gammastralen

hoog energetische elektromagnetische straling met een zeer kleine golflengte

Dat hangt ervan af in hoeveel tijd het is binnengekregen en wat voor soort radioactiviteit het is. Je hebt een aantal soorten radioactiviteit. De eerste is externe bestraling, vaak gammastralen, röntgenstralen enzovoort. Die hebben met name hun effect doordat ze overal doorheen gaan. Dan heb je bètastraling, dat zijn eigenlijk een soort elektronen, die als ze op de huid komen enorm veel schade kunnen aanrichten. Maar dat zie je eigenlijk alleen maar in de centrale zelf, als er dus echt heel veel radioactiviteit in een keer vrijkomt.

Weblink bron “'Nederland zal niks merken van straling'” (Dinsdag 15 maart 2011, 17:13), NOS

De meeste straling lopen we zelfs binnenshuis op. Radon en thoron, bijvoorbeeld, zijn radioactieve edelgassen die van nature vrijkomen uit de aardbodem. In bouwmaterialen die zijn gemaakt met grondstoffen uit de bodem, zoals beton, zit dan ook onvermijdelijk radon en thoron. Ook zorgen bouwmaterialen voor gammastraling. In Nederland zijn die hoeveelheden straling relatief laag.

Weblink bron
Rolf Bosboom
 “Bouwen met kernafval: is dat zo onwaarschijnlijk als het klinkt?” (08-03-2023), Tubantia


fusieonderzoek

samenstelling van fusie zn en onderzoek zn

Het resultaat kan dus gezien worden als een wetenschappelijk succes, maar is nog ver verwijderd van het leveren van bruikbare, overvloedige schone energie. Daarvoor zijn nog enorme middelen en inspanningen nodig om het fusieonderzoek vooruit te helpen.

Weblink bron “Voor het eerst met kernenergie meer energie opgewekt dan erin gestopt is” (Dinsdag 13 december 2022, 19:37), NOS

Een van de problemen waar wetenschappers tegenaan liepen, is dat de reactorwanden niet bestand zijn tegen die extreme hitte. "Gewone materialen kunnen het niet aan", vertelt Marco de Baar, hoofd fusieonderzoek bij het Eindhovense energie-instituut Differ, in het NOS Radio 1 Journaal. "Ze smelten en sputteren. Er ontstaan variaties in de atoomroosters. Het is een heel intense omgeving."

Weblink bron “Nederlandse uitvinding brengt kernfusie dichterbij” (Maandag 7 augustus 2017, 11:34), NOS


gaswet

natuurkundige wet die het gedrag van een indeaal gas beschrijft


exa-elektronvolt

afleiding van elektronvolt met het voorvoegsel exa-

de energie die een vrij bewegend elektron krijgt bij het doorlopen van een potentiaalverschil van 10¹⁸ volt

De twee door ANITA gevonden deeltjes hebben een belachelijk hoge energie voor hun kleine formaat, namelijk 0,6 en 0,56 exaelektronvolt[sic!] (een exaelektronvolt is een miljard miljard elektronvolt). Een van de ideeën is dat de deeltjes neutrino’s waren. We weten dat neutrino’s door andere materie heen kunnen gaan. Maar met zoveel energie zouden deze neutrino’s een interactie moeten hebben gehad met de deeltjes binnenin de aarde. In plaats daarvan zijn ze met gemak door duizenden kilometers planeet gezoefd.

Weblink bron
Chris Baraniuk
 “Bizarre deeltjes gevonden op Antarctica niet te verklaren met huidige fysica?” (18 januari 2020), NewScientist


pentaquark

afleiding van quark met het voorvoegsel penta-

hypothetisch subatomair deeltje bestaande uit 5 quarks

Met behulp van de deeltjesversneller van CERN, de Large Hadron Collider, is een nieuw type deeltje gevonden dat een ‘vreemd pentaquark’ wordt genoemd. Het kan onderzoekers helpen de toestanden van exotische materie te ordenen, en uit te zoeken hoe fundamentele deeltjes aan elkaar kleven.

Weblink bron
Leah Crane
 “Exotische pentaquark gezien in de deeltjesversneller van CERN” (24 juli 2023), NewScientist


ruimtetijd

de beschrijving van het heelal waarbij ruimte en tijd onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn tot één geheel van een 4-dimensionale structuur

Opnieuw hebben wetenschappers rimpelingen in de ruimtetijd waargenomen. Deze zogenoemde zwaartekrachtsgolven zijn de overblijfselen van het samensmelten van zwarte gaten.

Weblink bron “Weer zwaartekrachtsgolven waargenomen; Einstein had echt gelijk” (Woensdag 15 juni 2016, 20:35), NOS

Zwaartekrachtgolven zijn rimpelingen in de ruimtetijd. Albert Einstein voorspelde het bestaan ervan al in zijn algemene relativiteitstheorie aan het begin van de vorige eeuw. In februari van dit jaar werd bekendgemaakt dat wetenschappers voor het eerst een sequentie zwaartekrachtgolven hadden waargenomen.

Weblink bron “Breakthrough Prize voor ontdekking zwaartekrachtgolven” (Dinsdag 3 mei 2016, 18:49), NOS

En weer wordt het genie van Albert Einstein bevestigd. De rimpelingen in de ruimtetijd die hij een eeuw geleden voorspelde in zijn algemene relativiteitstheorie, zijn voor het eerst waargenomen. Dat is bekendgemaakt op gelijktijdige persconferenties in Washington, Pisa en Amsterdam.

