voetbalmolecule

samenstelling van voetbal zn en molecule zn

voetbalmoleculen (plural)
voetbalmolecules (plural)
voetbalmoleculetje (diminutive singular)
voetbalmoleculetjes (diminutive plural)

grote, ronde molecule, bestaande uit 60 of 70 koolstofatomen


Hohlraum

Hohlräume (nominative plural)
Hohlraum(e)s (genitive singular)
Hohlräume (genitive plural)
Hohlräumen (dative plural)
Hohlräume (accusative plural)

een natuurkundig, fysiek of wiskundig object dat een structureel ingesloten volume bevat

een ruimte waarvan de binnenwand van het metalen omhulsel in thermodynamisch evenwicht is met de straling erin


hohlraum

een holte waarvan de binnenwand van het metalen omhulsel in thermodynamisch evenwicht is met de straling erin


သံလိုက်ဓာတ်

my-သံလိုက်ဓာတ်.ogg


Մագնիսականություն

hy-Մագնիսականություն.ogg


ਚੁੰਬਕਤਾ

pa-ਚੁੰਬਕਤਾ.ogg


ཁབ་ལེན་

bo-ཁབ་ལེན་.ogg


လျှပ်စစ်ဓာတ်အား

my-လျှပ်စစ်ဓာတ်အား.ogg


ელექტრობა

ka-ელექტრობა.ogg


сахилгаан

bxr-сахилгаан.ogg


электрычнасць

be-электрычнасць.ogg


электричество

ru-электричество.ogg


электро

cv-электро.ogg


электронад

os-электронад.ogg


ηλεκτρισμός

el-ηλεκτρισμός.ogg


електрицитет

mk-електрицитет.ogg


електрицитет

sr-електрицитет.ogg


електричество

bg-електричество.ogg


електрика

uk-електрика.ogg


електрика

rue-електрика.ogg


Էլեկտրականություն

hy-Էլեկտրականություն.ogg


עלעקטריע

yi-עלעקטריע.ogg


ئېلېكتر

ug-ئېلېكتر.ogg


विद्युत

hi-विद्युत.ogg


विद्युत

ne-विद्युत.ogg


বিদ্যুৎ

as-বিদ্যুৎ.ogg


ବିଦ୍ୟୁତ

or-ବିଦ୍ୟୁତ.ogg


மின்சாரம்

ta-மின்சாரம்.ogg


విద్యుత్తు

te-విద్యుత్తు.ogg


ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ

kn-ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ.ogg


വൈദ്യുതി

ml-വൈദ്യുതി.ogg


විද්‍යුතය

si-විද්යුතය.ogg


bolwerking

[1] (verkorting) van bolwerkvorming zn , op te vatten als afleiding van bolwerk zn met het achtervoegsel -ing

Afgeleid van bolwerken met het achtervoegsel -ing

[2] samenstelling van bol zn en werking zn

effect dat een gevolg is van driedimensionale ronde vorm

Hoe hoger het waterpeil in de sloot, hoe vlakker de bolwerking van het grondwater op het land.

Weblink bron
M. Duineveld
 “Waterhuishoudkundig onderzoek : Perceel Van Essen” (12 februari 2016), Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. Deventer

Deze waterdruk zal gedeeltelijk door de kern van schuim opgenomen kunnen worden en verder via de bolwerking van de buitenlaag worden verwerkt.

Weblink bron
J.S. Reedijk
 “Golfhoogteverlaging in het Ekofisk veld : Een alternatief voor de platform jack up : Deel 2” (mei 1988), TU Delft, afstudeerverslag, p. 16


īs

Afgeleid van het Proto-Germaanse *īsą
Afgeleid van het Proto-Germaanse *īsą

ijs; de vaste vorm van water, bevroren water


wrijvingsverlies

samenstelling van wrijving zn en verlies zn met het invoegsel -s-

bewegingsenergie die wordt omgezet in warmte wanneer twee oppervlakken langs elkaar bewegen en die leidt tot een afnemende snelheid als er geen krachtbron is de de beweging aandrijft

Maar hoe kan een motor remmen? Voor een deel komt dat door alle tandwielen en nokkenassen die moeten draaien en zuigers die op en neer moeten gaan. Dat gaat niet zonder wrijvingsverliezen en als je geen gas geeft, remt dat de snelheid.

Weblink bron
Warna Oosterbaan
 “Waarom moet je remmen op de motor bij afdalen van berg?” (31 augustus 2018) op nrc.nl

Het wrijvingsverlies is experimenteel heel makkelijk te bepalen, bij een Meccano-katrolletje van het AW-lab was het minstens 10 procent.

Weblink bron
Karel Knip
 “De splashteller, de putputboot, ’t is allemaal niks” (28 juni 2014) op nrc.nl

Smit verwacht dat het niet moeilijk is om een mechanische hand te ontwikkelen die lichter te bedienen is, door wrijvingsverlies te verminderen.

Weblink bron
Hester van Santen
 “Kunsthand werkt slecht en dat wordt niet beter” (14 juni 2012) op nrc.nl


superponeren

van Latijn superponere ww of afleiding van poneren met het voorvoegsel super-

aan iets toevoegen zonder dat een van beide onderdelen verloren gaat

bij elkaar voegen van twee of meer gelijksoortige natuurkundige grootheden


fotonisch

afgeleid van foton met het achtervoegsel -isch

fotonischer (uninflected comparative)
fotonische (inflected positive)
fotonischere (inflected comparative)
fotonischers (partitive comparative)


relativistisch

afgeleid van relativist met het achtervoegsel -isch

relativistischer (uninflected comparative)
relativistische (inflected positive)
relativistischere (inflected comparative)
relativistischers (partitive comparative)


echelle

van Frans échelle zn dat teruggaat op Latijn scala "ladder"

[3.1] mogelijk onder invloed van Turks iskele "raamwerk, steiger, pier, haven", dat via Byzantijns Grieks σκάλα teruggaat op Latijn scala "ladder"

toepassing van een tweede tralie met meer gespreide groeven in optische instrumenten om licht preciezer naar golflengte te scheiden

De Vista maakt hiervoor gebruik van een spectrometer met echelle.

Wilbert Vos
 “Het Screenen op Metalen” (3 juni 2002), Rijksinstituut voor Intergraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling (RIZA), Lelystad, afstudeerverslag, p. 18


energieniveau

samenstelling van energie zn en niveau zn

energy level

de hoeveelheid energie die een elektron in een atoom heeft


klimaatgevoeligheid

samenstelling van klimaat zn en gevoeligheid zn

klimaatgevoeligheden (plural)
klimaatgevoeligheidje (diminutive singular)
klimaatgevoeligheidjes (diminutive plural)

de temperatuurverandering die optreedt op het aardoppervlak als gevolg van een verandering in de netto stralingsontvangst


vreemdheid

*afgeleid van vreemd met het achtervoegsel -heid

peculiarity

iets dat niet gewoon is; iets dat afwijkend is; iets dat onbekend is; iets dat raar is


atoomsplijting

samenstelling van atoom zn en splijting zn

splitsing van de atoomkernen, waarbij massa in energie wordt omgezet

Het is dan ook volkomen begrijpelijk dat in de Verenigde Staten na „duizend reactorjaren" de onrust snel groter wordt. Niet alleen bij de bevolking, maar ook en vooral bij deskundigen en zij die vroeger de atoomsplijting als energiebron enthousiast verdedigden.

Weblink bron “Argumenten kernenergie-elite gelukkig niet doorslaggevend” (9 februari 1976) op nrc.nl


golfbeweging

samenstelling van golf zn en beweging zn

wave

een regelmatige op-en-neer gaande, zich over het oppervlak verspreidende beweging van een vloeistof

golfbewegingen (plural)
golfbeweginkje (diminutive singular)
golfbeweginkjes (diminutive plural)


resultante

Zij erkennen die kracht niet als een macht eigen aan helden en heersers, maar zien haar als de resultante van de vele verschillend gerichte krachten.

Leo Tolstoj
 “Oorlog en Vrede” (1869), van Oorschot, ISBN 978902825115 1

In die paar woorden kun je nog steeds de huidige problematiek van de arbeidsmarkt tot uitdrukking brengen. We hadden allebei gelijk als we zeurden, werknemer én werkgever. Sinds die tijd, alweer een jaar of tien geleden, is de situatie alleen maar erger geworden, voor de werkgever. En als resultante óók voor de werknemer.

Weblink bron
Dr. Doom
 “Hoogleraar Paul van der Heijden waarschuwt: vast arbeidscontract gaat kopje onder” (29/10/2013), HP de Tijd


monochromatisch

afleiding van chromatisch met het voorvoegsel mono-

monochromatischer (uninflected comparative)
monochromatische (inflected positive)
monochromatischere (inflected comparative)
monochromatischers (partitive comparative)

van licht dat het bestaat uit elektromagnetische straling van één golflengte


tokamak

van Russisch токама́к (tokamák), een kofferwoord met de betekenis "ringvormige kamer van magnetische spoelen"

type kernfusiereactor die werkt met plasma dat in de vorm van een ring wordt gehouden door heel sterke magneten

Geen enkel materiaal kan dit gloeiend hete plasma aan. Daarom wordt het opgesloten met sterke magneetvelden die het zwevend houden, zodat het geen contact maakt met de reactorwanden. De meest gebruikte machine om dit voor elkaar te krijgen is de tokamak: een torusvormige (vorm van een donut) ruimte met magneten eromheen. ITER bouwt de grootste tokamak op aarde. Groter is beter, vertelt Maas. Hoe groter de tokamak, hoe beter je het plasma erin gevangen kan houden en hoe minder energie je verliest.

Weblink bron
Dorine Schenk
 “Een zon bouwen aan de Côte d’Azur” (22 februari 2019) op nrc.nl


trekkracht

samenstelling van trekken ww en kracht zn

een kracht die van het voorwerp, waarop men de kracht uitoefent, weggaat

Papa legde uit wat ik al wist, hij had het over Rolls-Royce-vliegtuigmotoren en over trekkracht versus duwkracht, de liftkracht van de vleugels en hoeveel die konden hebben, over het routenetwerk boven Europa en over de landingsprocedures.

Johan Harstad (vert. Edith Koenders en Paula Stevens)
 “Max, Mischa & het Tet-offensief” (2017), Podium , ISBN 9789057598500

Verstappen bleef bij de start Carlos Sainz net voor. Zelf zette de Nederlander zijn Red Bull in de eerste bocht naast de Ferrari van Leclerc. Maar die had meer trekkracht bij het uit-accelereren en behield zo zijn derde plek.

