infertiliteit

afleiding van fertiliteit met het ontkennend voorvoegsel in-

afgeleid van infertiel met het achtervoegsel -iteit

het verschijnsel waardoor een mens, dier of plant zich niet voort kan planten

Kanker treft niet alleen ouderen, maar ook mannen en vrouwen in de vruchtbare leeftijd. "Het kan dus voorkomen dat bij een man of vrouw kanker ontdekt wordt op het moment dat een stel probeert zwanger te raken", stelt prof. dr. Petra De Sutter van het Centrum voor Infertiliteit, Universitaire Vrouwenkliniek Gent, op de website van Fertimagazine.

De infertiliteit zet wel de plot in gang en biedt veel ruimte voor katholieke symboliek. Regisseur Alfonso Cuarón kijkt niet op een onsje kitsch meer of minder.


genenbank

samenstelling van gen zn en bank zn met het invoegsel -en-

een plaats waarin genetisch materiaal bestaande uit zaden, sperma en planten wordt opgeslagen

Brazilië heeft concrete plannen om met uitsterven bedreigde diersoorten te klonen. Na het aanleggen van een genenbank, bekijken onderzoekers nu met welke techniek en welk dier ze aan de slag zullen gaan.


warmbloedigheid

afleiding van warmbloedig met het achtervoegsel -heid

het hebben van een constante lichaamstemperatuur

De Vogels perfectioneerden eerst hun warmbloedigheid door hun schubben om te vormen tot warmte-isolerende veren.


streptokok

soort ronde bacterie die in kettingen achter elkaar liggen

Kraamvrouwenkoorts wordt veroorzaakt door de zogeheten groep A streptokok. Bij besmetting met deze bacterie kan een kraamvrouw ernstig ziek worden in de eerste drie weken na de bevalling.

Mozart stierf door streptokok: Volgens de verslagen van de sterfgevallen bezweken veel mannen van rond de veertig jaar in december 1791 aan de streptokokkenbesmetting. Andere veelvoorkomende doodsoorzaken uit die tijd, zoals tuberculose en ondervoeding, lijken minder goed te passen bij het ziektebeeld van Mozart, stellen Zegers en zijn collega's.


rudiment

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘eerste begin’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1650

zich niet ontwikkelend lichaamsdeel of orgaan


tuut

tw klanknabootsing
**zn naar de klank van het politiefluitje
**zn naar de roep van de vogels of van het geluid waarmee hoenders kunnen worden gelokt, uitspraakvariant van tuit zn

nabootsing van de roep van sommige steltlopers, zoals de tureluur

Daar is hun gejoel en gejubel niet van de lucht en ik wil u gaarne verzekeren dat ik hun zang even gaarne hoor als die van lijsters en nachtegalen. Ze zeggen heel duidelijk ‘tureluur, tureluur’ en ook ‘tuut, tuut, tuut’.

Weblink bron
Jac. P. Thijsse
 “Het vogeljaar. Nederlandsche vogels in hun leven geschetst.”, 2e druk (1913), W. Versluys, Amsterdam, p. 129


biologische klok

vaste verbinding van biologische (bijvoeglijk naamwoord) en klok (zelfstandig naamwoord), aangetroffen vanaf 1938 (zie vindplaats hieronder)

geheel van inwendige processen waardoor een levend wezen zich volgens een bepaald patroon ontwikkelt, gebruikt als maatstaf voor het verloop van tijd

Vrouwen! Nog even en ze wil een kind, want de biologische klok begint alarm te slaan.

De relativiteitstheorie van Einstein leert, dat bij bijna-lichtsnelheid (bijna 300.000 km/sec. dus) de klok zeer langzaam loopt. De vraag is nu maar of dit ook geldt voor de biologische klok: zal iemand die volgens de aardbewoners 50 jaar op reis is geweest in de ruimte bij zijn terugkeer op aarde 50 jaar ouder zijn geworden of slechts één jaar?

De Fransche geleerde Lecomte de Nouy heeft een nieuwe "biologische klok" uitgevonden, waarmede niet de tijd, zooals deze voor de geheele menschheid geldt, wordt gemeten, doch de subjectieve waarde, die de tijd in de verschillende levensphasen van den mensch heeft.


petrischaal

eponiem, leenvertaling van Duits Petrischale, samenstelling van Petri en "de familienaam van de uitvinder, de 19e eeuwse Duitse bacterioloog R.J. Petri " en schaal zn , geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.D; in de betekenis "kweekbakje" aangetroffen vanaf 1900 (zie vindplaats hieronder)

Petrischale

laag plat ronde bakje van glas of kunststof met een ruim eroverheen passend deksel

petrischalen (plural)
petrischaaltje (diminutive singular)
petrischaaltjes (diminutive plural)

Onze wereldbevolking heeft de zeven-miljard grens onlangs bereikt. Dat zijn een hoop mensen, en niet iedereen heeft genoeg te eten. Hier hebben wetenschappers iets op bedacht: Vlees dat in een petrischaal is gegroeid. Twee jaar geleden heeft een Nederlands consortium al bekend gemaakt dat ze in staat is om spierweefsel in het lab te laten groeien, en dat heeft dit buiten Nederland veel publiciteit gekregen.

Weblink bron “De eerste hamburger gemaakt in een lab is een feit - en kost 250.000 euro” (25 november 2011) op tubantia.nl

„Vier op de vijf artsen in Nederland hebben een smartphone voor snelle toegang tot informatie. Helaas brengen de telefoons echter ook iets anders dan kennis over: ziekteverwekkers”, zo stelt een van de onderzoekers, Stijn Voeten, vast. „Leg een smartphone op zijn kop in een petrischaal met voedingsbodem, haal hem weer weg en enkele dagen later zie je de vorm van het apparaat duidelijk terug in de opgekweekte micro-organismen. Vooral de randen blijken veel bacteriën te bevatten.”

Weblink bron
Arianne Mantel
 “Smartphone arts ziekmaker” (26 maart 2014) op telegraaf.nl

Hij legt ze daarna 1 dag in de broedstoof bij 37° en droogt ze bij die temperatuur in een Petri-schaal.

Polak, Jacques Hartog
 “De ontsmetting der snijdende chirurgische instrumenten met zeep-spiritus”, proefschrift (1900), H. Eisendrath, Amsterdam, p. 23


plastron

van Frans plastron, in de betekenis van ‘borstlap’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1615

plastrons (plural)
plastronnetje (diminutive singular)
plastronnetjes (diminutive plural)

Het plastron van de jongen is rood met zwarte vlekjes.


macrofauna

smaenstelling fauna met het voorvoegsel macro-

macrofauna

een verzamelnaam voor ongewervelde dieren die met het 'blote' oog te zien zijn, de zogenaamde macro-invertebraten

Na de zomer komt Gerwers voor korte tijd terug om met de hand de laatste werkzaamheden uit te voeren in slenken. Deze zijn nu niet meegenomen vanwege de aanwezigheid van bijzondere macrofauna (waterdiertjes) in die geulen die in de zomer minder kwetsbaar zijn.

Drijvende plantenbakken moeten de waterkwaliteit in de havens verbeteren, zodat de visstand verbetert en de macrofauna weer toeneemt. In de Rotterdamse Maas gaan ze er de komende maanden mee experimenteren. Bedoeling is om op deze manier meer havens in Nederland en daarbuiten te 'verfraaien en verfrissen'.


rupsenplaag

samenstelling van rups bw en plaag zn met het invoegsel -en-

situatie waarbij er hinderlijk veel rupsen zijn

De wethouder stelt dat er extra geld is gereserveerd om de eikenprocessierups te bestrijden en om te voorkomen dat evenementen niet of zeer beperkt door kunnen gaan zoals vorig jaar. “De hotspots zijn in beeld en Gildebor staat klaar waar nodig. Veel zal afhangen van de weersomstandigheden en de mate van de plaag. Als het warmer is zal de rupsenplaag zich eerder voordoen.”

Omdat de rupsenplaag zich nu enkele jaren achtereen heeft voorgedaan is het mogelijk dat sommige bossen verzwakken, waardoor ze een prooi kunnen worden voor insecten als de eikenprachtkever, die de boom uiteindelijk doet afsterven. De eikenprachtkever vormt sinds de jaren negentig van de vorige eeuw een plaag in Nederland. Eikenbomen die nu kaalgevreten worden, krijgen in het najaar geen eikels, omdat de rupsen ook de bloesems wegknagen.


sater

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘halfgod’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1563

saters (plural)
satertje (diminutive singular)
satertjes (diminutive plural)


erffactor

hereditary factor

een discrete eenheid van erfelijk materiaal, waarmee organismen erfelijke eigenschappen doorgeven aan hun nageslacht


voeldraad

sense line

een draad waarmee een spin kan voelen of er een prooi is gevangen in het web

voeldraden (plural)
voeldraadje (diminutive singular)
voeldraadjes (diminutive plural)

Heb je eindelijk alle spinnen van je afgeschud en zit je in de auto dan stuit je op de venstersectorspin in je achteruitkijkspiegel. ,,Deze spinnen maken een wielvormig web, met spiraaldraden die vanuit het centrum naar buiten lopen. Een voeldraad leidt naar de schuilplek van deze spin, vaak achter de spiegel. Zelfs als je 120 kilometer per uur rijdt op de snelweg is deze spin niet af te schudden.


hypermetamorfose

afgeleid van metamorfose zn met het voorvoegsel hyper-

hypermetamorfoses (plural)
hypermetamorfosen (plural)

ontwikkeling waarbij een larve twee heel verschillende opeenvolgende vormen heeft

De larven van de oliekever kennen een zogenaamde hypermetamorfose. Normaal is de metamorfose van een larve tot imago zo, dat de larve steeds na een vervelling wat groter wordt, dan verpopt en daarna uitkomt als imago. Als er twee verschillende stadia zijn in het larvestadium spreekt men van hypermetamorfose.


biogeen

biogener (uninflected comparative)
biogeenst (uninflected superlative)
biogene (inflected positive)
biogenere (inflected comparative)
biogeenste (inflected superlative)
biogeens (partitive positive)
biogeners (partitive comparative)

De onderzoekers vonden zogenoemd biogeen grafiet in het gesteente, dat werd geproduceerd door levende organismen. Ze hebben hoop dat deze ontdekking meer kennis van het oudste leven op aarde zal opleveren.

‘Het proces van het leven loopt ten einde; het cyanogeen of biogeen gas verliest knallend zijn vermogen om te exploderen en verandert in dode albumine.


taurine

van Duits Taurin, opgebouwd uit Latijn taurus "stier" en met het achtervoegsel -in omdat de stof voor het eerst werd ontdekt in ossengal; naam voorgesteld door een van de ontdekkers, de Duitse scheikundige L. Gmelin en sinds 1838 in publicaties gebruikt

aminosulfonzuur dat als stofwisselingsproduct in naar verhouding grote hoeveelheden voorkomt in zoogdieren

Aan kattenbrokken worden diverse voedingsstoffen toegevoegd die van nature alleen in dierlijk weefsel voorkomen, zoals taurine en arachidonzuur. Een kat die te weinig taurine binnenkrijgt kan blind worden en last van hartfalen krijgen, vertelt Corbee.


celdood

Op het moment dat de muizen werden gedwongen wakker te blijven schakelden de genen die betrokken zijn bij celdood en stress in.

De wetenschapper kreeg in 2002 de met anderen gedeelde Nobelprijs voor Geneeskunde voor hun ontdekkingen bij onderzoek naar de ontwikkeling van organismen, onder meer de ontdekking bij een worm van wat de ’geprogrammeerde celdood’ wordt genoemd.

Uiteindelijk zullen de zenuwcellen afsterven. Die massale celdood wordt gelinkt aan dementie. HP de Tijd 10/06


bow

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/Wym-bow (wersja Józefa Gary).ogg


fascia

een bijzonder bindweefsel dat een vlies vormt rond spieren, botten, gewrichten en lichaamsholtes en ondersteuning en bescherming geeft aan die lichaamsdelen en structuur aan het lichaam


fecundatie

afgeleid van het Latijnse fecundare [vruchtbaar maken] met het achtervoegsel -atie


fylogenese

In de betekenis van ‘ontwikkelingsleer van levensvormen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1914

samenstelling van fylo "Grieks phulon [stam, geslacht], verwant met phuein [doen groeien, laten ontstaan]" en genese zn

de studie van de afstammingsgeschiedenis van een groep organismen


weefselleer

de studie van groepen van gelijkaardige lichaamscellen


gonade

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘geslachtsklier’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1950


preparát

preparaat; deel van plantaardig of dierlijk weefsel gereed voor microscopisch-anatomisch onderzoek


replika

replica; de afdruk van het oppervlak van een te onderzoeken object voor bijvoorbeeld elektronenmicroscopie


stafylokok

van Neolatijn staphylococcus, in 1880 gevormd uit Oudgrieks σταφυλή (stafulè) "druiventros" en κόκκος (kókkos) "graankorrel, zaadje" naar het voorbeeld van streptococcus omdat deze bacterieën na de celdeling wel wat op een druiventrosje lijken, door de Schotse bacterioloog A. Ogston

stafylokokken (plural)
stafylococ
staphylococ

Staphylococcaceae gram-positieve bolvormige bacterie

"Stafylokokken zijn meestal niet gevaarlijk, maar als je kleine snij- of schaafwonden hebt kunnen ze wel voor zweren en infecties zorgen. Daarnaast loop je een risico op acute voedselvergiftiging wanneer je die bacteriën per ongeluk inslikt."