Weblink bron
Rinke van den Brink
 “Einstein had gelijk met zijn zwaartekrachtsgolven” (Donderdag 11 februari 2016, 16:31), NOS


zwaartekrachttheorie

samenstelling van zwaartekracht zn en theorie zn

zwaartekrachttheorieën (plural)
zwaartekrachttheorietje (diminutive singular)
zwaartekrachttheorietjes (diminutive plural)

formele wiskundige beschrijving van de zwaartekracht

Berlijn, 1915. Midden in de oorlogstijd ontwikkelt Albert Einstein een magnifieke zwaartekrachttheorie, waarin hij beweert dat het universum uitzet. Maar collega-astronomen weten Einstein ervan te overtuigen dat hij het bij het verkeerde eind heeft en Einstein past zijn theorie aan.

Weblink bron “Einsteins grootste fout”, NewScientist


geluidniveau

samenstelling van geluid zn en niveau zn

verhouding tussen de geluidsintensiteit en een referentiewaarde


shed

oppervlaktemaat gebruikt in de kernfysica: 10⁻⁵² m²


inflation

via Middelengels inflation en Oudfrans inflation van Latijn inflatio "opzwelling, uitbreiding"

de snelle uitzetting van het heelal na de "big bang"


golfhoogte

golfhoogten (plural)
golfhoogtes (plural)

amplitude van een golf; verticale afstand tussen golfdal en golftop

Sinds die waarschuwing, die halverwege het onderzoek naar de MSC Zoe werd afgegeven, geeft de Kustwacht de schepen elke dag een navigatiebericht. Vanaf windkracht 5 en golfhoogten vanaf 5 meter wordt schepen langer dan 300 meter en breder dan 40 meter geadviseerd de noordelijke route boven de Waddeneilanden te nemen.

Weblink bron “Vaarverbod bij Waddengebied? 'Zolang de regels maar voor iedereen gelden'” (Woensdag 12 februari 2020, 21:08), NOS

Probleem voor Marin bij de simulatie is dat nu niet bekend is hoe MSC Zoe beladen was. "Ook weten we al iets van de golfhoogte, maar willen we nog graag weten wat de golflengte was. Naast de manier van laden willen we ook graag weten hoe vol de containers waren", zegt Buchner.

Weblink bron “Simulatie moet aantonen hoe MSC Zoe 281 containers kon verliezen” (Dinsdag 8 januari 2019, 10:55), NOS


golfpatroon

golfpatronen (plural)
golfpatroontje (diminutive singular)
golfpatroontjes (diminutive plural)

De elektrische golven in de hersenen van Kleefstra-patiënten vertonen een patroon dat sterk afwijkt van dat bij gezonde mensen. Bij die laatste treden snel achter elkaar kleine, korte uitslagen op in het golfpatroon. Bij Kleefstra-patiënten gebeurt dat veel trager. Die uitslagen zijn bovendien veel groter en duren een stuk langer.

Weblink bron
Rinke van den Brink
 “Mini-hersenen kweken om aandoeningen te begrijpen en medicijnen te testen” (Vrijdag 15 november 2019, 16:24), NOS

Een minieme verschuiving van het golfpatroon van de ene lichtbundel ten opzichte van de andere wijst op afwijkingen in de lengte van de buizen. Dan heeft een zwaartekrachtsgolf één van de armen ingeduwd, en de andere juist verlengd waardoor het licht er iets korter over deed om door de ene buis te gaan.

Weblink bron “Apparatuur die zwaartekrachtsgolf waarnam ook elders toepasbaar” (Donderdag 11 februari 2016, 16:30), NOS


ångström

geen meervoud, eponiem naar de 19e-eeuwse Zweedse natuurkundige Ångström

Hoewel dit geen SI-eenheid is, wordt ze soms nog gebruikt voor de afmetingen van atomen, moleculen en golflengtes van bepaalde elektromagnetische straling.

lengtemaat met een waarde van 10⁻¹⁰ m, dus 0,1 nanometer of 100 picometer

Röntgenstralen zijn niet met het oog waarneembaar. Ter vergelijking: zichtbaar licht, eveneens uit elektromagnetische golven bestaand, heeft een golflengte van 350 tot 800 nanometer, ofwel 3500 tot 8000 ångström. In de radiodiagnostiek wordt gebruik gemaakt van röntgenstralen met een golflengte van 0,008 tot 0,05 nm.

Weblink bron
E.S. Houwaart
 Elektrotherapie en röntgenstralen in de jaren 1895-1914 in:
J.W. Schot e.a. (red.)
 Techniek in Nederland in de twintigste eeuw. Deel 4. Huishoudtechnologie, medische techniek. (2001), Stichting Historie der Techniek, Eindhoven / Walburg Pers, Zutphen, ISBN 9057300672, p. 187


aardmagneetveld

samenstelling van aarde zn en magneetveld zn

het magnetische veld dat opgewekt wordt door de planeet aarde

Bij heftiger ruimteweer, dat de komende jaren zou kunnen voorkomen, kunnen navigatie- en communicatiemiddelen volledig wegvallen voor een groot deel van de dag. Ook kan het aardmagneetveld bij heftiger ruimteweer verstoord raken door schokgolven die van de zon komen. Onze elektriciteitsnetwerken kunnen dan als dynamo gaan werken en zelf stroom opwekken."