Weblink bron “Galavoorstelling Hamilton in Frankrijk; Verstappen vierde” (23-06-2019), NOS


gyrotron

via Engels gyrotron van Russisch гиротрон (girotron), in 1967 bedacht door een van de uitvinders, de 20e-eeuwse Russische natuurkundige Arkady L’vovich Gol՚denberg

gyrotrons (plural)
gyrotronnetje (diminutive singular)
gyrotronnetjes (diminutive plural)

bron van hoogvermogenmicrogolfstraling die ontstaat door elektronen in een magneetveld te versnellen en te gebruiken om in een trilholte microgolven op te wekken

De boorkop zal een gyrotron gebruiken. Dat is een apparaat dat in kernfusiereactoren wordt gebruikt om hoogenergetische elektromagnetische golven te genereren. Volgens wetenschappers kunnen gyrotrons worden gebruikt om elk uur tot zo’n 70 meter diep te boren, wat meer dan tien keer sneller is dan huidige boortechnologie.

Weblink bron Gearchiveerde versie “Deze startup wil ultradiep boren voor groene energie” (9 maart 2022) op rtlnieuws.nl


magneetveld

magneetvelden (plural)
magneetveldje (diminutive singular)
magneetveldjes (diminutive plural)

veld dat de ruimte doordringt en dat een magnetische kracht op bewegende elektrische ladingen en magnetische dipolen uitoefent


მაგნიტური ველი

ka-მაგნიტური ველი.ogg


суранзан орон

bxr-суранзан орон.ogg


соронзон орон

mn-соронзон орон.ogg


μαγνητικό πεδίο

el-μαγνητικό πεδίο.ogg


магнітне поле

uk-магнітне поле.ogg


магнетно поље

sr-магнетно поље.ogg


магнетно поле

mk-магнетно поле.ogg


магнит талаасы

ky-магнит талаасы.ogg


магнитдин чуьл

lez-магнитдин чуьл.ogg


магнитно поле

bg-магнитно поле.ogg


маґнетічне поле

rue-маґнетічне поле.ogg


Մագնիսական դաշտ

hy-Մագնիսական դաշտ.ogg


بواری موگناتیسی

ckb-بواری موگناتیسی.ogg


චුම්බක ක්ෂේත්‍රය

si-චුම්බක ක්ෂේත්රය.ogg


መግነጢስ መስክ

am-መግነጢስ መስክ.ogg


магнітнае поле

be-магнітнае поле.ogg


магнит кыры

tt-магнит кыры.ogg


магнит ҡыры

ba-магнит ҡыры.ogg


магнит өрісі

kk-магнит өрісі.ogg


מאגנעטיש פעלד

yi-מאגנעטיש פעלד.ogg


שדה מגנטי

he-שדה מגנטי.ogg


حقل مغناطيسي

ar-حقل مغناطيسي.ogg


مقناطیسی میدان

ur-مقناطیسی میدان.ogg


میدان مغناطیسی

fa-میدان مغناطیسی.ogg


चुंबकी क्षेत्र

mr-चुंबकी क्षेत्र.ogg


চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ

as-চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ.ogg


চৌম্বক ক্ষেত্র

bn-চৌম্বক ক্ষেত্র.ogg


ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ

pa-ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ.ogg


ચુંબકીય ક્ષેત્ર

gu-ચુંબકીય ક્ષેત્ર.ogg


காந்தப் புலம்

ta-காந்தப் புலம்.ogg


అయస్కాంత క్షేత్రం

te-అయస్కాంత క్షేత్రం.ogg


കാന്തികക്ഷേത്രം

ml-കാന്തികക്ഷേത്രം.ogg


สนามแม่เหล็ก

th-สนามแม่เหล็ก.ogg


သံလိုက်စက်ကွင်း

my-သံလိုက်စက်ကွင်း.ogg


магнитное поле

ru-магнитное поле.ogg


चुम्बकीय क्षेत्र

hi-चुम्बकीय क्षेत्र.ogg


चुम्बकीय क्षेत्र

ne-चुम्बकीय क्षेत्र.ogg


schrödingervergelijking

eponiem, samenstelling van Schrödinger en en vergelijking zn ; genoemd naar de Oostenrijkse natuurkundige Erwin Schrödinger

een tweedegraadsdifferentiaalvergelijking die de basis van de quantummechanica vormt


microbar

afgeleid van bar met het voorvoegsel micro-

eenheid voor druk, gelijk aan een miljoenste bar of een tiende pascal

Uit het tempo van het af- en toenemen van het sterlicht tijdens de recente sterbedekking leiden de astronomen af dat de atmosferische druk aan het oppervlak van Triton 40 microbar (40×10⁻⁶) bedraagt.

Weblink bron
George Beekman
 “Triton, koudste plek in het zonnestelsel, is warmer geworden” (4 juli 1998) op nrc.nl


μbar

afgeleid van bar met het voorvoegsel μ- (micro-)

In het geval van de fysische decibel (ook wel absolute decibel genoemd), wordt als referentiedruk 2·10⁻⁵ Pa of 20 μPa gebruikt (dit is 2·10⁻⁴ μbar).

Glen Forton (Bob Depuydt e.a. eds.)
 “Praktische audiologie en audiometrie”, 4e druk (2016), Garant, Antwerpen/Apeldoorn, ISBN 9789044133653, p. 19


starkeffect

eponiem: samenstelling van Stark en en effect zn , vernoemd naar de Duitse natuurkundige Johannes Stark die het effect ontdekte

starkeffecten (plural)
starkeffectje (diminutive singular)
starkeffectjes (diminutive plural)

het verschuiven van de energie van absorptiepieken onder de invloed van een sterk elektrisch veld

Starkeffecten zijn erg klein en daardoor niet altijd eenvoudig te meten.


zeemaneffect

eponiem: samenstelling van Zeeman en en effect zn , vernoemd naar de Nederlandse natuurkundige Pieter Zeeman die het effect ontdekte

zeemaneffecten (plural)
zeemaneffectje (diminutive singular)
zeemaneffectjes (diminutive plural)

het verschuiven van de energie van absorptiepieken onder de invloed van een sterk magnetisch veld

De ontdekking van het zeemaneffect leverde Zeeman een nobelprijs op.


aardstroom

ground current

elektrische stroom door de aardkorst en de oceanen

aardstromen (plural)
aardstroompje (diminutive singular)
aardstroompjes (diminutive plural)


smeltpyrometer

samenstelling van smelt ww en pyrometer zn

smeltpyrometers (plural)
smeltpyrometertje (diminutive singular)
smeltpyrometertjes (diminutive plural)

een pyrometer gebaseerd op het veschil in smelttemperaturen van een reeks testvoorwerpen

Een smeltpyrometer geeft een vrij onnauwkeurige bepaling van de temperatuur van een oven.


weerstandpyrometer

samenstelling van weerstand ww en pyrometer zn

weerstandpyrometers (plural)
weerstandpyrometertje (diminutive singular)
weerstandpyrometertjes (diminutive plural)

een pyrometer gebaseerd op de verandering in elektrische weerstand van een metalen of halfgeleidend voorwerp afhankelijk van de temperatuur

Een weerstandpyrometer geeft een redelijk nauwkeurige bepaling van de temperatuur van een oven.

Een weerstandpyrometer is een buis van kwarts, spiraalsgewijze omwonden met een platinadraad van 0,02 —0,03 mm dikte. Deze buis wordt in een porceleinen beschermingsbuis gestoken, terwijl het geheel in een dikwandige stalen buis is ondergebracht en daardoor tegen beschadigingen beschermd wordt.

Brandsma, Wieb. Frans
 “Het harden van staal” (1934)


NTC

(initiaalwoord) voor negatieve temperatuurcoëfficiënt

NTC's (plural)
NTC'tje (diminutive singular)
NTC'tjes (diminutive plural)

materiaal met een negatief verloop van de elektrische weerstand met de temperatuur

Halfgeleiders zijn in de regel NTC's, terwijl metalen PTC's zijn.


PTC

(initiaalwoord) voor positieve temperatuurcoëfficiënt

PTC's (plural)
PTC'tje (diminutive singular)
PTC'tjes (diminutive plural)

materiaal met een positief verloop van de elektrische weerstand met de temperatuur


stralingspyrometer

samenstelling van straling ww en pyrometer zn met het invoegsel -s-

stralingspyrometers (plural)
stralingspyrometertje (diminutive singular)
stralingspyrometertjes (diminutive plural)

een pyrometer gebaseerd op het meten van de straling, meest in het infrarode deel van het elektromagnetische spectrum, die een heet voorwerp afgeeft

Een stralingspyrometer staat toe een contactloze meting op afstand uit te voeren.


cryometer

afgeleid van meter met het voorvoegsel cryo-

cryometers (plural)
cryometertje (diminutive singular)
cryometertjes (diminutive plural)

een thermometrisch instrument waarmee men van een voorwerp de temperatuur bepalen kan die onder kamertemperatuur ligt

Thermokoppels worden vaak als onderdeel van een cryometer gebruikt.


spanningsverschil

samenstelling van spanning zn en verschil zn met het invoegsel -s-

potential difference

potentiaalverschil tussen een positieve en een negatieve lading

spanningsverschillen (plural)
spanningsverschilletje (diminutive singular)
spanningsverschilletjes (diminutive plural)

De meeste ontladingen vinden in de wolk zelf plaats. Maar soms is het spanningsverschil tussen de wolk en het aardoppervlak te groot en dan slaat de bliksem in. "Bij een ontlading zoeken de deeltjes elkaar op via de weg van de minste weerstand. Dat is de bliksemschicht die wij zien."

Weblink bron “Dit is waarom het vaker onweert als het warmer wordt” (Vrijdag 24 juni 2022), NU.nl

In een onweerswolk gebeurt dus op grote schaal wat we thuis met een ballon kunnen proberen. ,,De wolk krijgt nu een lading: de onderkant wordt negatief geladen, de bovenkant positief. Verder is de aarde onder een onweersbui positief geladen. Als dit spanningsverschil maar groot genoeg wordt, gaat er stroom lopen: de bliksem.

Weblink bron “Enorme knal in Scheveningen werd veroorzaakt door gevaarlijkste bliksem ter wereld” (26-06-2021), Tubantia


fisica

wetenschap die eigenschappen van en verbanden tussen ruimte, tijd, massa en energie bestudeert


isotopenonderzoek

samenstelling van isotoop zn en onderzoek zn met het invoegsel -en-

isotopenonderzoeken (plural)
isotopenonderzoekje (diminutive singular)
isotopenonderzoekjes (diminutive plural)

meting van de verhouding tussen de verschillende atomen van één bepaald chemisch element in een monster

Een later isotopenonderzoek zou kunnen vaststellen of de dodende loden kogels, 7,6 mm in doorsnede, uit deze verpakking kwamen.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “De tweede doodzonde” (2020), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645149

Een manier om te onderzoeken of hout ook daadwerkelijk komt van de plek die de verkoper noemt, is via isotopenonderzoek. WUR-onderzoeker Pieter Zuidema ontwikkelt met het Timtrace project een database.

