kwartier

via Middelnederlands quartier van Oudfrans quartier
**[1] (verkorting) van "kwartier uurs"
**[3] in de betekenis van ‘verblijfplaats’ aangetroffen vanaf 1546

kwartieren (plural)
kwartiertje (diminutive singular)
kwartiertjes (diminutive plural)

elk van de twee fasen of schijngestalten van de maan (of een planeet) waarbij het verlichte en het donkere gedeelte even groot zijn, dus bij "halve maan"

Bij wassende maan noemt men de "halve-maan-fase" het eerste kwartier, bij afnemende maan is dat het laatste kwartier


bolhoop

kugelsternhaufen

een bolvormige groep sterren zoals die in galactische halo's kunnen worden aangetroffen

bolhopen (plural)
bolhoopje (diminutive singular)
bolhoopjes (diminutive plural)


月

月が沈んだ。


dag

Betere dagen gekend hebben

In een slechtere staat dan voorheen zijn

Om de andere dag

Telkens twee dagen later, met tussenpozen van steeds twee dagen

Juliaanse dag

In de astronomie gebruikte doortellende dagnummmering (nieuwe dag begint op de middag)

De langste dag

De dag met de meeste uren licht (zonnewende 21 juni )

Het aanbreken van de dag

Het opkomen van de zon, het licht worden

Aken en Keulen zijn niet op één dag gebouwd.

Voor een uitgebreide klus heb je meer tijd nodig

Als Pasen en Pinksteren op één dag vallen

Gezegd over iets waarvan vaststaat dat het nooit zal gebeuren

Elke dag een draadje is een hemdsmouw in een jaar.

Als je iedere dag een beetje doet, komt een groot en zwaar karwei uiteindelijk toch af

Elke dag heeft genoeg aan zijn eigen kwaad.

Men moet zich niet onnodig zorgen maken over de toekomst

Men moet de dag niet prijzen voor het avond is.

Pas als al het nodige gedaan is, kun je zeggen of het goed ging

dag

tijd waarin een hemellichaam volledig om zijn as draait

dagen (plural)
dagje (diminutive singular)
daagje (diminutive singular)
dagjes (diminutive plural)
daagjes (diminutive plural)

daags (genitief van dag):
** [1] des daags
** [2] tweemaal daags, 's anderendaags

dage (datief van dag):
** [2] heden ten dage

Alleen de tijdsaanduidingen op -r blijven na een bepaald telwoord in het enkelvoud: drie uur, drie jaar; maar: drie dagen, drie weken, drie maanden.

de aanwezigheid van elektromagnetische straling op de door de zon bestraalde helft van een planeet, en die vooral effecten als opwarming en verlichting veroorzaakt

In de zomer is het al vroeg dag.


konijn

via Middelnederlands conijn en Oudfrans conin van Latijn cuniculus, een Iberisch leenwoord, dat in het moderne Frans vervangen is door lapin, in de betekenis van ‘haasachtige’ voor het eerst aangetroffen in 1240

isepo

zoogdier dat ook gedomesticeerd kan worden gehouden

konijnen (plural)
konijntje (diminutive singular)
konijntjes (diminutive plural)

Data voor het sterrenbeeld Konijn volgens de Chinese kalender: …


a

Afgeleid van het Proto-Germaanse *aiwaz
Afgeleid van het Middelhoogduitse ein
Afgeleid van het Proto-Germaanse *ahwō


Europa

uit het Latijn; het woord is weer verder te herleiden tot het Oudgrieks.

Europa

een continent op het noordelijk halfrond, dat ten noorden van Afrika en ten westen van Azië ligt

een van de vier grote manen van de planeet Jupiter

Het water op Europa zit onder een ijslaag.


aarde

In de betekenis van ‘grond’ voor het eerst aangetroffen in 901

de wereld, de bewoonbare planeet van ons zonnestelsel

De aarde is de derde planeet van de zon.

Terlouw pleitte ervoor "progressief, onafhankelijk, kritisch en redelijk" te zijn. Hij zette zichzelf neer als optimist en idealist, die stond voor de zorg voor de aarde en het milieu. Het was een boodschap die hij ook na zijn politieke carrière tot op hoge leeftijd zou blijven uitdragen.

Weblink bron
Dik Verkuil
 “Het vertrouwen van Jan Terlouw was zijn kracht en zijn zwakte” (16 mei 2025), NOS

De kennis in Nederland over de aarde is "eigenlijk een soort puzzel", legt Hoogendoorn van het KNGMG uit. "Er is ook een studie aardwetenschappen aan de Universiteit Utrecht, en bijvoorbeeld een technische variant in Delft. Maar het is allemaal heel nauw op elkaar afgestemd, zonder overlap. Je haalt nu een belangrijke kaart uit het kaartenhuis."

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS


aardbaan

aardbanen (plural)
aardbaantje (diminutive singular)
aardbaantjes (diminutive plural)

Variaties in de aardbaan beïnvloeden de afstand tussen de aarde en de zon.


astronomie

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord astronom.


planeet

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘hemellichaam’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Afkomstig van het (Oud)Griekse πλανήτης (planētēs) (zwerver) dat op zijn beurt verwant is met het Griekse πλαναώ (ronddwalen). Dit omdat de bewegingen van de planeten sterk afwijken van de bewegingen van de sterren. Vergelijk ook het Nederlandse dwaalster.

Van een andere planeet komen

Wereldvreemd zijn, alle aansluiting met zijn/haar omgeving missen

planet

een groot, rond en massief hemellichaam dat zelf geen licht geeft en in een vaste baan rond een ster draait

planeten (plural)
planeetje (diminutive singular)
planeetjes (diminutive plural)

De Aarde is een planeet.

Doordat ik nu opeens zo afgezonderd was, voelde het alsof ik op een andere planeet was beland.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


Mercurius

de planeet die het dichtst bij de zon staat in ons zonnestelsel


Venus

vanaf de zon de tweede planeet van ons zonnestelsel


Jupiter

de vijfde vanaf de zon gezien en in massa en afmetingen de grootste planeet van ons zonnestelsel


Jupiter

Jupiter; de vijfde vanaf de zon gezien en in massa en afmetingen de grootste planeet van ons zonnestelsel


Jupiter

Der Jupiter ist ein Gasplanet.


Jupiter

Iubiter
Iubyter
Iupiter
Iuppiter
Iupyter
Jubiter
Jubiterus
Jubyter
Juppiter
Jupyter


Mars

de rode planeet, vanaf de zon gezien, komende achter de aarde, de vierde planeet van ons zonnestelsel

CEO wil Mars verbinden met het internet (!) (kunnen de marsbewoners eindelijk internetdaten)

Zoals Mozes ooit de Joden naar het beloofde land bracht, zo leidt Tesla-baas Elon Musk over een paar decennia de mensheid naar Mars

Tienduizenden in Amerikaanse steden de straat op tegen regering-Trump: ‘Stuur Musk naar Mars!’

Het landschap leek op Mars, met zwarte lavavlaktes en kale vulkanen aan de horizon.


Mars

Mars; de rode planeet, vanaf de zon gezien, komende achter de aarde, de vierde planeet van ons zonnestelsel


Mars

Rudá planeta Mars získala jméno po bohovi války Martovi.

De rode planeet Mars is vernoemd naar de oorlogsgod Mars.


Saturnus

vanaf de zon gezien, de zesde planeet van ons zonnestelsel, de planeet met het ringenstelsel


Saturnus

Saturnus; vanaf de zon gezien, de zesde planeet van ons zonnestelsel, de planeet met het ringenstelsel


Saturnus

Satorn
Satorne
Satourn
Satourne
Satournus
Saturne
Saturnes


zon

erfwoord, in de betekenis van ‘lichtend hemellichaam’ aangetroffen vanaf 901

Achter de wolken schijnt de zon

alle nare dingen zijn tijdelijk en daarna wordt het beter

Alleen de zon gaat voor niets op

voor welvaart moet gewerkt worden, niks is gratis

De zon niet in het water kunnen zien schijnen

jaloers zijn, iets niet kunnen verdragen

er is niets nieuws onder de zon

de geschiedenis herhaalt zich steeds weer

Wie boter op zijn hoofd heeft moet niet in de zon gaan lopen

als je zelf iets gedaan hebt wat verkeerd is, moet je een ander niet van beschuldigen als die hetzelfde gedaan heeft

ǁʻân

de ster waar de planeet aarde omheen draait, hemellichaam dat de aarde overdag verlicht

zonnen (plural)
zonnetje (diminutive singular)
zonnetjes (diminutive plural)

de ster waar de planeet aarde omheen draait, hemellichaam dat o.a. de aarde het daglicht schenkt

Als de zon schijnt, gaan veel mensen graag naar buiten.

Zo zag ik erg op tegen onbekende gevaren op de trail zoals ratelslangen, beren, steile bergen, felle zon en hoge temperaturen in de woestijn.


zonnestelsel

samenstelling van zon en stelsel met het invoegsel -e- en medeklinkerverdubbeling (regel 2.B).

zonnestelsels (plural)
zonnestelseltje (diminutive singular)
zonnestelseltjes (diminutive plural)

het stelsel dat bestaat uit onze zon en alle planeten die eromheen draaien; bij uitbreiding ook dergelijke stelsels om andere sterren

De planeet Jupiter is de grootste planeet van het zonnestelsel.


Uranus

vanaf de zon gezien de zevende planeet van ons zonnestelsel


Uranus

Uranus; vanaf de zon gezien de zevende planeet van ons zonnestelsel


Neptunus

vanaf de zon gezien de achtste planeet van ons zonnestelsel


Pluto

hemellichaam, in 1930 ontdekt en tot 24 augustus 2006 beschouwd als de negende en laatste planeet van het zonnestelsel, sindsdien geclassificeerd als dwergplaneet


Sedna

planetoïde, volgens sommigen de tiende planeet van ons zonnestelsel


maan

erfwoord, in de betekenis van ‘satelliet’ voor het eerst aangetroffen in 901

manen (plural)
maantje (diminutive singular)
maantjes (diminutive plural)

met "de" maan wordt de natuurlijke satelliet bedoeld, die in een baan rond de aarde draait

Ik klauter over de rotsblokken, tot ik op het hoogste punt kom, waar de halve maan zijn blauwe schijnsel over het volgende dal legt.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340

Die nacht was het volle maan, zó fel dat ik bijna een krant zou kunnen lezen.

een satelliet die in een baan rond een planeet draait


heelal

الكون

[1] het gehele tijd-ruimtecontinuüm waarin wij bestaan, samen met alle materie en energie

heelallen (plural)
heelalletje (diminutive singular)
heelalletjes (diminutive plural)

het gehele tijd-ruimte continuüm waarin wij bestaan, samen met alle materie en energie

Hoe het heelal ontstaan is blijft nog steeds een groot mysterie.

