen.


eten

Afgeleid van het Proto-West-Germaanse *etan, via het Oudnederlandse etan


die

nominatief , en van het bepaald lidwoord: de

accusatief en van het bepaald lidwoord: de


dat

nominatief van het bepaald lidwoord: het

accusatief van het bepaald lidwoord: het


acht

acht; het gehele getal tussen zeven en negen, in Arabische cijfers 8, in Romeinse cijfers VIII


negen

Afgeleid van het Middelnederlandse negen /

negen; het gehele getal tussen acht en tien, in Arabische cijfers 9, in Romeinse cijfers IX


doen

Ende hi sal alle daghe doen een lam onbesmet van dien seluen iaer. in holocaust den here. Altoes sal hij des morghens dat doen. -- 1477

En hij zal den Heer dagelijks een brandoffer offeren, een eenjarig lam zonder gebrek; dit zal hij elken morgen offeren. - Ezechiël 46-13

Anoniem
 “Bible in duytsche (Delftse bijbel 1477)”, dbnl (1477)


doen

ENde van sauls huse was een knape die ciba hete. Ende doen die coninc tot hem geropen hadde: soe seide hi hem. Bistu cyba? Hi antwoerde Ic bin dijn knecht. -- 1477

En er was een knecht van het huis van Saul, genaamd Ziba; dien riepen zij tot David. En de koning sprak tot hem: Zijt gij Ziba? Hij sprak: Ja, uw knecht - 2 Samuël 9:2

Anoniem
 “Bible in duytsche (Delftse bijbel 1477)-2”, dbnl (1477)


winkel

van Oudgermaanse stam "wink-", een zijwaartse beweging maken, waar ook wenken en wankel van zijn afgeleid; cognaat met Duits Winkel


dief

dief; iemand (persoon of dier) die iets steelt


vinden

Ende Amand, die 't wel heeft verstaen,
Las die letteren, ende als hi vand,
Watter in stond, wert hi te hand
Seere verblijt in sinen sinne,


lade

En si setteden gods arke op die waghen: ende die lade die de gulden muse hadde ende die ghelikenisse vanden bilgate.

Ze zetten Gods ark op de wagen en daarnaast de zadeltas met de gouden muizen en de beeldjes van hun gezwellen. (1 Samuel 6:11)

“Bible in duytsche (Delftse bijbel)” (1477)


spreken

d'Andre etaet die gaet in
alst kint doet sprekens beghin.

De tweede fase treedt in
als het kind met het spreken begint.


adem

adem; de lucht die levende wezens in zich opnemen en weer uitdrijven


keper

dakspant, daksparren, balkwerk van een dak.


redden

van Germaans *hraþ; cognaat met Oudfries hredda, Middelnederduits redden, Oudhoogduits retten, Angelsaksisch hreddan


hout

hout; stofnaam, bouwmateriaal, brandstof

Also comet met grooter cracht
ute dien houte een lettelkin
olie diere ende fijn
inden nedersten pot tier stede

zo verkrijgt men met grote moeite
uit dat hout een beetje
kostbare en fijne olie
in de onderste pot op die plek

Weblink bron
Jacob van Maerlant
 “Der Naturen Bloeme/Achtste Boek” (13e eeuw)

boom; vooral als vertaling van Latijn lignum in de betekenis van boom

Deen es dat weten doet
ondersceet wat quat es ende goet.
…
Dander heet des levens hout,

De ene is die doet kennen
het onderscheid tussen goed en kwaad
…
De andere heet de boom des levens

ook : hout in de betekenis van bos, woud


amen

amen; dat zij zo, een slotwoord van gebeden en preken


af

af; bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord


vol

Afgleid van het Proto-West-Germaanse *full, via het Oudnederlandse fol / ful


ademen

ademen; de voor het leven nodige lucht inzuigen en weer uitdrijven


beseffen

Historisch hoort het werkwoord in de zesde klasse.

Dyne goetheit hebbic wel beceven.

Dat hi cume in al sijn leven eenege siecheit heeft beseven.

Dat hij nauwelijks in zijn hele leven enige ziekte heeft ervaren.


la

Eerste lettergreep van Latijn labii "(van) lippen". Guido van Arezzo maakte in de 11e eeuw een toonladder van van zes diatonisch opvolgende tonen ut, re, mi, fa, sol, la. Voor deze namen nam hij de eerste lettergreep van elke regel in een hymne gewijd aan Johannes de Doper omdat die op de betreffende toonhoogte wordt gezongen:
Ut queant laxis
resonare fibris,
mira gestorum
famuli tuorum,
solve polluti
labii reatum, Sancte Ioannes.
(Opdat uw dienaren met zachte stem uw wonderdaden laten weerklinken: verlos hun bezoedelde lippen van schuld, Sint Johannes.)


huus

Beneden was dat huus van stene
Daer in lach spise menich ene.

Beneden was het stenen huis
waarin veel etenswaren opgeslagen waren.


der

genitief en van het bepaald lidwoord: der


des

genitief en van het bepaald lidwoord: des


laden

Sy loeden waghene ende karren ende voeren henen sonder merren.


heffen

(Si) hebben haere sweerden ghehaven.

Wat poirter een kint hoeve uten vonte binnen Leyden..


hennep

gaat via het Germaans mogelijk terug op de Scythische naam die door Herodotus als 'kannabis' wordt weergegeven ; meer informatie op hennep/etymologie


bere

Hi hadde een soch, die wilde gaen te bere, also alse soge plien.

Die grave quam als een wilt bere, di hadde des anders groten ghere.

Voer Ravenstein, daer hi dede maken eenen beer, starc ende groot, daer di met dede groten noot, die waren binnen Ravenstein.

Daar so stelde God ter weere, ende warpene int helsche beere

Wat es dat men soeter vint dan geperst beerkine,


dorst

dorst; behoefte aan iets (meestal aan drinken en in het bijzonder: water)


winden

van het Protogermaans *windan- en *wandon


dar

eerste persoon tegenwoordige tijd aantonende wijs van dorren

derde persoon tegenwoordige tijd aantonende wijs van dorren


weven

Soe wevet ute haren buke net,
dar soe die vlieghen mede let.

Zij [de spin] weeft uit haar buik een web, waarmee zij vliegen vangt.


graven

Des Manend. na onser Vrouwen dach nat. bi den scepen in Poelstr, in Waterst., in Noerdenberghestr; ende in Engestr. do sie met den straatghenoten ghegraven hadden in der lantweren di den Veelde 22s.