Weblink bron “Vandaag kans op verstoorde navigatie en communicatiemiddelen door geomagnetische stormen” (17 augustus 2022, 22:56), NOS


elektrische capaciteit

verbinding van  elektrisch en capaciteit

hoeveelheid lading die een voorwerp of materiaal kan opslaan als gevolg van een potentiaalverschil

De sensors gebruiken twee zilveren nanodraden, die stroom zeer goed geleiden, met daartussen een isolerend materiaal. Ze kunnen zo elektrische ladingen opslaan. Als de draden worden bewogen, aangeraakt of uitgerekt, dan verandert de elektrische capaciteit.

Weblink bron
Jeroen Kraan
 “Nanodraden maken uitrekbare gadgets mogelijk” (17 januari 2014) op nu.nl


infraroodstraling

samenstelling van infrarood zn en straling zn

elektromagnetische straling met een golflengte die langer is dan die van het zichtbare rood

Dat was ook het geval bij de Keniaanse koffieboer waar landbouwadviseur Kago op bezoek is. Hij spit de aarde om en drukt de soil scanner op de grond. Via bluetooth maakt het apparaat contact met een app op zijn mobiele telefoon en met infraroodstraling wordt de grond gescand. Die informatie gaat via de app naar Hekman's bedrijf in Wageningen en wordt vergeleken met een database van 16.000 bodemanalyses over de hele wereld.

Weblink bron
Elles van Gelder
 “Nederlandse innovatie moet voedselproductie in Afrika vergroten” (7 juli 2018, 17:56), NOS

De Braziliaanse ruimtevaartorganisatie INPE telt weliswaar de branden en komt op het hoge aantal uit, maar de methode die daarbij wordt gebruikt, kan een vertekend beeld geven. "De pixels die de INPE-satellieten bekijken, hebben een afmeting van ongeveer 375 bij 375 meter op de grond. Elke keer dat een satelliet over een gebied vliegt en aan de hand van infraroodstraling brand detecteert, telt als een fire count", citeert de krant NASA-onderzoeker Niels Andela.

Weblink bron “Braziliaanse justitie begint onderzoek naar bosbranden in het Amazonegebied” (22 augustus 2019, 22:20), NOS


centrifugale verdamper

een apparaat dat wordt gebruikt om oplossingen te concentreren of in te dampen aan de hand van middelpuntvliedende kracht


luchttemperatuur

samenstelling van lucht zn en temperatuur zn

luchttemperaturen (plural)
luchttemperatuurtje (diminutive singular)
luchttemperatuurtjes (diminutive plural)

Het voorspellen van extreem weer is lastig, zegt Groenland. En zeker bij de zware buien en valwinden. "Het ontstaan daarvan is van zoveel factoren afhankelijk, zoals de luchttemperatuur en de hoeveelheid vocht. Dat kan van uur tot uur verschillen. Je weet vaak pas een kwartier ervoor waar de bui precies ontstaat. En dan ben je meestal al te laat voor een waarschuwing." Een systeem dat lijkt op NL-Alert zou dat probleem kunnen ondervangen.

Weblink bron “Vaker valwinden en hoosbuien: KNMI wil op dorpsniveau waarschuwen” (4 juli 2021, 15:30), NOS

Het is geen toeval dat daar juist vanavond een begin mee wordt gemaakt. Het moet in het donker gebeuren omdat de aaltjes niet tegen uv-licht kunnen. Het mag niet regenen of waaien én als de aaltjes worden ingespoten moet de luchttemperatuur boven de 6 graden zijn.

Weblink bron “Weersomstandigheden ideaal, bestrijding eikenprocessierups kan van start” (18 april 2022, 16:13), NOS


lichtenergie

samenstelling van licht zn en energie zn

de energie die in lichtstraling zit, dat is de stralingsenergie (in joule) waarvoor het menselijk oog gevoelig is

Een ander scheikundig wonder is het schild van Captain America. Volgens de stripboeken bevat het vibranium, een fictief metaalachtig element dat een bijna oneindige hoeveelheid energie op kan vangen. Waar die energie blijft? Wonderlijk genoeg lijkt vibranium het om te zetten in lichtenergie, te zien als een felle blauwe vonkenregen.

Weblink bron
Jochem van Roon
 “De scheikunde van The Avengers” (30 april 2015), NewScientist

Door de genetische aanpassing werd de concentratie van een eiwit genaamd PsbS verhoogd. Dit eiwit is een belangrijk onderdeel van een communicatiesysteem in de plant dat de lichthoeveelheid detecteert. Door het verhogen van PsbS denkt de plant dat er niet genoeg lichtenergie is voor fotosynthese. Deze slimme truc zorgt ervoor dat de plant zijn huidmondjes gedeeltelijk sluit.

Weblink bron “Genetisch gemodificeerde gewassen hebben kwart minder water nodig” (16 maart 2018), NewScientist

Alle aspecten van zowel voedsel uit lucht als conventionele landbouw werden doorgerekend. Zonnepanelen zetten bijvoorbeeld 20 procent van de lichtenergie om in elektriciteit, maar in de praktijk vangen zonneparken meestal slechts 5 procent van de beschikbare energie op, onder meer omdat niet alle grond met zonnepanelen is bedekt. Voor de conventionele landbouw van gewassen als soja, suikerriet, rijst en tarwe gebruikte het team gemiddelde opbrengsten in 180 landen van 2017 tot 2019.