Een andere reden dat antihyperhelium-4 interessant is, zo zegt Stöcker, is dat de omstandigheden in de deeltjesversneller bij het ontstaan ervan de toestand nabootsen waarin het heelal verkeerde toen het slechts een miljoenste van een seconde oud was. Het heelal bestond op dat moment uit een ‘hete soep’ van deeltjes. Het identificeren van de materie- en antimateriedeeltjes die hieruit voortkomen, kan helpen begrijpen hoe we in een heelal terecht zijn gekomen waarin de hoeveelheid materie, inclusief de materie waaruit wijzelf bestaan, de schaarse hoeveelheid antimateriedeeltjes overschaduwt.

Weblink bron
Karmela Padavic Callaghan
 “LHC breekt record met detectie zwaarste antimaterie-atoom ooit” (23 april 2025), newscientist


Andromeda

[1] via Latijn Andromeda van Oudgrieks Ἀνδρομέδα (Androméda), gevormd uit ᾰ̓νδρός (andros), genitief van ἀνήρ (anèr) "man" en μέδεσθαι (medesthai "denken aan" zij die aan haar echtgenoot denkt

[2] eponiem, naar de vrouw uit de Griekse en Romeinse mythologie

[3] naar het sterrenbeeld waarin het is te vinden

sterrenbeeld noordelijk van de dierenriem naast de sterrenbeelden "Perseus" en "Pegasus", (tussen rechte klimming 22ᵘ56ᵐ en 2ᵘ36ᵐ en tussen declinatie +21° en +53°)

Het sterrenbeeld Andromeda is geen teken van de dierenriem en daardoor wat minder bekend.

spiraalvormig extragalactisch sterrenstelsel (melkwegstelsel) in het gelijknamige sterrenbeeld

De Andromedanevel is het meest nabije melkwegstelsel en het enige dat met het blote oog waarneembaar is.


Cassiopeia

Cassiopeia

sterrenbeeld noordelijk van de dierenriem (tussen rechte klimming 23ᵘ00ᵐ en 3ᵘ20ᵐ en tussen declinatie +55° en +75°)


Cepheus

sterrenbeeld noordelijk van de dierenriem (tussen rechte klimming 20ᵘ01ᵐ en 8ᵘ30ᵐ en tussen declinatie +51° en +89°)


sterrenbeeld

samenstelling van ster en beeld met het invoegsel -en-

sterrenbeelden (plural)
sterrenbeeldje (diminutive singular)
sterrenbeeldjes (diminutive plural)

de configuratie van voor het oog bijeenstaande sterren


Noorderkroon

samenstelling van noorder bn en kroon zn , leenvertaling van Latijn Corona Borealis, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Corona Borealis

sterrenbeeld, bestaande uit zeven sterren die in een halve cirkel staan

sterrenbeeld bestaande uit zeven sterren die in een halve cirkel staan, noordelijk van de dierenriem (tussen rechte klimming 15ᵘ14ᵐ en 16ᵘ22ᵐ en tussen declinatie +26° en +40°)

Volgens de Griekse mythologie was de Noorderkroon de met edelstenen bezette kroon van de nereïde Thetis.


ster

[1] erfwoord via Middelnederlands sterre zn van Oudnederlands sterro / sterno, in de betekenis van ‘hemellichaam’ aangetroffen vanaf 1151

[2] in de betekenis van ‘beroemdheid’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1763

[3] omdat de vorm aan het hemellichaam doet denken

ster

een hemellichaam, een gasbol die licht uitzendt door kernfusie

sterren (plural)
sterretje (diminutive singular)
sterretjes (diminutive plural)

een van de lichtpunten aan de nachtelijke hemel die maar heel traag van plaats lijken te veranderen, feitelijk een enorm ver verwijderde gasbol die licht uitzendt door kernfusie

Ik wilde met mijn hele hebben en houden op mijn rug in de overweldigende wildernis van Amerika slapen onder de sterren, nieuwe mensen ontmoeten, alleen met mijn gedachten door de bossen lopen en de vrijheid hebben om te gaan en te staan waar ik wilde.


zwart gat

forat negre

gebied van de ruimte-tijd waaruit niets, zelfs geen licht kan ontsnappen omdat de zwaartekracht te sterk is

zwarte gaten (plural)
zwart gaatje (diminutive singular)
zwarte gaatjes (diminutive plural)


lichtjaar

any-lumm

de afstand die het licht in één jaar aflegt, ongeveer 9460 miljard kilometer

lichtjaren (plural)
lichtjaartje (diminutive singular)
lichtjaartjes (diminutive plural)

de afstand die het licht in één jaar aflegt in een vacuüm, ongeveer 9460 miljard kilometer

Een lichtjaar is een lengtemaat die wordt gebruikt in de astronomie.


luna

maan; als in "de" maan, die in een baan rond de aarde draait


planetoïde

In de betekenis van ‘op een planeet lijkend hemellichaam’ voor het eerst aangetroffen in 1865

afgeleid van planeet met het achtervoegsel -oïde

kleinplaneet

een brok vaste materie die net als een planeet in een baan rond de zon draait, maar kleiner is dan een planeet

planetoïden (plural)
planetoïdes (plural)
planetoïdetje (diminutive singular)
planetoïdetjes (diminutive plural)

Sedna is een planetoïde in ons zonnestelsel.


asteroïde

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘planetoïde’ voor het eerst aangetroffen in 1863

Afkomstig van het Oudgriekse ἀστήρ (ster) met het achtervoegsel -oïde

Asteroid

een klein vast hemellichaam dat net als een planeet om de zon draait

asteroïdes (plural)
asteroïden (plural)
asteroïdetje (diminutive singular)
asteroïdetjes (diminutive plural)

De schijnbare magnitudes van de meeste van de bekende asteroïden zijn 11-19.


meteoor

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘verschijnsel in dampkring’ voor het eerst aangetroffen in 1778

via het Frans en het Latijn van het Griekse μετέωρος (metéōros) "hoog in de lucht" (van μετα- meta- "boven" en ἐωρ eōr "optrekken") met het achtervoegsel -logie

ասուպ

een kortstondig lichtspoor aan de hemel door de verbranding van een uit de ruimte vallende meteoriet

meteoren (plural)
meteoortje (diminutive singular)
meteoortjes (diminutive plural)


komeet

Leenwoord uit het Frans of Latijn, in de betekenis van ‘staartster’ voor het eerst aangetroffen in 1285

komet

een licht hemellichaam van ijs, gas en stof, zich in een baan ver buiten die van de planeten bewegend, dat bij het naderen van de zon een wolk van gas en gruis in de vorm van een staart ontwikkelt

kometen (plural)
komeetje (diminutive singular)
komeetjes (diminutive plural)

De terugkeer van de komeet Halley was een feit.


nebula

nebulosa

interstellaire gas- en stofwolken die worden beschouwd als de geboorteplaats van de sterren


Wolf

leenvertaling van Latijn Lupus, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Wolf

sterrenbeeld zuidelijk van de dierenriem (tussen rechte klimming 14ᵘ13ᵐ en 16ᵘ05ᵐ en tussen declinatie −55° en −33°)


planetenstelsel

samenstelling van planeet en stelsel met het invoegsel -en-

Planetensystem

stelsel van planeten om de zon of een ster

planetenstelsels (plural)
planetenstelseltje (diminutive singular)
planetenstelseltjes (diminutive plural)

Er zijn vanaf de millenniumwisseling een behoorlijk aantal nieuwe planetenstelsels ontdekt.


planetary system

planetenstelsel; stelsel van planeten om een zon


universitas

Afgeleid van universus ("algemeen, gemeenschappelijk") met het achtervoegsel -itas. De middeleeuwse betekenis "universiteit" komt voort uit de betekenis "vereniging": de eerste universiteiten waren verenigingen van docenten en studenten.

Ambitus terrae totius, quae nobis videtur immensa, ad magnitudinem universitatem instar brevis obtinet puncti.

Vergeleken bij de grootte van het heelal beslaat de omtrek van heel de aarde, die voor ons onmetelijk lijkt, slechts een klein puntje.


lucht

In de betekenis van ‘gasmengsel van zuurstof en stikstof’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

De kou is uit de lucht

De gespannen sfeer is weg, de sfeer is gemoedelijker

Beter één vogel in de hand dan tien in de lucht

Kleine concrete resultaten zijn beter dan grootse plannen

Elkaar de lucht geven

Elkaar enige ruimte geven, elkaar iets gunnen (in gesprekken, onderhandelingen e.d.)

Ergens lucht van krijgen

Ergens van de op de hoogte geraken, iets in de gaten krijgen

Er is geen vuiltje aan de lucht

Er is niets aan de hand, er is geen enkel probleem

Onweer zuivert de lucht

Een goed gesprek kan veel onderlinge spanning, irritatie e.d. wegnemen

Uit de lucht gegrepen

Op niets gebaseerd, zonder enige onderbouwing

Zo vrij als een vogeltje in de lucht

Alles kunnen doen en laten wat iemand wil

Gebakken lucht

Iets wat groots wordt gebracht maar feitelijk helemaal geen waarde heeft, windhandel

aer

mengsel van gassen waaruit de afmosfeer bestaat

luchten (plural)
luchtje (diminutive singular)
luchtjes (diminutive plural)

In de lucht cirkelde een helikopter.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook:
Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Dat kwam waarschijnlijk omdat je in de woestijn altijd alles om je heen kon zien, maar ook doordat ik uit het vlakke Nederland kom, waar ik gewend ben aan weidse landschappen met vergezichten en hoge luchten.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada ”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


zonsondergang

samenstelling van zon zn en ondergang zn met het invoegsel -s-

zonsondergangen (plural)
zonsondergangetje (diminutive singular)
zonsondergangetjes (diminutive plural)

het schijnbaar verdwijnen van de zon onder de horizon als de avond valt

Wij hebben samen de mooie zonsondergang bekeken.

Waarom had ik geen donder gehoord of bliksem gezien tijdens mijn tocht omhoog? Wat had ik nu spijt van het plan om de zonsondergang en zonsopkomst vanaf de top te willen gaan bekijken.


universum

van Latijn universus, in de betekenis van ‘heelal’ aangetroffen vanaf 1832

宇宙

het gehele tijd-ruimtecontinuüm waarin wij bestaan, samen met alle materie en energie

universums (plural)
universa (plural)
universumpje (diminutive singular)
universumpjes (diminutive plural)

Die overdreven voorliefde voor het gezag had ze van haar vader, adjunct van het plaatsvervangend afdelingshoofd bij het ministerie van Posterijen, die de hiërarchie binnen zijn ministerie zag als een metafoor voor het universum.