Op maandag na de dag van onze Vrouwe bij de schepen in Poelstraat, Waterstraat, Noordenbergestraat en Engestraat, omdat ze met hun straatgenoten in de landweer bij het Veld graafwerk verricht hadden: 22 stuivers.


stellen

Afgeleid van het Oudnederlandse *stellen


hem

datief en accusatief van de derde persoon enkelvoud: hem

datief an de derde persoon enkelvoud: eraan, ervoor

datief en accusatief van de derde persoon meervoud: hun, hen, ze


wee

Afgeleid van het Proto-West-Germaanse *wai en het Oudnederlandse *wē


mi

[zelfstandig naamwoord] Eerste lettergreep van Latijn mira "(wonderen)". Guido van Arezzo maakte in de 11e eeuw een toonladder van van zes diatonisch opvolgende tonen ut, re, mi, fa, sol, la. Voor deze namen nam hij de eerste lettergreep van elke regel in een hymne gewijd aan Johannes de Doper omdat die op de betreffende toonhoogte wordt gezongen:
Ut queant laxis
resonare fibris,
mira gestorum
famuli tuorum,
solve polluti
labii reatum, Sancte Ioannes.
(Opdat uw dienaren met zachte stem uw wonderdaden laten weerklinken: verlos hun bezoedelde lippen van schuld, Sint Johannes.)

datief en accusatief van de eerste persoon enkelvoud: mij, me


holocaust

via Latijn holocaustum ontleend aan Oudgrieks ὁλόκαυστον (holokauston) "brandoffer", zelfstandige vorm van ὁλόκαυστος (holokaustos) "geheel verbrand", samenstelling van ὅλος (holos) "geheel") en καύστος (kaustos) "verbrand", dit laatste afgeleid van het werkwoord καίειν (kaiein) "in brand steken"; cognaat met Engels holocaust


si

zij, ze; 3e persoon vrouwelijk nominatief enkelvoud


si

zij, ze; 3e persoon vrouwelijk nominatief meervoud


si

eerste persoon enkelvoud tegenwoordige tijd aanvoegende wijs van sijn

derde persoon enkelvoud tegenwoordige tijd aanvoegende wijs van sijn


hulde

Daermede mochti die hulde mijn hebben, al haddi minen vader doot.


wi

nominatief eerste persoon meervoud: wij, we


du

Du wordt weinig gebruikt en vaak vervangen door de beleefdheidsvorm ghi

nominatief tweede persoon enkelvoud: jij


stempel

naamwoord van handeling van stempen "tegenhouden"

poot onder een meubel of ander huisraad, verticale ondersteuning, stijl


ne

Afgeleid van het Proto-West-Germaanse *ne, via het Oudnederlandse ne


ut

van Latijn ut "(opdat". Guido van Arezzo maakte in de 11e eeuw een toonladder van van zes diatonisch opvolgende tonen ut, re, mi, fa, sol, la. Voor deze namen nam hij de eerste lettergreep van elke regel in een hymne gewijd aan Johannes de Doper omdat die op de betreffende toonhoogte wordt gezongen:
Ut queant laxis
resonare fibris,
mira gestorum
famuli tuorum,
solve polluti
labii reatum, Sancte Ioannes.
(Opdat uw dienaren met zachte stem uw wonderdaden laten weerklinken: verlos hun bezoedelde lippen van schuld, Sint Johannes.)

do of ut, laagste toon van een hexachord


tau

van Oudgrieks ταῦ (tau), in de betekenis "Griekse T" aangetroffen vanaf 1325 (zie vindplaats hieronder)

de letter τ (hoofdletter: T), de 19e letter van het Griekse alfabet, die overeenkomt met de letter "t" (hoofdletter "T") in het Latijnse alfabet

Meester ghi wet wel ende versint
Datmen die lettren onderkint
Vander ierster die alpha heet
Tote tau daer dabce vte gheet


heten

Doe bat hem die coninc ende hiet
Dat hi blidelike voere.

Toen verzocht de koning hem en droeg hem op
om op te monteren.


begraven

Afgeleid van het Oudnederlandse bigravan

begraven; een overledene (in een kist) aan de aarde toevertrouwen


heien

in de grond stampen, instampen, vaststampen.

Twee knechte, die die pale heyeden ende thout droeghen.


seven

Afgeleid van het Oudnederlandse sivun / sivon

zeven; het gehele getal tussen zes en acht, in Arabische cijfers 7, in Romeinse cijfers VII


seven

Afgeleid van seve / sēve met het achtervoegsel -en


spannen

Afgeleid van het Oudnederlandse *spannan


cronen

Een goed knecht, die van sinen here berispt is,..., en is niet murmurende noch cronende. - Barth. 200a

Een goede knecht die door zijn heer berispt is,..., mort en klaagt niet.


gewinnen

verkrijgen als slaaf, als huwelijkspartner


immer

schrijfwijze voor emmer, "immer, altijd"


hijen

oorspronkelijk: beslapen, verkrachten, neuken

Ick hyde liever myn moeder, dan ghy so staen solt!

Ik neuk liever m'n moeder, dan dat ik je zo (in de weg) laat staan.


hien

..Ick hyde liever myn moeder, dan ghy so staen solt!


prenden

mogelijk van Latijn prendere, maar wel sterk geworden

.soo dat si Reynaert deghelic pronden mitten tanden. -Hild 35,200.

Hij regneerde int selve lant, daer Parijs Helenen prant.


hertganc

meent, dat deel van een dorpsgemeente waarop het vee gezamenlijk weidt.


dorper

burger van een stad of dorp, een lid van de derde stand.


wiegen

van Middelnederlands wiege "wieg"; vergelijk Duits wiegen

een kind in een wieg heen en weer bewegen


wenden

een andere richting geven, draaien, keren, verkeren


snee

Daer en was no rijm no snee,
Daer en dede hem de wint niet wee,

Er was noch rijp noch sneeuw daar
de wind deed hem daar geen pijn

Weblink bron “Reis van Sint Brendaan” (vroeg 15e eeuw)


lake

Het zijn twee dochtren vander lake, die eenpaerlic dbloet des herten sughen.