Weblink bron
Michael Le Page
 “We kunnen voedsel maken uit lucht en groene stroom” (30 juni 2021), NewScientist


oppervlaktespanning

samenstelling van oppervlakte zn en spanning zn

verschijnsel dat het oppervlak van een vloeistof aan een vloeistof-gasovergang zich gedraagt als een veerkrachtige laag

Het tweede effect is ‘capillaire adhesie’. Dit is een natuurkundig verschijnsel waarbij de binding van een vloeistof met een oppervlak in combinatie met de oppervlaktespanning van die vloeistof sterker is dan de zwaartekracht. Wat dat precies betekent, is goed te zien in heel dunne buisjes waar een vloeistof zoals water in zit. De vloeistof kruipt dan vanzelf omhoog. De vloeistof ‘plakt’ dus zó goed vast aan het buisje en zichzelf, dat die niet door de zwaartekracht omlaag getrokken wordt.

Weblink bron
Iris Verhoeff
 “Dit is waarom handdoeken hard worden in de was” (17 april 2020), NewScientist

‘De reden hiervoor is dat de stroming in de druppel naar binnen is, niet naar buiten zoals bij de koffievlek’, mailt hoogleraar Detlef Lohse van de Universiteit Twente. Dat komt door een samenspel van zwaartekrachteffecten en het verschil in oppervlaktespanning tussen de vloeistof en de olie.

Weblink bron
Dorine Schenk
 “Koffievlekeffect van opdrogende druppel is te beheersen” (10 juli 2020), NewScientist


spectrometer

samenstelling van spectrum zn en meter zn

toestel waarmee men het licht van een lichtbron kan splitsen in de verschillende kleuren

De satelliet bevat drie meetinstrumenten, legt Westenberg uit. Een camera om foto's te maken, een infrarood- en een ultraviolet-spectrometer. Allemaal bedoeld om het weer, de seizoenen en atmosfeer te onderzoeken.

Weblink bron “Slecht weer vertraagt ambitieuze Marsmissie Verenigde Arabische Emiraten” (14 juli 2020, 10:22), NOS

toestel waarmee men de verschillende frequenties van een zeker straling kan onderzoeken

De wetenschappers maken gebruik van een 2 miljard dollar kostend meetinstrument dat is gemonteerd aan de buitenkant van het Internationaal Ruimtestation ISS. De Alpha Magnetic Spectrometer (AMS) detecteert kosmische straling.

Weblink bron “Aanwijzing donkere materie ontdekt” (3 april 2013, 23:00), NOS


versnellingsmeter

samenstelling van versnelling zn en meter zn met het invoegsel -s-

De vanaf morgen verkrijgbare iPhone 6, maar ook de Apple Watch en de Simband van Samsung, zijn allemaal gefocust op gezondheid. De nieuwe iPhone heeft een metertje dat kan berekenen of je aan het traplopen bent of aan het fietsen. In combinatie met de Apple Watch wordt je hartslag continu gemeten. De versnellingsmeter telt de stappen die je loopt en rekent uit hoeveel calorieën je verbrandt.

Weblink bron “Maakt al die e-health ons gezonder?” (26 september 2014), NOS

Het leer- en ontwikkelingscentrum op Schiphol is nu officieel open. Een feest voor de tientallen aanwezige kinderen, die gelijk enthousiast aan de slag gaan met hun minicomputer die eruit ziet als een printplaatje. Deze ‘micro:bit’ heeft een LED-lichtdisplay met 25 lampjes, twee knoppen en sensoren. Op het machientje van 20 euro zit een versnellingsmeter, een kompas en een radio- en Bluetooth-zender die met andere apparaten kan praten. En al die dingen kan de leerling zelf laten werken via simpele programmeersoftware.

Weblink bron
Edwin van der Aa
 “ICT is allang niet meer alleen voor nerds, kinderen leren nu programmeren op Schiphol” (23 januari 2024), Tubantia


ionenrooster

samenstelling van ion zn en rooster zn met het invoegsel -en-

ionenroosters (plural)
ionenroostertje (diminutive singular)
ionenroostertjes (diminutive plural)

kristalrooster dat uit ionen is opgebouwd


kristalrooster

samenstelling van kristal zn en rooster zn

de vorm waarin de atomen in een kristal gerangschikt zijn


metaalrooster

samenstelling van metaal zn en rooster zn

metaalroosters (plural)
metaalroostertje (diminutive singular)
metaalroostertjes (diminutive plural)


moleculerooster

samenstelling van molecule zn en rooster zn

moleculeroosters (plural)
moleculeroostertje (diminutive singular)
moleculeroostertjes (diminutive plural)

kristalrooster met moleculen op de roosterpunten


reflectievermogen

samenstelling van reflectie zn en vermogen zn

Een wit voorwerp heeft een hoger reflectievermogen dan een zwart


reflectiefactor

samenstelling van reflectie zn en factor zn

reflectiefactoren (plural)
reflectiefactors (plural)

het deel van de invallende straling dat door een vlak gereflecteerd wordt


absorptiefactor

samenstelling van absorptie zn en factor zn

absorptiefactoren (plural)
absorptiefactors (plural)

het deel van de straling dat door een vlak geabsorbeerd wordt


kernkracht

de krachten die werkzaam zijn binnen de atoomkern

In de week van nobel is het vooral wachten op prijs voor vrede: 1984 Natuurkunde Simon van der Meer Ontdekking velddeeltjes en overbrengen zwakke kernkracht