Hij vertelde me verhalen over het universum dat bestaat uit onderling verbonden energie.


corona

van Latijn corona "krans, kroon", in de betekenis van ‘kransvormige buitenste atmosfeer van de zon’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1900

corona's (plural)
coronaatje (diminutive singular)
coronaatjes (diminutive plural)

krans van licht rond de zon te zien tijdens een volledige zonsverduistering


verduistering

Naamwoord van handeling van verduisteren met het achtervoegsel -ing.

vərˈdœystəˌrɪŋ

verduisteringen (plural)
verduisterinkje (diminutive singular)
verduisterinkjes (diminutive plural)

een gebeurtenis waarbij één hemellichaam door de schaduw van een ander trekt

Bij een totale verduistering staat de aarde precies tussen de zon en de maan in. Daardoor blokkeert de aarde het zonlicht dat op de maan schijnt, waardoor die in de schaduw terechtkomt.

Weblink bron “Maansverduistering gedeeltelijk in Nederland te zien” (16 mei 2022), NOS


fase

van Frans phase, in de betekenis van ‘schijngestalte van planeet, stadium’ aangetroffen vanaf 1824

Phase

periode als onderdeel van een langere ontwikkeling

fasen, fases (plural)
fasetje (diminutive singular)
fasetjes (diminutive plural)
phase

een van de schijngestalten van de maan of een andere planeet

De maan die wij vanaf de aarde kunnen zien heeft 4 grote, verschillende fasen. Deze fasen vormen samen een cyclus die exact 29,53 dagen duurt.


fase

Afkomstig van het Griekse naamwoord φασισ (phasis).

Bruk teleskopet og finn ut hvilken fase Venus har.

Gebruik de telescoop en ontdek welke fase Venus heeft.


schijngestalte

Phase

de periodiek wisselende aanblik van de maan (en de planeet Venus) ten gevolge van de veranderende belichting door de zon

schijngestalten (plural)
schijngestaltes (plural)


sterrenkunde

samenstelling van ster zn en kunde zn met het invoegsel -en-

steredoniezh

wetenschap die de objecten in de ruimte bestudeert


signaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘teken’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1588

signalen (plural)
signaaltje (diminutive singular)
signaaltjes (diminutive plural)

elektromagnetische straling die afkomstig is van een kosmische bron

Men denkt dat het signaal van een snel ronddraaiende ster zoals een pulsar, afkomstig is.


melkweg

de eigennaam Melkweg gebruikt als soortnaam en daarom geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.A

grote verzameling sterren die door de eigen zwaartekracht bij elkaar gehouden wordt


hof

In de betekenis van ‘omheind stuk grond’ voor het eerst aangetroffen in 976

> Germaans *hof- > Proto-Indo-Europees *keup-, gevormd uit *keu- «bocht, holte» met een achtervoegsel. Vgl Oudsaksisch hof, Oudhoogduits hof (Duits Hof), Oudnoors hof (Oudnoords hov).

Europees Hof voor de Rechten van de Mens

Europese Hof voor de Rechten van de Mens

Iemand het hof maken

Iemand complimentjes geven, hem/haar huldigen; tegenwoordig vooral gezegd van een man die een vrouw probeert te versieren [3]

In zijn hof zijn

Zich amuseren, het leuk hebben, zich vermaken (vgl. in zijn sas zijn, in zijn schik zijn)

Hof

de uitgebreide huishouding van een vorstelijke, bijvoorbeeld koninklijke familie

Gerichtshof

een instelling waar recht gesproken wordt

hoven (plural)
hofje (diminutive singular)
hofjes (diminutive plural)


metaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘groep elementen’ voor het eerst aangetroffen in 1240

metaal

ieder element dat gekenmerkt wordt door glans en het vermogen om warmte en elektriciteit te geleiden

metalen (plural)
metaaltje (diminutive singular)
metaaltjes (diminutive plural)

elk ander (zwaarder) element dan waterstof en helium


zonsopgang

samenstelling van zon en opgang met het invoegsel -s-

zonsopgangen (plural)
zonsopgangetje (diminutive singular)
zonsopgangetjes (diminutive plural)

het verschijnen van de zon boven de horizon bij het begin van de dag

De zonsopgang was erg mooi om te zien.

Vóór zonsopgang ritste ik mijn tent open en zag in de verte twee onbekende figuren de berg oplopen richting Forester Pass.


satelliet

via een moderne taal en Oudfrans van Latijn satelles "begeleider"
**[1]: via Engels satellite, in de betekenis van ‘kunstmaan’ aangetroffen vanaf 1961
**[2]-[4]: via Frans satellite, in de betekenis van ‘hemellichaam dat een ander begeleidt’ aangetroffen vanaf 1763

satellieten (plural)
satellietje (diminutive singular)
satellietjes (diminutive plural)

hemellichaam dat een baan beschrijft om een ander, groter hemellichaam

De vijf opvallende ringboogjes rond Neptunus worden in stand gehouden door de aantrekkingskracht van de kleine satelliet Galatea.

Weblink bron
George Beekman
 “De maan Galatea houdt ringboogjes rond Neptunus bij elkaar” (4 mei 2002) op nrc.nl


Poolster

Polaris de ster die in onze tijd vrijwel in het noordelijke verlengde van de aardas staat en bijgevolg geen schijnbare beweging aan de hemelkoepel maakt

De hoogte van de Poolster boven de horizon geeft aan op welke noordelijke breedtegraad men zich bevindt.


breedte

In de betekenis van ‘kortste afmeting’ voor het eerst aangetroffen in 1201

Afgeleid uit breed met het achtervoegsel -te.

Breite

afmeting loodrecht op de hoogte of de lengte

de langs een meridiaan gemeten afstand in booggraden, vanaf de evenaar totaan een punt van beschouwing. Het hoogste punt, de pool, ligt op 90 graden noord of zuid.

Het was veel eerder mogelijk om op zee de breedte te bepalen met een sextant dan de lengte waarvoor een nauwkeurige klok nodig was.


declinatie

In de betekenis van ‘naamwoordsflexie; afstand tot hemelequator’ voor het eerst aangetroffen in 1240.

Middelnederlands declinacie, leenwoord uit Latijn dēclīnātiō ‘afwijking van een rechte lijn’ (als leenvertaling van Oudgrieks apóklisis (ἀπόκλισις) ‘afstand tot hemelequator’ en klísis (κλίσις) ‘woordflexie’), afleiding bij dēclīnāre ‘afwijken’; zie verder declineren.

declinaties (plural)
declinatietje (diminutive singular)
declinatietjes (diminutive plural)

de afstand (in booggraden) van een hemelobject ten opzichte van de hemelequator


dec.

[1] (verkorting) van het Nederlandse zelfstandige naamwoord december

[2] (verkorting) van het Nederlandse zelfstandige naamwoord declinatie

[1] Echte afkortingen worden als regel met een punt geschreven, maar in opsommingen waar uit de context al duidelijk is dat het om de naam van een maand gaat is het gebruikelijk om de punt weg te laten: dec .

afstand (in booggraden) van een hemelobject ten opzichte van de hemelequator


maanlicht

Mondlicht

het zonlicht dat van de maan naar de aarde reflecteert


associatie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het samengaan’ voor het eerst aangetroffen in 1537

Naamwoord van handeling van associëren met het achtervoegsel -atie

afgeleid van het Franse association of daarvoor van het Latijnse 'associatio'

associaties (plural)
associatietje (diminutive singular)
associatietjes (diminutive plural)


nadir

via Frans nadir en midddeleeuws Latijn nadir van Arabisch نَظِير bn (naẓīr) "overeenkomstig, als tegenhanger, tegenovergesteld" (van het zenith)

Nadir

denkbeeldig punt aan de sterrenhemel loodrecht onder de waarnemer


nadir

Afkomstig van het arbaische woord نظير zn (naẓīr; Nederlands: tegenovergesteld ww ), in tegenstelling met senit zn


parallel

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘evenwijdig’ voor het eerst aangetroffen in 1596

afgeleid van het Griekse 'allḗlois' (elkaar) met het voorvoegsel para-

parallellen (plural)
parallelletje (diminutive singular)
parallelletjes (diminutive plural)

een cirkel op het aardoppervlak waarop alle punten met gelijke geografische breedte (noord of zuid) liggen, breedtecirkel

De Kreeftskeerkring is een bekende parallel op het noorderlijk halfrond


retrograad

draaiend in een baan in de tegengestelde richting van de rotatiebeweging van het centrale lichaam.


Hubbleruimtetelescoop

eponiem samenstelling van Hubble en "de 20-eeuwse Amerikaanse astronoom E. Hubble " en ruimtetelescoop zn "leenvertaling van Engels space telescope" , aaneengeschreven volgens spellingregel 6.A

telescopi espacial Hubble

bepaalde telescoop die als een kunstmaan rond de aarde draait

Voor een verbetering van de leesbaarheid kan de benaming "ruimtelescoop Hubble" worden gebruikt.

Al bijna twee jaar cirkelt de Hubbleruimtetelescoop om de aarde om gegevens te verzamelen die vanaf de grond moeilijk te krijgen zijn.

Weblink bron
Rob Zeeman
 “Sterrenkijken met je computer” (29 februari 1992) op trouw.nl


croissant

tegenwoordig deelwoord van croître ww met het achtervoegsel -ant. Verder te herleiden tot Latijn crescere.


kijker

Naamwoord van handeling van kijken met het achtervoegsel -er

In de kijker lopen / in de kijker spelen

kijkers (plural)
kijkertje (diminutive singular)
kijkertjes (diminutive plural)

een optisch instrument waarmee men ver verwijderde taferelen vergroot en/of helderder kan zien; in de astronomie ook toegepast voor het waarnemen van straling in het onzichtbare frequentiespectrum

Een kijker met een groot objectief, geeft een helder beeld.

Een kijker voor fotografische opnamen in het infraroodgebied.