Dat de coopman ende hare cnapen ... moghen den harinc vervullen ende lake daerup ghieten in hare profite,


nestelen

van het Protogermaans *nist-il-an, een frequentatief afgeleid van *nist-jan "nesten"


hoyscracke

Van den rooke der bornen ghinghen ute hoyscracken in de eerde.


clove

het huisje waarin het tongetje van de weegschaal zich beweegt


houde

U groeten die vrouwen van Florense ende ontbieden u … haer vrienscap ende haer houde.


hantwater

waswater voor de handen zoals dat gebruikelijk was voor de tafel


hantwile

ogenblik, moment, handomdraai: de tijd nodig om de hand om te keren


ses

zes; "6", het getal tussen vijf en zeven


incopen

Dat die wynen ingekoft wordden, nae datze geproeft ende ghesmaeckt zijn.


incruden

Rinesse, Bonen, Bangelijn .... dese hebbense weder ingecroden.


hovescelijcheit

beschaving, wellevendheid, fijne manieren


malen

Sijn broot was gerstijn …, dat darsch hi ende moel ook mede.


hael

samentrekking van hahel, samenhanged met hangen

hengsel, heugel, ijzeren haak waaraan de pot boven het vuur hangt


raet

hulpmiddel, benodigdheid, (vgl. huisraad)


ie

van het Germaans: ahwo, Gotisch: ahwa en Oudhoogduits: aha water, rivier (cognaat met Latijn: aqua; vergelijk in het Nederlands ook: Ae, Ee en Fries ie)

Ee als deel van Westfriese waternamen en daarvan afgeleide plaatsnamen


och

ontstaan uit ach en cognaat met 'och' in Fries, Middelhoogduits en Middelnederduits

uitroep die verdriet en medelijden uitdrukt


alf

elf, alf, een boze geest, die de mensen zoekt te bedriegen


afsceiden

Ende die sonen israhel die wederom ghecomen waren vander ouerwanderinghe hebben ghegheten: ende al die hem seluen afsceiden van die besmittinghe der volken des lants tot hem: om te soeken den heer god israhel.- Esdras 1 6:21


mijns

heeft mijn als tweede naamval van ic verdrongen

genitief eerste persoon enkelvoud: van mij, over mij, mijner


gheent

Gheent kint brochti den wive.


sprake

Afkomstig van het Oudnederlandse sprāca dat weer het naamwoord van handeling van spreken is.


pappa

klanknabootsing en reduplicatie in kindertaal van het begin van een woord dat in veel talen "vader" betekent, aangetroffen in 1283 (zie vindplaats hieronder)

benaming voor mannelijke ouder door zijn kind

Tote Spieren upten Rijn
Es een gebeelde scone ende fijn
In onser Vrouwen eere geset.
Daer quam een wijf ende haer kint met,
Ende soe knielde ende bat.
Hare kindekijn stont vor hare ende at,
Ende sach upt scone Jhesueel.
Doe braect van sinen brode een deel
Ende boot dien beeldekine. Daer na
Seit in sijn Duutsch: ‘Pappa! pappa!’


leken

..die hem menech gat stac,
 daar dat bloet ute lac
over sijn heilech anscijn. -Der Leken Spieghel II, LIII, 40.


aenrinnen

Sinen waerd hi doe aneran, ende sloegh den vreseliken man op zijn hoeft metten swaerde.


derre

Doen wort die weduwe gram
Ende seide:'Ghi dunct mi reven!
Derre talen selde begheven.'

Toen werd de weduwe boosEn zei " Je praat onzin, lijkt me
Dit soort taal zul je nalaten."

Doemen Brune vernam
In derre wijs van verre comen,
Wart ghetwifelt van hem zomen,
Wat daer quam ghewentelt zoe.

Toen men van Bruin vernam
dat hij op deze wijze van verre kwamwerd er door sommigen van hen aan getwijfeld
wat daar zo aan kwam rollen

Weblink bron “Vanden Vos Reynaerde” (13e eeuw)

Derre beesten sijn vele in Ircane.

Van deze dieren zijn er veel in Hyrcanië.


mensche

Hier beghinnen sommighe materien ende punten wt der scrift der heilighen, daer een mensche sijn ghedachten mede vestighen sal nae beleghenheit der hoechtijt.


innocent

misschien via Frans innocent of direct van Latijn innocenem


piscine

misschien via Middelfrans piscine van Latijn piscina "visvijver, waterbak, bad"


di

datief en accusatief tweede persoon enkelvoud jou, je


berinnen

meervoud van het zelfstandig naamwoord berinne


berinnen

In later tijden wordt het sterke berinnen verdrongen door de zwakke vormen van berennen

+accusatief een stad, burcht e.d. bestormen

...tslot Ter Vaez ... ende beronnen, nedergheworpen ende ghewonnen

Die locht wert met nevel beronnen.

Grote slaghe ende gedichte gaf hi hare ende harde vele, dat hare haer hals ende hare kele met den bloede al was beronnen.

Hi wort beronnen metter vaert met ontfermenisse te hem waert.

Dat hem die lichame ende die lede met bloede beronnen menigvoud.


-tu

De du-vorm wordt weinig gebruikt en alleen voor goede vrienden, kinderen enz. Vaak wordt de ghi-vorm als beleefdheidsvorm gebruikt.

nominatief tweede persoon enkelvoud enclitische vorm: je, jij

Egidius waer bestu' bleven?


aes

aas; dood dier dat door een aasvreter opgeruimd wordt

aas; stuk vlees dat als lokmiddel gebruikt wordt


smoren

stikken; de dood vinden door worging, verstikking of verdrinking


smoren

gerundium: het smoren, gewelddadige dood door verstikking, worging of verdrinken


ane

op; aan de bovenkant aanrakend, rustend op


betamen

afgeleid van het tamen ww met het voorvoegsel be-


dito

van Venetiaans dito "gezegd"; voor het contact tussen Vlaanderen en Venetië zie "De context." in: Bruijn-van der Helm, J. de e.a. (eds.) Een koopman in Venetië (2001) Verloren, Hilversum; p. 51 e.v.

Dit achtervolghende zyn de edele van Vlaenderen die daer ghevanghen waren.
(…)
Boudin Dongwies, poorter van Brugghe, schilt cnape.
Meester Jan van Hoverschelde, bailliu van Ypre, dito.
Jacop de Heere, burchmeester van den Vryen. dito.


got

Afgeleid van het Oudnederlandse god / got


borne

En daer hi drinkende waert van enen borne bider strate.

Eenen eemer vol borns.


berch

van het Germaans: *berga "berg, heuvel", zie ook Gotisch bairgahei "bergachtige streek", Oudnoords bjarg/berg, Oudhoogduits berg "berg" en Fries berch

Die neder vloeyt inden some sijns cleets als die douwe des berchs harmon die neder comt inden berch van syon.

Die neervloeit in de zoom van zijn kleed als de douw van de berg Harmon die afdaalt naar de berg van Sion.


bestoppen

Ende dit comt bi dat de volmaecte steen bestopt den hals van der blasen.

En het komt voor dat een (nier)steen van de juiste grootte de ingang van de blaas doet verstoppen.


lagele

Die laghele braken si met ghewelt.


erve

afgeleid van het werkwoord erven met het achtervoegsel -e


lanthoede

Oic en sullen onse amptluede onse ondersaten nyet ter lanthoede doen bieden dan als dat kenlike noot sal wesen.