Weblink bron “In de 'Week van Nobel' is het vooral wachten op prijs voor Vrede” (Maandag 3 oktober 2016, 13:44), NOS

De zwakke kernkracht zorgt voor het zogeheten bètaverval van deeltjes, dat een bepaalde radioactieve straling tot gevolg heeft. Net als elektromagnetische kracht is de zwakke kernkracht een van de vier fundamentele natuurkrachten, naast zwaartekracht en de sterke kernkracht.

Weblink bron “Martinus Veltman, natuurkundige die in 1999 Nobelprijs won, overleden” (Woensdag 6 januari 2021, 12:46), NOS


annihilatie

afleiding van Naamwoord van handeling van annihileren met het achtervoegsel -atie

proces waarbij materie en antimaterie elkaar vernietigen en waarbij zeer veel energie vrijkomt

Door de explosie van annihilatie van materie en antimaterie zou de dunne schil van de stad op slag worden verscheurd alles daarbinnen veranderen in as.

Liu Cixin
 “Het einde van de dood” (2021), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645835

Er waren verscheidene hypotheses over de manier waarop het druppeltje zichzelf kon vernietigen, maar de maximale hoeveelheid energie zou vrijkomen uit annihilatie via antimaterie.

Liu Cixin
 “Het donkere woud” (2008), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645828


bewegingsenergie

samenstelling van beweging zn en energie zn met het invoegsel -s-

de energie die een bewegend voorwerp heeft doordat het beweegt; kinetische energie

Voor een auto zou het idee dus kunnen zijn dat de bewegingsenergie van de auto weer in brandstof kan worden omgezet, waardoor je niet meer bij hoeft te tanken.

Antonio Padilla
 “Fabeachtige getalen en waar ze te vinden” (2023), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026353512

Toen de krijgstrompetten schalden, besteeg hij zijn paard, en bewegingsenergie zorgde voor de rest.

James A. Michener
 “Polen : roman over de strijd van het Poolse volk door de eeuwen heen” (1984), Van Holkema & Warendorf , ISBN 9026978073

Astronomen hebben duizenden pulsars ontdekt. Maar van slechts vier is bekend dat ze gammastraling uitzenden die krachtig genoeg is om gedetecteerd te worden op aarde. Van die vier zendt er maar één gamma-lichtdeeltjes met een energie hoger dan 1 tera-elektronvolt (TeV). Dat is vergelijkbaar met de bewegingsenergie van een vliegende mug: behoorlijk veel voor een fundamenteel deeltje. Deze pulsar staat bekend als de Vela-pulsar.

Weblink bron
Leah Crane en Kim Scheltes
 “Felste pulsar ooit gezien” (14 oktober 2023), NewScientist


convectiezone

samenstelling van convectie zn en zone zn

convectiezonen (plural)
convectiezones (plural)

plaats (in een ster) waar warmte wordt overgedragen door het stromen van gas of vloeistof

Als uit een open oven schoot de krachtige straling die het hart van de ster genereerde uit het gat, passeerde de convectiezone, de fotosfeer en de chromosfeer, en raakte direct de planeet.

Twee dagen later werd een stroom van supersterke radiogolven vanaf de aarde naar de zon gezonden, die de convectiezone doordrong en de energiespiegel in de stralingszone bereikte, waar zijn weerkaatsing, honderden miljoenen maal versterkt, de vloek van Muurschouwer Luo Ji met lichtsnelheid de kosmos in zond.

De zon is meer dan een samengeklonterde bol vol waterstof en helium waarin kernfusie plaatsvindt. Allereerst bestaat de zon uit diverse onderdelen, namelijk de kern, de stralingszone, de convectiezone, de zichtbare fotosfeer en daarbuiten de corona. De zon roteert, maar de snelheid van rotatie varieert naar gelang breedtegraad en diepte. Neem daarbij het gegeven dat de zon propvol geladen deeltjes zit, en dan komen daar elektromagnetische krachten bij. Bovendien is er sprake van energieproductie binnenin en energieverlies aan de buitenzijde, waardoor er sprake is van opwarming en afkoeling, en er dus transport van energie en materie plaatsvindt. Opwarmend materiaal zet uit, welt op en zinkt, na afkoelen, van het oppervlak weer terug naar het binnenste.

Weblink bron “Astronomen verwachten een kleine ijstijd” (16 juni 2011), NewScientist


frequentiebereik

samenstelling van frequentie zn en bereik zn

het gebied tussen de laagst en de hoogst bereikbare frequentie van een apparaat

Maar nu zette Ye de eerste stap in het bevestigen van haar vermoeden van winstreflectiviteit bij de solaire energiespiegels: de energiespiegels weerkaatsten niet alleen straling van de lagere frequentiezijde, maar vergrootten haar! Al die mysterieuze plotselinge fluctuaties binnen het nauwe frequentiebereik dat zij had geobserveerd waren in feite het gevolg van andere straling vanuit de ruimte die uitvergroot werd na weerkaatsing in een energiespiegel in de zon.