Khloé liep in het ziekenhuis een stafylokokkeninfectie op, ze zit al bijna een week thuis. Als gevolg van de infectie moest de realityster een aantal optredens van haar boekpromotietour afzeggen en mocht ze niet op bezoek bij Odom.


ronkedoor

van Portugees roncador "druktemaker"; cognaat met ronkadoor

olifant, doorgaans een mannetje, die buiten een kudde leeft en agressief gedrag vertoond

⧖ Dusdanig is het dat de ronkedoor, verscheidene dagen achter een, de schrik van het geheele landschap blijft, dorpen en velden verwoestende, en doodende al wat hem te voren komt; tot dat eene algemeene jagt op hem wordt ondernomen, en hij eindelijk, onder de menigvuldige, hem toegebragte wonden bezwijkt, en, met zijn leven, het gevoel zijner smarten verliest.


druh

soort; een groep levende wezens die een bepaald aantal kenmerken gemeenschappelijk heeft en zich onderling voort kan planten, onderdeel van een geslacht

Taxonómia klasifikuje živých organizmov do hierarchicky usporiadaných kategórií, ako sú druhy.

Taxonomie kwalifiseert levende organismen in hiërarchisch geordende categorieën, zoals de soorten.


druh

Systematika se zabývá tříděním druhů rostlin.

Systematiek houdt zich bezig met het sorteren van plantensoorten.


zotisch

zotischer (uninflected comparative)
zotische (inflected positive)
zotischere (inflected comparative)
zotischers (partitive comparative)

met betrekking tot (dierlijk) leven, in of bij levende dieren


přechod

de overgang, menopauze; het stoppen van de menstruatie van een vrouw

Ženy během přechodu obvykle bývají náladové.

Vrouwen zijn tijdens de overgang meestal humeurig.


samentrekking

Naamwoord van handeling van samentrekken met het achtervoegsel -ing

samentrekkingen (plural)
samentrekkinkje (diminutive singular)
samentrekkinkjes (diminutive plural)

De eene zorgt dan voor de snelle samentrekking, de andere voor die samentrekking der spieren, die men met den naam van tonisch heeft bestempeld.

Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot Bevordering der Geneeskunst
 “Nederlands tijdschrift voor geneeskunde”, Volume 59, Issue 2, Part 2 (1915), p. 1720


řád

orde; een groep verwante organismen, onderdeel van een klasse en bestaande uit families

Pes patří z biologického hlediska do řádu šelem.

Honden behoren vanuit een biologisch oogpunt tot de orde roofdieren.


acuut stresssyndroom

vaste verbinding van acuut (bijvoeglijk naamwoord) en stresssyndroom (zelfstandig naamwoord), in de betekenis "lichamelijke overbelasting als doodsoorzaak" aangetroffen vanaf 2002 (zie vindplaats hieronder)

lichamelijke overbelasting als oorzaak van plotseling doodgaan

De dieren zijn duidelijk uit homeostase, het anaeroob metabolisme is sterk geactiveerd en de dieren stoppen met zwemmen. We hebben deze fysiologische veranderingen die plotseling optreden 'het acuut stresssyndroom' genoemd.


parthenogenese

een vorm van ongeslachtelijke voortplanting, het verschijnsel dat vrouwtjes van bepaalde diersoorten nakomelingen kunnen krijgen zonder dat hier mannetjes aan te pas komen

Maagdelijke voortplanting of parthenogenese is bij enkele soorten reptielen, insecten en vissen bekend.

Weblink bron “Zonder vader geboren rog overleed al na drie dagen” (10-09-2014), Tubantia

Deze vorm van aseksuele voortplanting heet 'parthenogenese' of maagdelijke voortplanting en komt vrij vaak voor bij ongewervelde dieren.

Weblink bron “Zebrahaai verrast met drie jongen na zelfbevruchting” (18-01-2017), Tubantia


algentapijt

samenstelling van alg zn en tapijt zn met het invoegsel -en- , in de betekenis "laag van wieren" aangetroffen vanaf 1860 (zie vindplaats hieronder)

geheel van wiertjes die een meestal groene laag vormen op een vochtige ondergrond of op een bodem onder water

De veegtest leverde twee heel andere soorten op: kleine, kogelronde bolletjes en lange stevige draden. Het stedelijk algentapijt bezit een onverwachte biodiversiteit die natuurlijk eerst in kaart moet worden gebracht voordat aan verder algenonderzoek kan worden begonnen.

⧖ Ik werd niet moede op het mos-achtig zachte algentapijt van dezen onderzeeschen tuin rond te wandelen en deze even vreemde als schoone, in het zonnelicht glinsterende planten- en dieren vormen te bewonderen.


rovnováha

Samenstelling van het zelfstandige naamwoord váha met het voorvoegsel rovno-

evenwicht, evenwichtszin; het vermogen van een organisme om lineaire of rotatieve versnelling van het lichaam (typisch met het hoofd of de kop) waar te nemen

Někteří lidé mají problémy s rovnováhou a proto občas potřebují berle či invalidní vozík.

Sommige mensen hebben problemen met hun evenwicht en hebben daarom soms krukken of rolstoel nodig.


mendeliaans

mendeliaanser (uninflected comparative)
mendeliaanst (uninflected superlative)
mendeliaanse (inflected positive)
mendeliaansere (inflected comparative)
mendeliaanste (inflected superlative)
mendeliaansers (partitive comparative)


buňka

cel; de kleinste eenheid binnen een levend organisme waarin alle genetische informatie vervat zit

Trvalo chvíli, než tato informace pronikla k mým mozkovým buňkám.

Het duurde even voordat de informatie tot mijn hersencellen doordrong.


carotine

oranje of gele kleurstof die voorkomt in planten zoals peen

Verse groenten en fruit bevatten de vitamine C die het immuunsysteem van het lichaam versterkt, terwijl beta carotine, dat je terugvindt in veel groenten en salades, goed is voor de slijmvliezen die in deze tijd van het jaar worden geteisterd door de droge, warme lucht in woningen en kantoren.

Weblink bron “Kippensoep als wapen tegen griep en verkoudheid” (24/12/2001), De Standaard


větev

tak; een deel van een boom of struik dat aan de stam vastzit en waaraan bladeren groeien

Větve hrušně byly obtěžkané plody.

De takken van de perenboom hingen vol met vruchten.


genenpool

samenstelling van gen zn en pool zn met het invoegsel -en- , leenvertaling van Engels gene pool

gene pool

alle erfelijke variatie die bestaat in een groep van individuen van één soort

Geneticus Ed Gubbels wil haar geruststellen. Hij is secretaris van het Platform Verantwoord Huisdierenbezit. "De rasvereniging en de Raad zullen roepen: zie je wel, wilde fok, wij met onze strenge regels fokken ze beter. Dat is natuurlijk onzin. Deze twee hondjes zijn een steekproef uit de genenpool van het ras. Kennelijk is die zo verrot dat je zeven op zeven mismaakte, gehandicapte pups krijgt."

Weblink bron
Jeroen Siebelink
 “Rashonden? Wrakken op pootjes!” (02-06-2017), Tubantia

Dit alles wil niet zeggen dat hetzelfde dieet ook hier zal leiden tot een betere gezondheid. IJslanders hebben namelijk een unieke genenpool en er is weinig vervuiling op het eiland.

Weblink bron
Aiko van Hooijdonk
 “Deze voeding maakt IJslanders zo ultragezond” (20-05-2018), Tubantia


nigger

vermoedelijk via Frans nègre van Spaans negro (of Portugees negro).

bepaalde dieren met een donker tot zwart uiterlijk, o.m. een soort van de loodsbaarzen Girella, een vlindersoort Orsotriaena medus, een zeekomkommer Holothuria forskali, de larve van de knollenbladwesp Athalia rosae


andhämtning

Samenstelling van andas ww "ademen" en hämtning zn "afhaling" met het achtervoegsel -ning

Stunden känns magisk , men förtrollningen bryts i samma stund av joggares fjädrande steg och tunga andhämtning.

Het moment voelt magisch, maar de betovering wordt tegelijkertijd verbroken door de veerkrachtige stappen en zware ademhaling van de jogger.


vektor

vector; een middel dat gebruikt wordt om genetisch materiaal (meestal DNA) in een cel of organisme te brengen


kultura

cultuur; op een voedingsbodem gekweekte micro-organismen


genenpoel

samenstelling van gen zn en poel zn met het invoegsel -en- , leenvertaling van Engels gene pool

genenpoelen (plural)
genenpoeltje (diminutive singular)
genenpoeltjes (diminutive plural)

De Bengaalse tijger wordt ernstig bedreigd door een 'opdrogende genenpoel'. Dat berichtte de krant Times of India maandag.

Weblink bron “Krimpende genenpoel bedreigt Bengaalse tijger” (20-05-2013), Tubantia

Het is niet meer nodig om zeldzame en bedreigde reuzenpanda's te vangen voor het fokprogramma in China. Dat concluderen wetenschappers na een ontdekking bij onderzoek naar de genenpoel van de dieren.

Op de nieuwe website van Edelbroek zijn in ieder geval nog de drie plannen te vinden die eerder zoveel media-aandacht kregen. Edelbroek wil nog steeds een genenpoel in een baan rond de aarde laten vliegen, die als back-up moet dienen bij een aardse catastrofe.

Weblink bron
Merlijn van Dijk
 “Bevalling ruimtebaby uitgesteld: bedenkers bedrijf na paar maanden alweer uit elkaar” (17-05-2019), Tubantia


zweepstaart

staart waarmee eencellige organismen, bacteriën en spermacellen zich kunnen voortbewegen

De onderzoekers kweekten stamcellen op tot kunstmatige spermacellen zonder zweepstaart, schrijven ze in het wetenschappelijke tijdschrift Cell Stem Cell. Ze injecteerden de cellen in een eicel. Met gezonde muizenkinderen als gevolg.

Weblink bron “Geen zaad, toch een kind?” (26 feb. 2016), De Telegraaf

Die staartjes werken normaal gesproken op zuurstof, maar door een gen aan te passen bij de bacterie, kan die zweepstaart ook op licht werken. De E. coli-bacterie kan zichzelf heel snel voortbewegen. Binnen een seconde kunnen ze een afstand van tien keer hun lengte afleggen.

Weblink bron “Poepbacteriën vormen de Mona Lisa (leuk, maar kan ook best nuttig zijn)” (17-08-2018), NOS


eukaryoot

gevormd uit Oudgrieks εὖ (eú) " goed bn , wel bw " en κάρυον (káruon) "noot, pit, kern"

eukaryoter (uninflected comparative)
eukaryootst (uninflected superlative)
eukaryote (inflected positive)
eukaryotere (inflected comparative)
eukaryootste (inflected superlative)
eukaryoots (partitive positive)
eukaryoters (partitive comparative)

Al het moderne leven is óf prokaryoot, óf eukaryoot.

Dezelfde groep heeft nu eveneens de kristalstructuur van het proteasoom van een eukaryoot organisme (cellen hebben kern met daarin het erfelijk materiaal) opgehelderd: van de gist Saccharomyces cerevisiae (Nature, 3 april).


eukaryoot

levensvorm met cellen die een celkern hebben

Dit nieuwe organisme, de eerste eukaryoot, kon door zijn gespecialiseerde, zuurstofafhankelijke ademhaling ineens veel meer energie genereren, waardoor hij een concurrentievoordeel kreeg. Uit deze eukaryoot ontwikkelden zich alle meercelligen.


mushroom

via Middelengels musseron van Oudfrans mousseron

paddenstoel, of in het bijzonder champignon


doména

domein; een taxon dat bestaat uit een of meer rijken

Tři základní domény života jsou bakterie, archeon a eukaryota.

De drie domeinen van het leven zij de bacteriën, archaea en eukaryoten.


bioom

een grote vegetatiezone op de aarde waar de milieu-omstandigheden, in het bijzonder het klimaat en de overheersende vegetatie gelijkenis vertonen, en tot op zekere hoogte ook de hieraan aangepaste andere organismen


microbioom

afgeleid van bioom met het voorvoegsel micro-

het totaal aan micro-organismen zoals bacteriën, virussen en gisten dan wel de totale set aan genen die deze micro-organismen gezamenlijk hebben

Er wordt geschat dat het microbioom van de mens uit 100 miljard bacteriële cellen bestaat. Dat is ongeveer 3 keer zoveel als de hoeveelheid menselijke cellen waaruit ons lichaam bestaat


biogeografie

afgeleid van geografie met het voorvoegsel bio-

leer van de verspreiding van de organismen over het aardoppervlak


cultuurvolger

samenstelling van cultuur zn en volger zn

cultuurvolgers (plural)
cultuurvolgertje (diminutive singular)
cultuurvolgertjes (diminutive plural)

een organisme dat bij zijn verspreiding gebruikmaakt van de mogelijkheden die door de mens wordt geboden


beam

erfwoord via Middelengels beem van Angelsaksisch beam "balk, stam"; cognaat met boom


sectio

van Latijn sectio "snede"
**[1] (verkorting) van Latijn sectio caesarea

sectio's (plural)
sectiootje (diminutive singular)
sectiootjes (diminutive plural)

rang lager dan ondergeslacht (subgenus), of een taxon in die rang


algenbloei

samenstelling van alg zn en bloei zn met het invoegsel -en-

woekering van kleine wieren, waardoor het water verkleurt

Doordat meststoffen vanaf de akkers uitspoelen en in sloten, rivieren en zeeën terechtkomen, zorgen ze daar voor uitbundige algenbloei, die de bestaande flora en fauna om zeep helpt.