Ook zullen onze ambtenaren onze onderdanen niet voor de landsverdeding oproepen, behalve als de nood aan de man is.


swighen

Nu biddic u, heren ende vrouwen,
Dat ghi wilt swighen ende hoeren.

Nu verzoek ik u, dames en heren,
dat u wilt zwijgen en luisteren.


dwaen

Die liever dansen in den nacht
ende smorghens slapen lanc ende sacht
dan si haer kemden ende dwoeghen.

Die liever dansen in de nacht
en 's morgen lang en zacht slapen
dan dat zij zich zouden kammen en verschonen.


beseenden

door een kerkelijke vergadering beboeten

Dat hi se uutroept, verwaten of bezeend, … ghelike haren andren prochianen.

Dat hij ze gebannen of kerkelijk beboet moge verklaren, gelijk haar andere parochianen


besibbet

Sonder onse raet ende onser vrienden, die ons besibbet syn.

Zonder onze raadsman en onze vrienden die aan ons verwant zijn.


bewerven

Doe seide hi den jongheren, dat si hem een sceepken beworven om der scaren wille.

Toen zei hij tegen zijn discipelen, dat ze hem een scheepje moesten bezorgen vanwege de schare.

Hi … bewarf, dat mense hem [de bloemen] brochte.

Hij bewerkstelligde dat mensen hem [de bloemen] brachten.

+ genitief: zich toeleggen op, zich afgeven met

Aldus moten si alle bederven die hen loesheiden bewerven.

Zo moeten allen te gronde gaan die zich met kwade zaken bezighouden.


bodelen

Ende syt nu niet vervart, bodelt al, man ende pard.

En wees nu niet bevreesd, doodt ze allen, man en paard.


sien

Dat si daer na noit en loech
In twintich jaren, daer si lach
Ende noit sonne noch mane en sach.

Dat zij daarna nooit meer lachte
in twintig jaar, dat zij lag
en nooit zon of maan zag.


sien

Solinus es die bescreven hevet
dattet basiliscus verbijd
(ende sterveter na in curter tijd),
dat, met siene, doot den man,
ende elc dier, metten ademe nochtan.

Het is Solinus die beschreven heeft
dat de basilisk er huist
(en hij stierf daarna in korte tijd)
die, met zijn blik, een man doodt
en elk dier, nochtans met zijn adem.

Weblink bron
Jacob van Maerlant
 “Der Naturen Bloeme/Tweede Boek (2)” (13e eeuw)


hanghen

Een horen daer an enen stake hinc:


sceiden

Ende begonsten te spreken van den leide,
Ende hoe si hadden ghevaren
Sint dat si ierst ghesceiden waren.

En ze begonnen te praten over het leed
en over hoe zij waren gevaren
sinds zij van elkaar gescheiden geraakt waren.


typ

De vorm is relatief jong, kennelijk ontwikkeld uit een Germaanse variant tip-, naast *top-


dade

enkelvoud verleden tijd aanvoegende wijs van doen

Want ic haer lief eer dade
Dan mi selver, dies en blat niet en acht dats wel en blade.

Want ik zou liever doen wat haar
dan wat aan mijzelf lief is, al geeft zij geen zier om wat wel van waarde is


inprenten

er een indruk op maken, er een stempel op zetten


schelde

door umlaut van een vermoedelijk een Keltische naam, die in het Latijn als Scaldis werd weergegeven


beseert

Des wort hi beseert int leste.


besibberen

Haerlieder ziele, die metter zelver zonde van ... simonie zo leelick besibbert en besmet zijn.

Hun zielen, die met dezelfde zonde van ... simonie zo lelijk bezoedeld en bevlekt zijn.


rijt

[2], [3]: van Oudnederlands: rīth "beek, waterloop, stroom" afgeleid van het werkwoord rithan "stromen" dat weer terug kan gaan op Germaans: *rīþ "waterloop" en Proto-Indo-Europees: *ri- "stromen"

rijt, watergeul in (voormalig) buitendijks gebied

schrijfwijze voor ridinge, rijding, het vaststelling van de prijs van levensmiddelen door de overheid


lasten

[zelfstandig naamwoord] uit het Slavisch, cognaat met Pools łasica "wezel"


buurdinc

burengerecht, gerecht voor dagelijkse zaken, waarin de buren het vonnis vellen

Die ene poirter mach den anderen beclaghen … ghelijc men in enen buyrdinghe plach te doen.

De ene burger mag de ander aanklagen … zoals men dat in een burengerecht placht te doen.


garst

XIII garst heringe, IX garst aele.


droge

droech
droege
drôge
droghe
drooch
druech


gare

Die nyemare, dat onse vianden met gare herwert comen.

Het nieuws dat onze vijanden met begeerte hierheen komen.


gay

Menich rudder van herten gay.


solen

Afgeleid van het Oudnederlandse sulon/sculon


schare

erfwoord: Oudnederlands skara ‘legereenheid, groep’, ontwikkeld uit Oergermaans *skarō- ‘afdeling van een leger’, afleiding van het werkwoord *skeran- ‘scheiden, verdelen’, waarvoor zie scēren. Evenals Middelnederduits schāre, Oudhoogduits scara, Oudfries -skere, skare en Oudnoords skǫr.


re

Eerste lettergreep van Latijn resonare "(weerklinken". Guido van Arezzo maakte in de 11e eeuw een toonladder van van zes diatonisch opvolgende tonen ut, re, mi, fa, sol, la. Voor deze namen nam hij de eerste lettergreep van elke regel in een hymne gewijd aan Johannes de Doper omdat die op de betreffende toonhoogte wordt gezongen:
Ut queant laxis
resonare fibris,
mira gestorum
famuli tuorum,
solve polluti
labii reatum, Sancte Ioannes.
(Opdat uw dienaren met zachte stem uw wonderdaden laten weerklinken: verlos hun bezoedelde lippen van schuld, Sint Johannes.)


gliden

Oftu Gods sone sijs, so laet di hier neder gliden.

Als je zoon van God bent, kom hier dan vanaf.

Hi clam upten ghegledenen mure.


glose

Verstaet wat glosen men hier op heeft.

Begrijp wat voor uitleg men hiervoor heeft.


gansinge

So dat dbeen rechte jegen dander blijft staende, entie sieke sine gansinge mach gecrigen.