Weblink bron “Of jouw tuinset of jacht van fout hout is kom je waarschijnlijk niet te weten” (Woensdag 24 maart 2021), NOS


pendulebeweging

samenstelling van pendule zn en beweging zn


halveringstijd

samenstelling van halvering zn en tijd zn met het invoegsel -s-

de tijd waarna er van een oorspronkelijke hoeveelheid stof nog maar de helft over is

In een half jaar werden slechts zes atomen ununseptium aangetroffen. Daar kon ook nog eens maar kort van genoten worden, omdat de nieuwe atomen een bijzonder korte halveringstijd hebben. Al snel viel het element alweer uiteen in lichtere atomen, iets wat gebruikelijk is bij dit soort zware elementen.

Weblink bron “Wetenschappers maken nieuw element” (Donderdag 8 april 2010, 08:53), NOS

Radioactief jodium is een belangrijke bron. Dat wordt in verschillende isotopen gevonden, onder andere jodium-131 en jodium-134. Die laatste heeft een halveringstijd van acht dagen en verliest dus snel zijn radioactiviteit. De eerste vervalt nog sneller, binnen een uur. Besmette gebieden zijn daarom relatief snel weer toegankelijk.

Weblink bron “Hoeveel straling is te veel?” (Zondag 27 maart 2011, 14:49), NOS


condensatiewarmte

samenstelling van condensatie zn en warmte zn

hoeveelheid warmte die vrijkomt bij condensatie van massa-eenheid van een damp


massa-eenheid

samenstelling van massa zn en eenheid zn

een eenheid van massa, in het SI de kilogram


oploswarmte

de hoeveelheid warmte (positief of negatief) die bij het oplossen in een vloeistof vrijkomt


reactiewarmte

samenstelling van reactie zn en warmte zn

warmte die ontstaat of opgenomen wordt bij het verlopen van een chemische reactie


stralingswarmte

samenstelling van straling zn en warmte zn met het invoegsel -s-

warmte die zich door straling verspreidt


verbrandingswarmte

samenstelling van verbranding zn en warmte zn met het invoegsel -s-

warmte die bij de verbranding van een stof vrijkomt


verdampingswarmte

samenstelling van verdamping zn en warmte zn met het invoegsel -s-

De hoeveelheid warmte die nodig is om de massa-eenheid van een vloeistof in damp van dezelfde temperatuur om te zetten


getal van Avogadro

het aantal deeltjes per mol: 6,02214076 × 10²³ met als eenheid mol⁻¹


warmte-eenheid

samenstelling van warmte zn en eenheid zn

eenheid waarin de warmtehoeveelheid uitgedrukt wordt


warmte-isolerend

samenstelling van warmte zn en isolerend

warmte-isolerender (uninflected comparative)
warmte-isolerendst (uninflected superlative)
warmte-isolerende (inflected positive)
warmte-isolerendere (inflected comparative)
warmte-isolerendste (inflected superlative)
warmte-isolerends (partitive positive)
warmte-isolerenders (partitive comparative)

uitwisseling van warmte met de omgeving voorkomend


warmte-isolering

samenstelling van warmte zn en isolering zn

het isoleren van ruimtes door het aanbrengen van materiaal dat de geleiding of uitstraling van warmte verhindert of belemmert


warmte-uitstraling

samenstelling van warmte zn en uitstraling zn

uitstraling van warmte (waarbij de warmte-overdracht niet door middel van geleiding of convectie, maar uitsluitend plaatsvindt door middel van straling)


warmte-uitwisseling

samenstelling van warmte zn en uitwisseling zn


warmtebehoefte

samenstelling van warmte zn en behoefte zn

warmtebehoeften (plural)
warmtebehoeftes (plural)


warmtebeweging

samenstelling van warmte zn en beweging zn

beweging van de moleculen ten gevolge van de temperatuur van het lichaam waartoe zij behoren


warmtedood

een mogelijk 'einde' van het heelal dat wordt veroorzaakt door de toename van de entropie (de tweede wet van de thermodynamica) waardoor er niets meer mogelijk is


warmtefunctie

samenstelling van warmte zn en functie zn

warmtefuncties (plural)
warmtefunctietje (diminutive singular)
warmtefunctietjes (diminutive plural)


boltzmannconstante

samenstelling van Boltzmann en "Oostenrijkse fysicus" en constante zn

k = 1,380 6505 (± 0,000 0024) · 10⁻²³ J K⁻¹
::J voor joule
::K voor kelvin


atoomgeleerde

samenstelling van atoom zn en geleerde zn

iemand die deskundig is op het gebied van kernreacties, atoomenergie en atoomwapens

Zit de CIA er misschien achter? Of de Israëlische geheime dienst Mossad? Er wordt volop over gespeculeerd. Hoe dan ook, feit is dat opnieuw een Iraanse atoomgeleerde is gedood bij een aanslag. Opnieuw het was niet de eerste keer. In het land dat stug doorgaat met zijn omstreden atoomprogramma zijn er sinds twee jaar regelmatig mysterieuze aanslagen.

Weblink bron “Opnieuw Iraanse atoomgeleerde gedood bij aanslag” (Woensdag 11 januari 2012, 20:37), NOS

"Om het gedrag van de worm te kunnen voorspellen, moet je de machines kennen", zei een Amerikaanse atoomgeleerde tegen de Amerikaanse krant. "Dat de worm effect heeft gehad, komt omdat de Israëli's hem uitgetest hebben."


diathermaan

Diathermane lichamen, d.w.z. zulke die de warmte doorlaten, worden slechts weinig verwarmd, en wel des te minder, naarmate zij de warmtestralen doorlaten, dus volkomener diathermaan zijn.

Van 's Heeren Ordinantiën : 's Heeren ordinantiën in de natuur. in: De heraut van de gereformeerde kerken in Nederland, nr. 1298 (16 november 1902), Kon. Ned. Stoomdrukkerij, Amsterdam, p. 1 kol. 3


bewegingssnelheid

samenstelling van beweging zn en snelheid zn met het invoegsel -s-

het tempo waarin iemand van plaats verandert

Algoritmes analyseren straks beelden van mensen of voertuigen, meten bewegingssnelheid en herkennen kentekens. De camera's leren zo het verschil tussen bijvoorbeeld een illegale vluchteling en een havenarbeider.

Weblink bron “Slimme camera's sporen criminaliteit in havengebied Moerdijk op” (Donderdag 18 april 2019, 14:28), NOS

Weblink bron “Müller wil van de nul af” (Zondag 26 juni 2016, 17:07), NOS


bernoulli-effect

eponiem, samenstelling van Bernoulli en "de 18e-eeuwse Zwitserse natuurkundige " en effect zn "werking" , geschreven met een koppelteken volgens spellingregel 7.A en met een kleine letter volgens spellingregel 16.D

verlaging van de druk in een vloeistof of gas bij toename van de stroomsnelheid (en andersom)

Dit zogenoemde bernoulli-effect treedt op als gas of vloeistof een vernauwing in een stroombed passeert. Tijdens de passage neemt de stroomsnelheid noodgedwongen toe, ten koste van de druk, zodat tijdens de passage de druk lager is dan voor én na de vernauwing.

L.N. Bouman e.a.
 “Medische fysiologie”, 2e druk (2008), Bohn Stafleu van Loghum, Houten, ISBN 9789031346752, p. 442 kol. 1


natuurkundige grootheid

een kwantificeerbare natuurkundige eigenschap van een verschijnsel, een fysisch lichaam of van materie die direct gemeten kan worden, dan wel uitgedrukt kan worden in andere natuurkundige grootheden


absolute temperatuur

de temperatuur gemeten op een ratioschaal ten opzichte van het absolute nulpunt


absolute nulpunt

de ondergrens van de absolute temperatuur waarbij de enthalpie en de entropie van een gas hun minimale waarden bereiken. Het nulpunt van de temperatuurschaal van kelvin is per definitie gelijk aan het absolute nulpunt. Deze temperatuur is gelijk aan −273,15 °C


enthalpie

toestandsgrootheid in de thermodynamica samenhangend met de hoeveelheid warmte


planckeenheid

eponiem, (samenkoppeling) van Planck (Max Planck (1858-1947), Duits natuurkundige) en eenheid

eenheid die gebaseerd is op natuurkundige constanten


constante van Dirac

verbinding van  constante, van en Dirac, eponiem vernoemd naar de 20e-eeuwse Britse natuurkundige P. Dirac

aangepaste versie van de constante van Planck, ℎ, geschreven als ℏ en uitgesproken als 'h-streep' (Engels: 'h-bar'), met de waarde hbar =h/(2π)


onzekerheidsprincipe

samenstelling van onzekerheid zn en principe zn met het invoegsel -s-

onzekerheidsprincipes (plural)
onzekerheidsprincipetje (diminutive singular)
onzekerheidsprincipetjes (diminutive plural)

het beginsel in de kwantummechanica dat van een paar grootheden (impuls / plaats en tijd / energie) niet tegelijk de grootte van elk met oneindige nauwkeurigheid kan worden bepaald


hljóð

Menn skynja hljóð með heyrnarskynfærum sínum.

Mensen nemen geluid waar met hun gehoor.


superstreng

Afkomstig van Noors: streng zn met het voorvoegsel super-

/ ˈsʉːpəɾstɾeŋ /


superstreng

Afkomstig van Nynorsk: streng zn met het voorvoegsel super-

/ ˈsʉːpəɾstɾeŋ /


energiedichtheid

samenstelling van energie zn en dichtheid zn

de hoeveelheid energie per massa- of volume-eenheid, opgeslagen in een stof


supersnaar

afgeleid van snaar zn met het voorvoegsel super-, als leenvertaling van Engels superstring zn , dat zelf weer een verkorting is van supersymmetric bn string zn

in sommige theorieën een uiterst klein, trillend verschijnsel binnen een ruimte met minstens 10 dimensies, gebruikt als verklaring voor de fundamentele natuurkrachten

Tegenwoordig is het de Theorie van Alles, te bereiken via de supersnaren, die de natuurkunde tot een saaie bezigheid zou maken. Gerard 't Hooft kan zich er mateloos over opwinden. Volgens de Utrechtse hoogleraar is zo'n theorie nog mijlenver weg, houdt hij absoluut geen 'verklaring voor alles' in en wordt “die hele supersnaar” nog volstrekt niet begrepen.

Weblink bron
Dirk van Delft
 “Feest voor de fysici” (11 april 1996) op nrc.nl


kookpuntsverhoging

samenstelling van kookpunt zn en verhoging zn met het invoegsel -s-

kookpuntsverhogingen (plural)
kookpuntsverhoginkje (diminutive singular)
kookpuntsverhoginkjes (diminutive plural)

verhoging van het kookpunt van een vloeistof als er andere stoffen in opgelost zijn


vriespuntsdaling

samenstelling van vriespunt zn en daling zn met het invoegsel -s-

daling van het vriespunt van een vloeistof als er andere stoffen in opgelost zijn


radiation

straling
energieoverdracht zonder direct contact


quecto-

de factor 10⁻³⁰, weergegeven met symbool q


ronna-

de factor 10²⁷, weergegeven met symbool R

De aarde weegt 6 ronnagram.


ronto-

de factor 10⁻²⁷, weergegeven met symbool r


energieproducent

samenstelling van energie zn en producent zn

De reden is een groot aantal incidenten in korte tijd. "Die hebben een zware wissel op onze medewerkers getrokken", zegt de directeur van energieproducent EPZ. "Om die reden vinden wij het onverstandig om door te gaan met de productie tot eind van het jaar."