Liu Cixin
 “Het drielichamen probleem” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645798

Maar ultrakorte rimpelingen kunnen heel veel energie opleveren, zoals we dankzij Heisenbergs onzekerheidsprincipe weten: h 2 Denk nog even terug aan mijn oude vriend Phil Moriarty, die met zijn gitaar in de weer was in het hoofdstuk over googolplex, waarbij de kortste klanken het grootste frequentiebereik hadden.


frequentiegebied

samenstelling van frequentie zn en gebied zn

frequentiegebieden (plural)
frequentiegebiedje (diminutive singular)
frequentiegebiedjes (diminutive plural)

gebied tussen een hoogste en laagste frequentie

Als er geen overeenkomende oppervlakteverstoringen waren, wat veroorzaakte dan die plotselinge fluctuaties binnen dat smalle frequentiegebied? Hoe langer zij erover nadacht, hoe geheimzinniger het leek.


kernbrandstof

samenstelling van kern zn en brandstof zn

materie die men kan gebruiken als energiebron in kerncentrales

Het bestond uit twee planeten, beide gasreuzen zoals Jupiter en ongeschikt voor menselijk leven, maar ze konden extra kernbrandstof leveren.

VN-atoomwaakhond IAEA concludeerde onlangs dat er in Zaporizja schade is aan het gebouw voor kernbrandstof, de opslagfaciliteit voor vast radioactief afval en aan het gebouw met het centrale alarmstation. Het IAEA pleit voor een veiligheidszone rond de centrale.

Weblink bron “'Rusland valt kerncentrale aan, explosie op 300 meter van reactor'” (Maandag 19 september 2022, 08:52), NOS


beweegkracht

samenstelling van beweeg ww en kracht zn , vergelijk Duits Bewegkraft

invloed die iets van plaats of stand doet veranderen

De vanaf de jaren dertig van de negentiende eeuw ondernomen experimenten om elektriciteit in mechanische beweegkracht om te zetten, bleven eerst zonder succes.

M. Davids e.a.
 3 Van stoom naar stroom: de veranderingen in aandrijfkracht in de industrie in:
J.W. Schot e.a. (red.)
 Techniek in Nederland in de twintigste eeuw. Deel 6. Stad, bouw, industriële productie. (2003), Stichting Historie der Techniek, Eindhoven / Walburg Pers, Zutphen, ISBN 9057300699, p. 276


lichtkegel

lichtkegels (plural)
lichtkegeltje (diminutive singular)
lichtkegeltjes (diminutive plural)

verzameling mogelijke ruimtetijdposities die vanuit een bepaald punt bereikbaar of waarneembaar zijn


middenstof

Wat betreft aandrijving is er bijvoorbeeld totaal geen reden om aan de kernsplitsingsmotor te werken, maar op dit moment stoppen ze niet alleen daar een hele hoop onderzoek en ontwikkeling in, ze steken zelfs evenveel middelen in het onderzoek naar de volgende generatie chemische aandrijving! We zouden onze middelen moeten richten op onderzoek naar fusieaandrijvingen, en fusieaandrijvingen op basis van een middenstof moeten overslaan om direct door te stoten naar de ontwikkeling van middenstofloze fusieaandrijvingen.


rotatieas

as waarom een voorwerp of persoon draait

Het feit dat astronomen al veel van de kosmos hebben afgespeurd en tot nu toe slechts één zo’n ster hebben gevonden, betekent dat deze objecten waarschijnlijk zeldzaam zijn. Het was dan ook een toevalstreffer dat de dubbelzijdigheid van de ster goed zichtbaar is: zijn rotatieas staat toevallig loodrecht op de scheiding tussen de heliumzijde en het waterstofzijde, en vanuit de aarde kijk je daar recht tegenaan.

Weblink bron
Leah Crane
 “Dubbelzijdige ster heeft een waterstofkant en een heliumkant” (27 juli 2023), NewScientist

De grootste gecombineerde stad tot nog toe lag bij Neptunus, waar vier van de acht steden aan elkaar waren gekoppeld langs de rotatieas en een tweehonderd kilometer lange combinatiestad vormden.


rusttoestand

samenstelling van rust zn en toestand zn

rusttoestanden (plural)
rusttoestandje (diminutive singular)
rusttoestandjes (diminutive plural)

situatie waarin iets de kleinste hoeveelheid energie bevat

Het hele universum bevroor voor hem, stopte alle beweging en alles kwam, van sterren tot atomen, in een rusttoestand, met de sterren als talloze koude punten zonder afmetingen, die het koude licht van een wereld daarbuiten weerspiegelden.


snarentheorie

samenstelling van snaar zn en theorie zn

een theorie die poogt de vier fundamentele natuurkrachten, de elektromagnetische kracht, de sterke en zwakke kernkracht en de zwaartekracht, in één universele omvattende theorie onder te brengen

Alle natuurwetten uit de menselijke geschiedenis, van de wet van Archimedes tot de snarentheorie, en alle wetenschappelijke ontdekkingen en intellectuele vruchten van onze soort vormen bijproducten van deze grote wet.


stralingsbron

samenstelling van straling zn en bron zn met het invoegsel -s-

voorwerp dat elektromagnetische of deeltjes straling produceert en uitzendt

Toen ze het doorbladerde trok een klein stukje over Jupiter haar aandacht: In het vorige nummer, in 'Een nieuwe, krachtige stralingsbron binnen het zonnestelsel' publiceerde dr.