Weblink bron
Marcel aan de Brugh
 “Wat weten we over al dat plastic in zee?” (18 januari 2019)


Familie

Familien (nominative plural)
Familien (genitive plural)
Familien (dative plural)
Familien (accusative plural)


eugenese

uit het Grieks met het achtervoegsel -genese

eugenics

poging om de genetische eigenschappen van een individu of soort te verbeteren

'Ouders willen het geslacht van hun kind onder controle hebben. Bovendien verlangt een groeiend aantal ouders naar het perfecte kind', aldus de pauselijke raad. De test zou volgens de raad de zogeheten eugenese alweer een stap vooruit helpen, namelijk via wetenschappelijk onderzoek naar erfelijke eigenschappen het menselijke ras proberen te verbeteren.

Weblink bron
wle
 “Paus voor onderzoek op volwassen stamcellen” (27/06/2007), De Standaard


autosoom

Afgeleid van het tweede lid van chromosoom met het voorvoegsel auto-

autosome

een chromosoom dat geen geslachtschromosoom (heterosoom) is; homoloog chromosoom


chiasma

kruising van chromosomen waardoor crossing-over ontstaat


třída

klasse; een taxon dat bestaat uit een of meer ordes en dat deel uitmaakt van een phylum (stam)

Do třídy jednoděložných rostlin patří asi 2 000 rodů.

Tot de klasse eenzaadlobbigen behoren ongeveer 2000 geslachten.


nandrolon

nandrolone

een anabool steroïd met een gering masculiniserend effect

Bakker werd op 10 december gecontroleerd en bij hem werden sporen van zes verboden stoffen aangetroffen waaronder nandrolon, stanozolol en boldenone.

Weblink bron “Waterpoloër Bakker voor 3 jaar geschorst vanwege doping” (18-02-2017), Tubantia

Profhonkballer Starling Marte van Pittsburgh Pirates is voor tachtig duels geschorst wegens het gebruik van verboden middelen. Bij de 28-jarige speler uit de Dominicaanse Republiek werden sporen van nandrolon aangetroffen.

Weblink bron “Honkballer Marte voor liefst 80 duels geschorst” (18-04-2017), Tubantia


gynandromorfisme

Afkomstig van het oud-Griekse gyne, γυνή, modern-Griekse gynaika, γυναίκα, met als betekenis vrouw met het voorvoegsel andro- en morfisme

het verschijnsel in de biologie waarbij exemplaren die uiterlijk sterk lijken op een mannetje toch een vrouwtje zijn


kinase

een verzamelnaam voor een groep enzymen die een fosfaatgroep kan aanbrengen op een ander eiwit of een ander molecuul

De wetenschappers slaagden erin om necroptose te blokkeren door RIPK-moleculen (Receptor-interacting serine/threonine-protein kinase) uit te schakelen.

Weblink bron
rvs
 “Wetenschappers vinden mogelijke remedie tegen septische shock” (27/12/2011), De Standaard


vertebraat

In de betekenis van ‘gewerveld dier’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1886


trekvogelecologie

de tak van wetenschap die het samenspel tussen trekvogels onderling en hun relatie met hun omgeving bestudeert


klonering

naamwoord van handeling van kloneren met het achtervoegsel -ing

cloning

het maken van een genetisch identiek organismen

Medisch gezien is het volgens het centrum nog helemaal de vraag of via klonering ooit een goede en veilige behandelingswijze zal ontstaan. Bij dieren vertonen de gekloonde embryo’s vaak stoornissen in de ontwikkeling.

Weblink bron “Lindeboom Instituut laakt klonen mensen” (13-02-2004), Reformatorisch Dagblad

De sjiitische religieuze leiders van Iran hebben fatwa’s uitgesproken waarmee het onderzoek met dieren wordt gelegitimeerd, maar met menselijk materiaal mogen geen experimenten worden uitgevoerd. Een aantal soennitische geestelijken heeft zich echter tegen elke vorm van klonering uitgesproken.

Weblink bron
map
 “Iran kloont eerste schaap” (10/08/2006), De Standaard


kloneren

maken van een genetisch identieke kopie van een organisme

Het Lindeboom Instituut heeft zich vooral geprofileerd op zaken die ethisch gevoelig liggen zoals kwesties rond het levenbegin als kunstmatige voortplantingstechnieken, en prenataal erfelijkheidsonderzoek, embryo-onderzoek en kloneren, zorg rond levenseinde en levensbeëindigend handelen.

Weblink bron “Prof. dr. Jochemsen naar Prisma” (03-11-2008), Reformatorisch Dagblad

In de klassieke benadering van de Bijbel is er volgens prof. Nullens ook sprake van problemen. Zo worden tegengestelde meningen met „Bijbels gezag” verdedigd en actuele vraagstukken als kloneren en het invriezen van embryo’s in de Bijbel niet besproken. „Het is dus niet zo eenvoudig om met de Bijbel in de hand voor dit soort vraagstukken een ethische oplossing aan te dragen.”

Weblink bron “„Bijbel geen handboek ethiek”” (05-03-2009), Reformatorisch Dagblad


coprofagie

Na het rimmen van Klaver kan de coprofagie van de knettergekke oprichter van het computer- en netwerkbeveiligingsbedrijf McAfee er ook wel bij op de grote hoop. Het is een van de heftigste documentaires die ik ooit zag en hele andere koek dan een knulletje in een eikeltjespyama die naar de Teletubbies zit te kijken en natte windjes laat van pure opwinding.

Weblink bron
Geschreven door:Arthur van Amerongen
 “Een uur fappen en soppen op Jezus Klaver trekt niemand” (25/08/2017), HP de Tijd

De onderzoekers zijn niet alleen op zoek naar gegevens over de onsmakelijke gewoonte van de honden, de zogenoemde coprofagie, maar ze willen ook in kaart brengen wat de dieren normaal eten, hoe actief ze zijn en wat de aard van het beestje is. Op die manier kunnen gegevens over eetpatroon en gedrag gecombineerd worden met die over het eten van poep.

Weblink bron “Enquête over poephappers” (28-04-2006), Reformatorisch Dagblad


fosfatase

afleiding van fosfaat met het achtervoegsel -ase

phosphatase

enzym dat een fosfaatgroep van een molecuul afbreekt


neotenie

in het volwassen stadium behouden blijven van bepaalde kenmerken van het juveniele stadium


vogelschedel

vogelschedels (plural)
vogelschedeltje (diminutive singular)
vogelschedeltjes (diminutive plural)


analogon

chemische verbinding met dezelfde biologische werking als een andere stof


apoptose

Apoptose, ofwel geprogrammeerde celdood, is het voornaamste begrip in het werk van de onderscheiden onderzoekers. Daarmee wordt het natuurlijke proces van cellen bedoeld om zichzelf te vernietigen.

Weblink bron “Nobelprijs geneeskunde naar twee Britten en Amerikaan” (07-10-2002), Reformatorisch Dagblad

Een cel die door veroudering veel DNA-schade heeft opgelopen, gaat in het gunstigste geval dood. Dit is een natuurlijk proces, dat gecontroleerd verloopt. Het wordt apoptose genoemd. Het is echter schadelijk als zo’n cel niet doodgaat, omdat deze dan ontstekingen kan veroorzaken en omliggende cellen kan beschadigen.

Weblink bron
Arjen Mol
 “Onderzoek dat verjonging beoogt, vraagt Bijbelse reactie” (30-06-2018), Reformatorisch Dagblad


apoptose

van Oudgrieks ἀπόπτωσις "het vallen van de bladeren"


oncogen

samenstelling van oncologie zn en gen zn


oestradiol

afgeleid van Oudgrieks οἶστρος (oistros) "heftige verlangen, razernij" met het achtervoegsel met het achtervoegsel -diol, dat in de scheikunde wordt gebruikt voor organische verbindingen met twee hydroxylgroepen; de naam is in 1935 vastgesteld door de Commissie Geslachtshormonen van de Gezondheidsorganisatie van de Volkenbond

Het team van dokter Kim Croes kreeg via de medische onderzoeken van het Centrum voor Leerlingenbegeleiding (CLB) toegang tot gegevens over de hormonale ontwikkeling van 14- tot 15-jarige Vlaamse jongeren. Het gaat om de ontwikkeling van geslachtshormonen als testosteron of oestradiol, maar ook van borsten, schaamhaar en genitaliën. Het team legde gegevens van 600 jongeren naast metingen van de concentraties van bepaalde pesticiden in hun lichaam.

Weblink bron “Pesticiden verstoren seksuele ontwikkeling bij jongeren” (10/09/2014), De Standaard


cisgenese

afgeleid van genese met het voorvoegsel cis-, benaming voor het eerst gebruikt in 2000 door de Nederlandse biotechnoloog H.J. Schouten en filosoof H. Jochemsen

cisgenesis

het door genetische modificatie overbrengen van een eigenschap binnen een soort of binnen kruisbare soorten van de ene plant naar een andere plant

overdracht door genetische modificatie van een eigenschap binnen een soort of binnen kruisbare soorten van de ene plant naar een andere plant

Sommige technieken zijn zo verfijnd dat niet meer goed is te zeggen of het nou genetische modificatie is of niet. Neem 'cisgenese', waarbij men genen uit een wilde variant van een bepaald gewas overbrengt naar het kweekgewas. Dat kan met klassiek kruisen, maar met genetische technieken gaat het sneller, beter en accurater.

Weblink bron
MAARTEN KEULEMANS
 “Genade voor het gengewas” (8 maart 2014), de Volkskrant


protozo

protozoon

een informele naam voor een groep eencellige, vaak beweeglijke eukaryoten, die zelfstandig leven of op andere levensvormen parasiteren


meristeem

formative tissue

groep van stamcellen, waarmee planten kunnen aangroeien


drukzin

pressure sensibility

de mogelijkheid om druk waar te kunnen nemen

het vermogen van een organisme om aanraking of druk waar te nemen

het zintuig dat er voor zorgt dat druk kan worden waargenomen


leeflaag

bovenste deel van de bodem waarin planten, dieren en micro-organismen leven

De voormalige vuilstortlocatie is zo'n tien jaar geleden voor ruim 3 miljoen euro gedeeltelijk gesaneerd, waarbij onder meer damwanden zijn geplaatst om de verontreinigde bodem te isoleren en met schone grond een nieuwe leeflaag is aangelegd. De leeflaag is de bovenste grondlaag waarop planten groeien.

Weblink bron
Judah Bolink
 “Tien jaar na sanering is bovenste grondlaag oude stortplaats alweer vervuild” (04-02-2019), Tubantia

In 2014 is het grondwater bij de teerput uitvoerig onderzocht. Op basis daarvan adviseerde het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu welke stoffen gemonitord moeten worden. Dat is meegenomen in het nazorgplan. Behalve grondwater worden de leeflaag, stabiliteit van de afdichtende folieconstructie, gasontwikkeling en natuurontwikkeling in de gaten gehouden.

Weblink bron “Provincie gaat grondwater peilen bij teerput in Vasse” (24-11-2015), Tubantia

Het vuil ligt ingebed in de oude veenbodem. Daardoor kon een relatief eenvoudige manier van saneren worden toegepast. Het gif hoefde niet te worden verwijderd, maar is met folie en dikke lagen grond en water bedekt. Die vormen samen een zogeheten natte leeflaag. De gemeente controleert jaarlijks of er geen vervuild grondwater ontsnapt.

Weblink bron “Gifbelt wordt natuurgebied” (17-04-2011), NOS


mijngang

pad dat een insectenlarve door de bladeren of stengels van een plant boort

Gedurende de ontwikkeling neemt de larve in gewicht toe, neemt de diameter van de mijngang toe en neemt de snelheid van mineren toe.

Weblink bron
H. de Putter & A. van Sauers–Muller
 “De bladmineerder in kouseband Een literatuurstudie naar de levenswijze en praktische handreikingen voor de bestrijding van Liriomyza spp. bladmineerders”, Surituin rapport (maart 2008), p. 19


dierenspoor

samenstelling van dier zn en spoor zn met het invoegsel -en-

serie pootafdrukken van een dier dat zich bewogen heeft in een bepaalde richting

Door het volgen van dierensporen kun je water vinden.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


homophilie

afgeleid van Frans homophile bn met het achtervoegsel -ie
**[1] in de erotische betekenis aangetroffen vanaf de jaren '30 van de 20e eeuw (zie vindplaats hieronder)

periode of mate van interactie van insecten als steekvliegen en muggen met soortgenoten


demersaal

afgeleid van het Latijnse demergo met het achtervoegsel -aal

demersale (inflected positive)
demersaals (partitive positive)

in de waterlaag vlak boven de bodem zwemmend

Tong, schol, schar, rode poon, mul en inktvis, zijn demersale vissoorten.


tastcel

tastcellen (plural)
tastcelletje (diminutive singular)
tastcelletjes (diminutive plural)


uiercel

een volwassen cel van de uier van een zoogdier

Het schaap Dolly werd in 1997 in Edinburgh, de hoofdstad van Schotland, geboren. Het erfelijk materiaal (DNA) van een uiercel van een zes jaar oude Fin Dorset-ooi werd toen ingebracht in een ‘lege’ eicel, die vervolgens in een draagmoeder werd geplaatst.