Weblink bron “Kolencentrale Borssele is nu al dicht” (Woensdag 25 november 2015, 08:27), NOS

Computerbestanden van energieproducenten, mediabedrijven, ziekenhuizen, universiteiten, luchtvaartmaatschappijen en andere bedrijven zijn in handen gekomen van Oost-Europese criminelen. Die lopen nog steeds vrij rond en beschikken mogelijk nog over de computerbestanden.

Weblink bron
Jeroen Wollaars en Hugo van der Parre
 “Overheid laks na grote cyberaanval” (Donderdag 14 februari 2013, 16:59), NOS


waarnemingshorizon

samenstelling van waarneming zn en horizon zn met het invoegsel -s-

kosmologische grens, bijv. rondom een zwart gat, waarachter licht, energie en materie niet langer kunnen worden waargenomen

De waarnemingshorizon bevindt zich op de plaats waar de ontsnappingssnelheid van het zwart gat precies gelijk is aan de snelheid van het licht.

T. in't Veld
 “Terminologie van zwarte gaten”, Spacepage


Leiter

die Leiter (nominative singular)
die Leitern (nominative plural)
der Leiter (genitive singular)
der Leitern (genitive plural)
der Leiter (dative singular)
den Leitern (dative plural)
die Leiter (accusative singular)
die Leitern (accusative plural)
der Leiter (nominative singular)
die Leiter (nominative plural)
des Leiters (genitive singular)
der Leiter (genitive plural)
dem Leiter (dative singular)
den Leitern (dative plural)
den Leiter (accusative singular)
die Leiter (accusative plural)


gammastralen

samenstelling van gamma zn en stralen zn

hoog energetische elektromagnetische straling met een zeer kleine golflengte

Dat hangt ervan af in hoeveel tijd het is binnengekregen en wat voor soort radioactiviteit het is. Je hebt een aantal soorten radioactiviteit. De eerste is externe bestraling, vaak gammastralen, röntgenstralen enzovoort. Die hebben met name hun effect doordat ze overal doorheen gaan. Dan heb je bètastraling, dat zijn eigenlijk een soort elektronen, die als ze op de huid komen enorm veel schade kunnen aanrichten. Maar dat zie je eigenlijk alleen maar in de centrale zelf, als er dus echt heel veel radioactiviteit in een keer vrijkomt.

Weblink bron “'Nederland zal niks merken van straling'” (Dinsdag 15 maart 2011, 17:13), NOS

De meeste straling lopen we zelfs binnenshuis op. Radon en thoron, bijvoorbeeld, zijn radioactieve edelgassen die van nature vrijkomen uit de aardbodem. In bouwmaterialen die zijn gemaakt met grondstoffen uit de bodem, zoals beton, zit dan ook onvermijdelijk radon en thoron. Ook zorgen bouwmaterialen voor gammastraling. In Nederland zijn die hoeveelheden straling relatief laag.

Weblink bron
Rolf Bosboom
 “Bouwen met kernafval: is dat zo onwaarschijnlijk als het klinkt?” (08-03-2023), Tubantia


fusieonderzoek

samenstelling van fusie zn en onderzoek zn

Het resultaat kan dus gezien worden als een wetenschappelijk succes, maar is nog ver verwijderd van het leveren van bruikbare, overvloedige schone energie. Daarvoor zijn nog enorme middelen en inspanningen nodig om het fusieonderzoek vooruit te helpen.

Weblink bron “Voor het eerst met kernenergie meer energie opgewekt dan erin gestopt is” (Dinsdag 13 december 2022, 19:37), NOS

Een van de problemen waar wetenschappers tegenaan liepen, is dat de reactorwanden niet bestand zijn tegen die extreme hitte. "Gewone materialen kunnen het niet aan", vertelt Marco de Baar, hoofd fusieonderzoek bij het Eindhovense energie-instituut Differ, in het NOS Radio 1 Journaal. "Ze smelten en sputteren. Er ontstaan variaties in de atoomroosters. Het is een heel intense omgeving."

Weblink bron “Nederlandse uitvinding brengt kernfusie dichterbij” (Maandag 7 augustus 2017, 11:34), NOS


gaswet

natuurkundige wet die het gedrag van een indeaal gas beschrijft


exa-elektronvolt

afleiding van elektronvolt met het voorvoegsel exa-

de energie die een vrij bewegend elektron krijgt bij het doorlopen van een potentiaalverschil van 10¹⁸ volt

De twee door ANITA gevonden deeltjes hebben een belachelijk hoge energie voor hun kleine formaat, namelijk 0,6 en 0,56 exaelektronvolt[sic!] (een exaelektronvolt is een miljard miljard elektronvolt). Een van de ideeën is dat de deeltjes neutrino’s waren. We weten dat neutrino’s door andere materie heen kunnen gaan. Maar met zoveel energie zouden deze neutrino’s een interactie moeten hebben gehad met de deeltjes binnenin de aarde. In plaats daarvan zijn ze met gemak door duizenden kilometers planeet gezoefd.

Weblink bron
Chris Baraniuk
 “Bizarre deeltjes gevonden op Antarctica niet te verklaren met huidige fysica?” (18 januari 2020), NewScientist


pentaquark

afleiding van quark met het voorvoegsel penta-

hypothetisch subatomair deeltje bestaande uit 5 quarks

Met behulp van de deeltjesversneller van CERN, de Large Hadron Collider, is een nieuw type deeltje gevonden dat een ‘vreemd pentaquark’ wordt genoemd. Het kan onderzoekers helpen de toestanden van exotische materie te ordenen, en uit te zoeken hoe fundamentele deeltjes aan elkaar kleven.

Weblink bron
Leah Crane
 “Exotische pentaquark gezien in de deeltjesversneller van CERN” (24 juli 2023), NewScientist


ruimtetijd

de beschrijving van het heelal waarbij ruimte en tijd onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn tot één geheel van een 4-dimensionale structuur

Opnieuw hebben wetenschappers rimpelingen in de ruimtetijd waargenomen. Deze zogenoemde zwaartekrachtsgolven zijn de overblijfselen van het samensmelten van zwarte gaten.

Weblink bron “Weer zwaartekrachtsgolven waargenomen; Einstein had echt gelijk” (Woensdag 15 juni 2016, 20:35), NOS

Zwaartekrachtgolven zijn rimpelingen in de ruimtetijd. Albert Einstein voorspelde het bestaan ervan al in zijn algemene relativiteitstheorie aan het begin van de vorige eeuw. In februari van dit jaar werd bekendgemaakt dat wetenschappers voor het eerst een sequentie zwaartekrachtgolven hadden waargenomen.

Weblink bron “Breakthrough Prize voor ontdekking zwaartekrachtgolven” (Dinsdag 3 mei 2016, 18:49), NOS

En weer wordt het genie van Albert Einstein bevestigd. De rimpelingen in de ruimtetijd die hij een eeuw geleden voorspelde in zijn algemene relativiteitstheorie, zijn voor het eerst waargenomen. Dat is bekendgemaakt op gelijktijdige persconferenties in Washington, Pisa en Amsterdam.

Weblink bron
Rinke van den Brink
 “Einstein had gelijk met zijn zwaartekrachtsgolven” (Donderdag 11 februari 2016, 16:31), NOS


zwaartekrachttheorie

samenstelling van zwaartekracht zn en theorie zn

zwaartekrachttheorieën (plural)
zwaartekrachttheorietje (diminutive singular)
zwaartekrachttheorietjes (diminutive plural)

formele wiskundige beschrijving van de zwaartekracht

Berlijn, 1915. Midden in de oorlogstijd ontwikkelt Albert Einstein een magnifieke zwaartekrachttheorie, waarin hij beweert dat het universum uitzet. Maar collega-astronomen weten Einstein ervan te overtuigen dat hij het bij het verkeerde eind heeft en Einstein past zijn theorie aan.

Weblink bron “Einsteins grootste fout”, NewScientist


geluidniveau

samenstelling van geluid zn en niveau zn

verhouding tussen de geluidsintensiteit en een referentiewaarde


shed

oppervlaktemaat gebruikt in de kernfysica: 10⁻⁵² m²


inflation

via Middelengels inflation en Oudfrans inflation van Latijn inflatio "opzwelling, uitbreiding"

de snelle uitzetting van het heelal na de "big bang"


golfhoogte

golfhoogten (plural)
golfhoogtes (plural)

amplitude van een golf; verticale afstand tussen golfdal en golftop

Sinds die waarschuwing, die halverwege het onderzoek naar de MSC Zoe werd afgegeven, geeft de Kustwacht de schepen elke dag een navigatiebericht. Vanaf windkracht 5 en golfhoogten vanaf 5 meter wordt schepen langer dan 300 meter en breder dan 40 meter geadviseerd de noordelijke route boven de Waddeneilanden te nemen.

Weblink bron “Vaarverbod bij Waddengebied? 'Zolang de regels maar voor iedereen gelden'” (Woensdag 12 februari 2020, 21:08), NOS

Probleem voor Marin bij de simulatie is dat nu niet bekend is hoe MSC Zoe beladen was. "Ook weten we al iets van de golfhoogte, maar willen we nog graag weten wat de golflengte was. Naast de manier van laden willen we ook graag weten hoe vol de containers waren", zegt Buchner.

Weblink bron “Simulatie moet aantonen hoe MSC Zoe 281 containers kon verliezen” (Dinsdag 8 januari 2019, 10:55), NOS


golfpatroon

golfpatronen (plural)
golfpatroontje (diminutive singular)
golfpatroontjes (diminutive plural)

De elektrische golven in de hersenen van Kleefstra-patiënten vertonen een patroon dat sterk afwijkt van dat bij gezonde mensen. Bij die laatste treden snel achter elkaar kleine, korte uitslagen op in het golfpatroon. Bij Kleefstra-patiënten gebeurt dat veel trager. Die uitslagen zijn bovendien veel groter en duren een stuk langer.

Weblink bron
Rinke van den Brink
 “Mini-hersenen kweken om aandoeningen te begrijpen en medicijnen te testen” (Vrijdag 15 november 2019, 16:24), NOS

Een minieme verschuiving van het golfpatroon van de ene lichtbundel ten opzichte van de andere wijst op afwijkingen in de lengte van de buizen. Dan heeft een zwaartekrachtsgolf één van de armen ingeduwd, en de andere juist verlengd waardoor het licht er iets korter over deed om door de ene buis te gaan.