Zodat het bot recht tegen het andere blijft zitten en de patiënt genezing bereikt.


ael

Afgeleid van het Proto-West-Germaanse *āl, via het Oudnederlandse *āl


lispelen

frequentatief gevormd uit lispen met het achtervoegsel -el


goegie

Met acht vrome ghesellen achtere hem. hebbende elc een goegie ofte hallebaerde up haerlieder schouderen

Met acht vrome gezellen achter hem, ieder met een beslagen staf of een hellebaard op zijn schouders.


achtendalf

Van achtende half: de achtste in tweeën gedeeld, vgl. anderhalf


beke

Afgeleid van het Oudnederlandse beke / beki


dede

De onvoltooid verleden tijd van 'doen' in de 2e persoon is dedes of deets

deed, de onvoltooid verleden tijd van doen in de 1e persoon

deed, de onvoltooid verleden tijd van doen in de 3e persoon


harsten

cognaat met Middelnederduits harsten en Middelhoogduits harsten en Angelsaksisch hierstan "roosteren"; vergelijk


wochey

een kleine munt uit Westfalen ter waarde van driekwart stuiver.


pote

Der Waleweins hooft ghinc hi stoten dapperlike met sinen poten.


pote

stek, loot, scheut, tak die gepoot wordt

Siedi desen bongaert mit poten gheplant ende mit groenen coolen?


coninc

Hier omme bad hi den coninghen, als si den coninc vonden hadden, dat sijt hem boodsceipen souden.

Daarop verzocht hij de koningen om het aan hem te melden als zij de koning gevonden hadden.


legende

van Latijn legenda "wat gelezen moet worden", cognaat met Middelhoogduits legende


-se

enclitische vorm nominatief enkelvoud: zij, ze

enclitische vorm accusatief enkelvoud: haar, ze

enclitische vorm nominatief meervoud: zij, ze

enclitische vorm accusatief meervoud: hen, ze


folie

Voor het eerst aangetroffen in 1286, ook met g(h)-variant (fuelghen, foelge).

Ontleend aan Oudfrans fuelle lett. “blad” (= mod. Frans feuille).

het gedroogde omhulsel van de muskaatnoot, Myristica fragrans,


hoede

van Oudnederlands huoda; naamwoord van handeling van hoeden


veme

veemgericht een -vaak geheime- rechtbank van vrije burgers die in naam van de koning recht spraken


-kijn

achtervoegsel ter vorming van verkleinwoorden


ael-

vorm van al, cognaat met Gotisch ala-, Oudhoogduits ala- en Oudsaksisch ala- en alo-

al- versterkend voorvoegsel, in het Nederlands nog terug te vinden in woorden als almachtig en alwaardig


achtertien

+ genitief zich terugtrekken van, niet gestand doen, nalaten


narre

In de betekenis van ‘zot’ voor het eerst aangetroffen in 1432.

Ontleend aan Middelhoogduits narre “zot, dwaas” (modern Duits Narr).

Goden, isser oock yet gheluckighers dan die aerdt der menschen diemen int ghemeyne, so ick meyne met seer schoone namen, Gecken, Sotten, Dwasen, ende Narren noemt?

Desiderius Erasmus
 “Dat constelijck ende costelijck Boecxken, Moriae Encomion: Dat is, een Lof der Sotheyt”, Johan Geillyaert (vertaler) (1560), Willem Geillyaert, Embden, fol. 54v op dbnl.org


worgen

worgen, wurgen, doden door de keel dicht te knijpen


cupe

Daer vant hi rentvleesch in cupen
Ende baken hanghende vele.

Weblink bron
Robert Haan & Jorne Visser
 “Vanden Vos Reymaerde/Deel III” (13e eeuw)


torment

via Oudfrans tourment/torment of rechtstreeks van Latijn tormentum "pijniging"


wedervaren

samenstelling van weder bw "terug" en varen ww "gaan" met het invoegsel -dum-

[1] met de tegenstander als meewerkend voorwerp

[2] met degene die het meemaakt als meewerkend voorwerp


sullen

Afgeleid van het Oudnederlandse sulon/sculon


bedi

Succinus dats d'ambersteen.
Ysidorus seghet over een
dattet sap van pijnbome si,
ende dat ute rennet, ende bedi
so werdet teene steene.

Succinus dat is barnsteen.
Isidorus zegt daarover
dat het sap van een pijnboom zou zijn
en dat het naar buiten zou vloeien, en daarom
 zou verstenen

Weblink bron
Jacob van Maerlant
 “Der Naturen Bloeme/Twaalfde Boek” (13e eeuw)


domen

ww: van Middelnederlands domen; afgeleid van doom met het achtervoegsel -en


domen

meervoud van het zelfstandig naamwoord doom


pachthamel

een hamel opgebracht door de erfpachter van een vast goed

Die vette pachthamels sullen tusschen den jufferen gelickelicken gedeilt woerden.


saen

Een tempeeste quam mede saen
Dat menegen leede heeft gedaen.


briel

Een huus staende an den groenen briel.

Een huis dat staat aan het groene plein.


ieweren

Dede enen kempioen sueken gereet,
Den stercsten die men ieweren weet,


pangelen

Die raet laet weten enen yegheliken dat niemant met J., die onsinnigh is, en cope, en vercope noch en panghele. [1443]

De raad deelt mee aan eenieder dat niemand met J. die niet bij zijn verstand is behoort te kopen, te verkopen of te ruilen.


beseiken

(Dat hi) mine kindre so (hevet) mesvoert, dat hise besekede...

Dat hij mijn kinderen zo mishandeld heeft, dat hij ze bepiste ...

Die ghene die hem beseiken op dbedde.


aenleiden

Dien die vermaledide honden mit banden ongenadelic bonden, ende leyden eerst tot Annas an.

Die Ludikers dreyghden hem doot te slaen, om dat hise niet geringe aenleyden en wilde.


driven

Die maegde ... wilden hare vee te watre driven.

De meisjes wilden ... hun vee naar het water drijven.

Dat hi wel ene mile vander stede was ghedreven.

Dat hij wel een mijl van de stad afgedreven was.

Dat Apelles screef, daer hi over dreef langher wil dan ic weet.

Dat Apelles geschreven heeft en waar hij wel langer over gedaan heeft weet dan ik weet.


berompen

voltooid deelwoord van (niet-geattesteerd) berimpen: verschrompeld, gerimpeld

Een harde out man, die een berompen aensicht hadde


dijns

genitief tweede persoon enkelvoud: van jou, over jou


berimpen

Die huut was hem ter waert swart bemasschert ende berompen.


d-

Voor stemloze medeklinkers wordt t- gebruikt.

nominatief en accusatief , proclitsche vorm van dat: 't, het

Dat water -> Dwater.


t-

nominatief en accusatief , de proclitische vorm van het,


t-

In Vlaanderen vrijwel alleen als proclitische vorm gebruikt, elders komt ook "dat" voor.