Weblink bron “Dubai kloont eerste kameel” (15-04-2009), Reformatorisch Dagblad


alaat

De alate vorm van de mier treedt alleen op om de bruidsvlucht uit te voeren.

De nakomelingen van apteren zijn merendeels alaat. Zij verlaten het gewas.

Weblink bron
R. Rabbinge e.a.
 “Epidemiology and simulation of population development of Sitobion avenae in winter wheat : Samenvatting” (september 1979) op springer.com


dealaat

afgeleid van alaat met het voorvoegsel de-

Na de bruidsvlucht verliezen de vrouwelijke mieren hun vleugels en de dealate vorm sticht als koningin een nieuw nest.


parenchyma

/pəˈɹɛŋ.kɪm.ə/


parenchymair

parenchymaire (inflected positive)
parenchymairs (partitive positive)


plasmodesma

open kanaaltje in een plantencelwand, dat het cytosol van twee aanliggende cellen verbindt


alga

Algae are a diverse group of aquatic organisms that have the ability to conduct photosynthesis.

Algen vormen een verscheidenheid van waterorganismes die het vermogen tot fotosynthese bezitten.


strain

A new strain of this virus.


deliver

Uit Middelengels deliveren, ontleend aan Anglo-Normandisch en Oudfrans delivrer, afgeleid met het voorvoegsel de- en Latijn liberare “vrijlaten, de vrijheid geven”.

This doctor delivered many babies.

Deze dokter voerde veel verlossingen uit.

She was delivered of a healthy baby boy.


toothpick

met een prikkertje iets overbrengen, bijvoorbeeld een monsterje bacteriën

He toothpicked the sample into an agar plate.

Hij bracht door middel van een prikkertje het monster over in een Petri-schaaltje met agar-agar.


scavenger

Ravens, vultures, hyenas and raccoons are examples of scavengers.

Raven, gieren, hyena's en wasberen zijn voorbeelden van aaseters.


tastorgaan

tastorganen (plural)
tastorgaantje (diminutive singular)
tastorgaantjes (diminutive plural)

lichaamsdeel waarmee een levend wezen zijn omgeving door aanrakingen kan waarnemen

De tong is een oneindig veel gevoeliger tastorgaan dan de hand.

Weblink bron
Bianca Boer
 “De lijn” (19 september 2008) op nrc.nl

De stermol heeft tweeëntwintig tentakels die zijn bedekt met honderden tastorganen. Zo weet de blinde stermol in 2,3 seconde of het dier dat hij tegenkomt eetbaar is en verorbert hij het ook nog binnen die tijd.

Weblink bron “Stermol” (22 september 2006) op nrc.nl


tandformule

een schematische weergave voor de samenstelling van een gebit van een mens of dier


kersttulp

kersttulpen (plural)
kersttulpje (diminutive singular)
kersttulpjes (diminutive plural)

een vroeg bloeiende tulp die al in december bloeit

In de kerstperiode was de kersttulp erg populair.


capnofiel

gevormd uit Oudgrieks καπνός (kapnós) "rook, damp" met het achtervoegsel -fiel

capnofieler (uninflected comparative)
capnofielst (uninflected superlative)
capnofiele (inflected positive)
capnofielere (inflected comparative)
capnofielste (inflected superlative)
capnofiels (partitive positive)
capnofielers (partitive comparative)

De bacterie is facultatief anaeroob en groeit het best in verhoogde kooldioxidespanning (capnofiel).

A.J. van Winkelhoff & W.A. van der Reijden
 Microbiologie van parodontale infecties (2009) in:
D. van Steenberghe e.a. eds.
 Parodontologie, Bohn Stafleu van Loghum, Houten, ISBN 9789031368860, p. 167 kol. 1


genomics

Hoewel het woord in het Engels een meervoudsvorm heeft, heeft zich het in het Nederlands ontwikkeld tot een woord dat alleen als enkelvoud wordt gebruikt.

wetenschap die de wisselwerking tussen erfelijk materiaal en processen in levende wezens onderzoekt

We hebben tegenwoordig ook een aardige kijk op verschillen tussen individuen, dankzij de genomics.

Weblink bron
Martin van den Berg interview door Sander Voormolen
 “Rookwolken vergaan, giftige stoffen blijven bestaan” (16 juni 2012) op nrc.nl

Genomics is onderzoek naar samenstelling van erfelijk materiaal van mensen, dieren, planten en micro-organismen en de vertaling van die erfelijke eigenschappen naar het functioneren van het organisme.

Weblink bron “Commissie: 600 miljoen voor genenonderzoek” (11 april 2001) op nrc.nl


wildtype

het fenotype van een soort zoals het in de natuur voorkomt

Het poliovirus is in heel Afrika bedwongen. Nigeria was het laatste land waar de belangrijkste variant, het wildtype, nog voorkwam. Nu ook in het noordoosten van dat land vier jaar geen nieuwe uitbraken zijn vastgesteld, kan het hele continent poliovrij worden verklaard. Vijfentwintig jaar geleden raakten jaarlijks nog 75.000 kinderen in Afrika besmet.

Weblink bron “WHO: polio in Afrika bedwongen” (DI 25 AUGUSTUS 2020), NOS

Over de hele wereld zijn er meer dan veertig incidenten bekend, maar die virussen zijn tot nog toe steeds minder fit gebleken. Ze zijn als het ware kreupel en kunnen het daarom niet overnemen van het wildtype virus.”

Weblink bron “Groningse grieppatiënt resistent tegen Tamiflu” (4 november 2009), Reformatorisch Dagblad


menstruasjonsblod

Samenstelling van menstruasjon zn "menstruatie, ongesteldheid" en blod zn "bloed" met het invoegsel -s-

Hvis ikke egget blir befruktet så kvitter livmoren seg med blodet, dette blodet kalles menstruasjonsblod.

Als het ei niet wordt bevrucht, verwijdert de baarmoeder het bloed, dit bloed wordt menstruatiebloed genoemd.


koronavariant

Forskerne ønsker å utforske nye metoder for å oppdage koronavarianter i kloakken i Norge.

De onderzoekers willen nieuwe methoden verkennen om coronavarianten in rioolwater in Noorwegen te ontdekken.


tkáň

weefsel; een groep van gelijkaardige lichaamscellen die dezelfde functie in een levend organisme vervullen

Tkáň je soubor morfologicky podobných buněk, které plní určitou funkci.

Een weefsel is een verzameling morfologisch soortgelijke cellen, die een bepaalde functie vervullen.


schránka

schelp; een uit kalk (calciet en/of aragoniet) en andere mineralen bestaand, gewoonlijk uitwendig skelet, dat door een weekdier wordt aangemaakt


schránka

Afgeleid van het zelfstandige naamwoord schrána met het achtervoegsel -ka

Konchologie se zabývá schránkami měkkýšů.

Conchologie houdt zich bezich met de schelpen van weekdieren.


organela

organel; deel van een cel met een bepaalde functie, zoals lysosoom, mitochondrium, nucleus


kweekschaal

kweekschalen (plural)
kweekschaaltje (diminutive singular)
kweekschaaltjes (diminutive plural)

plat rond glazen bakje met een voedingsbodem waarop micro-organismen of cellen zich in afzondering snel kunnen vermenigvuldigen

Ze implanteerden een organoïde van menselijke hersencellen in een holte in een muizenbrein. Het mensenbreinweefsel kreeg bloedvaatjes en raakte doorbloed, zodat de kern niet afstierf. De hersencellen ontwikkelden zich verder dan in de kweekschaal.

Weblink bron
Niki Korteweg
 “Bonsaihersens in een lab-schaaltje” (28 september 2018) op nrc.nl

De onderzoekers wilden de neuronen van FTD-patiënten graag laten groeien in een kweekschaal, om de moleculaire veranderingen in de cel te bestuderen.

Weblink bron
Sander Voormolen
 “Erfelijke dementie in een kweekbakje” (2 januari 2015) op nrc.nl


fordøyelsesvei

Samenstelling van fordøyelse zn "spijsvertering" en vei zn "kanaal" met het invoegsel -s- met het voorvoegsel for- en met het achtervoegsel -else

Het woord fordøyelseskanal zn wordt veel vaker gebruikt dan het woord fordøyelsesvei zn .

I følge legene er blødningen av betydelig omfang og finner sted i øvre del av fordøyelsesveiene.

Volgens de artsen is de bloeding aanzienlijk en vindt deze plaats in het bovenste deel van het spijsverteringskanaal.


luftvei

Samenstelling van luft zn "lucht" en vei zn "kanaal, route, weg" met het invoegsel -s-

in het onbepaalde meervoud: een gebruikelijke term voor de holtes door die de lucht bij het ademen van en naar de longen stroomt

Enorme mengder krigsmateriell, foruten fullt utstyrte troppestyrker, ble transportert luftveien til fjerntliggende krigsskueplasser.

Enorme hoeveelheden munitie werden, naast volledig uitgeruste troepenmacht, per vliegtuigt vervoerd naar verre oorlogsscènes.


hybridisatie

hybridisation

het kruisen van organismen van een verschillend ras of soort

Ze beginnen met een discussie over de wetenschappelijke methode en de invloed van vooroordelen op de interpretaties van waarnemingen. Vervolgens wordt de ordening van het leven in taxonomische groepen bediscussieerd en het zogeheten basistype geïntroduceerd; organismen die direct of indirect met elkaar verbonden zijn door hybridisaties (kruisingen).

Weblink bron
Dr. ir. Hans Degens
 “Studieboek biedt alternatief voor evolutionistische hegemonie” (7 februari 2012), Reformatorisch Dagblad

In het verleden duurde het soms weken voordat een uitslag beschikbaar was. Met de zogeheten FISH-technologie (Fluorescentie In Situ Hybridisatie) kan een betrouwbaar beeld van de aanwezigheid van DNA en daardoor een besmetting worden verkregen, aldus de onderzoekers.

Weblink bron “Gronings bedrijf toont sneller infecties aan” (22 november 2003), Reformatorisch Dagblad


spinnennest

samenstelling van spin zn en nest zn met het invoegsel -en-

spinsel zoals veel spinnen Araneae gebruiken als omhulsel voor hun eitjes en de net daaruitgekropen spinnetjes

⧖ Willemijn ontdekte het spinnennest, vlak bij het pad. Kruipwilgetwijgen en struikheitakjes waren bijeengesponnen met een dicht weefsel van spinnedraden. Uit de verte leek het op een weggeworpen plastic zak, die over de takjes heen was gevallen. Opzij van de spinseltent troonde een grote spin met een slank okergeel lijf en poten van bijna drie, centimeter lang. Tussen de draden van het spinsel was iets donkers te zien: een bol van bewegende jonge spinnetjes.

Henk van Halm
 De moederliefde van een wolfsspin in: Trouw , jrg. 42 nr. 12221 (28 juli 1984), Organisatie Trouw, Meppel, p. 23 kol. 1


overgangstijd

samenstelling van overgang zn en tijd zn met het invoegsel -s-

periode dat een vrouw steeds minder menstruaties krijgt totdat ze in het geheel niet meer menstrueert


fylogenetisch

afgeleid van fylogenese met het achtervoegsel -isch

fylogenetischer (uninflected comparative)
fylogenetische (inflected positive)
fylogenetischere (inflected comparative)
fylogenetischers (partitive comparative)


bacteriekolonie

samenstelling van bacterie zn en kolonie zn

bacteriekolonies (plural)
bacteriekoloniën (plural)

voor het blote oog zichtbare hoeveelheid bacteriën van één soort die groeit op een voedingsbodem

Ze maakten uitstrijkjes die vervolgens op kweek werden gezet. Na twee dagen vormden zich tal van bacteriekolonies. Meest voorkomend was de Bacillus mycoidus, een onschuldige bacterie die de groei van schadelijke soortgenoten remt. Het geld bevatte ook veel huidbacteriën.

Weblink bron “Britse studie: geld zit vol bacteriën” (2 april 2015), Reformatorisch Dagblad


seksegen

leenvertaling van Engels sex gene, op te vatten als samenstelling van sekse zn en gen zn

informatie in het chromosoom die bepalend is voor het geslacht

Het seksegen bij mensen wordt SRY-gen genoemd en is te vinden op het Y-chromosoom.

Die theorie zegt dat een embryo zich altijd tot een vrouw ontwikkelt, tenzij het enige bekende sekse-gen, een 'mannelijkheidsgen', ingrijpt.

Vrouwelijkheidsgen in: Trouw , jrg. 52 nr. 15300 (7 september 1994), Organisatie Trouw, Meppel, p. 16 kol. 3


bentisch

afgeleid van het Greikse 'benthos' (diepte van de zee) met het achtervoegsel -isch

bentischer (uninflected comparative)
bentische (inflected positive)
bentischere (inflected comparative)
bentischers (partitive comparative)


cholinergisch

afgeleid van cholinergica met het achtervoegsel -isch

cholinergischer (uninflected comparative)
cholinergische (inflected positive)
cholinergischere (inflected comparative)
cholinergischers (partitive comparative)

betrekking hebbend op synapsen of zenuwvezels waarbij overdracht plaatsvindt door acetylcholine als transmitter


biogenetisch

afgeleid van genetisch met het voorvoegsel bio-

biogenetic

biogenetischer (uninflected comparative)
biogenetische (inflected positive)
biogenetischere (inflected comparative)
biogenetischers (partitive comparative)

betrekking hebbend op de ontwikkeling van organismen, de biogenesis

De negatieve beeldvorming speelt een belangrijke rol in de toenemende druk van de gehandicaptenzorg, meent Reinders. „In de toekomst komt steeds meer biogenetische informatie beschikbaar. Ook neemt het onderzoek naar verstandelijk gehandicapten tijdens de zwangerschap toe. Het ligt voor de hand dat in de publieke opinie de gedachte gaat overheersen dat kinderen met bijvoorbeeld het Down-syndroom gemakkelijk hadden kunnen worden voorkomen. Een kind met een handicap wordt dan een dure voorkeur.”