Weblink bron “Apparatuur die zwaartekrachtsgolf waarnam ook elders toepasbaar” (Donderdag 11 februari 2016, 16:30), NOS


ångström

geen meervoud, eponiem naar de 19e-eeuwse Zweedse natuurkundige Ångström

Hoewel dit geen SI-eenheid is, wordt ze soms nog gebruikt voor de afmetingen van atomen, moleculen en golflengtes van bepaalde elektromagnetische straling.

lengtemaat met een waarde van 10⁻¹⁰ m, dus 0,1 nanometer of 100 picometer

Röntgenstralen zijn niet met het oog waarneembaar. Ter vergelijking: zichtbaar licht, eveneens uit elektromagnetische golven bestaand, heeft een golflengte van 350 tot 800 nanometer, ofwel 3500 tot 8000 ångström. In de radiodiagnostiek wordt gebruik gemaakt van röntgenstralen met een golflengte van 0,008 tot 0,05 nm.

Weblink bron
E.S. Houwaart
 Elektrotherapie en röntgenstralen in de jaren 1895-1914 in:
J.W. Schot e.a. (red.)
 Techniek in Nederland in de twintigste eeuw. Deel 4. Huishoudtechnologie, medische techniek. (2001), Stichting Historie der Techniek, Eindhoven / Walburg Pers, Zutphen, ISBN 9057300672, p. 187


aardmagneetveld

samenstelling van aarde zn en magneetveld zn

het magnetische veld dat opgewekt wordt door de planeet aarde

Bij heftiger ruimteweer, dat de komende jaren zou kunnen voorkomen, kunnen navigatie- en communicatiemiddelen volledig wegvallen voor een groot deel van de dag. Ook kan het aardmagneetveld bij heftiger ruimteweer verstoord raken door schokgolven die van de zon komen. Onze elektriciteitsnetwerken kunnen dan als dynamo gaan werken en zelf stroom opwekken."

Weblink bron “Vandaag kans op verstoorde navigatie en communicatiemiddelen door geomagnetische stormen” (17 augustus 2022, 22:56), NOS


elektrische capaciteit

verbinding van  elektrisch en capaciteit

hoeveelheid lading die een voorwerp of materiaal kan opslaan als gevolg van een potentiaalverschil

De sensors gebruiken twee zilveren nanodraden, die stroom zeer goed geleiden, met daartussen een isolerend materiaal. Ze kunnen zo elektrische ladingen opslaan. Als de draden worden bewogen, aangeraakt of uitgerekt, dan verandert de elektrische capaciteit.

Weblink bron
Jeroen Kraan
 “Nanodraden maken uitrekbare gadgets mogelijk” (17 januari 2014) op nu.nl


infraroodstraling

samenstelling van infrarood zn en straling zn

elektromagnetische straling met een golflengte die langer is dan die van het zichtbare rood

Dat was ook het geval bij de Keniaanse koffieboer waar landbouwadviseur Kago op bezoek is. Hij spit de aarde om en drukt de soil scanner op de grond. Via bluetooth maakt het apparaat contact met een app op zijn mobiele telefoon en met infraroodstraling wordt de grond gescand. Die informatie gaat via de app naar Hekman's bedrijf in Wageningen en wordt vergeleken met een database van 16.000 bodemanalyses over de hele wereld.

Weblink bron
Elles van Gelder
 “Nederlandse innovatie moet voedselproductie in Afrika vergroten” (7 juli 2018, 17:56), NOS

De Braziliaanse ruimtevaartorganisatie INPE telt weliswaar de branden en komt op het hoge aantal uit, maar de methode die daarbij wordt gebruikt, kan een vertekend beeld geven. "De pixels die de INPE-satellieten bekijken, hebben een afmeting van ongeveer 375 bij 375 meter op de grond. Elke keer dat een satelliet over een gebied vliegt en aan de hand van infraroodstraling brand detecteert, telt als een fire count", citeert de krant NASA-onderzoeker Niels Andela.

Weblink bron “Braziliaanse justitie begint onderzoek naar bosbranden in het Amazonegebied” (22 augustus 2019, 22:20), NOS


centrifugale verdamper

een apparaat dat wordt gebruikt om oplossingen te concentreren of in te dampen aan de hand van middelpuntvliedende kracht


luchttemperatuur

samenstelling van lucht zn en temperatuur zn

luchttemperaturen (plural)
luchttemperatuurtje (diminutive singular)
luchttemperatuurtjes (diminutive plural)

Het voorspellen van extreem weer is lastig, zegt Groenland. En zeker bij de zware buien en valwinden. "Het ontstaan daarvan is van zoveel factoren afhankelijk, zoals de luchttemperatuur en de hoeveelheid vocht. Dat kan van uur tot uur verschillen. Je weet vaak pas een kwartier ervoor waar de bui precies ontstaat. En dan ben je meestal al te laat voor een waarschuwing." Een systeem dat lijkt op NL-Alert zou dat probleem kunnen ondervangen.

Weblink bron “Vaker valwinden en hoosbuien: KNMI wil op dorpsniveau waarschuwen” (4 juli 2021, 15:30), NOS

Het is geen toeval dat daar juist vanavond een begin mee wordt gemaakt. Het moet in het donker gebeuren omdat de aaltjes niet tegen uv-licht kunnen. Het mag niet regenen of waaien én als de aaltjes worden ingespoten moet de luchttemperatuur boven de 6 graden zijn.

Weblink bron “Weersomstandigheden ideaal, bestrijding eikenprocessierups kan van start” (18 april 2022, 16:13), NOS


lichtenergie

samenstelling van licht zn en energie zn

de energie die in lichtstraling zit, dat is de stralingsenergie (in joule) waarvoor het menselijk oog gevoelig is

Een ander scheikundig wonder is het schild van Captain America. Volgens de stripboeken bevat het vibranium, een fictief metaalachtig element dat een bijna oneindige hoeveelheid energie op kan vangen. Waar die energie blijft? Wonderlijk genoeg lijkt vibranium het om te zetten in lichtenergie, te zien als een felle blauwe vonkenregen.

Weblink bron
Jochem van Roon
 “De scheikunde van The Avengers” (30 april 2015), NewScientist

Door de genetische aanpassing werd de concentratie van een eiwit genaamd PsbS verhoogd. Dit eiwit is een belangrijk onderdeel van een communicatiesysteem in de plant dat de lichthoeveelheid detecteert. Door het verhogen van PsbS denkt de plant dat er niet genoeg lichtenergie is voor fotosynthese. Deze slimme truc zorgt ervoor dat de plant zijn huidmondjes gedeeltelijk sluit.

Weblink bron “Genetisch gemodificeerde gewassen hebben kwart minder water nodig” (16 maart 2018), NewScientist

Alle aspecten van zowel voedsel uit lucht als conventionele landbouw werden doorgerekend. Zonnepanelen zetten bijvoorbeeld 20 procent van de lichtenergie om in elektriciteit, maar in de praktijk vangen zonneparken meestal slechts 5 procent van de beschikbare energie op, onder meer omdat niet alle grond met zonnepanelen is bedekt. Voor de conventionele landbouw van gewassen als soja, suikerriet, rijst en tarwe gebruikte het team gemiddelde opbrengsten in 180 landen van 2017 tot 2019.

Weblink bron
Michael Le Page
 “We kunnen voedsel maken uit lucht en groene stroom” (30 juni 2021), NewScientist


oppervlaktespanning

samenstelling van oppervlakte zn en spanning zn

verschijnsel dat het oppervlak van een vloeistof aan een vloeistof-gasovergang zich gedraagt als een veerkrachtige laag

Het tweede effect is ‘capillaire adhesie’. Dit is een natuurkundig verschijnsel waarbij de binding van een vloeistof met een oppervlak in combinatie met de oppervlaktespanning van die vloeistof sterker is dan de zwaartekracht. Wat dat precies betekent, is goed te zien in heel dunne buisjes waar een vloeistof zoals water in zit. De vloeistof kruipt dan vanzelf omhoog. De vloeistof ‘plakt’ dus zó goed vast aan het buisje en zichzelf, dat die niet door de zwaartekracht omlaag getrokken wordt.

Weblink bron
Iris Verhoeff
 “Dit is waarom handdoeken hard worden in de was” (17 april 2020), NewScientist

‘De reden hiervoor is dat de stroming in de druppel naar binnen is, niet naar buiten zoals bij de koffievlek’, mailt hoogleraar Detlef Lohse van de Universiteit Twente. Dat komt door een samenspel van zwaartekrachteffecten en het verschil in oppervlaktespanning tussen de vloeistof en de olie.

Weblink bron
Dorine Schenk
 “Koffievlekeffect van opdrogende druppel is te beheersen” (10 juli 2020), NewScientist


spectrometer

samenstelling van spectrum zn en meter zn

toestel waarmee men het licht van een lichtbron kan splitsen in de verschillende kleuren

De satelliet bevat drie meetinstrumenten, legt Westenberg uit. Een camera om foto's te maken, een infrarood- en een ultraviolet-spectrometer. Allemaal bedoeld om het weer, de seizoenen en atmosfeer te onderzoeken.

Weblink bron “Slecht weer vertraagt ambitieuze Marsmissie Verenigde Arabische Emiraten” (14 juli 2020, 10:22), NOS

toestel waarmee men de verschillende frequenties van een zeker straling kan onderzoeken

De wetenschappers maken gebruik van een 2 miljard dollar kostend meetinstrument dat is gemonteerd aan de buitenkant van het Internationaal Ruimtestation ISS. De Alpha Magnetic Spectrometer (AMS) detecteert kosmische straling.

Weblink bron “Aanwijzing donkere materie ontdekt” (3 april 2013, 23:00), NOS


versnellingsmeter

samenstelling van versnelling zn en meter zn met het invoegsel -s-

De vanaf morgen verkrijgbare iPhone 6, maar ook de Apple Watch en de Simband van Samsung, zijn allemaal gefocust op gezondheid. De nieuwe iPhone heeft een metertje dat kan berekenen of je aan het traplopen bent of aan het fietsen. In combinatie met de Apple Watch wordt je hartslag continu gemeten. De versnellingsmeter telt de stappen die je loopt en rekent uit hoeveel calorieën je verbrandt.

Weblink bron “Maakt al die e-health ons gezonder?” (26 september 2014), NOS

Het leer- en ontwikkelingscentrum op Schiphol is nu officieel open. Een feest voor de tientallen aanwezige kinderen, die gelijk enthousiast aan de slag gaan met hun minicomputer die eruit ziet als een printplaatje. Deze ‘micro:bit’ heeft een LED-lichtdisplay met 25 lampjes, twee knoppen en sensoren. Op het machientje van 20 euro zit een versnellingsmeter, een kompas en een radio- en Bluetooth-zender die met andere apparaten kan praten. En al die dingen kan de leerling zelf laten werken via simpele programmeersoftware.