Ook was er in 2012 een incident waarbij een stralingsbron zoekraakte die onderweg was van Brazilië naar Petten.

Weblink bron “Wat gaat er mis met kernmateriaal?” (Zondag 23 maart 2014, 11:06), NOS


tijdsdimensie

samenstelling van tijd zn en dimensie zn met het invoegsel -s-

één van de dimensies van de vierdimensionele ruimtetijd

De Romeinschristelijke denker Augustinus van Hippo (354-430) was zich zeer bewust van het scharnierpunt tussen herinneren, zintuigen en de menselijke tijdsdimensie toen hij in de vierde eeuw zijn Confessiones ('Belijdenissen') schreef.

Babette Hellemans
 “Cultuur” (2014), Amsterdam University Press , ISBN 9789089646040

Dit geldt dan voor de drie ruimtedimensies en de tijdsdimensie, waarvan er maar één is.

Voor zijn onderzoek gebruikte Fajman tweedimensionale modellen met een tijdsdimensie; in wetenschappelijke termen 2 + 1-modellen. ‘Met die modellen simuleerde ik voor een bepaald moment in de tijd hoe het universum zich ontwikkelt aan de hand van Einsteins vergelijkingen’, legt hij uit. ‘Het resultaat van de simulaties is een homogeen heelal. Zwaartekracht is dus voldoende om de homogeniteit van het universum te verklaren voor deze specifieke modellen.’

Weblink bron
Laura Bergshoef
 “Snelle uitdijing na oerknal misschien toch niet nodig voor begrip heelal” (6 november 2020), NewScientist


warmteleer

de wetenschap die zich bezighoudt met de relatie tussen warmte en mechanische kracht

Geïnspireerd door wat de industriële revolutie teweeg had gebracht ontwikkelde Carnot een eigen natuurkundige leer - de thermodynamica of warmteleer- die zich bezighoudt met de relatie tussen warmte en mechanische kracht.

Kamerlingh Onnes, die op dat moment in Groningen druk bezig was zijn proefschrift af te ronden, had gehoopt in Leiden privaatdocent te worden en in die functie colleges gastheorie en warmteleer te geven.

Jan Theodoor Maria Bank; Marita Theodora Catharina Mathijsen
 “Nederland in de negentiende eeuw” (2006), Bakker, ISBN 9035129504

Maar de thermodynamica, of warmteleer, beschrijft temperatuur anders. Die kijkt naar de verschillende waarden van een grootheid, zoals snelheid of energie, die alle atomen in een systeem kunnen hebben – en alle mogelijke varianten daarvan. De mogelijke rangschikkingen heten ook wel de ‘microtoestanden’ van het systeem.

Weblink bron
Alex Wilkins
 “Verwarmen en afkoelen zijn geen tegenpolen, maar fundamenteel verschillende dingen” (31 januari 2024), NewScientist


afstandsmeter

samenstelling van afstand zn en meter zn met het invoegsel -s-

afstandsmeters (plural)
afstandsmetertje (diminutive singular)
afstandsmetertjes (diminutive plural)

een optisch instrument of elektronisch apparaat waarmee afstanden gemeten kunnen worden


afstandssensor

samenstelling van afstand zn en sensor zn met het invoegsel -s-

afstandssensoren (plural)
afstandssensors (plural)

een apparaat dat de afstand kan meten tot een bepaald object


phase

via Neolatijn phasis van Oudgrieks φάσις (fásis) "verschijning"


particle

v1a Middelfrans particule van Latijn particula


brandstofelement

samenstelling van brandstof zn en element zn

element dat de brandstof voor een kernreactor bevat


brandstofstaaf

samenstelling van brandstof zn en staaf zn

brandstofstaven (plural)
brandstofstaafje (diminutive singular)
brandstofstaafjes (diminutive plural)

staafvormig element dat de brandstof voor een kernreactor bevat


brekingshoek

samenstelling van breking zn en hoek zn met het invoegsel -s-

hoek tussen de gebroken straal na intrede in een ander medium en de loodlijn op het scheidingsvlak


density

via Middelfrans densité of direct van Latijn densitas


brandvlak

plat vlak, in het brandpunt van een lens of spiegel, resp. ander optisch systeem, loodrecht staand op de optische as


brownbeweging

samenstelling van Brown en "Robert Brown (1773-1858)" en beweging zn

het fenomeen dat deeltjes, hoewel bestaande uit dode materie, een onregelmatige eigen beweging vertonen en volgens een toevallig aandoend patroon in alle richtingen wegschieten wat wordt veroorzaakt door botsingen met vele moleculen van het gas of de vloeistof waarin ze zweven


bètaverval

geen meervoud, samenstelling van bèta zn en verval zn

radioactief verval, waarbij een bètadeeltje, namelijk een elektron of een positron, wordt uitgestraald (bètastraling)


een methode van radiometrische datering waarmee de ouderdom van organisch materiaal en ecofacten wordt bepaald met behulp van de isotoop koolstof-14


afkorting van koolstof-14, een instabiel radioactief isotoop van koolstof met een halveringstijd van ongeveer 5730 jaar


hittestraling

samenstelling van hitte zn en straling zn

elektromagnetische straling die warmte overbrengt; infrarode straling

De nieuwe telescoop staat veel verder weg dan Hubble, die rondjes draait op 547 kilometer hoogte. Het voordeel van de verre bestemming van Webb is dat het verder verwijderd is van de storende hittestraling en atmosfeer van de aarde. Op zijn eindbestemming komen daarnaast diverse krachten samen en heffen elkaar zo op. Daardoor hoeft de Webb-telescoop maar weinig brandstof te gebruiken om op zijn plek te blijven. De telescoop gaat in het slechtste geval minimaal 5 jaar mee, maar hopelijk 10 jaar of zelfs langer.