Albert keek langs Berry's schouder. Luitenant Pradelle stond op een kleine voorpost met een kijker naar de vijandelijke linies te spieden.


sao Hoả

Mars; De rode planeet, vanaf de zon gezien, komende achter de aarde, de vierde planeet van ons zonnestelsel


sao Mộc

Jupiter; De vijfde vanaf de zon gezien en in massa en afmetingen de grootste planeet van ons zonnestelsel


planetarium

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘toestel dat de bewegingen van het zonnestelsel nabootst’ voor het eerst aangetroffen in 1784

afgeleid van planeet met het achtervoegsel -arium

planetarium

een toestel om de bewegingen van planeten voor te stellen

planetariums (plural)
planetaria (plural)
planetariumpje (diminutive singular)
planetariumpjes (diminutive plural)


planetarium

Afkomstig uit het Latijn met Griekse oorsprong.


soa Thổ

Saturnus; vanaf de zon gezien, de zesde planeet van ons zonnestelsel, de planeet met ringenstelsel


sao Thiên Vương

Uranus; vanaf de zon gezien de zevende planeet van ons zonnestelsel


ngân hà

melkweg; het sterrenstelsel waarin wij ons bevinden en dat op donkere nachten als lichtende band aan de hemel te zien is


gordel

In de betekenis van ‘riem’ voor het eerst aangetroffen in 1240

afgeleid van gorden met het achtervoegsel -el

Onder de gordel

(Naast de letterlijke betekenis uit de vechtsport) Oneerlijk, niet volgens de regels

Gürtel

een band die om het middel gedragen wordt

gordels (plural)
gordeltje (diminutive singular)
gordeltjes (diminutive plural)

smal, langgerekt gebied op aarde of in de ruimte

Een gordel van eilanden.

Deze grote asteroïde bevond zich aan de binnenzijde van de grote gordel van asteroïden in ons zonnestelsel toen hij werd getroffen door een andere asteroïde.

T. van Loon
 “Herkomst van asteroïde die insloeg op K/T-grens achterhaald” (2007-11-13), NEMO Kennislink


ruimte

afgeleid van ruim bn met het achtervoegsel -te, in de betekenis van ‘plaats om zich te bewegen’ aangetroffen vanaf 1564

de openbare ruimte / de publieke ruimte

de ruimte die voor iedereen toegankelijk is

ruimten (plural)
ruimtes (plural)
ruimtetje (diminutive singular)
ruimtetjes (diminutive plural)

De raket werd de ruimte ingeschoten.


aberratie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘afwijking’ voor het eerst aangetroffen in 1658

Naamwoord van handeling van het Franse aberration (met het achtervoegsel -atie)

aberraties (plural)
aberratietje (diminutive singular)
aberratietjes (diminutive plural)

een afwijking in richting/positie van een object in de ruimte als gevolg van de verplaatsing van de aarde tijdens de waarneming


kosmos

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘heelal’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1846

kosmos

het gehele tijd-ruimte continuüm waarin wij bestaan, samen met alle materie en energie


sterrenstelsel

samenstelling van ster en stelsel met het invoegsel -en-

sterrenstelsels (plural)
sterrenstelseltje (diminutive singular)
sterrenstelseltjes (diminutive plural)

een grote verzameling sterren die zich op relatief geringe onderlinge afstand bevinden. Het systeem wordt bij elkaar gehouden door de eigen zwaartekracht

De melkweg, ons sterrenstelsel, is bij nacht op een donkere locatie met het blote oog waarneembaar.


hemellichaam

hemellichamen (plural)
hemellichaampje (diminutive singular)
hemellichaampjes (diminutive plural)

een (natuurlijk) object (hemelobject) dat zich in het heelal bevindt en vaak zichtbaar is aan de hemel


Andromedanevel

samenstelling van Andromeda en "sterrenbeeld" en nevel zn

Andromedanebel

een sterrenstelsel met een spiraalvormige structuur in het sterrenbeeld Andromeda

De Andromedanevelnevel is het meest nabije melkwegstelsel en het enige dat met het blote oog waarneembaar is.


oerknal

Afgeleid van knal met het voorvoegsel oer-.

(neologisme) Als vertaling van de Engelse term big bang, ingevoerd door de sterrenkundige Kees de Jager, ook Duits Urknall.

Urknall

de volgens de bigbangtheorie enorme explosie waaruit het heelal zo'n 13,7 miljard jaar geleden zou zijn ontstaan

Anderzijds vindt soms iemand een vertaling die mooier is dan het origineel. Zelf vind ik dat bijvoorbeeld van ‘oerknal’ dat astronoom Kees de Jager bedacht als vertaling van het door de Britse astronoom Fred Hoyle gemuntte Big Bang.

Weblink bron
Margriet van der Heijden
 “Oerknal: dat is pas klare taal” (14 mei 2021) op nrc.nl


kosmologie

afgeleid van kosmos met het achtervoegsel -logie

de wetenschap die de globale structuur en de evolutie van het heelal bestudeert

Volgens Riess en zijn collega's, die hun resultaten publiceren in The Astrophysical Journal, is het dan ook denkbaar dat het huidige standaardmodel van de kosmologie toch niet helemaal klopt.

“Archief kosmologie van Astronieuws” (2016-06-02), Astronieuws


sterrenkundige

samenstelling van ster en kundige met het invoegsel -en-

afgeleid van sterrenkundig met het achtervoegsel -e

een wetenschapper die zich bezig houdt met de astronomie of sterrenkunde


mun

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/Toki Pona - jan Lakuse - mun.ogg


vinter

Afkomstig van het Oudnoordse zelfstandige naamwoord vetr

de astronomische winter (noordelijk halfrond: van 21 december tot 20/21 maart; zuidelijk halfrond: van 21 juni tot 22/23 september).


vår

(Bezittelijk voornaamwoord, bijvoeglijk naamwoord en zelfstandig naamwoord [A]) afkomstig van het Oudnoorse woord várr.

(Zelfstandig naamwoord [B]) afkomstig van het Oudnoorse woord vár.

de astronomische lente (noordelijk halfrond: van 20/21 maart tot 21/21 juni; zuidelijk halfrond: van 22/23 september tot 21 december).


vår

(Bezittelijk voornaamwoord en zelfstandig naamwoord [A]) afkomstig van het Oudnoorse woord várr.


dubbelster

dubbelsterren (plural)
dubbelsterretje (diminutive singular)
dubbelsterretjes (diminutive plural)

De dubbelster, DI Herculis, staat op een afstand van 2000 lichtjaar in het sterrenbeeld Hercules.


supernova

In de betekenis van ‘ster die met grote helderheid explodeert’ voor het eerst aangetroffen in 1955

Afgeleid van nova met het voorvoegsel super-

Supernova

het verschijnsel waarbij een ster op spectaculaire wijze explodeert

supernovae (plural)
supernova's (plural)
supernovaatje (diminutive singular)
supernovaatjes (diminutive plural)


xemx

Van het Arabische شمس (šams), van het Proto-Semitische śamš-.

Ix-xemx hija stilla.


Erde

die Erde (nominative singular)
die Erden (nominative plural)
der Erde (genitive singular)
der Erden (genitive plural)
der Erde(n) (dative singular)
den Erden (dative plural)
die Erde (accusative singular)
die Erden (accusative plural)

Die Erde dreht sich um die Sonne.


blue

Van Middelengels blewe, ontleend aan Normandisch-Frans blew (modern Frans: bleu).

zijnde binnen de frequentie van 606–630 THz of de golflengte van 476–495 nm


Passer

leenvertaling van Latijn Circinus, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Circinus

sterrenbeeld zuidelijk van de dierenriem (tussen rechte klimming 13ᵘ35ᵐ en 15ᵘ26ᵐ en tussen declinatie −70° en −54°)

Het sterrenbeeld Passer is vanuit de Benelux niet waar te nemen.


aardscheerder

Samenstellende afleiding van aard en de stam van scheren met het achtervoegsel -der

aardscheerders (plural)
aardscheerdertje (diminutive singular)
aardscheerdertjes (diminutive plural)

een planetoïde die de aarde op korte afstand passeert

aardscheerders hebben in de aardgeschiedenis bij inslag voor uitstervingsgolven gezorgd.


azimut

de hoek in het horizontale vlak, vaak met de noord- of zuidpool als uitgangspunt

Een azimut van negentig graden betekent pal oost.


azimut

Afgeleid van het Arabische woord السمت (as-samt)

azimut; de hoek in het horizontale vlak, vaak met de noord- of zuidpool als uitgangspunt


zuidpool

zuidpolen (plural)
zuidpooltje (diminutive singular)
zuidpooltjes (diminutive plural)

het uiteinde van de as van een hemellichaam dat op 90 graden zuiderbreedte ligt

Een onbemand Chinees ruimtevaartuig heeft beeldmateriaal verzameld van de planeet Mars. Er zijn onder meer voor het eerst beelden gemaakt van de 'zuidpool' op de rode planeet, meldt het China Lunar Exploration Project woensdag.

Weblink bron “Chinees ruimtevaartuig verzamelt beelden van zuidpool op Mars” (29 juni 2022), NU.nl


zonnevlek

samenstelling van zon zn en vlek zn met het invoegsel -e- met verdubbeling van de medeklinker volgens spellingregel 2.B

كلفة شمسية

magnetische onregelmatigheid aan de oppervlakte van de zon die vanaf de aarde te zien is als een wat donkere vlek

zonnevlekken (plural)
zonnevlekje (diminutive singular)
zonnevlekjes (diminutive plural)

Er is een periodieke verandering in het aantal zonnevlekken over een tijdsbestek van elf jaar.


estrella

ster; een hemellichaam, een gasbol die licht uitzendt door kernfusie.


étoile

erfwoord: Afkomstig van Latijn stella, via Gallo-Romaans esteile/estoile

Regarde le ciel! Les étoiles sont si belles!

Kijk naar de hemel! De sterren zijn zo mooi!


pc

het symbool voor parsec, een afstandsmaat


qamar

Aħna naraw ix-Xemx u l-Qamar, bejn wieħed u ieħor, ta' l-istess qies.

Wij zien de Zon en de Maan ongeveer met dezelfde grootte.


Giraffe

leenvertaling van Latijn Camelopardalis, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Giraffe

sterrenbeeld noordelijk van de dierenriem (tussen rechte klimming 3ᵘ11ᵐ en 14ᵘ25ᵐ en tussen declinatie +53° en +85°)


Ram

leenvertaling van Latijn Aries, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Widder

teken van de dierenriem van 21 maart tot 20 april

sterrenbeeld van de dierenriem (tussen rechte klimming 1ᵘ44ᵐ en 3ᵘ27ᵐ en tussen declinatie +10° en +31°)


Vissen

leenvertaling van Latijn Pisces, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Fische

teken van de dierenriem, traditioneel behorend bij geboortedata van ongeveer 19 februari tot 21 maart

sterrenbeeld van de dierenriem (tussen rechte klimming 22ᵘ49ᵐ en 2ᵘ04ᵐ en tussen declinatie −33° en 7°)#:▸ Sterrenstelsel NGC7714, het sterrenbeeld Vissen, kwam te dicht bij een buurstelsel (links net buiten beeld). En nu zijn zijn spiraalarmen verwrongen en is er uit zijn centrum een ring van gas getrokken, waarin nieuwe sterren ontstaan in een gouden explosie van licht.