Voor stemhebbende medeklinkers wordt gewoonlijk d- gebruikt.

nominatief en accusatief , de proclitische vorm van dat

Dat kint -> Tkint


becrachten

Dattie stat hair te baten woude comen ende helpen hoir die geen becraften, die Yselsteyn gewonnen hadden.

..., om ons liefs Heren tollen, ende zeevont te becraften.


piperen

Daermede zullen [de minstreels van Brugge] ... tallen tyden dat hemlieden ghelieft piperen ende haerlieden instrumente prouvende, daer hemlieden goet dincken zal. [1430]


quene

Sal ic, die een quene bin, waerliken ghebaren?


quastich

Roeden machmen bughen, al sijn si ooc quastigh, mer balken en mach men niet bughen.


quelen

Ick qual van honghere ende van breke.

..over eenen persoon, die zeere lach ende qual van ziekheden groot.


belgen

Doe balch hi harde ende onvro.

~+genitief; ~+ omme boos worden over iets

Des balch die grave Aymijn.

Daeromme balch dat herscap sere.

hem ~ opzwellen van trots, zich dik maken

Edel man di mi dorper noemt, bellechstu di, dats sere versoemt

hem ~ +genitief, +omme, +van boos worden over iets

Des hem des volcks rijcksgenoet bolghen cleyne ende groet;

hem ~ op, hem ~ van boos worden op iemand

En wildi u niet belghen op mi.

Dies balch hem God van Israel.


grabben

uit het Oudgermaans; cognaat met Deens grabbe en Zweeds grabba


hippelen

frequentatief gevormd uit hippen met het achtervoegsel -el;


trappelen

met voeten of poten over de grond krabben


scharren

cognaat van Oudhoogduits scerran en Duits scharren, Oudsaksisch skerran, Zweeds skorra "een schrapend geluid maken"; vergelijk buiten de Germaanse talen: Latijn carrere, Litouws karšti en Lets kārst "wol kammen"; Oudkerkslavisch краста (krasta) en Russisch короста (korosta) "schurft"

om een geluid weer te geven: krassen, knarsen


grabbelen

frequentatief gevormd uit grabben met het achtervoegsel -el


welteren

frequentatief gevormd uit een hypothetisch woord *welten - vergelijk Duits wälzen "walsen" - met het achtervoegsel -er


sijn

Lieve here sprac moyses
Wie sal ic segge dattu bes

Lieve Heer, zei Moses
Wie zal ik zeggen dat je bent.

Weblink bron
Jacob van Maerlant
 “Rijmbijbel (Exodus)” (13e eeuw)


melc

esels melc es sere wit
plinius bescriuet ons dit


blide

Coninge, graven ende hertogen waren blide ende wel in hogen.

Dat weder waert al blide.

Metter bliden varen.

In de Heer ontslapen, naar de hemel gaan.

Nu en wasic so blide nie.

Hi was blide om hare worde.


blide

Dat gi u pijnt in elke stat te sine in hogen ende in bliden


blide

Men warp met bliden ende scoet met pilen.


beheten

enen slives beheten

iemand lijfelijke zekerheid geven, voor zijn leven instaan

… also alst voren was beheten

Zabulon so behiet hy dat lant dat leegt der zee by.

[Hi] behiet hem ende belovede, dat hi hem thoeft af soude slaen, hine lyede verwonnen saen.

Hij verzekerde hem en beloofde, dat hij hem het hoofd af zou hakken, als hij zich niet spoedig gewonnen gaf.

Die doot, hy mynen vader behiet, moete hy selven tierst smaken.

Mijn sware verdriet, dat mi mijn stiefmoeder behiet.

Hi behiet hem, hi moeste vulstaen, sinen broeder te sine onderdaen.


altoos

samenstelling van al vn "heel" en de genitief *toges van een zn *toog afgeleid van tijgen ww "trekken", dus: "gedurende de hele trek"


geboefte

afgeleid van boef zn met het omvoegsel ge- -te dat een verzameling aangeeft, in de betekenis van ‘gespuis’ voor het eerst aangetroffen in 1400


heem

via Oudnederlands hēm van Protogermaans *haima- "woonplaats"; cognaat met Middelhoogduits heim, Oudfries en Middelnederduits hēm en Middelengels ham en home


medestander

afgeleid van Middelnederlands medestaen "erbij zijn, terzijde staan" met het achtervoegsel -er


beoosten

van Oudnederlands biostan, dat is afgeleid van ost met het omvoegsel bi- -an "aan de oostelijke kant"


bewesten

afgeleid van west met het omvoegsel be- -en "aan de westelijke kant"


onverdacht

afgeleid van het voltooid deelwoord van verdenken, verdacht met het voorvoegsel on-; cognaat van Middelhoogduits unverdâht en Middelnederduits unvordacht

zonder ergens een vermoeden van te hebben


vermanen

afgeleid van manen met het voorvoegsel ver-

toespreken om gedrag te beïnvloeden, moreel aanspreken op gedrag


wasdom

afgeleid van was "groei" met het achtervoegsel -dom


vernuft

van Middelhoogduits vernuft, misschien via Middelnederduits vornuft


ontwortelen

mogelijk leenvertaling van Latijn eradicare, extirpare; cognaat met Middelhoogduits entwurzeln


operment

van Latijn auripigmentum, samengesteld uit auri genitief van aurum "goud"' en pigmentum "verf" dus letterlijk "goudverf", cognaat met Oudhoogduits orgimint en Middelhoogduits opriment

operment, felgele delfstof gebruikt als verfstof en rattengif


pondereren

via Frans pondérer of direct van Latijn ponderare "overwegen, overdenken"


acker

akker; afgeperkt stuk land dat bestemd is bebouwd te worden met een gewas

morgen; een oude agrarische oppervlaktemaat


beneven

afgeleid van neven met het voorvoegsel be-


beneven

Dit woord wordt ook als achterzetsel gebruikt, dus ná het woord waar het betrekking op heeft.