Weblink bron “„Gehandicaptenzorg onder druk door gentechnologie”” (27 mei 2002), Reformatorisch Dagblad

Velen herinneren zich de bijdrage van Rau aan het debat over biogenetische experimenten. Volgens Rau waren het Duitse naziverleden en de vreselijke experimenten die toentertijd op mensen werden uitgevoerd reden genoeg om heden ten dage een pas op de plaats te maken.

Weblink bron “Johannes Rau (1931-2006) overleden” (27 januari 2006), Reformatorisch Dagblad


bio-informatica

afleding van informatica met het voorvoegsel bio-

de wetenschap die tot doel heeft de biologische kennis te verrijken door kennis uit de informatica toe te passen op biologische data

Dankzij de moderne technieken komen er grote hoeveelheden informatie beschikbaar die met bio-informatica verwerkt worden. Ben van Ommen van TNO is de voortrekker op dit gebied. Hij geeft leiding aan een team van dertien bio-informatici. Die onderzoeken bijvoorbeeld de relatie tussen voeding en chronische ziekten. Voeding is van grote invloed op het al dan niet ontstaan van veel chronische ziekten.

Weblink bron
Rinke van den Brink
 “Over systeembiologie en bio-informatica” (30-12-2010), NOS

Joanna Holbrook gebruikt algoritmes om nieuwe medicijnen te ontdekken. Als professor in de bio-informatica aan de Universiteit van Southampton en werkzaam bij het bedrijf Benevolent AI, is haar doel om geïndividualiseerde diagnoses en behandelingen van complexe ziekten te verbeteren door datasets te verwerken, analyseren, integreren en interpreteren.

Weblink bron “A Bright New World: de impact van Artificial Intelligence” (28-09-2018), NOS

Hoogleraar Yves Moreau, verbonden aan de universiteit van Leuven, doet al jaren onderzoek naar onder meer bio-informatica en de banden tussen de Chinese wetenschap en politie.

Weblink bron “'Nederlandse labs werkten samen met Chinezen in gevoelig dna-onderzoek'” (WO 6 OKTOBER 2021), NOS


conditionering

naamwoord van handeling van conditioneren met het achtervoegsel -ing

conditioning

leerproces waarbij een organisme zich aanpast aan de omgeving

Zij trainden bijen via de methode van Pavlov-conditionering. De insecten werden blootgesteld aan de geur van een geïnfecteerd monster, waarop ze een beloning van suikerwater kregen. Om dit water binnen te krijgen staken de bijen hun tong uit, waarop ze de beloning begonnen te associëren met de geur. "Ze begonnen hun tong uit te steken voor de geur alleen, zonder beloning", schrijven Wageningen Bioveterinary Research en InsectSense.

Weblink bron “'Bijen kunnen na training geur coronavirus herkennen'” (04-05-2021), NOS

Het grootste gevaar is dat je de dingen doet omdat het altijd al zo gedaan is. Dan krijg je ook de reactie dat je zaken afschiet omdat het al eens is geprobeerd en het toen niet werkte. Dat soort conditionering in een bedrijf is de dood in de pot."

Weblink bron
Alex van der Hulst
 “Baas Picnic: 'Als je niet experimenteert, verzin je nooit iets nieuws'” (15-08-2018), Tubantia


energiestofwisseling

samenstelling van energie zn en stofwisseling zn

dat deel van de stofwisseling dat zorgt voor de energievoorziening van een organisme

Op Twitter spraken kijkers van This Time Next Year overigens wel van een bijzondere aflevering. Daarin kwamen de ouders van Shirley aan het woord, die hun dochter verloren nadat ze van een donorlijst voor een nieuw hart was gehaald in verband met een energiestofwisseling.

Weblink bron
Maxime Segers
 “Twan Huys en Wendy van Dijk zakken weer in kijkcijferlijst” (28-09-2018), Tubantia

Bijwerkingen als spierklachten ontstaan doordat de vorming van co-enzym Q10 (nodig voor de energiestofwisseling van de spieren) mede wordt geblokkeerd. Verder is cholesterol de grondstof/bouwsteen voor diverse hormonen, onder meer het stresshormoon cortisol.

Weblink bron “Cholesterol/trombose” (29 april 2011), Reformatorisch Dagblad


endoparasiet

afleiding van parasiet met het voorvoegsel endo-

endo-parasite

een organisme dat binnenin ander organisme leeft en dat andere organisme schade berokkent

een organisme dat binnenin een ander organisme leeft en dat andere organisme schade berokkent


veldkijker

binocular eyepiece

verrekijker die vooral geschikt is om in de natuur waarnemingen te doen

Daarnaast heeft hij nog een tip voor sterrenliefhebbers die ook na de Sterrendagen eens op pad willen. “Ga eens met een veldkijker ’s nachts eropuit. Als het helder is heb je helemaal geen sterrenkijker nodig. Met zo’n kleinere kijker kom je echt al een heel eind.”

Weblink bron
Ruben Koene
 “Bewolking bij Sterrenkijkdagen: 'Niet goed op het weer gelet'” (03-03-2017), Tubantia

Tijdens het opruimen van zijn boekenkast stuitte hij op een fotoalbum van zijn vader. Daarin zat een brief uit de oorlog van de legerleiding, die Van Kooten senior om uitleg vroeg over een verdwenen veldkijker.

Weblink bron “Nachtverkoop in iets kortere Boekenweek” (10 januari 2013), Reformatorisch Dagblad


dierenrijk

samenstelling van dier zn en rijk zn met het invoegsel -en-

Ik eet me een weg door het dierenrijk, zie je. Ik heb al egels, veldmuizen en slangen gehad, maar in al die tijd heb ik nog nooit een doodgewone meeuw gegeten.

Tracy Chevalier
 “Opmerkelijke Schepsels” (2009), Orlando, ISBN 978949208651-8

Zebra's hebben misschien wel een van de bijzonderste vachten uit het dierenrijk. Zwart/wit gestreept, alsof ze wandelende streepjescodes zijn. En dat terwijl ze op Afrikaanse savannes leven waar alles bruin, geel, grijs en groen is.

Weblink bron “Waarom zebra's strepen hebben (en hoe een paard in een zebrapak dat aantoont)” (21-02-2019), NOS


fossielenjager

samenstelling van fossiel zn en jager zn met het invoegsel -en-

iemand die zoekt naar versteende overblijfselen van overleden planten of dieren

Haar ogen zijn knoopjesbruin en helder, en ze heeft de neiging die iedere fossielenjager heeft, om altijd naar iets op zoek te zijn, ook op straat of binnenshuis, waar je met geen mogelijkheid iets interessants kan vinden.

Het bot werd in 2006 of 2007 gevonden door een fossielenjager op een plek waar tussen 1913 en 1916 menselijke botten werden gevonden naast de botten van uitgestorven dieren uit de ijstijd.

Weblink bron “Prehistorische tekening in bot gevonden in Amerika” (22-06-2011), Tubantia

Het nieuwe soort pissebed, Pneumodesmus newmani, is genoemd naar de fossielenjager en buschauffeur Mike Newman uit Kemnay. Schotland heeft volgens hem de beste palaeozoïsche vindplaatsen van de wereld. „Schotland kent meer vindplaatsen dan de Verenigde Staten en Rusland bij elkaar.”

Weblink bron “Fossiel toont aan dat leven niet uit water ontstond” (26 januari 2004), Reformatorisch Dagblad


dødsfald

Samenstelling van død zn "dood" en fald zn "geval" met het invoegsel -s-

Verwant met
** Duits: Todesfall zn
** Noors: dødsfall zn
** Nynorsk: dødsfall zn
** Zweeds: dödsfall zn

overlijden van een persoon in een gemeenschap, vooral binnen de familie

Ved dødsfald skal en læge skrive en dødsattest.

Bij een overlijdensgeval moet een arts een overlijdensakte opmaken.


soko

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/Toki Pona - jan Lakuse - soko.ogg


lichaamscel

samenstelling van lichaam zn en cel zn met het invoegsel -s-

een van de cellen van een organisme die geen geslachtscellen of de voorlopers daarvan zijn

Merkwaardig dat hij zich er nooit ook maar in het minst bewust van was geweest, van die door zijn organisme soeverein genomen beslissing om zijn zucht naar alcohol slechts eens per jaar te verzadigen - terwijl die beslissing zich toch aan iedere kwetsbare lichaamscel, aan elke bedreigde vezel moest hebben meegedeeld.

A.F.Th. van der Heijden
 “Advocaat van de Hanen” (1990), De Bezige Bij , ISBN 9789023479925

Eén gen, het Niemann-Pick C1-gen (NPC1) speelt een sleutelrol bij de vermenigvuldiging van het virus. Door dat gen uit te schakelen is de vermenigvuldiging van ebola in een lichaamscel te stoppen.

Weblink bron “Nederlanders ontdekten besmettingsmechanismen ebola” (13-11-2014), NOS


leverweefsel

samenstelling van lever zn en weefsel zn

de lichaamscellen die samen de lever vormen

Het toxicologisch tegenonderzoek had onomstotelijk de aanwezigheid van een zeer hoge concentratie opmerkelijk zuivere heroïne in een monster van het leverweefsel aangetoond.

Suikerziektepatiënten moeten elke dag insuline spuiten om te zorgen dat glucose wordt opgenomen in spier,-vet,- en leverweefsel. Doen ze dat niet, dan kan het levensgevaarlijk zijn. Genezen kan nu niet. Alleen mensen die ernstig ziek zijn door diabetes kunnen in aanmerking komen voor transplantatie van de alvleesklier. Maar dat is een zware ingreep.

Weblink bron “Hoop voor suikerziektepatiënten” (21-02-2012), NOS


gyne

bij sociale insecten aanduiding voor de vruchtbare vrouwtjes die koningin kunnen worden


anlegg

Naamwoord van handeling van anlegge ww met het voorvoegsel an-


najaarstrek

samenstelling van najaar zn en trek zn met het invoegsel -s-

de reis die een soort in de herfst aflegt

Wit oplichtend op de grond achter in de binnenplaatsen symboliseerden de omgekeerde bootjes hetzelfde als elders de najaarstrek van de kraanvogels of de eerste sneeuw.

Boris Pasternak (vert. Margriet Berg en Marja Wiebes)
 “Dokter Zjivago” (1957), G.A. van Oorschot , ISBN 9789028261396

Het ministerie benadrukt dat de najaarstrek van de vogels volgens deskundigen voorbij is. "De vogels blijven nu op de plek waar zij zijn, tenzij ze door de strenge vorst of sneeuw verder moeten trekken omdat voedsel onbereikbaar wordt", laat het ministerie weten.

Weblink bron “Schouten: nog geen ophokplicht voor pluimvee” (16-01-2020), NOS


plantenrijk

samenstelling van plant zn en rijk zn met het invoegsel -en-

vegetable kingdom

de verzameling van alle organismen die zich niet kunnen voortbewegen en die fotosynthese vertonen

Weer kwam het bij hem op dat zijn perceptie van de geschiedenis, van dat wat men de loop der geschiedenis noemt, heel anders was dan de algemeen gebruikelijke, dat zij zich op dezelfde manier aan hem voordeed als het leven van het plantenrijk.


menstruatiecyclus

menstruatiecycli (plural)
menstruatiecyclussen (plural)

reeks natuurlijke periodieke veranderingen in de hormoonproductie en de structuren van de baarmoeder en eierstokken van het vrouwelijke voortplantingssysteem

Wat gebeurt er precies in de baarmoeder tijdens de menstruatiecyclus?


oerbacterie

afgeleid van bacterie met het voorvoegsel oer-

hypothetisch organisme zoals dat bij het begin van het leven op aarde bestaan moet hebben


archaeon

van wetenschappelijke (Griekse) term Archaea

een organisme dat tot het domein Archaea behoort

Nederlandse onderzoekers hebben ontdekt dat een extremofiele [sic] archaeon perchloraat kan omzetten.

Weblink bron
Harm Ikink, Anne van Kessel
 “ (2013-04-11), Kennislink


protist

van Neolatijn Protista, gevormd uit Oudgrieks πρώτιστος (prótistos) "allereerste"

benaming voor elke eencellige eukaryoot die niet tot de planten, dieren of schimmels wordt gerekend


protisten

verzamelgroep van de eencellige eukaryoten die niet tot planten, dieren of schimmels worden gerekend, Protista


brachycefaal

Gevormd van grieks brachus (kort) + kephalè (hoofd).

brachycefaler (uninflected comparative)
brachycefaalst (uninflected superlative)
brachycefale (inflected positive)
brachycefalere (inflected comparative)
brachycefaalste (inflected superlative)
brachycefaals (partitive positive)
brachycefalers (partitive comparative)

gekenmerkt door een schedel die van voor naar achter niet zo lang is in vergelijking met de breedte

Flora, fauna en geografie van het eiland, behuizing, dieet, beroepsleven, schedelomvang (‘overwegend brachycefaal’), godsdienst, ja zelfs het gedachtenleven van de Minoërs ('de Kretenzische architecten hebben altijd meer in de exacte wetenschappen geloofd') worden uitvoerig en met verbluffende stelligheid door de auteur beschreven.