Stier

leenvertaling van Latijn Taurus, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

sterrenbeeld van de dierenriem (tussen rechte klimming 3ᵘ20ᵐ en 5ᵘ58ᵐ en tussen declinatie 0° en +31°)


Tweelingen

leenvertaling van Latijn Gemini, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Zwillinge

teken van de dierenriem, traditioneel behorend bij geboortedata van ongeveer 21 mei tot 21 juni

sterrenbeeld van de dierenriem (tussen rechte klimming 5ᵘ57ᵐ en 8ᵘ06ᵐ en tussen declinatie +10° en +35°)

Pollux smeekte zijn vader, de oppergod Zeus, om hem met Castor te laten sterven. Zeus beloonde deze broederliefde. Beiden mochten de ene helft van het jaar bij de goden wonen. De andere helft moesten ze samen in de onderwereld doorbrengen. Samen leven ze aan de hemel voort in het sterrenbeeld Tweelingen.

Weblink bron “Een hemel vol lief en leed” (23 januari 2010) op nrc.nl


Steenbok

leenvertaling van Latijn Capricornus, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Steinbock

teken van de dierenriem van 22 december tot 20 januari

sterrenbeeld van de dierenriem (tussen rechte klimming 20ᵘ04ᵐ en 21ᵘ57ᵐ en tussen declinatie −28° en −8°)


Kreeft

leenvertaling van Latijn Cancer, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Krebs

teken van de dierenriem van 21 juni tot 23 juli

sterrenbeeld van de dierenriem (tussen rechte klimming 7ᵘ53ᵐ en 9ᵘ19ᵐ en tussen declinatie +7° en +33°)


Boogschutter

leenvertaling van Latijn Sagittarius, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Boogskutter

teken van de dierenriem van 22 november tot 22 december

sterrenbeeld van de dierenriem (tussen rechte klimming 7ᵘ41ᵐ en 20ᵘ25ᵐ en tussen declinatie −45° en −12°)


Leeuw

leenvertaling van Latijn Leo, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Löwe

teken van de dierenriem van 23 juli tot 23 augustus

sterrenbeeld van de dierenriem (tussen rechte klimming 9ᵘ18ᵐ en 11ᵘ56ᵐ en tussen declinatie −6° en +33°)


Schorpioen

leenvertaling van Latijn Scorpius, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Skorpion

teken van de dierenriem van 23 oktober tot 22 november

sterrenbeeld van de dierenriem, liggende in de Melkweg (tussen rechte klimming 15ᵘ44ᵐ en 17ᵘ55ᵐ en tussen declinatie −46° en −8°)


Maagd

leenvertaling van Latijn Virgo, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Jungfrau

teken van de dierenriem waar de zon in staat van ca. 23 augustus tot ca. 23 september

sterrenbeeld van de dierenriem (tussen rechte klimming 11ᵘ35ᵐ en 15ᵘ08ᵐ en tussen declinatie −22° en +14°)


Weegschaal

leenvertaling van Latijn Libra, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Waage

teken van de dierenriem van 23 september to 23 oktober

sterrenbeeld van de dierenriem (tussen rechte klimming 14ᵘ18ᵐ en 15ᵘ59ᵐ en tussen declinatie −30° en 0°)


planet

I solsystemet vårt har vi åtte planeter: Merkur, Vernus, Jorden, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus og Neptun.

In ons zonnestelsel bevinden zich acht planeten: Mercurius, Venus, de aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus.


zenit

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘toppunt’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1595

سمت الرأس

het denkbeeldige punt loodrecht omhoog aan de hemelkoepel

Alleen in landen tussen beide keerkringen staat de zon soms in het zenit.


stjerne

Afkomstig van het Oudnoorse zelfstandige naamwoord stjarna


Saturn

Saturnus; vanaf de zon gezien, de zesde planeet van ons zonnestelsel, de planeet met het ringenstelsel


Saturn

Afgeleid van het Latijse Saturnus
Afgeleid van het Latijse Saturnus


Saturn

Saturn je druhou největší planetou sluneční soustavy.

Saturnus is de op één na grootste planeet van het zonnestelsel.


hale

Werkwoord: afkomstig van het Oudnoordse woord hala, dat van het Nederduitse woord halen komt

Zelfstandig naamwoord: afkomstig van het Oudnoordse woord hali

krølle på halen (historien, ..)

clou, topper (in een verhaal, in een gevecht, ...

hverken hoved eller hale
[5]: uden hoved eller hale
[5]: uden hoved og hale

krakkemikkig in elkaar zitten
zonder concept en structuur


hale

stikke halen mellem beina

de staart tussen de benen trekken
ook: zich beschaamd terugtrekken

Kometen har en lang, lysende hale.

De komeet heeft een lange, lichtgevende staart.


hale

Kometen hadde ein lang, lysande hale.

De komeet had een lange, lichtgevende staart.


helderheid

Afgeleid van helder met het achtervoegsel -heid.

de intensiteit van uitgezonden licht, luminantie

De helderheid van deze ster is aan periodieke veranderingen onderhevig.


horizon

van Latijn horizon, in de betekenis van ‘gezichtseinder’ aangetroffen vanaf 1598; verder te herleiden tot Oudgrieks ὁρίζων (horízoon), waarvan de betekenis ook al "gezichtseinder" was

horizonnen (plural)
horizons (plural)
horizont

denkbeeldige lijn tot waar men het aardoppervlak kan zien en waar het aardoppervlak en de lucht elkaar lijken te raken

De zon staat in het verre noorden altijd laag aan de horizon.

Waar komt mijn fascinatie voor lopen vandaan? Omdat ik altijd nieuwsgierig ben naar wat er achter de horizon ligt?

De volgende dag stond ze ernaar te kijken, terwijl de zon achter haar raam nog slechts een smalle streep aan de horizon was.

Jessie Burton vert. Marja Borg
 “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704

Als ze het landschap van haar jeugd nadert, herkent ze het aan de torenhoge luchten, aan de manier waarop het land dieper in de horizon lijkt te drukken en de wolken steeds hoger samenpakken in het donkerder' wordende blauw.

Jessie Burton vert. Mieke Trouw-Luyckx
 “Het huis aan de Herengracht” (2022), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024586332


Planet

der Planet (nominative singular)
die Planeten (nominative plural)
des Planeten (genitive singular)
der Planeten (genitive plural)
dem Planeten (dative singular)
den Planeten (dative plural)
den Planeten (accusative singular)
die Planeten (accusative plural)

Um unsere Sonne kreisen acht Planeten.


poolster

enige ster die in de loop van de geschiedenis dicht bij een van beide hemelpolen komt te liggen

Wega, Thuban en Kocab zijn in het verleden poolsterren geweest.


ligning

de tijd tussen het optreden van een hemelse fenomeen en dit observatie


zonnewind

samenstelling van zon en wind met het invoegsel -e-

Sonnenwind

de stroom deeltjes die de zon uitstraalt

Gelukkig beschermt het magnetisch veld van de aarde onze planeet tegen de zonnewind.


parabool

via Frans parabole of direct van Latijn parabola en Oudgrieks παραβολή (parabolè) (met het voorvoegsel para-), in de betekenis van ‘kegelsnede’ aangetroffen vanaf 1645
Cognaat met parabel.

Parabel

kegelsnede waarbij het snijvlak parallel loopt met een lijn die aan de kegel raakt en tevens het toppunt snijdt.

parabolen (plural)
parabooltje (diminutive singular)
parabooltjes (diminutive plural)

naam van de antenne met een parabool als reflector

Een radiotelescoop voor ruimteonderzoek met een enorme parabool.


planeta

planeet; een groot, rond en massief hemellichaam dat zelf geen licht geeft en in een vaste baan rond een ster draait


planeta

Afgeleid van het Griekse πλανήτης (planétés)

Kolem Slunce obíhá osm planet.


sonda

sonde; een onbemand ruimtevaartuig voor de ruimteverkenning


kim

In de betekenis van ‘horizon’ voor het eerst aangetroffen in 1658

[zelfstandig naamwoord] van Middelnederlands kimme

[tussenwerpsel] via Jiddisch van Hebreeuws כן (ken) oorspronkelijk "aldus, zo"; later "ja"

kimmen (plural)
kimmetje (diminutive singular)
kimmetjes (diminutive plural)
ook gespeld: kimme

de horizon: de lijn waarboven, bij vrij uitzicht zoals op zee, de hemellichamen zichtbaar zijn

Een nieuwe dag begint wanneer de zon boven de kim verschijnt.


melkwegstelsel

samenstelling van melkweg zn en stelsel zn

galaxy

een bijzonder grote groep sterren die samen met andere materie om een gezamenlijk middelpunt...

melkwegstelsels (plural)
melkwegstelseltje (diminutive singular)
melkwegstelseltjes (diminutive plural)

een bijzonder grote groep sterren die samen met andere materie om een gezamenlijk middelpunt -waarschijnlijk een zwart gat- wentelen

Ons eigen melkwegstelsel is bij grote helderheid en in afwezigheid van lichtvervuiling te zien als een schitterende en lichtende band aan het uitspansel.


nevel

In de betekenis van ‘damp’ voor het eerst aangetroffen in 1300

Dunst

wolken in de nabijheid van de grond, ontstaan door plaatselijke oorzaken zoals door afkoeling of door menging van koude met warme vochtige lucht

nevelen (plural)
nevels (plural)
neveltje (diminutive singular)
neveltjes (diminutive plural)


maansverduistering

samenstelling van maan zn en verduistering zn met het invoegsel -s-

Mondfinsternis

het verschijnsel dat de maan verduisterd raakt doordat ze in de schaduw...

maansverduisteringen (plural)
maansverduisterinkje (diminutive singular)
maansverduisterinkjes (diminutive plural)

het verschijnsel dat de maan verduisterd raakt doordat ze in de schaduw van de aarde komt te staan

In Azië was er een maansverduistering zichtbaar.

Een maansverduistering komt voor als de aarde precies tussen de zon en de maan in komt.