budel

van Oudsaksisch būdil, cognaat met Middelnederduits budel


chimera

bezoargeit Capra aegagrus, de wilde voorouder van de huidige huisgeit


Ave Maria

rooms-katholiek gebed dat begint met de woorden 'Ave Maria'


bruun

bruin; een kleur zoals die van walnoten, chocola of koffie hebbend


aen

op; aan de bovenkant aanrakend, rustend op


adere

ader; een vat waardoor zuurstofarm bloed vanuit de weefsels naar het hart beweegt


aerde

aarde; de wereld, de bewoonbare planeet van ons zonnestelsel

aarde; de grond waarin de planten groeien


banc

bank; voorwerp waarop mensen kunnen zitten


achte

acht; het gehele getal tussen zeven en negen, in Arabische cijfers 8, in Romeinse cijfers VIII


crune

kruin; het bovenste deel van het hoofd, dat gewoonlijk met haar bedekt is


cule

kuil; een uitholling, een (gegraven) gat


bloet

bloed; lichaamsvocht dat rondstroomt in de slagaderen en aderen ter verspreiding van zuurstof en andere voor de levensprocessen onontbeerlijke stoffen


cnie

knie; een gewricht in het midden van het been dat het bovenbeen met het onderbeen verbindt


dac

dak; het deel dat een gebouw aan de bovenkant bedekt en bescherming biedt tegen het weer


crone

kroon; hoofddeksel dat door een vorst gedragen wordt


wout

van Oudnederlands walt "groot, ongerept bos"


wout

van Oudnederlands giwalt "macht, overheersing"


dagge

van Oudfrans dague, zie ook Italiaans en Spaans daga "dolk", die mogelijk weer teruggaan op het Keltisch, vergelijk Bretons dac en Middeliers daiger "dolk, speerpunt"; in het Middelnederlands aangetroffen als deel van een naam in 1293


thau

de letter τ (hoofdletter: T), de 19e letter van het Griekse alfabet, die overeenkomt met de letter "t" (hoofdletter "T") in het Latijnse alfabet

Ooc sach in Fransoise voorhooft
Tgrote thau, des gelooft,
Dat met verwen menigertiere
Sone was ende dor diere
Ende verchierde sijn anscijn
Met sconeden utermaten fijn.


subjectie

via Oudfrans subjection, van Latijn subiectio

subjectie, toestand waarin men anderen tot gehoorzaamheid kan dwingen

subjectie, toestand waarin je altijd moet doen wat een ander zegt


grebbe

van Oudnederlands gribba, dat teruggaat op Proto-Germaans *grabjō


smisse

via Oudnederlands smiththa van Protogermaans *smiþjǭ; cognaat met Gotisch smiþþe, Oudhoogduits smiththa / smitta / smida, Oudsaksisch smiða, Oudnoords smiðja, Angelsaksisch smiþþe en Middelengels smythy


leec

erfwoord: Ontwikkeld uit Oergermaans *laikaz ~ *laikiz ‘spel, sprong’, waarvan Oudhoogduits leih ‘gezang, melodie’, Oudengels lāc ‘strijd, spel, gave, actie’, Zweeds lek ‘spel, sport’ en Gotisch laiks ‘dans’; abstractum van het sterke ww. *laikan- ‘zich springend bewegen, spelen’, waaruit Middelnederduits lēken ‘springen’, Middelhoogduits leichen ‘opspringen; spelen’, Oudengels lācan ‘schommelen, flikkeren; spelen’, Zweeds leka ‘spelen’ en Gotisch laikan ‘springen, dartelen, spelen’.
 Teruggaand op de Indo-Europese wortel *loig-, waartoe ook Litouws láigyti ‘huppelen, vrolijk rondrennen’, Perzisch ālixtan (آلیختن) ‘springen’, Koerdisch līzim ‘speelt’ en misschien Oudiers lingid ‘springen’ behoren.


Odevelt

samenstelling van ode bn "woest, ongecultiveerd" en velt zn "veld"

Odeveld, gemeenschappelijke, iets hoger gelegen aan een weg gelegen weidegrond van 0,2 bij 4 km waar later het dorp Zaffelare, een dorp in de Belgische provincie Oost-Vlaanderen ontstond


dorren

Of ie was blide, dar niemen vragen!

Of hij blij was, hoeft niemand te vragen.


spliten

cognaat met Oudfries splita en Middelhoogduits splīzen


eenjarich

van Oudnederlands ēnjāri; niet in Middelnederlandse woordenboeken, maar wel aangetroffen in een oorkonde uit 1316, zie vindplaats hieronder

Item wat beesten aen den dyke gaen alle die schouwe doir ende willighen schillen, die mach men scutten voir eygen, uutgeset scapen, die schillen, verbueren 5 sc. ende dit mogen mede beleden dieghene, die die willigen hoir sijn, up hoiren eedt totter hiemraden besceidenisse gelyken ander scutters, ende wie dattet beleet, sel hebben van elcken groten beest 10 sc. ende van elc eenjarich rint of scape 2 sc. ende die sel se leveren den rechter binnensbans, ende die sel uutleggen dat gelt ende weder innemen als recht is rechtevoirts.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Willem III van Holland
 Keurboek No. 1. (1316) in:
Unger, J.H.W.
 De oudste keuren van Schieland, Rotterdamsch jaarboekje, jrg. 6 (1899), 211/212


twe

twee; getal tussen één en drie, in Arabische cijfers 2, in Romeinse cijfers II


elpen

via Latijn elephans van Oudgrieks ἐλέφᾱς (eléfas) "olifant"

Eleuas es die olifant
jn dutsch est elpen ghenant
een dier groot ende stranc
ter mule (…)

"Elevas" is de olifant, in de volksmond "elpen" genoemd, een dier groot en sterk als een muildier

Jacob van Maerlant
 Der naturen bloeme (1287) in:
Instituut voor Nederlandse Lexicologie (red.)
 Cd-rom Middelnederlands. (1998), Sdu Uitgevers/Standaard Uitgeverij, Den Haag / Antwerpen, fol. 24v r. 2017/2020

Want en is niͤman alse
 stark inde alse groit van ligame als en elpen
dir.

Want niemand is zo sterk en groot van lichaam als het dier olifant.

Weblink bron
N.N.
 Nederrijns moraalboek (ca. 1270-1290) in:
Maurits Gysseling & W. Pijnenburg
 Corpus van Middelnederlandse teksten. Reeks II. Literaire handschriften. II-6. Sinte Lutgart, Sinte Kerstine, Nederrijns moraalboek. (1987), Martinus Nijhoff, Leiden, ISBN 90 6890 130 3, p. 372


pantsier

wapenrusting die het bovenlichaam beschermt


aneghesichte

naast anesichte "aanzicht" vermoedelijk onder invloed van het Duits ontstaan, vergelijk Oudsaksisch angisiht “gezicht”, of Middelhoogduits angesiht “het zien, gezicht” (= Duits Angesicht), aangetroffen vanaf 1348

Met 9 allen rechte soe en soude wi der minnen nimmermeer vergheten, dat Christus onse middelere es, ende sonder onderlaet sine werdeghe offerande vernuwet vore dat aneghesichte sijns Vaders, omme onser alder noet.