Weblink bron
Edwin van der Aa
 “ICT is allang niet meer alleen voor nerds, kinderen leren nu programmeren op Schiphol” (23 januari 2024), Tubantia


ionenrooster

samenstelling van ion zn en rooster zn met het invoegsel -en-

ionenroosters (plural)
ionenroostertje (diminutive singular)
ionenroostertjes (diminutive plural)

kristalrooster dat uit ionen is opgebouwd


kristalrooster

samenstelling van kristal zn en rooster zn

de vorm waarin de atomen in een kristal gerangschikt zijn


metaalrooster

samenstelling van metaal zn en rooster zn

metaalroosters (plural)
metaalroostertje (diminutive singular)
metaalroostertjes (diminutive plural)


moleculerooster

samenstelling van molecule zn en rooster zn

moleculeroosters (plural)
moleculeroostertje (diminutive singular)
moleculeroostertjes (diminutive plural)

kristalrooster met moleculen op de roosterpunten


reflectievermogen

samenstelling van reflectie zn en vermogen zn

Een wit voorwerp heeft een hoger reflectievermogen dan een zwart


reflectiefactor

samenstelling van reflectie zn en factor zn

reflectiefactoren (plural)
reflectiefactors (plural)

het deel van de invallende straling dat door een vlak gereflecteerd wordt


absorptiefactor

samenstelling van absorptie zn en factor zn

absorptiefactoren (plural)
absorptiefactors (plural)

het deel van de straling dat door een vlak geabsorbeerd wordt


kernkracht

de krachten die werkzaam zijn binnen de atoomkern

In de week van nobel is het vooral wachten op prijs voor vrede: 1984 Natuurkunde Simon van der Meer Ontdekking velddeeltjes en overbrengen zwakke kernkracht

Weblink bron “In de 'Week van Nobel' is het vooral wachten op prijs voor Vrede” (Maandag 3 oktober 2016, 13:44), NOS

De zwakke kernkracht zorgt voor het zogeheten bètaverval van deeltjes, dat een bepaalde radioactieve straling tot gevolg heeft. Net als elektromagnetische kracht is de zwakke kernkracht een van de vier fundamentele natuurkrachten, naast zwaartekracht en de sterke kernkracht.

Weblink bron “Martinus Veltman, natuurkundige die in 1999 Nobelprijs won, overleden” (Woensdag 6 januari 2021, 12:46), NOS


annihilatie

afleiding van Naamwoord van handeling van annihileren met het achtervoegsel -atie

proces waarbij materie en antimaterie elkaar vernietigen en waarbij zeer veel energie vrijkomt

Door de explosie van annihilatie van materie en antimaterie zou de dunne schil van de stad op slag worden verscheurd alles daarbinnen veranderen in as.

Liu Cixin
 “Het einde van de dood” (2021), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645835

Er waren verscheidene hypotheses over de manier waarop het druppeltje zichzelf kon vernietigen, maar de maximale hoeveelheid energie zou vrijkomen uit annihilatie via antimaterie.

Liu Cixin
 “Het donkere woud” (2008), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645828


bewegingsenergie

samenstelling van beweging zn en energie zn met het invoegsel -s-

de energie die een bewegend voorwerp heeft doordat het beweegt; kinetische energie

Voor een auto zou het idee dus kunnen zijn dat de bewegingsenergie van de auto weer in brandstof kan worden omgezet, waardoor je niet meer bij hoeft te tanken.

Antonio Padilla
 “Fabeachtige getalen en waar ze te vinden” (2023), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026353512

Toen de krijgstrompetten schalden, besteeg hij zijn paard, en bewegingsenergie zorgde voor de rest.

James A. Michener
 “Polen : roman over de strijd van het Poolse volk door de eeuwen heen” (1984), Van Holkema & Warendorf , ISBN 9026978073

Astronomen hebben duizenden pulsars ontdekt. Maar van slechts vier is bekend dat ze gammastraling uitzenden die krachtig genoeg is om gedetecteerd te worden op aarde. Van die vier zendt er maar één gamma-lichtdeeltjes met een energie hoger dan 1 tera-elektronvolt (TeV). Dat is vergelijkbaar met de bewegingsenergie van een vliegende mug: behoorlijk veel voor een fundamenteel deeltje. Deze pulsar staat bekend als de Vela-pulsar.

Weblink bron
Leah Crane en Kim Scheltes
 “Felste pulsar ooit gezien” (14 oktober 2023), NewScientist


convectiezone

samenstelling van convectie zn en zone zn

convectiezonen (plural)
convectiezones (plural)

plaats (in een ster) waar warmte wordt overgedragen door het stromen van gas of vloeistof

Als uit een open oven schoot de krachtige straling die het hart van de ster genereerde uit het gat, passeerde de convectiezone, de fotosfeer en de chromosfeer, en raakte direct de planeet.

Twee dagen later werd een stroom van supersterke radiogolven vanaf de aarde naar de zon gezonden, die de convectiezone doordrong en de energiespiegel in de stralingszone bereikte, waar zijn weerkaatsing, honderden miljoenen maal versterkt, de vloek van Muurschouwer Luo Ji met lichtsnelheid de kosmos in zond.

De zon is meer dan een samengeklonterde bol vol waterstof en helium waarin kernfusie plaatsvindt. Allereerst bestaat de zon uit diverse onderdelen, namelijk de kern, de stralingszone, de convectiezone, de zichtbare fotosfeer en daarbuiten de corona. De zon roteert, maar de snelheid van rotatie varieert naar gelang breedtegraad en diepte. Neem daarbij het gegeven dat de zon propvol geladen deeltjes zit, en dan komen daar elektromagnetische krachten bij. Bovendien is er sprake van energieproductie binnenin en energieverlies aan de buitenzijde, waardoor er sprake is van opwarming en afkoeling, en er dus transport van energie en materie plaatsvindt. Opwarmend materiaal zet uit, welt op en zinkt, na afkoelen, van het oppervlak weer terug naar het binnenste.

Weblink bron “Astronomen verwachten een kleine ijstijd” (16 juni 2011), NewScientist


frequentiebereik

samenstelling van frequentie zn en bereik zn

het gebied tussen de laagst en de hoogst bereikbare frequentie van een apparaat

Maar nu zette Ye de eerste stap in het bevestigen van haar vermoeden van winstreflectiviteit bij de solaire energiespiegels: de energiespiegels weerkaatsten niet alleen straling van de lagere frequentiezijde, maar vergrootten haar! Al die mysterieuze plotselinge fluctuaties binnen het nauwe frequentiebereik dat zij had geobserveerd waren in feite het gevolg van andere straling vanuit de ruimte die uitvergroot werd na weerkaatsing in een energiespiegel in de zon.

Liu Cixin
 “Het drielichamen probleem” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645798

Maar ultrakorte rimpelingen kunnen heel veel energie opleveren, zoals we dankzij Heisenbergs onzekerheidsprincipe weten: h 2 Denk nog even terug aan mijn oude vriend Phil Moriarty, die met zijn gitaar in de weer was in het hoofdstuk over googolplex, waarbij de kortste klanken het grootste frequentiebereik hadden.


frequentiegebied

samenstelling van frequentie zn en gebied zn

frequentiegebieden (plural)
frequentiegebiedje (diminutive singular)
frequentiegebiedjes (diminutive plural)

gebied tussen een hoogste en laagste frequentie

Als er geen overeenkomende oppervlakteverstoringen waren, wat veroorzaakte dan die plotselinge fluctuaties binnen dat smalle frequentiegebied? Hoe langer zij erover nadacht, hoe geheimzinniger het leek.


kernbrandstof

samenstelling van kern zn en brandstof zn

materie die men kan gebruiken als energiebron in kerncentrales

Het bestond uit twee planeten, beide gasreuzen zoals Jupiter en ongeschikt voor menselijk leven, maar ze konden extra kernbrandstof leveren.

VN-atoomwaakhond IAEA concludeerde onlangs dat er in Zaporizja schade is aan het gebouw voor kernbrandstof, de opslagfaciliteit voor vast radioactief afval en aan het gebouw met het centrale alarmstation. Het IAEA pleit voor een veiligheidszone rond de centrale.

Weblink bron “'Rusland valt kerncentrale aan, explosie op 300 meter van reactor'” (Maandag 19 september 2022, 08:52), NOS


beweegkracht

samenstelling van beweeg ww en kracht zn , vergelijk Duits Bewegkraft

invloed die iets van plaats of stand doet veranderen

De vanaf de jaren dertig van de negentiende eeuw ondernomen experimenten om elektriciteit in mechanische beweegkracht om te zetten, bleven eerst zonder succes.

M. Davids e.a.
 3 Van stoom naar stroom: de veranderingen in aandrijfkracht in de industrie in:
J.W. Schot e.a. (red.)
 Techniek in Nederland in de twintigste eeuw. Deel 6. Stad, bouw, industriële productie. (2003), Stichting Historie der Techniek, Eindhoven / Walburg Pers, Zutphen, ISBN 9057300699, p. 276


lichtkegel

lichtkegels (plural)
lichtkegeltje (diminutive singular)
lichtkegeltjes (diminutive plural)

verzameling mogelijke ruimtetijdposities die vanuit een bepaald punt bereikbaar of waarneembaar zijn


middenstof

Wat betreft aandrijving is er bijvoorbeeld totaal geen reden om aan de kernsplitsingsmotor te werken, maar op dit moment stoppen ze niet alleen daar een hele hoop onderzoek en ontwikkeling in, ze steken zelfs evenveel middelen in het onderzoek naar de volgende generatie chemische aandrijving! We zouden onze middelen moeten richten op onderzoek naar fusieaandrijvingen, en fusieaandrijvingen op basis van een middenstof moeten overslaan om direct door te stoten naar de ontwikkeling van middenstofloze fusieaandrijvingen.


rotatieas

as waarom een voorwerp of persoon draait

Het feit dat astronomen al veel van de kosmos hebben afgespeurd en tot nu toe slechts één zo’n ster hebben gevonden, betekent dat deze objecten waarschijnlijk zeldzaam zijn. Het was dan ook een toevalstreffer dat de dubbelzijdigheid van de ster goed zichtbaar is: zijn rotatieas staat toevallig loodrecht op de scheiding tussen de heliumzijde en het waterstofzijde, en vanuit de aarde kijk je daar recht tegenaan.