Wie vanochtend vroeg opstond, naar buiten keek en geen last had van bewolking, kon het begin van een totale maansverduistering zien.


zonsverduistering

samenstelling van zon en verduistering met het invoegsel -s-

Sonnenfinsternis

het verschijnsel dat de maan voor de zon langstrekt, waardoor het zonlicht geblokkeerd wordt

zonsverduisteringen (plural)
zonsverduisterinkje (diminutive singular)
zonsverduisterinkjes (diminutive plural)

In Azië was er een zonsverduistering zichtbaar.


maaneclips

Mondfinsternis

het verschijnsel dat de maan in de schaduw van de aarde komt te staan, waardoor deze verduisterd raakt

maaneclipsen (plural)
maaneclipsje (diminutive singular)
maaneclipsjes (diminutive plural)

In Azië was er een maaneclips zichtbaar.


eclips

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘verduistering’ voor het eerst aangetroffen in 1573

Via het Franse éclipse en het Latijnse eclipsis ontleend aan het Oudgriekse zelfstandig naamwoord ἔκλειψις (ékleipsis). Dit was een naamwoordelijke afleiding van het werkwoord ἐκλείπω (ekleípō, "weggaan, verduisteren"), zelf afgeleid van het werkwoord λείπω (leípō, "achterlaten") met het voorvoegsel ἐκ- (ek-) dat is afgeleid van het voorzetsel ἐκ/ἐξ (ek/ex, "uit").

Eklipse

het verschijnsel waarbij een ster en twee of meer andere hemellichamen in één lijn komen te staan, waardoor de schaduw van het ene hemellichaam het andere verduistert

eclipsen (plural)
eclipsje (diminutive singular)
eclipsjes (diminutive plural)

De zons- en maansverduistering zijn de voor de mens meest zichtbare eclipsen.

Het verduisteren van de maan begon rond 04.30 uur en een uur later begon de totale eclips. Maar doordat een kwartiertje later de zon alweer opkwam in Nederland, kon alleen de start worden waargenomen.


lleuad

Lleuad lawn.


Maan

Maans (possessive)
Maantje (diminutive singular)
Maantjes (diminutive possessive)

de grote natuurlijke satelliet van de aarde


sonde

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘peilstift’ voor het eerst aangetroffen in 1865

Via het Franse sonder van het Latijnse subandare

Sonde

een peilstift om de ruimte binnen een lichaam te verkennen, of om er gegevens op te nemen

Sonde

een instrument om voeding in vloeibare vorm toe te dienen

sondes (plural)
sondetje (diminutive singular)
sondetjes (diminutive plural)

een onbemand ruimtevaartuig voor de ruimteverkenning


quasar

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘verschijnsel in kosmos’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1968

een object dat in optische telescopen op een ster lijkt, maar een zeer hoge roodverschuiving heeft en zich dus op zeer grote afstand van miljarden lichtjaren bevindt

In het hart van een quasar bevindt zich waarschijnlijk een zwart gat.


Betelgeuze

Beteigeuze

de één na helderste ster in het sterrenbeeld Orion, na Rigel

Betelgeuze is aan het eind van zijn leven, en kan op 'ieder moment' supernova worden.


zodiakaal

afgeleid van zodiak met het achtervoegsel -aal

zodiakaler (uninflected comparative)
zodiakaalst (uninflected superlative)
zodiakale (inflected positive)
zodiakalere (inflected comparative)
zodiakaalste (inflected superlative)
zodiakaals (partitive positive)
zodiakalers (partitive comparative)

op het vlak van de zodiak betrekking hebbens

Aan een heldere nachthemel is soms het zodiakale lichtschijnsel waar te nemen.


δορυφόρος

Een Oudgriekse afleiding van δόρυ ("speer") met het achtervoegsel -φόρος.

δο·ρυ·φό·ρος

Η Σελήνη είναι ο φυσικός δορυφόρος της Γης.

De maan is de natuurlijke satelliet van de aarde.


Doppelstern

der Doppelstern (nominative singular)
die Doppelstern (nominative plural)
des Doppelstern(e)s (genitive singular)
der Doppelsterne (genitive plural)
dem Doppelstern(e) (dative singular)
den Doppelsternen (dative plural)
der Doppelstern (accusative singular)
die Doppelsterne (accusative plural)


big bang

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘oerknal, geboorte van het heelal’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1975

Urknall

de volgens de bigbangtheorie enorme explosie waaruit het heelal zo'n 13,7 miljard jaar geleden zou zijn ontstaan


nova

enk: verkorting van modern Latijn stella zn nova bn "nieuwe ster", in de betekenis van ‘ster’ aangetroffen vanaf 1943

mv: van Latijn nova bn (onzijdig meervoud, zelfstandig gebruikt), novum met uitgang -a

verheldering van een ster in korte tijd (van Lat. stella nova; nieuwe ster)


bigbangtheorie

bigbangtheorieën (plural)
bigbangtheorietje (diminutive singular)
bigbangtheorietjes (diminutive plural)

een kosmologische theorie die stelt dat het heelal 13,7 miljard geleden met de oerknal ("big bang") is ontstaan


fjerne

Afleiding van het Noorse bijvoeglijke naamwoord fjern.


fjerne

Afleiding van het Nynorske bijvoeglijke naamwoord fjern.


aardrotatie

Samenstelling met sjwa-apocope van aarde en rotatie.

aardrotaties (plural)
aardrotatietje (diminutive singular)
aardrotatietjes (diminutive plural)

de draaiing van de aarde om haar eigen as, waarvan de duur ca. 24 uur bedraagt

De aardrotatie zorgt niet voor het ontstaan van getijden, maar wel voor de afwisseling tussen eb en vloed.


planetenbaan

samenstelling van planeet en baan met het invoegsel -en-

planetenbanen (plural)
planetenbaantje (diminutive singular)
planetenbaantjes (diminutive plural)

de stabiele baan die een planeet om zijn ster beschrijft

Een planetenbaan wordt door zes meetkundige elementen bepaald.


planeetbaan

planeetbanen (plural)
planeetbaantje (diminutive singular)
planeetbaantjes (diminutive plural)

Een planeetbaan ligt niet altijd in hetzelfde vlak als de baan van de aarde.


opkomst

Naamwoord van handeling van opkomen met het achtervoegsel -st

Aufstieg

de toename in belang van een staat, stand, technologie of organisatie

Wahlbeteiligung

de mate waarin de kiesgerechtigden gebruik maken van hun stemrecht in een verkiezing

Aufgang

het boven de horizon verschijnen van een hemellichaam

De opkomst van de zon is vandaag om 5u 13.


reul

Faic chun nan reul!


Melkeveien

Samenstelling van melk en veien met het invoegsel -e-.

Andromeda og Melkeveien er galakser.


Mjølkevegen

Samenstelling van mjølk en vegen met het invoegsel -e-.


getijde

In de betekenis van ‘eb en vloed’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1236

marea

de periodieke verandering van de waterstand ten gevolge van de stand van de maan

In de Noordzee zijn de getijden niet zo extreem als op de Bretonse kust.


halo

via Frans halo of middeleeuws Latijn halo van klassiek Latijn halos dat teruggaat op Oudgrieks ἅλως (háloos) "rand om schild"; in de betekenis van ‘lichtende kring om zon of maan’ voor het eerst aangetroffen in 1894

Heiligenschein

stralenkrans die het hoofd van een heilige in afbeeldingen omgeeft

halo's (plural)
halootje (diminutive singular)
halootjes (diminutive plural)

de bolvormige invloedsfeer die een melkwegstelsel omgeeft

In de halo bevinden zich bolvormige sterrenhopen.

Amerikaanse astronomen hebben ontdekt dat melkwegstelsels van zeer uiteenlopende typen en helderheden omringd worden door een zeer ijle, maar ook zeer uitgestrekte halo van hoog geïoniseerde koolstofatomen. Zo'n halo verraadt zich doordat hij het licht van quasars die er op heel grote afstanden achter staan op bepaalde golflengten absorbeert.

Weblink bron
George Beekman
 “Hongerige halo” (11 augustus 2001) op nrc.nl


maanbeving

maanbevingen (plural)
maanbevinkje (diminutive singular)
maanbevinkjes (diminutive plural)

een geval van seismische activiteit op de maan

Tijdens het Apolloprogramma werden er voor het eerst maanbevingen geregistreerd.


Ferdinand

Ferdinands (possessive)
Ferdinanden (plural)
Ferdinandje (diminutive singular)
Ferdinandjes (diminutive possessive)
Ferdinandjes (diminutive plural)


zonshoogte

samenstelling van zon en hoogte met het invoegsel -s-

zonshoogten (plural)
zonshoogtes (plural)
zonshoogtetje (diminutive singular)
zonshoogtetjes (diminutive plural)

De stuurmansleerling moest met de sextant de maximale zonshoogte bepalen en op het juiste moment "stop" roepen.


middagbreedte

samenstelling van middag en breedte (graad)

middagbreedten (plural)
middagbreedtetje (diminutive singular)
middagbreedtetjes (diminutive plural)

de breedtegraad die bij maximale zonshoogte (12 uur ware plaatselijke tijd) door de navigator is bepaald

Na de aflezing van de sextant had de stuurman al snel de middagbreedte berekend.


breedtegraad

geographische Breite

cirkel van gelijke geografische breedten

breedtegraden (plural)
breedtegraadje (diminutive singular)
breedtegraadjes (diminutive plural)

een cirkel op het aardoppervlak, parallel aan de evenaar, waarop alle punten met gelijke geografische breedte (noord of zuid) liggen

Eindhoven en Londen liggen op dezelfde breedtegraad.


breedtecirkel

samenstelling van breedte zn en cirkel zn

breedtecirkels (plural)
breedtecirkeltje (diminutive singular)
breedtecirkeltjes (diminutive plural)

Utrecht ligt op de breedtecirkel van 52 graden noorderbreedte.


middaghoogte

Mittagshöhe

de zonshoogte om 12 uur ware plaatselijke tijd

middaghoogten (plural)
middaghoogtes (plural)
middaghoogtetje (diminutive singular)
middaghoogtetjes (diminutive plural)

Op het moment van de middaghoogte staat de zon pal zuid.


telescoop

Leenwoord uit het Italiaans of Latijn, in de betekenis van ‘verrekijker’ voor het eerst aangetroffen in 1740

met het voorvoegsel tele- en met het achtervoegsel -scoop

Teleskop

een optisch instrument, waarmee ver verwijderde objecten bekeken kunnen worden

telescopen (plural)
telescoopje (diminutive singular)
telescoopjes (diminutive plural)

In 1655 ontdekte Christiaan Huygens met een telescoop de grootste maan van Saturnus.