Jan van Ruusbroec
 Vanden gheesteliken tabernakel (ca. 1350) in:
Jean Baptiste David (ed.)
 Werken, Deel 2 (1858), Maetschappy der Vlaemsche Bibliophilen, Gent, p. 240 op dbnl.org


Gode enen vlassenen baert maken

verbinding van  God, een, vlassen, baert en maken, variant op een leenvertaling van Frans faire barbe de fouarre à Dieu, "God een strooien baard maken", een verbastering van faire gerbe de fouarre à Dieu, "God een schoof van stro maken"
In de middeleeuwen probeerden boeren die een vast deel van hun oogst moesten afstaan aan de kerk zelf zoveel mogelijk over te houden door die schoven vooral te laten bestaan uit halmen met weinig graankorrels.

je vromer voordoen dan je eigenlijk bent, schijnheilig zijn

Dese willen gode enen vlassen baert maken ende maken hem wijs, dat hi des niet en verstaet.

Zij doen schijnheilig en misleiden hem zodat hij het niet doorheeft.

D.C. Tinbergen (ed.)
 “Des coninx summe” (1907; origineel 1408), A.W. Sijthoff, Leiden, p. 259

Dits al woeker, wie dats pliet;
Al maken si Gode eenen vlassen baert,
Ende varen daer me ter hellen waert.

Het is allemaal woeker, en wie dat plegen
al doen ze nog zo schijnheilig
gaan daarmee naar de hel.

Jan de Weert (ed. J.A. Jacobs)
 “Nieuwe doctrinael of spieghel van sonden.” (1915; naar manuscript uit 1460 ("Leiden"), oorspronkelijke tekst uit de 14e eeuw), Martinus Nijhoff, Den Haag, p. 216 r. 500-502 zie noten


swellen

Afgeleid van het Oudnederlandse *swellan


drinkelbier

bier voor eigen gebruik, niet commercieel


swemmen

Evenals bij de paren zetten/zitten en leggen/liggen was swemmen oorspronkelijk waarschijnlijk een zwak causatief bij het eigenlijke sterke werkwoord swimmen (vgl. Eng. to swim, Dui. schwimmen, maar überschwemmen). Er zijn enkele zwakke vormen van swemmen geattesteerd.

Dat hondekin swam onvervard
Weder over dwater wijt

Weblink bron “Lanceloet en het Hert met de Witte_Voet” (14e eeuw) op Wikisource


ghi

De beleefdheidsvorm ghi werd steeds meer ook in het enkelvoud gebruikt en verdrong allengs het voornaamwoord du.

nominatief tweede persoon meervoud: jullie

nominatief tweede persoon beleefdheidsvorm: u

Gheselle sidi veruaert
 Ic waende dat ghi coender waert
 Doet dat ghi seyt laet ons gaen
 Al soudemen ons heden vaen.

Metgezel, ben je bang
Ik dacht dat je dapperder zou wezen
toen je zei: laat ons gaan
al zouden ze ons vandaag ook pakken.

Weblink bron “Karel ende Elegast. Deel 6” (ca. 1250)


dicke

Willem, die Madoc maecte,
Daer hi dicken omme waecte,
Hem vernoyde so haerde
Dat die avonture van Reynaerde
In dietsche onghemaket bleven.

Weblink bron “Vanden Vos Reynaerde” (13e eeuw) op Wikisource


canele

Jeghen quaet tantvlesch mede
salment wriven dar ter stede,
met couden watre erst so dat bloet,
dan es ghepulvert canele goet
in waremen wijn, ende dar ter stont
der mede wel ghewreven de mont

Weblink bron
Jacob van Maerlant
 “Der Naturen Bloeme” (13e eeuw) op Wikisource


rijcdoem

Heer vader seyde die iongelinck so biddic u dat ghi die doot wt uwen lande bannen wilt als dat si hier nemmermeer en come noch oock eenigen mensch in dit lant en doode oft anders so wyllic terstont van u sceeden ende werden een heremijt mijn leven lanck in een woestine sonder emmermeer in u hof te comen, want rijcdom ende wellusten dese sijn al verganckelijck ende contrarie der sielen daerom lieve vader willic gaen soecken onverganckelijcke dinghen ende mijnder sielen salicheyt.

Weblink bron “Historie van Jan_van_Beverley” (15e eeuw, eerste druk 1543) op Wikisource


sekerlike

Sprect Solinus, dat 's waters breke
in Afrike es sekerleke;


onthopen

de hoop verliezen, wanhopen, teleurgesteld worden

Soe waende hi hebben goet gheval.
Nu was hi dies onthopet al.


scoudere

van Oudnederlands *sculdero, van Protowestgermaans *skuldru.

Ander lieden, dies gheloevet,
vindemen dar al sonder hovet,
hare oghen in hare scouderen staende.


eencoren

Crisetus es .i. clene dierkin,
dier vele int lant van Poelien sijn.
Alse groot als .i. eencoren es dit;
sijn hovet es swart ende wit.

De hamster is een klein diertje
waarvan er veel in het land van Poeliën zijn
zo groot als een eekhoorn is dit;
zijn kop is zwart en wit

Weblink bron
Jacob van Maerlant
 “Der Nautren Bloeme” (13e eeuw)


terwilen

Doen verstont hi ter wilen,

Weblink bron “Karel ende Elegast” (13e eeuw)

Dor die ontsprekelike vruecht,
Daer hu gheist in was verhuecht,
Terwile als hu ende niement el
Biden archangel Gabriel
Was gheboodsceipt, maeghet scone,
Dat ghi ontfinct den Gods zone

Door de onuitsprekelijke vreugde
waar uw geest zich in verheugt
terwijl u en niemand anders
 uitziet naar de aartsengel Gabriel
werd gemeld, schone maagd
dat gij de zoon Gods zoudt ontvangen

Weblink bron “Gruuthuse-handschrift (gebeden en allegorische gedichten)” (14e eeuw)


terwilen

Het voegwoord is ontstaan door weglating van dat of als


lentin

Tes wintertijds crupen si ghemene
in holen bomen ende in stenen,
 metten lentine comen si vort.

In de wintertijd kruipen [de slangen] gewoonlijk weg in holle bomen en in stenen, in de lente komen ze tevoorschijn.

Weblink bron
Jacob van Maerlant
 “Der Naturen Bloeme” (13e eeuw)


schoe

erfwoord Proto-Germaans *skōha-, verdere etymologie onzeker. Mogelijk te herleiden tot PIE *(s)keu(H)-, "bedekken", waarbij de "u" in het Nederlands volledig zou zijn weggevallen.

Maar in Ruths historie trekt de los'er zelf zyn schoe uit , en geeft die over aan Boas.

J.Nylöe
 “Uitgezochte Bybelstoffen, of Verklaringen over vele voorname plaatsen der goddelyke schriften” (1723), p. 100