Weblink bron
Leah Crane
 “Dubbelzijdige ster heeft een waterstofkant en een heliumkant” (27 juli 2023), NewScientist

De grootste gecombineerde stad tot nog toe lag bij Neptunus, waar vier van de acht steden aan elkaar waren gekoppeld langs de rotatieas en een tweehonderd kilometer lange combinatiestad vormden.


rusttoestand

samenstelling van rust zn en toestand zn

rusttoestanden (plural)
rusttoestandje (diminutive singular)
rusttoestandjes (diminutive plural)

situatie waarin iets de kleinste hoeveelheid energie bevat

Het hele universum bevroor voor hem, stopte alle beweging en alles kwam, van sterren tot atomen, in een rusttoestand, met de sterren als talloze koude punten zonder afmetingen, die het koude licht van een wereld daarbuiten weerspiegelden.


snarentheorie

samenstelling van snaar zn en theorie zn met het invoegsel -en-

een theorie die poogt de vier fundamentele natuurkrachten, de elektromagnetische kracht, de sterke en zwakke kernkracht en de zwaartekracht, in één universele omvattende theorie onder te brengen

Alle natuurwetten uit de menselijke geschiedenis, van de wet van Archimedes tot de snarentheorie, en alle wetenschappelijke ontdekkingen en intellectuele vruchten van onze soort vormen bijproducten van deze grote wet.


stralingsbron

samenstelling van straling zn en bron zn met het invoegsel -s-

voorwerp dat elektromagnetische of deeltjes straling produceert en uitzendt

Toen ze het doorbladerde trok een klein stukje over Jupiter haar aandacht: In het vorige nummer, in 'Een nieuwe, krachtige stralingsbron binnen het zonnestelsel' publiceerde dr.

Ook was er in 2012 een incident waarbij een stralingsbron zoekraakte die onderweg was van Brazilië naar Petten.

Weblink bron “Wat gaat er mis met kernmateriaal?” (Zondag 23 maart 2014, 11:06), NOS


tijdsdimensie

samenstelling van tijd zn en dimensie zn met het invoegsel -s-

één van de dimensies van de vierdimensionele ruimtetijd

De Romeinschristelijke denker Augustinus van Hippo (354-430) was zich zeer bewust van het scharnierpunt tussen herinneren, zintuigen en de menselijke tijdsdimensie toen hij in de vierde eeuw zijn Confessiones ('Belijdenissen') schreef.

Babette Hellemans
 “Cultuur” (2014), Amsterdam University Press , ISBN 9789089646040

Dit geldt dan voor de drie ruimtedimensies en de tijdsdimensie, waarvan er maar één is.

Voor zijn onderzoek gebruikte Fajman tweedimensionale modellen met een tijdsdimensie; in wetenschappelijke termen 2 + 1-modellen. ‘Met die modellen simuleerde ik voor een bepaald moment in de tijd hoe het universum zich ontwikkelt aan de hand van Einsteins vergelijkingen’, legt hij uit. ‘Het resultaat van de simulaties is een homogeen heelal. Zwaartekracht is dus voldoende om de homogeniteit van het universum te verklaren voor deze specifieke modellen.’

Weblink bron
Laura Bergshoef
 “Snelle uitdijing na oerknal misschien toch niet nodig voor begrip heelal” (6 november 2020), NewScientist


warmteleer

de wetenschap die zich bezighoudt met de relatie tussen warmte en mechanische kracht

Geïnspireerd door wat de industriële revolutie teweeg had gebracht ontwikkelde Carnot een eigen natuurkundige leer - de thermodynamica of warmteleer- die zich bezighoudt met de relatie tussen warmte en mechanische kracht.

Kamerlingh Onnes, die op dat moment in Groningen druk bezig was zijn proefschrift af te ronden, had gehoopt in Leiden privaatdocent te worden en in die functie colleges gastheorie en warmteleer te geven.

Jan Theodoor Maria Bank; Marita Theodora Catharina Mathijsen
 “Nederland in de negentiende eeuw” (2006), Bakker, ISBN 9035129504

Maar de thermodynamica, of warmteleer, beschrijft temperatuur anders. Die kijkt naar de verschillende waarden van een grootheid, zoals snelheid of energie, die alle atomen in een systeem kunnen hebben – en alle mogelijke varianten daarvan. De mogelijke rangschikkingen heten ook wel de ‘microtoestanden’ van het systeem.

Weblink bron
Alex Wilkins
 “Verwarmen en afkoelen zijn geen tegenpolen, maar fundamenteel verschillende dingen” (31 januari 2024), NewScientist


afstandsmeter

samenstelling van afstand zn en meter zn met het invoegsel -s-

afstandsmeters (plural)
afstandsmetertje (diminutive singular)
afstandsmetertjes (diminutive plural)

een optisch instrument of elektronisch apparaat waarmee afstanden gemeten kunnen worden


afstandssensor

samenstelling van afstand zn en sensor zn met het invoegsel -s-

afstandssensoren (plural)
afstandssensors (plural)

een apparaat dat de afstand kan meten tot een bepaald object


phase

via Neolatijn phasis van Oudgrieks φάσις (fásis) "verschijning"


particle

v1a Middelfrans particule van Latijn particula


brandstofelement

samenstelling van brandstof zn en element zn

element dat de brandstof voor een kernreactor bevat


brandstofstaaf

samenstelling van brandstof zn en staaf zn

brandstofstaven (plural)
brandstofstaafje (diminutive singular)
brandstofstaafjes (diminutive plural)

staafvormig element dat de brandstof voor een kernreactor bevat


brekingshoek

samenstelling van breking zn en hoek zn met het invoegsel -s-

hoek tussen de gebroken straal na intrede in een ander medium en de loodlijn op het scheidingsvlak


density

via Middelfrans densité of direct van Latijn densitas


brandvlak

plat vlak, in het brandpunt van een lens of spiegel, resp. ander optisch systeem, loodrecht staand op de optische as


brownbeweging

samenstelling van Brown en "Robert Brown (1773-1858)" en beweging zn

het fenomeen dat deeltjes, hoewel bestaande uit dode materie, een onregelmatige eigen beweging vertonen en volgens een toevallig aandoend patroon in alle richtingen wegschieten wat wordt veroorzaakt door botsingen met vele moleculen van het gas of de vloeistof waarin ze zweven


bètaverval

geen meervoud, samenstelling van bèta zn en verval zn

radioactief verval, waarbij een bètadeeltje, namelijk een elektron of een positron, wordt uitgestraald (bètastraling)


een methode van radiometrische datering waarmee de ouderdom van organisch materiaal en ecofacten wordt bepaald met behulp van de isotoop koolstof-14


afkorting van koolstof-14, een instabiel radioactief isotoop van koolstof met een halveringstijd van ongeveer 5730 jaar


hittestraling

samenstelling van hitte zn en straling zn

elektromagnetische straling die warmte overbrengt; infrarode straling

De nieuwe telescoop staat veel verder weg dan Hubble, die rondjes draait op 547 kilometer hoogte. Het voordeel van de verre bestemming van Webb is dat het verder verwijderd is van de storende hittestraling en atmosfeer van de aarde. Op zijn eindbestemming komen daarnaast diverse krachten samen en heffen elkaar zo op. Daardoor hoeft de Webb-telescoop maar weinig brandstof te gebruiken om op zijn plek te blijven. De telescoop gaat in het slechtste geval minimaal 5 jaar mee, maar hopelijk 10 jaar of zelfs langer.

Weblink bron
Rob Ramaker
 “James Webb ruimtetelescoop kijkt straks verder terug in de tijd dan ooit” (zaterdag 25 december 2021, 07:35), NOS


centimetergolf

radiogolf waarvan de golflengte in centimeters wordt uitgedrukt


condensatiekern

samenstelling van condensatie zn en kern

condensatiekernen (plural)
condensatiekerntje (diminutive singular)
condensatiekerntjes (diminutive plural)

een zeer fijn, in de lucht zwevend, wateraantrekkend stofdeeltje. Als de temperatuur van vochtige lucht onder het dauwpunt zakt, zullen de in de lucht aanwezige losse watermoleculen (waterdamp) hierop gaan samenklonteren: er treedt condensatie op. Op grote schaal leidt deze condensatie tot de vorming van wolken, nevel of mist


condensatieketel

samenstelling van condensatie zn en ketel zn

een ketel waarin extra warmte vrijkomt doordat er condensatie optreedt van de waterdamp in de rookgassen


dampdichtheid

afgeleid van dampdicht met het achtervoegsel -heid

de verhouding tussen de massa's van een bepaald volume damp bij bepaalde temperatuur en druk en de massa van hetzelfde volume van een gas bij dezelfde temperatuur en druk


chiraliteit

afgeleid van chiraal met het achtervoegsel -iteit


chiraal

chiraler (uninflected comparative)
chiraalst (uninflected superlative)
chirale (inflected positive)
chiralere (inflected comparative)
chiraalste (inflected superlative)
chiraals (partitive positive)
chiralers (partitive comparative)


alfastraal

bundel ioniserende straling bestaande uit de kernen van heliumatomen


algemene gaswet

een natuurwet die de relatie tussen druk, temperatuur en volume in een ideaalgas beschrijft


anodestroom

anodestromen (plural)
anodestroompje (diminutive singular)
anodestroompjes (diminutive plural)

elektrische stroom bij de positieve elektrode


antiquark

afleiding van quark met het voorvoegsel anti-

quark met eigenschappen die tegengesteld zijn aan de 'normale' quark

De wetenschappers vonden nog een kandidaatdeeltje dat wat exotisch aandoet. Het bestaat niet uit de gewoonlijke twee of drie quarks, maar uit vier (twee quarks en twee antiquarks). Twee ervan zijn heavy charm quarks.

Weblink bron “Europese deeltjesversneller ontdekt minstens twee nieuwe deeltjes” (Vrijdag 28 september 2018 om 21:21), De Standaard


dematerialisatie

Naamwoord van handeling van materialiseren met het achtervoegsel -atie met het voorvoegsel de-

vereniging van materie met antimaterie waardoor materie overgaat in energie


ontvlambaarheid

geen meervoud, afgeleid van ontvlambaar bn met het achtervoegsel -heid

het vermogen van iets om gemakkelijk in brand te vliegen door bijv. een vonk, vlam of hoge temperatuur

Langere periodes van droogte en hitte wegens een veranderend klimaat verzwakken de natuur. Dat zorgt voor een hogere ontvlambaarheid van bomen en struikgewas.