Weblink bron
Rob Ramaker
 “James Webb ruimtetelescoop kijkt straks verder terug in de tijd dan ooit” (zaterdag 25 december 2021, 07:35), NOS


centimetergolf

radiogolf waarvan de golflengte in centimeters wordt uitgedrukt


condensatiekern

samenstelling van condensatie zn en kern

condensatiekernen (plural)
condensatiekerntje (diminutive singular)
condensatiekerntjes (diminutive plural)

een zeer fijn, in de lucht zwevend, wateraantrekkend stofdeeltje. Als de temperatuur van vochtige lucht onder het dauwpunt zakt, zullen de in de lucht aanwezige losse watermoleculen (waterdamp) hierop gaan samenklonteren: er treedt condensatie op. Op grote schaal leidt deze condensatie tot de vorming van wolken, nevel of mist


condensatieketel

samenstelling van condensatie zn en ketel zn

een ketel waarin extra warmte vrijkomt doordat er condensatie optreedt van de waterdamp in de rookgassen


dampdichtheid

afgeleid van dampdicht met het achtervoegsel -heid

de verhouding tussen de massa's van een bepaald volume damp bij bepaalde temperatuur en druk en de massa van hetzelfde volume van een gas bij dezelfde temperatuur en druk


chiraliteit

afgeleid van chiraal met het achtervoegsel -iteit


chiraal

chiraler (uninflected comparative)
chiraalst (uninflected superlative)
chirale (inflected positive)
chiralere (inflected comparative)
chiraalste (inflected superlative)
chiraals (partitive positive)
chiralers (partitive comparative)


alfastraal

bundel ioniserende straling bestaande uit de kernen van heliumatomen


algemene gaswet

samenstelling van algemeen zn en gaswet zn

een natuurwet die de relatie tussen druk, temperatuur en volume in een ideaalgas beschrijft


anodestroom

anodestromen (plural)
anodestroompje (diminutive singular)
anodestroompjes (diminutive plural)

elektrische stroom bij de positieve elektrode


antiquark

afleiding van quark met het voorvoegsel anti-

quark met eigenschappen die tegengesteld zijn aan de 'normale' quark

De wetenschappers vonden nog een kandidaatdeeltje dat wat exotisch aandoet. Het bestaat niet uit de gewoonlijke twee of drie quarks, maar uit vier (twee quarks en twee antiquarks). Twee ervan zijn heavy charm quarks.

Weblink bron “Europese deeltjesversneller ontdekt minstens twee nieuwe deeltjes” (Vrijdag 28 september 2018 om 21:21), De Standaard


dematerialisatie

Naamwoord van handeling van materialiseren met het achtervoegsel -atie met het voorvoegsel de-

vereniging van materie met antimaterie waardoor materie overgaat in energie


ontvlambaarheid

geen meervoud, afgeleid van ontvlambaar bn met het achtervoegsel -heid

het vermogen van iets om gemakkelijk in brand te vliegen door bijv. een vonk, vlam of hoge temperatuur

Langere periodes van droogte en hitte wegens een veranderend klimaat verzwakken de natuur. Dat zorgt voor een hogere ontvlambaarheid van bomen en struikgewas.

Weblink bron
Freyan Bosma
 “Minister Van der Wal trekt miljoenen uit voor bestrijding natuurbranden” (13 juni 2024) op nrc.nl


dimensieloos

Afgeleid van dimensie met het achtervoegsel -loos

dimensielozer (uninflected comparative)
dimensieloze (inflected positive)
dimensielozere (inflected comparative)
dimensielozers (partitive comparative)

zonder een natuurkundige eenheid te gebruiken


homokinetisch

afgeleid van kinetisch met het voorvoegsel homo-

homokinetischer (uninflected comparative)
homokinetische (inflected positive)
homokinetischere (inflected comparative)
homokinetischers (partitive comparative)


hydrodynamisch

afgeleid van dynamisch met het voorvoegsel hydro-

hydrodynamischer (uninflected comparative)
hydrodynamische (inflected positive)
hydrodynamischere (inflected comparative)
hydrodynamischers (partitive comparative)

op de beweging van vloeistoffen betrekking hebbend


hypotoon

afgeleid van het Latijnse tonus (spanning) met het voorvoegsel hypo-

hypotoner (uninflected comparative)
hypotoonst (uninflected superlative)
hypotone (inflected positive)
hypotonere (inflected comparative)
hypotoonste (inflected superlative)
hypotoons (partitive positive)
hypotoners (partitive comparative)

met of van een lagere druk of concentratie