Weblink bron
I. de Jong
 “Kreta” (23 januari 1988) op nrc.nl


sporendiertje

samenstelling van spore zn "voortplantingscel" en diertje zn "microbe" met het invoegsel -n-

benaming voor eencellige parasitaire schimmels, die zich via voortplantingscellen verspreiden

Nosemose is een ziekte van de volwassen honingbij veroorzaakt door een ééncellig parisitair sporendiertje dat zowel in de lente als in het najaar twee hoogtepunten in zijn jaarcyclus kent.

Weblink bron “Gebrek aan stuifmeel is nefast voor fruittelers : Er is voor de honingbijen onvoldoende stuifmeel in Limburg voorhanden.” (3 november 2004) op gva.be


verspreidingsgebied

samenstelling van verspreiding zn en gebied met het invoegsel -s-

het gebied waarin een bepaalde soort (of ander taxon) is gevestigd


ondersoort

kleinere onderscheiding binnen een soort


onderorde

binnen de ordening naar verwantschap een groep bij elkaar horende dieren of planten die maar een deel van een orde omvat, maar wel uit meerdere families bestaat


ondergeslacht

samenstelling van onder bw en geslacht zn

ˈɔndərɣəˌslɑxt

binnen de ordening naar verwantschap een groep bij elkaar horende dieren of planten die maar een deel van een geslacht omvat, maar wel uit meerdere soorten bestaat


onderfamilie

samenstelling van onder bw en familie zn

binnen de ordening naar verwantschap een groep bij elkaar horende dieren of planten die maar een deel van een familie omvat, maar wel uit meerdere geslachten bestaat


Linnaeus

gebruikt als verwijzing naar de bioloog Carl Linnaeus

Vinden de leraar en de dominee het onnodig dat ze als meisje een vervolgopleiding doet? Dan maakt ze zich Linnaeus, „Faust” en Von Humboldt zelf wel eigen.

Weblink bron
Margot Dijkgraaf
 “Olga leeft met iets wat niemand hoeft te weten” (28 juni 2018) op nrc.nl


rattenlongworm

Angiostrongylus cantonensis een parasitaire rondworm

In de Amerikaanse staat Florida zijn quarantainemaatregelen genomen om te voorkomen dat de Afrikaanse reuzenslak zich verder over de staat verspreidt. Het dier draagt mogelijk een parasiet met zich mee die rattenlongworm wordt genoemd en een hersenvliesontsteking kan veroorzaken bij mensen en vee.

Weblink bron
Denise de Koning
 “Paniek in Florida door ‘een van de schadelijkste slakken ter wereld’: quarantaine ingesteld” (02-07-2022), Tubantia

Het dier kan een parasiet met zich meedragen die rattenlongworm wordt genoemd en hersenvliesontsteking kan veroorzaken bij mensen en vee. Het dier bedreigt met zijn eetlust ook landbouwgewassen, schrijft de Amerikaanse krant USA Today.

Weblink bron “Delen Florida in quarantaine door megaslak met rattenlongworm” (02 jul 2022), NU.nl


zenuwreflex

zenuwreflexen (plural)
zenuwreflexje (diminutive singular)
zenuwreflexjes (diminutive plural)

een onwillekeurige reactie op bepaalde prikkels

En hij genoot van de bevrediging wanneer hij raak schoot, om de vijand spastisch spartelend te zien sterven, op de grond te zien vallen met wild trappende benen, wat alleen zenuwreflexen waren van iemand die al dood was, ongeveer zoals met een schot door de kop van een antilope.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691

Het CowToilet is een ‘vrijwillig urineersysteem’ voor melkkoeien. Op het CowToilet wordt de koe uitgenodigd om in het toilet te plassen. Dat doet het systeem door gebruik te maken van een natuurlijke zenuwreflex bij de koe. Hiervoor wordt een specifieke plek net boven het uier van de koe gestimuleerd, wat een plasneiging bij de koe veroorzaakt.

Weblink bron
Peter Zandee
 “Internationale prijs voor Achterhoeks koeientoilet” (03-12-2020), Tubantia


geofage

afleiding van geofaag met het achtervoegsel -e

aardeetster, vrouw die aarde of klei eet


onderklasse

taxonomische rang onder die van klasse en boven die van orde


beschermingsplan

samenstelling van bescherming zn en plan zn met het invoegsel -s- , in de betekenis "concurrentiebeperkende maatregelen" aangetroffen vanaf 1897 (zie vindplaats hieronder)

doordacht geheel van voorgenomen maatregelen om onheil te voorkomen

maatregelen om het uitsterven van een bepaalde soorten planten of dieren te voorkomen

De Soil Conservation Districts ontlenen hun reden van bestaan aan de omstandigheid, dat bodembescherming slechts mogelijk is door de samenwerking van vele grondgebruikers. Dit geldt in het bijzonder voor de noodzakelijke grotere werken, zoals afdammingen van erosiegeulen, regelingen van waterafvoer, regularisatie van beken en stromen, bebossingen enz., die een onderdeel vormen van ieder enigszins ingrijpend beschermingsplan.

Edelman, C.H.
 “Sociale en economische bodemkunde” (1949), Noord-Hollandsche Uitgevers Maatschappij, Amsterdam, p. 43

Behalve de regering steken beide filantropen geld in het beschermingsplan voor de bruinvis.

Weblink bron
Hester van Santen
 “‘Goed nieuws’ voor de vaquita-bruinvis” (9 juni 2017) op nrc.nl


stamcelbank

plaats waar cellen kunnen worden bewaard die zich nog tot verschillende soorten weefsels kunnen ontwikkelen

Stamcelbank Nederland, gevestigd in het Utrechtse Leusden, laat weten ongeveer 10.000 klanten te hebben. Zij hebben tegen betaling hun eigen stamcellen, gewonnen uit navelstrengbloed, laten opslaan bij de organisatie. Deze worden kort na de geboorte afgenomen en opgestuurd naar de stamcelbank.

Weblink bron
Flóri Hofman
 “Enige stamcelbank van Nederland raakt vergunning kwijt” (1 november 2021) op nrc.nl

In sommige landen en culturen is er weinig kennis over stamceldonatie en soms rust er een taboe op. „Stamceldonorbanken zijn bovendien duur”, zegt Elbertse van Matchis. (…) Stamcelbanken zijn daarom vooral gevestigd in rijkere landen.

Weblink bron
Romy van der Poel
 “De onmogelijke zoektocht van Marlon Etnel naar een donor die op hem lijkt” (20 augustus 202) op nrc.nl

Mummery: „Het plan is om een stamcelbank op te zetten van veertig tot vijftig stamcellijnen. Daarbij kunnen dan, volgens dezelfde methode van weefseltypering als bij bloedtransfusie en beenmergtransplantatie gebruikelijk is, donorcellen en patiënt gematched worden. Dat is ook het doel van firma's als Geron en het Australische consortium. Het vergt maar een tijdelijke operatie om tientallen lijnen te maken. Daarna kunnen de stamcellen in kweek blijven voor later gebruik.”

Weblink bron
Sander Voormolen
 “Geneeskrachtige embryo's” (10 februari 2001) op nrc.nl


superfamilie

afgeleid van familie met het voorvoegsel super-

superfamilies (plural)
superfamilietje (diminutive singular)
superfamilietjes (diminutive plural)

een taxonomische rang boven die van familie. De omgang met rangen verschilt tussen de plantkunde en de zoölogie. Superfamilies werden vroeger aangeduid met de uitgang -acea. Thans schrijft de ICZN (International Code of Zoological Nomenclature, artikel 29.2) -oidea voor


mineren

mineerde (past)
gemineerd (past participle)
te mineren (active infinitive imperfect present long-form)
zullen mineren (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen mineren (active infinitive imperfect future long-form)
hebben gemineerd (active infinitive perfect present short-form)
te hebben gemineerd (active infinitive perfect present long-form)
gemineerd zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
gemineerd te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
minerend (imperfect participle)
gemineerd (past participle)
minere (subjunctive)
mineer (indicative imperfect present singular first-person)
mineert (indicative imperfect present singular second-person)
mineert (indicative imperfect present singular second-person)
mineert (indicative imperfect present singular second-person)
mineert (indicative imperfect present singular third-person)
mineerde (indicative imperfect past singular first-person)
mineerde (indicative imperfect past singular second-person)
mineerde (indicative imperfect past singular second-person)
mineerde (indicative imperfect past singular second-person)
mineerde (indicative imperfect past singular third-person)
mineerden (indicative imperfect past plural first-person)
mineerden (indicative imperfect past plural second-person)
mineerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal mineren (indicative imperfect future singular first-person)
zult mineren (indicative imperfect future singular second-person)
zal mineren (indicative imperfect future singular second-person)
zult mineren (indicative imperfect future singular second-person)
zal mineren (indicative imperfect future singular second-person)
zult mineren (indicative imperfect future singular second-person)
zal mineren (indicative imperfect future singular third-person)
zullen mineren (indicative imperfect future plural first-person)
zullen mineren (indicative imperfect future plural second-person)
zullen mineren (indicative imperfect future plural third-person)
zou mineren (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou mineren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) mineren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt mineren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou mineren (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden mineren (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden mineren (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden mineren (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb gemineerd (perfect present first-person)
hebt gemineerd (perfect present second-person)
hebt gemineerd (perfect present second-person)
heeft gemineerd (perfect present second-person)
hebt gemineerd (perfect present second-person)
heeft gemineerd (perfect present third-person)
hebben gemineerd (perfect present first-person)
hebben gemineerd (perfect present second-person)
hebben gemineerd (perfect present third-person)
had gemineerd (perfect past first-person)
had gemineerd (perfect past second-person)
had gemineerd (perfect past second-person)
hadt gemineerd (perfect past second-person)
had gemineerd (perfect past third-person)
hadden gemineerd (perfect past first-person)
hadden gemineerd (perfect past second-person)
hadden gemineerd (perfect past third-person)
zal gemineerd hebben (perfect future first-person)
zal gemineerd hebben (perfect future second-person)
zult gemineerd hebben (perfect future second-person)
zult gemineerd hebben (perfect future second-person)
zal gemineerd hebben (perfect future second-person)
zult gemineerd hebben (perfect future second-person)
zal gemineerd hebben (perfect future third-person)
zullen gemineerd hebben (perfect future first-person)
zullen gemineerd hebben (perfect future second-person)
zullen gemineerd hebben (perfect future third-person)
zou gemineerd hebben (perfect conditional first-person)
zou gemineerd hebben (perfect conditional second-person)
zou gemineerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gemineerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gemineerd hebben (perfect conditional second-person)
zou gemineerd hebben (perfect conditional third-person)
zouden gemineerd hebben (perfect conditional first-person)
zouden gemineerd hebben (perfect conditional second-person)
zouden gemineerd hebben (perfect conditional third-person)
er wordt gemineerd (impersonal passive present imperfect)
er is gemineerd (impersonal passive present perfect)
er werd gemineerd (impersonal passive past imperfect)
er was gemineerd (impersonal passive past perfect)
er zal gemineerd worden (impersonal passive future imperfect)
er zal gemineerd zijn (impersonal passive future perfect)
er zou gemineerd worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou gemineerd zijn (impersonal passive conditional perfect)
gemineerd worden (passive infinitive imperfect present short-form)
gemineerd te worden (passive infinitive imperfect present long-form)
gemineerd zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
gemineerd te zullen worden (passive infinitive imperfect future long-form)
gemineerd zijn (passive infinitive perfect present short-form)
gemineerd te zijn (passive infinitive perfect present long-form)
gemineerd zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
gemineerd te zullen zijn (passive infinitive perfect future long-form)
word gemineerd (singular imperfect present first-person)
wordt gemineerd (singular imperfect present second-person)
wordt gemineerd (singular imperfect present second-person)
wordt gemineerd (singular imperfect present second-person)
wordt gemineerd (singular imperfect present plural third-person)
worden gemineerd (singular imperfect present plural first-person)
worden gemineerd (singular imperfect present plural second-person)
worden gemineerd (singular imperfect present third-person)
werd gemineerd (singular imperfect past first-person)
werd gemineerd (singular imperfect past second-person)
werd gemineerd (singular imperfect past second-person)
werdt gemineerd (singular imperfect past second-person)
werd gemineerd (singular imperfect past plural third-person)
werden gemineerd (singular imperfect past plural first-person)
werden gemineerd (singular imperfect past plural second-person)
werden gemineerd (singular imperfect past third-person)
zal gemineerd worden (singular imperfect future first-person)
zult gemineerd worden (singular imperfect future second-person)
zult gemineerd worden (singular imperfect future second-person)
zult gemineerd worden (singular imperfect future second-person)
zal gemineerd worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen gemineerd worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen gemineerd worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen gemineerd worden (singular imperfect future third-person)
zou gemineerd worden (singular imperfect conditional first-person)
zou gemineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gemineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gemineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gemineerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gemineerd worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden gemineerd worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden gemineerd worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden gemineerd worden (singular imperfect conditional third-person)
ben gemineerd (perfect present first-person)
bent gemineerd (perfect present second-person)
bent gemineerd (perfect present second-person)
is gemineerd (perfect present second-person)
zijt gemineerd (perfect present second-person)
is gemineerd (perfect present third-person)
zijn gemineerd (perfect present first-person)
zijn gemineerd (perfect present second-person)
zijn gemineerd (perfect present third-person)
was gemineerd (perfect past first-person)
was gemineerd (perfect past second-person)
was gemineerd (perfect past second-person)
waart gemineerd (perfect past second-person)
was gemineerd (perfect past third-person)
waren gemineerd (perfect past first-person)
waren gemineerd (perfect past second-person)
waren gemineerd (perfect past third-person)
zal gemineerd zijn (perfect future first-person)
zult gemineerd zijn (perfect future second-person)
zult gemineerd zijn (perfect future second-person)
zult gemineerd zijn (perfect future second-person)
zal gemineerd zijn (perfect future third-person)
zullen gemineerd zijn (perfect future first-person)
zullen gemineerd zijn (perfect future second-person)
zullen gemineerd zijn (perfect future third-person)
zou gemineerd zijn (perfect conditional first-person)
zou gemineerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gemineerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gemineerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gemineerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gemineerd zijn (perfect conditional third-person)
zouden gemineerd zijn (perfect conditional first-person)
zouden gemineerd zijn (perfect conditional second-person)
zouden gemineerd zijn (perfect conditional third-person)


stamcelonderzoek

samenstelling van stamcel zn en onderzoek zn

onderzoek naar en met ongedifferentieerde cellen

Het verbod op het financieren van stamcelonderzoek door de Amerikaanse overheid is voorlopig opgeheven. Dat heeft het Hof van Beroep in Washington bepaald. De Amerikaanse overheid was in beroep gegaan tegen het verbod.