Weblink bron
Freyan Bosma
 “Minister Van der Wal trekt miljoenen uit voor bestrijding natuurbranden” (13 juni 2024) op nrc.nl


dimensieloos

Afgeleid van dimensie met het achtervoegsel -loos

dimensielozer (uninflected comparative)
dimensieloze (inflected positive)
dimensielozere (inflected comparative)
dimensielozers (partitive comparative)

zonder een natuurkundige eenheid te gebruiken


homokinetisch

afgeleid van kinetisch met het voorvoegsel homo-

homokinetischer (uninflected comparative)
homokinetische (inflected positive)
homokinetischere (inflected comparative)
homokinetischers (partitive comparative)


hydrodynamisch

afgeleid van dynamisch met het voorvoegsel hydro-

hydrodynamischer (uninflected comparative)
hydrodynamische (inflected positive)
hydrodynamischere (inflected comparative)
hydrodynamischers (partitive comparative)

op de beweging van vloeistoffen betrekking hebbend


hypotoon

afgeleid van het Latijnse tonus (spanning) met het voorvoegsel hypo-

hypotoner (uninflected comparative)
hypotoonst (uninflected superlative)
hypotone (inflected positive)
hypotonere (inflected comparative)
hypotoonste (inflected superlative)
hypotoons (partitive positive)
hypotoners (partitive comparative)

met of van een lagere druk of concentratie


fotomultiplicator

afleiding van multiplicator met het voorvoegsel foto-

een elektronenbuis waarmee zeer zwakke lichtsignalen of zelfs individuele fotonen (d.m.v. beeldversterking) kunnen worden gemeten


scintillator

Naamwoord van handeling van het Latijnse scintillāre met het achtervoegsel -ator

een materiaal dat deeltjes met een hoge energie absorbeert en hun energie in fotonen met een bepaalde golflengte omzet


kathodestraalbuis

samenstelling van kathodestraal zn en buis

een elektronenbuis voorzien van een fluorescentiescherm dat oplicht als het getroffen wordt door de elektronenstraal en een afbuigmechanisme waarmee de elektronenstraal bestuurd kan worden zodat een afbeelding zichtbaar wordt


kathodestraal

kathodestralen (plural)
kathodestraaltje (diminutive singular)
kathodestraaltjes (diminutive plural)

een stroom vrije elektronen in een vacuüm


elektronenstraal

samenstelling van elektron zn en straal met het invoegsel -en-


superfluïdum

afleiding van fluïdum met het voorvoegsel super-

stof in een toestand van supervloeibaarheid, waarbij alle wrijving verdwijnt


opblaasbaarheid

Ageleid van opblaasbaar met het achtervoegsel -heid

met de eigenschap om opgeblazen [1] (met lucht gevuld) te kunnen worden

Deze ballon heeft een uitstekende opblaasbaarheid.

Een pomp met een goede opblaasbaarheid.


onzekerheidsrelatie

samenstelling van onzekerheid zn en relatie zn met het invoegsel -s-

onzekerheidsrelaties (plural)
onzekerheidsrelatietje (diminutive singular)
onzekerheidsrelatietjes (diminutive plural)

een relatie tussen twee of meer grootheden waarbij sprake is van een bepaalde onzekerheid


recordtemperatuur

samenstelling van record zn en temperatuur zn

recordtemperaturen (plural)
recordtemperatuurtje (diminutive singular)
recordtemperatuurtjes (diminutive plural)

de hoogste (of juist laagste) temperatuur die ooit gemeten is onder bepaalde omstandigheden

De opwarming van de oceanen naar recordtemperaturen heeft het afgelopen jaar tot een dramatische verbleking van de koraalriffen in de oceanen geleid. Wereldwijd lijdt 84 procent van de riffen onder hittestress, meer dan ooit eerder is vastgesteld, blijkt uit onderzoek van landen en gespecialiseerde organisaties in het International Coral Reef Initiative.

Weblink bron “Meer dan 80 procent van koraalriffen lijdt onder hittestress, mogelijk onherstelbaar” (23 april 2025), NOS


anti-elektron

afleiding van elektron met het voorvoegsel anti-

Recordbrekende antimaterie: Antimaterie is de tegenhanger van ‘gewone’ materie. Van elk elementair materiedeeltjestype bestaat een antimaterieversie die in veel opzichten erop lijkt, maar het spiegelbeeld is. Zo is het anti-elektron (of positron) net zo zwaar als het elektron maar heeft het een positieve lading in plaats van een negatieve.

Weblink bron
Karmela Padavic Callaghan
 “LHC breekt record met detectie zwaarste antimaterie-atoom ooit” (23 april 2025), newscientist


antimateriedeeltje

samenstelling van antimaterie zn en deeltje zn

elementair deeltje dat de tegenhanger vormt van de normale materie

In het verleden was de Amerikaanse STAR-detector altijd sneller in het vinden van recordbrekende antimateriedeeltjes. ‘Elke keer als ze [het LHC-team] ergens naar op zoek gingen, waren de onderzoekers van STAR ze voor’, zegt natuurkundige Horst Stöcker van het Frankfurt Institute for Advanced Studies in Duitsland. ‘Dit is de eerste keer dat het STAR-team iets nog niet heeft gezien, maar LHC-onderzoekers wel.’


antimateriekern

samenstelling van antimaterie zn en kern zn

atoomkern die de tegenhanger vormt van de atoomkern van normale materie

In 2024 rapporteerden onderzoekers van de STAR Collaboration bij de Relativistic Heavy Ion Collider (RHIC) van Brookhaven National Laboratory in New York over het kortstondig creëren van een toen ongekend zware antimateriekern, genaamd antihyperwaterstof-4.


antimaterieontdekking

samenstelling van antimaterie zn en ontdekking zn

ontdekking op het gebied van de antimaterie

‘Alle antimaterieontdekkingen zijn iets heel interessants. Dit is er een die nog ontbrak’, zegt Dönigus. Zijn onderzoeksgroep gebruikte kunstmatige intelligentie (machine learning) om gegevens te analyseren van een experiment uit 2018 met de ALICE-detector bij de LHC om het antihyperhelium-4 te identificeren met een significantie van 3,5 standaarddeviaties. Het onderzoek haalt niet de ‘gouden standaard’ van 5 standaarddeviaties. Maar het geeft wel aan dat het zeer waarschijnlijk is dat de ontdekking echt is en geen gril van de gegevens is.


antimaterierecord

samenstelling van antimaterie zn en record zn

beste prestatie op het gebied van de antimaterie

Er is weer eens een antimaterierecord gebroken. In de botsing van zeer energierijke, geladen looddeeltjes hebben onderzoekers bewijs gevonden voor de zwaarste antimaterieversie van een atoomkern die ooit is waargenomen.


antimaterieversie

samenstelling van antimaterie zn en versie zn

variant opgebouwd uit subatomaire deeltjes met een lading die precies tegengesteld is aan hun standaardvorm


hyperon

baryon dat minstens één strange-quark bevat

Antimateriehypernuclei: Antihyperhelium-4 bestaat uit een mix van antimaterieversies van protonen, neutronen en deeltjes die hyperonen worden genoemd. Hyperonen zijn op zichzelf al exotisch, omdat ze een of meer quarks van het ‘vreemde’ type bevatten. Deze ‘vreemdheid’ is moeilijk te vinden en moeilijk te maken. Daarom begrijpen onderzoekers nog steeds niet helemaal hoe hyperonen zich gedragen in de natuur, waar ze vermoedelijk voorkomen in exotische omgevingen zoals het binnenste van neutronensterren, zegt Dönigus. Bovendien blijven er vragen bestaan over hoe antimaterieversies van deze en andere deeltjes op elkaar reageren.


LHC

afkorting van Large Hadron Collider de grote Europese deeltjesversneller in Genève

Nu hebben deeltjesfysicus Benjamin Dönigus van de Goethe-universiteit Frankfurt in Duitsland en zijn collega’s van de Large Hadron Collider (LHC) bij CERN in Genève de lat nog hoger gelegd. Ze hebben een nog zwaardere antimateriekern gemaakt: antihyperhelium-4.


LHC-deeltjesversneller

*samenstelling van LHC zn en deeltjesversneller zn

Onderzoekers van de LHC-deeltjesversneller hebben bewijs gevonden voor een ongekend zware en exotische vorm van antimaterie. Die ontdekten ze in de nasleep van een botsing tussen extreem snelle looddeeltjes.


LHC-onderzoeker

samenstelling van LHC zn en onderzoeker zn

persoon die werkzaak is als onderzoeker bij de grote deeltjesversneller van CERN


foto-element

afleiding van element met het voorvoegsel foto-

door lichtwerking stroom leverend element zoals een zonnepaneel


regelelement

regelelementen (plural)
regelelementje (diminutive singular)
regelelementjes (diminutive plural)

elk van de onderdelen van een kernreactor voor het beheersen van het splijtingsproces in de reactor


splijtingsproces

samenstelling van splijting zn en proces met het invoegsel -s-

proces dat door atoomsplijting energie oplevert


splijtstofelement

samenstelling van splijtstof zn en element zn

houder die splijtstof bevat dat wordt gebruikt voor kernsplijting


ondulatietheorie

samenstelling van ondulatie zn en theorie zn

ondulatietheorieën (plural)
ondulatietheorietje (diminutive singular)
ondulatietheorietjes (diminutive plural)

theorie volgens welke warmte, licht en elektriciteit vormen zijn van golfbewegingen


stringtheorie

samenstelling van string zn en theorie zn

stringtheorieën (plural)
stringtheorietje (diminutive singular)
stringtheorietjes (diminutive plural)

een theorie die poogt de vier fundamentele natuurkrachten, de elektromagnetische kracht, de sterke en zwakke kernkracht en de zwaartekracht, in één universele omvattende theorie onder te brengen


warmtetheorie

samenstelling van warmte zn en theorie zn

warmtetheorieën (plural)
warmtetheorietje (diminutive singular)
warmtetheorietjes (diminutive plural)

het onderdeel van de natuurkunde dat de interacties bestudeert tussen grote verzamelingen van deeltjes op een macroscopisch niveau


emanatietheorie

samenstelling van emanatie zn en theorie zn

emanatietheorieën (plural)
emanatietheorietje (diminutive singular)
emanatietheorietjes (diminutive plural)

leer volgens welke licht en andere stralingen bestaan uit weggeslingerde kleine deeltjes


emissietheorie

samenstelling van emissie zn en theorie zn

theorie volgens welke licht uit uitgezonden deeltjes bestaat


comptoneffect

eponiem, samenstelling van Compton en "Amerikaans fysicus " en effect zn

comptoneffecten (plural)
comptoneffectje (diminutive singular)
comptoneffectjes (diminutive plural)

de toename in golflengte door energieverlies dat optreedt als fotonen van röntgen- en gammastraling een interactie (botsing) aangaan met elektronen in een materiaal


corioliseffect

eponiem, samenstelling van Coriolis en "Frans wis- en natuurkundige " en effect zn

corioliseffecten (plural)
corioliseffectje (diminutive singular)
corioliseffectjes (diminutive plural)

de afbuiging van de baan van een voorwerp dat beweegt in een roterend systeem. Het is vooral duidelijk bij de beweging van wolkenmassa's rond een lagedrukgebied die niet recht naar het centrum stromen maar eromheen cirkelen. Op het noordelijk halfrond gebeurt dit tegen de wijzers van de klok in, op het zuidelijk halfrond met de wijzers mee


gammastraal

gammastralen (plural)
gammastraaltje (diminutive singular)
gammastraaltjes (diminutive plural)

hoog energetische elektromagnetische straling met een zeer kleine golflengte soms afkomstig van radioactief verval


uitsluitingsmechanisme

samenstelling van uitsluiting zn en mechanisme zn met het invoegsel -s-

uitsluitingsmechanismen (plural)
uitsluitingsmechanismes (plural)

het mechanisme dat iets is uitgesloten indien aan iets anders is voldaan bij voorbeeld het Pauli-uitsluitingsprincipe, de regel die stelt dat geen twee elektronen in hetzelfde atoom dezelfde vier kwantumgetallen kunnen hebben