teleskop

Noors zelfstandig naamwoord met het voorvoegsel tele- en met het achtervoegsel -skop

in samenstellingen: een apparaat die straling ontvangt van hemellichamen


teleskop

Nynorsk zelfstandig naamwoord met het voorvoegsel tele- en met het achtervoegsel -skop


winterwende

winterwenden (plural)
winterwendes (plural)

de gebeurtenis waarbij de zon, vanuit de aarde gezien, de meest zuidelijke positie (de Steenbokskeerkring) bereikt

in 2014 was de winterwende op 21 december, om 23:03.
Volgende jaren: op 22 dec 2015 om 04:48, op 21 dec 2016 om 10:44 en op 21 dec 2017 om 16:28.


winterpunt

In 2007 was het winterpunt op 22 december, dat was de kortste dag van het jaar.


winterzonnestilstand

samenstelling van winter en zonnestilstand

samenstelling van winterzon en stilstand met het invoegsel -e-

In 2007 was de winterzonnestilstand op 22 december, dat was de kortste dag van het jaar.


zomerzonnestilstand

samenstelling van zomer en zonnestilstand

samenstelling van zomerzon en stilstand met het invoegsel -e-

de gebeurtenis waarbij de zon, vanuit de aarde gezien, de meest noordelijke positie (de Kreeftskeerkring) bereikt

Vandaag, 21 juni 2007, is de zomerzonnestilstand, de langste dag van het jaar.


zomerwende

zomerwenden (plural)
zomerwendes (plural)

Vandaag, 21 juni 2007, is de zomerwende, de langste dag van het jaar.


zomerpunt

Vandaag, 21 juni 2007, is het zomerpunt, de langste dag van het jaar.


solstitium

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘zonnestilstand’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1634

de gebeurtenis waarbij het dagelijks toenemen van de zonshoogte bij het bereiken van een keerkring stopt, en overgaat in een afnemende zonshoogte

Het solstitium trekt altijd veel toeristen naar Stonehenge.


zonnestilstand

samenstelling van zon en stilstand met het invoegsel -e-

zonnestilstanden (plural)
zonnestilstandje (diminutive singular)
zonnestilstandjes (diminutive plural)

de gebeurtenis waarbij het dagelijks toenemen van de zonshoogte bij het bereiken van een keerkring stopt, en overgaat in een dagelijkse afname de zonshoogte

De zonnestilstand is het astronomische begin van de zomer of de winter.


Kreeftskeerkring

Samenstelling van de naam van het sterrenbeeld "Kreeft" met "keerkring" met het invoegsel -s-

Wendekreis des Krebses

de hoogste breedtegraad van ca. 23,5 ° noorderbreedte waarboven de zon bij zonnestilstand in het zenit staat

Kreeftskeerkringen (plural)
Kreeftskeerkringetje (diminutive singular)
Kreeftskeerkringetjes (diminutive plural)

de breedtecirkel die op het noorderlijk halfrond de bovengrens vormt van het gebied waarin de zon zich in een loodrechte positie boven het aardoppervlak bevindt

De zon beweegt zich tussen de Kreeftskeerkring, de evenaar en de Steenbokskeerkring.


Steenbokskeerkring

Samenstelling van de naam van het sterrenbeeld "Steenbok" met "keerkring" met het invoegsel -s-

Steenbokskeerkringen (plural)
Steenbokskeerkringetje (diminutive singular)
Steenbokskeerkringetjes (diminutive plural)

de breedtecirkel die op het zuidelijk halfrond de bovengrens vormt van het gebied waarin de zon zich in een loodrechte positie boven het aardoppervlak bevindt

De zon beweegt zich tussen de Steenbokskeerkring en de Kreeftskeerkring.


herfstpunt

het moment dat de zon het denkbeeldige vlak van de evenaar in zuidelijke richting passeert

Het herfstpunt valt jaarlijks zo rond 22 december, de dagen en nachten duren dan evenlang.


lentepunt

Frühlingspunkt

evenaarpassage van de zon richting noord

het moment dat de zon het denkbeeldige vlak van de evenaar in noordelijke richting passeert

Het lentepunt valt jaarlijks zo rond 21 maart , de dagen en nachten duren dan evenlang.


equinox

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘dag- en nachtevening’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1847

Äquinoktium

passage van de zon door het vlak van de evenaar

het moment dat de zon het denkbeeldige vlak van de evenaar in zuidelijke of noordelijke richting passeert, de nacht duurt dan evenlang als de dag (nachtevening)

Bij het lente- en herfstpunt is er sprake van equinox.


nachtevening

het van gelijke duur zijn van dag en nacht, wat het geval is, wanneer de zon het denkbeeldige vlak van de evenaar in zuidelijke of noordelijke richting passeert

Bij het lente- en herfstpunt is er sprake van nachtevening.


winterzonnewende

winterzonnewenden (plural)
winterzonnewendes (plural)

In 2007 was de winterzonnewende op 22 december, dat was de kortste dag van het jaar.


zomerzonnewende

zomerzonnewenden (plural)
zomerzonnewendes (plural)

Vandaag, 21 juni 2007, is de zomerzonnewende, de langste dag van het jaar.


parallelcirkel

parallelcirkels (plural)
parallelcirkeltje (diminutive singular)
parallelcirkeltjes (diminutive plural)

een cirkel op het aardoppervlak, waarop alle punten met gelijke geografische breedte (noord of zuid) liggen

De Steenbokskeerkring is een bekende parallelcirkel op het zuidelijk halfrond.


breedteparallel

breedteparallellen (plural)
breedteparallelletje (diminutive singular)
breedteparallelletjes (diminutive plural)

De Steenbokskeerkring is een bekende breedteparallel op het zuidelijk halfrond.


zuiderlicht

samenstelling van zuid en licht met het invoegsel -er-

een lichtverschijnsel in de atmosfeer in het zuidpoolgebied veroorzaakt door het binnendringen van kosmische straling

Het zuiderlicht is vrijwel alleen in Antarctica te bewonderen.


noorderlicht

In de betekenis van ‘verschijnsel aan de noordelijke hemel’ voor het eerst aangetroffen in 1736

samenstelling van noord en licht met het invoegsel -er-

een lichtverschijnsel in de atmosfeer in het noordpoolgebied veroorzaakt door het binnendringen van kosmische straling

Het noorderlicht is regelmatig in Canada of Scandinavië te bewonderen.


LOFAR

de afkorting voor het grootschalig internationaal project LOFAR waarin onderzoek wordt gedaan op het gebied van ICT, astrofysica, geofysica en landbouw

Een belangrijk onderdeel van het LOFAR-project bestaat uit de aanleg van duizenden gekoppelde kleine antennes zodat een radiotelescoop ontstaat met een diameter van 1000 kilometer.


recessie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘economische teruggang’ voor het eerst aangetroffen in 1958

recessies (plural)
recessietje (diminutive singular)
recessietjes (diminutive plural)

Omdat door de wrijving als gevolg van de getijdenkrachten de rotatie van de aarde afneemt, neemt de afstand van de maan tot de aarde toe. Deze recessie werd voor het eerst waargenomen in 1695 door Edmond Halley


dwergplaneet

dwergplaneten (plural)
dwergplaneetje (diminutive singular)
dwergplaneetjes (diminutive plural)

Rond en massief hemellichaam dat in een vaste baan om een ster heen draait, maar niet voldoende eigen massa heeft om een planeet te kunnen worden genoemd

Pluto is een dwergplaneet, net zoals Eris en Ceres.


octant

van Frans octant, in de betekenis van ‘hoekmeter’ voor het eerst aangetroffen in 1740

octanten (plural)
octantje (diminutive singular)
octantjes (diminutive plural)

schijngestalte van de maan precies halverwege nieuwe of volle maan enerzijds en eerste of laatste kwartier anderzijds


ril

rillen (plural)
rilletje (diminutive singular)
rilletjes (diminutive plural)

lange en smalle groef aan het maanopppervlak


eerste kwartier

eerste kwartieren (plural)
eerste kwartiertje (diminutive singular)
eerste kwartiertjes (diminutive plural)

fase of schijngestalte van de wassende maan (of een planeet) waarbij het verlichte en het donkere gedeelte even groot zijn, dus: bij "halve maan"

De schijngestalte "halve maan" ná nieuwe maan en vóór volle maan noemt men eerste kwartier.


laatste kwartier

laatste kwartieren (plural)
laatste kwartiertje (diminutive singular)
laatste kwartiertjes (diminutive plural)

de fase of schijngestalte van de afnemende maan (of een planeet) waarbij het verlichte en het donkere gedeelte even groot zijn, dus: bij "halve maan"

De schijngestalte "halve maan" ná volle maan en vóór nieuwe maan noemt men laatste kwartier.


nieuwe maan

nieuwe manen (plural)
nieuw maantje (diminutive singular)
nieuwe maantjes (diminutive plural)
nieuwemaan

fase of schijngestalte van de maan, waarbij we naar de schaduwzijde van de maan kijken, de zon verlicht in die situatie de van de aarde af gerichte zijde

Bij nieuwe maan is het hier 's nachts erg donker, je kunt dan de melkweg gemakkelijk zien.


volle maan

Vollmond

fase of schijngestalte van de maan, waarbij de naar de aarde gekeerde zijde, geheel door de zon wordt verlicht en daardoor zichtbaar is

volle manen (plural)
vol maantje (diminutive singular)
volle maantjes (diminutive plural)
vollemaan

Bij het licht van de volle maan konden we het pad gemakkelijk volgen.


terminator

terminatoren (singular)
terminators (singular)
terminatortje (diminutive)
terminatortjes (diminutive singular)

overgangsgebied tussen licht en donker op een planeet of maan

Bij het eerste of laatste kwartier van de maanfasen verdeelt de terminator de maan in twee gelijke delen.


terminator

Oorspronkelijk van Latijn terminator. De betekenis "uitroeier" is ontstaan onder invloed van de populariteit van de film The Terminator .


Sirius

de heldere (dubbel-)ster in het sterrenbeeld de 'Grote Hond'

Sirius is de helderste, vaste ster aan het firmament.


Polaris

de zwakke ster die ongeveer in het verlengde van de aardas boven de Noorpool staat in het sterrenbeeld de 'Kleine beer'

De poolster" Polaris" is op het noordelijk halfrond, de hele nacht op dezelfde plaats zichtbaar.


Capella

een heldere (dubbel-)ster in het sterrenbeeld de "Voerman"

Naast Capella staan drie sterren: "de drie geitjes."


Spica

een meervoudige, heldere ster in het sterrenbeeld "Maagd"

Spica wordt ook wel aangeduid als α Vir.


Atair

een meervoudige, heldere ster in het sterrenbeeld Adelaar (Arend)

Atair wordt ook wel aangeduid als α Aql.


Altair

Altair wordt ook wel aangeduid als α Aql.