Weblink bron
NOS Nieuws
 “VS mag stamcelonderzoek financieren” (Donderdag 9 september 2010, 19:55), NOS

Nobelprijs voor stamcelonderzoek

Weblink bron
NOS Nieuws
 “Nobelprijs voor stamcelonderzoek” (Maandag 8 oktober 2012, 13:57), NOS


verdedigingssysteem

samenstelling van verdediging zn en systeem zn met het invoegsel -s-

verdedigingssystemen (plural)
verdedigingssysteempje (diminutive singular)
verdedigingssysteempjes (diminutive plural)

afweersysteem van een organisme tegen aanvallen van buitenaf

Sigma54 reguleert een reeks processen in de bacterie. Als er geen dreiging is, houdt het eiwit het verdedigingssysteem van de bacterie in de ruststand. Bij stress komt het eiwit in actie. Dat kan zijn als er voor de bacterie voedselgebrek dreigt, maar ook als de bacterie op een antibioticum stuit of op een reactie van het afweersysteem van mens of dier.

Weblink bron
NOS Nieuws
 “Zwakke plek ontdekt in verdediging van bacteriën” (Vrijdag 21 augustus 2015, 16:31), NOS

Het is de wetenschappelijke doorbraak van het jaar en misschien wel de toekomstige behandeling van kanker: de kanker-immunotherapie. Dat schrijft het gezaghebbende wetenschapsblad Science. Het is een behandeling waarbij niet de tumor wordt aangepakt, maar het immuunsysteem van het lichaam wordt gestimuleerd. Daarbij krijgt het verdedigingssysteem van het lichaam zo'n oppepper, dat het lichaam zelf het gezwel aanvalt. Dat blijkt in veel gevallen bijzonder effectief.

Weblink bron
NOS Nieuws
 “"Kankertherapie doorbraak van het jaar"” (Vrijdag 20 december 2013, 21:21), NOS


invasieve soort

soort die zich buiten zijn oorspronkelijke verspreidingsgebied heeft gevestigd (exoot) en door zijn aanwezigheid of door de groei van die populatie tot problemen kan leiden


huidweefsel

alle cellen en hun onderlinge samenhang die samen de huid vormen

"Een dag later komen ze er dan pas achter dat ze ernstige brandwonden hebben opgelopen", zegt Ymke Lucas, brandwondenarts in het Rotterdamse Maasstad Ziekenhuis. De schade aan huidweefsel door bevriezing is vergelijkbaar met letsel door verbranding.

Weblink bron “Brandwondencentra zien nieuwe trend: ernstige vrieswonden na gebruik lachgas” (Woensdag 17 april 2019, 09:09), NOS

Zonder enig overleg gebruikten zij apparatuur, personeel en middelen van het ziekenhuis. Huidweefsel werd op kosten van het ziekenhuis in laboratoria onderzocht.

Weblink bron “Ziekenhuis wil af van dermatologen” (Maandag 5 november 2012, 19:29), NOS

In zijn nieuwste spectaculaire persmoment heeft de Russische premier Poetin een walvis geschoten met een kruisboog op de woelige wateren van de Grote Oceaan. Voor de kust van het schiereiland Kamtsjatka verzamelde hij zo huidweefsel van het dier voor verder onderzoek.

Weblink bron “Poetin schiet walvissen met kruisboog” (Donderdag 26 augustus 2010, 12:44), NOS


vegetatiezone

samenstelling van vegetatie zn en zone zn


Wallacelijn

een denkbeeldige lijn die de zoögeografische regio's van Azië en Australazië van elkaar scheidt. De lijn wordt wel gezien als de scheidingslijn tussen Azië en Oceanië


lijn van Weber

een denkbeeldige lijn door Wallacea. De lijn van Weber scheidt duidelijker dan de lijn van Wallace de zoogdierfauna tussen enerzijds (westelijk) het oriëntaals gebied en anderzijds (oostelijk) het Australaziatisch gebied


stikstoffixatie

samenstelling van stikstof zn en fixatie zn

stikstoffixaties (plural)
stikstoffixatietje (diminutive singular)
stikstoffixatietjes (diminutive plural)

het chemisch vastleggen door bacteriën van gasvormige distikstof (N₂) uit de lucht, in stikstofverbindingen die als voedingsstoffen door planten worden gebruikt


bodemleven

Sneekes en Van den Heuvel doen ook onderzoek naar zeesneeuw. Dat is een schuimachtige substantie van eiwitten die kan ontstaan als oplosmiddelen in contact komen met algen en plankton. Bij de olieramp in de Golf van Mexico in 2010 zagen zeebiologen dat er een grote hoeveelheid zeesneeuw op de bodem terechtkwam. Dat sleurde veel microscopisch leven mee de diepte in en verstikte vervolgens het bodemleven.

Weblink bron
Peter Kuipers Munneke
 “Poolexpeditie dag 5: poolleven kwetsbaar voor olievervuiling” (Zondag 23 augustus 2015, 21:51), NOS

Dat sommige mensen de kleine diertjes vooral een beetje vies vinden, komt volgens Rienks doordat mensen het bodemleven niet goed kennen. Onbekend maakt onbemind en het NIOO-KNAW moedigt iedereen daarom aan om vandaag in eigen tuin of balkon op zoek te gaan naar 'bodemschatjes' als duizendpoten, spinnen en kevers.

Weblink bron “Het is bodemdierendag: op zoek dus naar 'bodemschatjes'” (Zondag 4 oktober 2015, 10:07), NOS

Die vogels tanken in de Waddenzee bij op hun tocht tussen de Noordpool en Afrika. Het NIOZ ziet zandsuppletie niet als een oplossing. Daardoor verandert de samenstelling van de zeebodem en komt het bodemleven dieper te liggen.

Weblink bron “"Zoutwinning Waddenzee risicovol"” (Dinsdag 4 februari 2014, 11:46), NOS


botmassa

het gewicht van de beenderen in een lichaam

Van Loon doet al lange tijd onderzoek naar hoe het lichaam verandert bij een langdurig verblijf in de ruimte. Zo blijkt het immuunsysteem minder goed te gaan werken, gaat de huid achteruit en vermindert de botmassa. "Het lichaam zal zich aanpassen aan de nieuwe situatie. Daar is op zich niets mis mee, als je in de ruimte zou blijven."

Weblink bron
Shany Azoulay
 “Amerikaan terug na bijna jaar in de ruimte: is dat wel gezond?” (Woensdag 30 maart 2022, 06:44), NOS

Kuipers heeft de komende weken een druk programma. Hij moet revalideren, omdat hij door zijn lange verblijf in de ruimte spier- en botmassa is kwijtgeraakt. Ook zal zijn evenwichtsorgaan zich moeten heroriënteren na maanden van gewichtsloosheid.

Weblink bron “Kuipers herenigd met gezin” (Maandag 2 juli 2012, 17:59), NOS


botonderzoek

samenstelling van bot zn en onderzoek zn

onderzoek van de beenderen van een mens of ander organisme

Toen de schuldig bevonden jongen de 23-jarige studente Fysiotherapie verkrachtte, was hij 17 jaar, dus minderjarig. Daarom duurde het even voor de rechter een uitspraak kon doen: die werd vier keer uitgesteld. Er is zelfs een botonderzoek bij de jongen gedaan, om vast te stellen of hij daadwerkelijk minderjarig was.

Weblink bron “Verkrachting in bus Delhi: eerste schuldige” (Zaterdag 31 augustus 2013, 12:11), NOS

Voor de verkrachting zijn zes mannen opgepakt, maar een van hen zou minderjarig zijn. Minderjarigen kunnen niet worden aangeklaagd voor moord. De politie laat via een botonderzoek uitzoeken of de jongen inderdaad jonger dan 18 is.

Weblink bron “Snelrecht voor verkrachters India” (Donderdag 3 januari 2013, 03:49), NOS


botstructuur

samenstelling van bot zn en structuur zn

Ook Xiuxian Zhang (25) wacht in de kliniek op een behandeling. "Tijdens het maken van foto's en filmpjes was ik altijd op zoek naar de beste kant van mijn gezicht. Maar ik wilde er van elke kant goed uitzien, dus heb ik in 2014 de botstructuur van mijn gezicht laten veranderen."

Weblink bron “Chinese webcammers laten hun gezicht verbouwen voor meer online succes” (Maandag 10 juli 2017, 17:41), NOS

De bouw van het vliegtuig zal lijken op de botstructuur van vogels zodat geluidsoverlast en brandstofverbruik beperkt zal blijven. Daar overheen komt een laagje met biopolymerisch membraan dat de natuurlijke lichtinval, vochtigheid en temperatuur meet.

Weblink bron “Het vliegtuig van de toekomst” (Dinsdag 14 juni 2011, 15:25), NOS

Maar de proporties van het bot brachten de onderzoekers aan het twijfelen: het was lang en dun in plaats van robuust. Toen uit microscopisch onderzoek bleek dat de botstructuur kenmerkend is voor stegosauriërs, was het voor hen duidelijk.

Weblink bron “Voor het eerst dinobot gevonden op Schots eiland” (Dinsdag 1 september 2020, 11:19), NOS


celmateriaal

samenstelling van cel zn en materiaal zn

Volgens NRC Handelsblad heeft hoogleraar Chris Meijer van de VUmc aandelen in een bedrijf dat het materiaal levert waarmee vrouwen straks thuis celmateriaal afnemen. Ook is hij volgens de krant mede-eigenaar van de fabrikant van de test waarmee het celmateriaal wordt beoordeeld. Meijer is de drijvende kracht achter het nieuwe bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker.

Weblink bron “Schippers wil duidelijkheid belangenverstrengeling” (Zaterdag 13 juni 2015, 13:51), NOS

De zelftest wordt gedaan met een afname-set die in Nederland is ontwikkeld. Vrouwen kunnen er zelf uit hun baarmoedermond celmateriaal mee afnemen, dat ze kunnen opsturen naar een laboratorium.

Weblink bron “Groot onderzoek met zelftest baarmoederhalskanker” (Woensdag 6 mei 2015, 13:41), NOS

Verder zal aan het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) commentaar gevraagd worden op deskundigenrapporten, waarin staat dat het celmateriaal dat op de blouse van de weduwe is gevonden daar ook gekomen kan zijn door "vreedzaam contact". Mogelijk zal de Hoge Raad dan zelf een derde deskundige om een conclusie vragen. Ook het tijdstip van overlijden zal nader worden onderzocht.

Weblink bron “Nieuw onderzoek Deventer moord” (Maandag 7 juli 2014, 15:20), NOS


biologiestudent

samenstelling van biologie zn en student zn

iemand die hoger onderwijs in de biologie volgt

De expeditie werd gefilmd door wetenschapsjournalist Corlijn de Groot. Zij schreef een wedstrijd uit voor een originele naam voor de kever en biologiestudent Auke-Florian Hiemstra stelde voor het insect naar André Kuipers te vernoemen, vanwege zijn grote inzet voor het milieu.

Weblink bron “Borneose beekkever voortaan bekend als Grouvellinus andrekuipersi” (Dinsdag 1 mei 2018, 13:23), NOS

Dat de schade op veel delen van het eiland relatief meevalt, komt volgens de 24-jarige biologiestudent Aron Hoogendoorn doordat Saba goed was voorbereid. In de dagen voor de komst van Irma ruimden bewoners spullen en puin op straat op en werden huizen verstevigd.

Weblink bron “Irma ging als 'goederentrein' over Saba, maar schade lijkt mee te vallen” (Donderdag 7 september 2017, 02:37), NOS


biomateriaal

afleiding materiaal met het voorvoegsel bio-

Het gaat om een speciaal stofje in de zuignap-tanden van de inktvis: suckerine. Dat eiwit is een bijzonder veelzijdig biomateriaal, dat onder meer brandwonden zou moeten kunnen genezen.

Weblink bron
Emil van Oers
 “Zo moet een inktvis helpen om brandwonden te genezen” (Zondag 16 juni 2019, 10:13), NOS

In Nederland zijn er al eerder soortgelijke initiatieven geweest. Zo verrees in Amsterdam een 3D-geprinte micro-woning van biomateriaal. Maar in Eindhoven komt nu voor het eerst een betonnen, bewoonbaar huis. De gemeente, de universiteit en vier bedrijven ondertekenden vandaag een samenwerkingsovereenkomst voor de bouw van de vijf woningen.

Weblink bron “In Eindhoven gaat een 3D-printer woningen bouwen” (Woensdag 30 mei 2018, 19:45), NOS


bodemkwaliteit

samenstelling van bodem zn en kwaliteit zn

de mate waarin een bodem geschikt is voor het op peil houden van de kringloop van voedingsstoffen

In dit geval is aan alle eisen voldaan van de Waterwet en het Besluit bodemkwaliteit. Er zijn volgens Rijkswaterstaat dus "geen overtuigende argumenten om granuliet niet als grond te accepteren."

Weblink bron “Zembla: top Rijkswaterstaat betrokken bij afvaldumping” (Donderdag 6 februari 2020, 09:00), NOS

Regenwormen om wateroverlast tegen te gaan: hoe effectief is dat? Jan-Willem van Groenigen, hoogleraar bodemkwaliteit aan de Universiteit Wageningen, heeft zijn twijfels. "Wormen kunnen de grond inderdaad luchtiger maken: als ze graven, komen er grotere poriën in de bodem.

Weblink bron “84.000 regenwormen moeten wateroverlast bestrijden in Weesp” (Woensdag 15 november 2017, 20:05), NOS

De Michiel Adriaanszoon de Ruyterkazerne, zoals hij officieel gaat heten, gaat honderden miljoenen kosten en het militaire terrein strekt zich uit over 70 hectare grond. De provincie Zeeland heeft inmiddels al zo'n 15 miljoen euro geïnvesteerd: infrastructuur is aangelegd, woningen gesloopt en onderzoek naar de bodemkwaliteit afgerond. Over de aanbesteding wordt volgend jaar een definitief besluit genomen.

Weblink bron “Waarom willen die mariniers nou toch niet naar Zeeland?!” (Dinsdag 24 april 2018, 14:27), NOS


biofilm

afleiding van film met het voorvoegsel bio-

laagje van bacteriën die aan elkaar vast zitten

Het RIVM relativeert de tips van de installateursvereniging. Volgens legionellaspecialist Petra Brandsema zitten de bacteriën - als ze er zijn - ook in de zogenaamde biofilm aan de binnenkant van leidingen en tuinslangen. "Spoelen is altijd goed, maar je haalt niet alles eruit", zegt Brandsema. Bovendien weet het RIVM niet of de kranen thuis een belangrijke bron zijn van besmettingen. "We weten eigenlijk veel te weinig van de herkomst van de infecties om daar iets over te zeggen".

Weblink bron “Vakantiegangers gewaarschuwd: spoel kranen door vanwege kans op legionella” (Vrijdag 19 juli 2019, 08:03), NOS

Studenten van de TU Delft hebben een manier gevonden om met bacteriën te printen. Met een 3D-printer, gebouwd van het speelgoed Knex, maken zij zogenoemde biofilms. Dat zijn laagjes van bacteriën, die door middel van heel dunne draadjes aan elkaar vast zitten.

Weblink bron “Printen met speelgoed en bacteriën” (Vrijdag 18 september 2015, 16:34), NOS


broedkolonie

samenstelling van broeden ww en kolonie zn

broedkoloniën (plural)
broedkolonies (plural)

gemeenschappelijke broedlocatie van veel vogels van één soort

In Nederland worden vaker flamingo's gespot, maar wilde exemplaren komen hier zelden voor. Bekend is dat net over de grens bij Enschede, in het Duitse Zwillbrocker Venn, een grote broedkolonie woont. Die verblijft ook geregeld rond het Grevelingenmeer, tussen Zuid-Holland en Zeeland. Maar die flamingo's worden volgens Van der Es niet beschouwd als wild.

Weblink bron “Wilde flamingo strijkt neer in de Biesbosch” (Vrijdag 3 april 2015, 14:28), NOS

De broedkolonie van grote sterns in natuurgebied De Petten op Texel is weggevaagd door vogelgriep. Van de 7000 vogels zijn er 3000 dood gevonden. De rest drijft vermoedelijk dood op zee of is weggetrokken. In een kleinere kolonie een stuk verderop heerst ook vogelgriep. De verwachting is dat de 1000 vogels daar het ook niet overleven. Grote sterns werden nog niet eerder getroffen door vogelgriep.

Weblink bron “Kolonie grote sterns op Texel weggevaagd door vogelgriep” (Dinsdag 14 juni 2022, 16:36), NOS


broedplek

plaats waar vogels hun eieren uitbroeden

In de loop van de tijd zijn er nog meer broedeilandjes bij gekomen. Ze zijn bedoeld voor vogels die op de grond broeden. Ze kunnen dat op de eilanden ongestoord doen. In veel gebieden werd het door recreatie te druk. Bovendien was het voor vogels moeilijk een veilige broedplek te vinden door bedreigingen van bijvoorbeeld de vos.

Weblink bron “Vogels in Zeeland broeden op speciaal aangelegde eilandjes” (Maandag 11 juni 2018, 11:14), NOS

De Marker Wadden zijn nu al populair bij vogels als broedplek. Natuurmonumenten verbaast zich erover hoeveel dieren de nieuwe, kale eilanden al aandoen.

Weblink bron “Vogels ontdekken Marker Wadden nu al als broedplek” (Maandag 3 juli 2017, 11:23), NOS

Over een kleine maand begint het broedseizoen. Rijsdorp weet zeker dat ook op de Marker Wadden eieren gelegd gaan worden. "Door visdieven en bontbekplevieren bijvoorbeeld. Dat zijn vogelsoorten die bij voorkeur een broedplek zoeken op de kale grond. Die is er nog genoeg."

Weblink bron “Vier nieuwe eilanden bij Marker Wadden, moerasandijvie al gespot” (Woensdag 8 maart 2017, 06:41), NOS


bodemvruchtbaarheid

samenstelling van bodem zn en vruchtbaarheid zn

het vermogen van de grond om planten te laten groeien

Hoogleraar Oene Oenema verwacht dat de mestverwerkingscapaciteit nog verder moet stijgen, tot wel vijftig procent. "Het is een oplossingsrichting is die verkend moet worden, die verder ontwikkeld moet worden. Ik sluit niet uit dat mestfabrieken passen in een groter plaatje. Zij zouden onderdeel zijn van kringlooplandbouw, om de bodemvruchtbaarheid beter op peil te houden."

Weblink bron “Flink meer mestfabrieken nodig, maar niemand wil ‘m in z’n buurt” (Maandag 29 maart 2021, 21:21), NOS

Ferweda: "Maar dan krijg je geen bomen, maar cement. Begin jaren 90 kwam een Duitse bosbouwer van de Wereldbank met het voorstel om bomen te planten en binnen een paar jaar bleken die investeringen van de overheid zich terug te betalen, want er kwam weer water en bodemvruchtbaarheid."

Weblink bron “De koning wil landherstel in China met eigen ogen zien” (Dinsdag 27 oktober 2015, 08:50), NOS


blaasmijn

blaasmijnen (plural)
blaasmijntje (diminutive singular)
blaasmijntjes (diminutive plural)


menstruatieondergoed

Samenstelling van menstruatie en ondergoed

onderbroek, boxer of string met daarin een speciaal stuk bestaande uit absorberende en/of antibacteriële laag voor het opvangen van menstruatiebloed

Waar kan ik menstruatieondergoed kopen?


biosignatuur

leenvertaling van Engels biosignature, afgeleid van signatuur zn met het voorvoegsel bio-

scheikundig of natuurkundig verschijnsel dat aantoont dat ergens levensvormen zijn (geweest)

Denkbaar, mogelijk, kán: de twee onderzoeksteams van Nasa die de nieuwe metingen vrijdag bekendmaakten in Science, kiezen hun woorden voorzichtig. ‘Het bestaan van methaan in een oxiderende atmosfeer zoals die van Mars wordt erkend als een potentiële biosignatuur waarvan de bronnen methaan-producerende bacteriën kunnen omvatten’, zo schrijft het methaanteam.

[view-source:https://www.volkskrant.nl/wetenschap/op-mars-wemelt-het-van-de-aanwijzingen-voor-leven~bdd18fc5 Weblink bron]
Maarten Keulemans
 “Op Mars wemelt het van de aanwijzingen voor leven” (7 juni 2018) op volkskrant.nl

We kunnen het leven zelf niet zien, maar hopelijk kunnen we het effect van het leven op de atmosfeer van een planeet zien. De atmosfeer van onze eigen planeet wordt dus gedeeltelijk bepaald door bacteriën en deels door planten en algen die zuurstof produceren. En zuurstof is bijvoorbeeld een biosignatuur waar we ook op andere planeten naar zoeken.

Weblink bron
James Kasting
 “Oort Hoogleraar 2018: James Kasting over de zoektocht naar buitenaards leven” (8 mei 2018) op universiteitleiden.nl


feminine

vrouwelijk, met kenmerkende eigenschappen van het vrouwelijk geslacht


onderstam

een fijnere onderverdeling van een stam (taxonomische indeling)


euryhalien

gevormd uit Oudgrieks εὐρύς (eurús) "breed" en ἅλς (háls) "zout" met het achtervoegsel -ien

euryhalin

in staat om een grote verscheidenheid aan zoutconcentraties te leven

euryhaliener (uninflected comparative)
euryhalienst (uninflected superlative)
euryhaliene (inflected positive)
euryhalienere (inflected comparative)
euryhalienste (inflected superlative)
euryhaliens (partitive positive)
euryhalieners (partitive comparative)

Sommige diersoorten zijn euryhalien door hun trekgedrag van zout naar zoet of omgekeerd. Andere soorten zijn euryhalien omdat ze zowel in zout en brak, brak en zoet of zelfs in zout, zoet en brak te vinden zijn.

Weblink bron
Silvia Waajen
 “Een kwestie van aanpassen” (27 maart 2020) op duikspotter.nl


clade

Afgeleid van het Oudgriekse woord κλάδος, kládos: jonge tak van een boom of plant

een groep organismen die alle afstammen van een bepaalde gemeenschappelijke voorouder, plus die voorouder zelf.


overerfbaarheid

afleiding van overerfbaar met het achtervoegsel -heid

van een eigenschap dat deze genetisch kan worden overgedragen naar een volgende generatie


masculine

via Middelengels masculyn bn en Oudfrans masculin bn van Latijn masculinus bn

mannelijk, van of met betrekking tot een man(netje) (geslacht)


neushoorn-DNA

samenstelling van neushoorn zn en DNA zn

Epp en haar collega’s onderzochten de coprolieten en vonden daarin het DNA van zowel hyena’s als van wolharige neushoorns. Zeer waarschijnlijk hadden de hyena’s wolharige neushoorns gegeten, waardoor het neushoorn-DNA in de drol belandde.

Weblink bron
Kim Scheltes
 “Hyenadrollen onthullen DNA van de Europese wolharige neushoorn” (29 november 2023), NewScientist


generatietijd

samenstelling van generatie zn en tijd zn

tijdsduur tussen twee vergelijkbare ontwikkelingsstadia van opeenvolgende generaties

Duidelijk lijkt dat de generatietijd korter is dan bij eerdere varianten. Dat wil zeggen dat er minder tijd zit tussen het overdragen van de infectie van de ene persoon op de andere. Van Ranst: "De besmettingen gaan daardoor steiler omhoog, als een muur, maar de golf neemt dan ook een relatief kortere periode in beslag."

Weblink bron “Omikrongolf nu echt begonnen, wat kunnen we komende tijd verwachten?” (Vrijdag 7 januari 2022, 14:31), NOS

‘Het zijn prachtige dieren om de kracht van seksuele selectie – de aantrekkingskracht tussen seksen op basis van zintuiglijke eigenschappen – in het soortvormingsproces te bepalen. Nachtvlinders kiezen elkaar louter op basis van hun feromonen en dus niet op uiterlijke kenmerken. Ook krijgen vrouwtjesmotten honderden nakomelingen en hebben ze een generatietijd van maar een paar weken.

Weblink bron “‘Misschien kiest het vrouwtje wel het lekkerst ruikende mannetje’” (13 februari 2016), NewScientist


groeifase

groeifases (plural)
groeifasen (plural)
groeifasetje (diminutive singular)
groeifasetjes (diminutive plural)

deel van het leven dat een organisme of een deel van een organisme zich ontwikkelt


groeigebied

groeigebieden (plural)
groeigebiedje (diminutive singular)
groeigebiedjes (diminutive plural)


soortaanduiding

samenstelling van soort zn en aanduiding zn

in een officiële soortnaam het tweede woord dat volgt op de geslachtsnaam

De Zweedse botanicus Carolus Linnaeus is de grondlegger van de zogenaamde binomiale (tweedelige) nomenclatuur. Hierin wordt elke dier- en plantensoort aangeduid met een soortnaam bestaande uit twee delen: de geslachtsnaam en een soortaanduiding (bv. Lavandula angustifolia).

Weblink bron
M.H.A. Hoffman
 Classificatie van planten – nieuwe inzichten en gevolgen voor de praktijk in: Dendroflora , nr. 45 (2008), p. 5 kol. 1/2