Jadi

van het Arabisch الجدي (al giedi, algedi, al jadi) "jonge geit"


Castor

Castors (possessive)
Castors (plural)
Castortje (diminutive singular)
Castortjes (diminutive possessive)
Castortjes (diminutive plural)

een van de twee heldere sterren in het sterrenbeeld "Tweelingen"

De sterren Castor en Pollux zijn gemakkelijk te herkennen.


waterslang

waterslangen (plural)
waterslangetje (diminutive singular)
waterslangetjes (diminutive plural)

sterrenbeeld aan de noordelijke en aan de zuidelijke hemel.


knopenlijn

samenstelling van knoop en lijn met het invoegsel -en-

knopenlijnen (plural)
knopenlijntje (diminutive singular)
knopenlijntjes (diminutive plural)

De knopenlijn is de lijn die de klimmende en dalende knopen verbindt. De knopenlijn gaat altijd door het centrum (brandpunt) van de baan (waar het hemellichaam omheen beweegt).


verdensrom

Samenstelling van verden en rom met het invoegsel -s-


verdsrom

Samenstelling van verd en rom met het invoegsel -s-.


maanjaar

maanjaren (plural)
maanjaartje (diminutive singular)
maanjaartjes (diminutive plural)

de tijd die het de maan kost twaalf keer rond de aarde te draaien

Kalenders die gebruik maken van maanjaren lopen niet gelijk op met kalenders die gegrond zijn in het zonnejaar.


zonlicht

Sonnenlicht

de zichtbare elektromagnetische straling van de ster waarrond onze aarde draait

De vlaggen van de VOC-schepen hadden de neiging in het felle zonlicht van de tropen te verbleken.

De mannen dragen allemaal een rode sjerp over hun brede borstkas, en de kleur weerkaatst het winterse zonlicht als een serpentine van bloed.

Jessie Burton vert. Mieke Trouw-Luyckx
 “Het huis aan de gouden bocht” (2014), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789021809526

Terwijl ze in de met zonlicht gevlekte schaduw staat, trekt het geluid van splinterend hout haar aandacht.


zwaartekrachtlens

is een zeer sterk zwaartekrachtveld, zoals dat van een sterrenstelsel of een zwart gat, dat het licht van een daarachterliggend voorwerp afbuigt

Als onderdeel van haar dissertatie had AA een nieuwe techniek ontwikkeld, die een ster als zwaartekrachtlens gebruikte om daarmee een andere te observeren.

Liu Cixin
 “Het einde van de dood” (2021), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645835


zonnebaan

samenstelling van zon en baan met het invoegsel -e-

Eklíptik

de cirkel aan de hemel die de zon in één jaar schijnt te doorlopen, in werkelijkheid dus de aardbaan

zonnebanen (plural)
zonnebaantje (diminutive singular)
zonnebaantjes (diminutive plural)


zonneweg

samenstelling van zon en weg met het invoegsel -e-

zonnewegen (plural)
zonnewegje (diminutive singular)
zonnewegjes (diminutive plural)


baanvlak

is het vlak waarin de baan van een maan of planeet om de zon loopt


zwerfplaneet

zwerfplaneten (plural)
zwerfplaneetje (diminutive singular)
zwerfplaneetjes (diminutive plural)

een planeet die niet (meer) ingevangen is in een baan rond een ster

Er zijn mogelijk veel meer zwerfplaneten dan men gedacht heeft.


apogeum

punt in de baan van een hemellichaam, dat het verst van de aarde verwijderd is


culminación

culminatie (grootste hoogte van een hemellichaam boven de horizon)


culminatie

een hemellichaam culmineert als het zijn hoogste punt bereikt in zijn dagelijkse omloop boven de horizon


maanmaand

maanmaanden (plural)
maanmaandje (diminutive singular)
maanmaandjes (diminutive plural)

tijdseenheid om de verstreken tijd tussen twee opeenvolgende keren dat de Maan zich in precies dezelfde positie ten opzichte van de Aarde bevindt


annum

een tijdseenheid voor jaar, de tijdspanne die de Aarde nodig heeft om eenmaal haar baan om de Zon te voltooien, weergegeven met symbool a.


radioastronomie

sterrenkunde die zich bezighoudt met door sterren en nevels uitgezonden korte radiogolven


amateurastronomie

is een onderdeel van de astronomie dat door amateurs wordt beoefend


radiotelescoop

instrument waarmee men radiogolven uit de kosmische ruimte kan opvangen


ruimtetelescoop

ruimtetelescopen (plural)
ruimtetelescoopje (diminutive singular)
ruimtetelescoopjes (diminutive plural)


spiegeltelescoop

astronomische kijker met een holle parabolische spiegel in plaats van lenzen


neutronenster

samenstelling van neutron en ster met het invoegsel -en-

neutronensterren (plural)
neutronensterretje (diminutive singular)
neutronensterretjes (diminutive plural)

ronddraaiende ster waarin de materie zo dicht opeengepakt is, dat protonen en elektronen niet afzonderlijk kunnen bestaan, maar tot neutronen samengevoegd worden

Antimateriehypernuclei: Antihyperhelium-4 bestaat uit een mix van antimaterieversies van protonen, neutronen en deeltjes die hyperonen worden genoemd. Hyperonen zijn op zichzelf al exotisch, omdat ze een of meer quarks van het ‘vreemde’ type bevatten. Deze ‘vreemdheid’ is moeilijk te vinden en moeilijk te maken. Daarom begrijpen onderzoekers nog steeds niet helemaal hoe hyperonen zich gedragen in de natuur, waar ze vermoedelijk voorkomen in exotische omgevingen zoals het binnenste van neutronensterren, zegt Dönigus. Bovendien blijven er vragen bestaan over hoe antimaterieversies van deze en andere deeltjes op elkaar reageren.


staartster

staartsterren (plural)
staartsterretje (diminutive singular)
staartsterretjes (diminutive plural)


gesternte

In de betekenis van ‘alle sterren’ voor het eerst aangetroffen in 1376

afgeleid van ster met het omvoegsel ge- -te dat een verzameling aangeeft


constellatie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘sterrenbeeld’ voor het eerst aangetroffen in 1451

afgeleid van het Latijnse stēlla (ster) met het voorvoegsel con- en met het achtervoegsel -atie

constellation

2,3 sterrenbeeld, configuratie, onderlinge stand van hemellichamen


sterrenhemel

samenstelling van ster zn en hemel zn met het invoegsel -en-

sterrenhemels (plural)
sterrenhemeltje (diminutive singular)
sterrenhemeltjes (diminutive plural)

Een heldere sterrenhemel.

Paul herkende na enkele seconden met een schok de maan. Maar dit was niet het aloude vertrouwde beeld van de maan aan een sterrenhemel. Ze zaten er haast bovenop!

Rob Tukker
 “De Uitverkorenen”, digitale editie gemaakt naar de eerste druk, Ploegsma, ISBN 9781291620627, p. 275


sterrenkijker

samenstelling van ster en kijker met het invoegsel -en-

sterrenkijkers (plural)
sterrenkijkertje (diminutive singular)
sterrenkijkertjes (diminutive plural)

kijker voor astronomische waarnemingen, telescoop


sterrenwacht

samenstelling van ster en wacht met het invoegsel -en-

gebouw dat is ingericht voor het doen van sterrenkundige waarnemingen

Een sterrenwacht wordt bij voorkeur in de bergen gebouwd omdat de hemel daar 's nachts helderder is.
Op de Canarische eilanden zijn er twee op een hoogte van 2.000 meter, één op Tenerife en de ander op La Palma

waarnemers die een sterrenwacht bemannen


observatorium

afgeleid van het Latijnse observare (waarnemen) met het achtervoegsel -orium

observatoria (plural)
observatoriums (plural)
observatoriumpje (diminutive singular)
observatoriumpjes (diminutive plural)

is een instituut van waaruit sterren en andere hemellichamen worden bekeken en bestudeerd


hemelevenaar

is de denkbeeldige cirkel die de hemelbol in twee delen verdeelt, een noordelijk en een zuidelijk halfrond


astronomische eenheid

Samenstelling met tussenliggende spatie van astronomische en eenheid

een afstandsmaat vrijwel gelijk aan de gemiddelde afstand tussen de aarde en de zon en is ongeveer 150 miljoen kilometer, weergegeven met symbool AE.


lichtuur

lichturen (plural)
lichtuurtje (diminutive singular)
lichtuurtjes (diminutive plural)

de afstand die het licht in één uur aflegt in een vacuüm

Een lichtuur is een lengtemaat die wordt gebruikt in de astronomie.


lichtseconde

lichtseconden (plural)
lichtsecondes (plural)
lichtsecondetje (diminutive singular)
lichtsecondetjes (diminutive plural)

de afstand die het licht in één seconde aflegt in een vacuüm

Een lichtseconde is een lengtemaat die wordt gebruikt in de astronomie.


lichtminuut

lichtminuten (plural)
lichtminuutje (diminutive singular)
lichtminuutjes (diminutive plural)

de afstand die het licht in één minuut aflegt in een vacuüm

Een lichtminuut is een lengtemaat die wordt gebruikt in de astronomie.


gigaparsec

afgeleid van parsec met het voorvoegsel giga-

een afstandsmaat, gelijk aan 1.000.000.000 parsec, weergegeven met symbool Gpc


megaparsec

afgeleid van parsec met het voorvoegsel mega-

een afstandsmaat, gelijk aan 1.000.000 parsec, weergegeven met symbool Mpc


kiloparsec

afgeleid van parsec met het voorvoegsel kilo-

een afstandsmaat, gelijk aan 1.000 parsec, weergegeven met symbool kpc


parsec

In de betekenis van ‘afstandseenheid voor sterren’ voor het eerst aangetroffen in 1950

Afgeleid van de termen parallax en boogseconde

een afstandsmaat, weergegeven met symbool pc


kpc

Samenstelling van “pc” (parsec) en “k” (kilo-)

het symbool voor kiloparsec, gelijk aan 1.000 parsec, een afstandsmaat


Mpc

Samenstelling van “pc” (parsec) en “M” (mega-)

het symbool voor megaparsec, gelijk aan 1.000.000 parsec, een afstandsmaat


Gpc

Samenstelling van “pc” (parsec) en “G” (giga-)

het symbool voor gigaparsec, gelijk aan 1.000.000.000 parsec, een afstandsmaat


halvemaan

halvemanen (plural)
halvemaantje (diminutive singular)
halvemaantjes (diminutive plural)

sikkelvormige schijngestalte van de maan (vanaf kort na nieuwe maan en tot en met het eerst kwartier)


diafragmagetal

diafragmagetallen (plural)
diafragmagetalletje (diminutive singular)
diafragmagetalletjes (diminutive plural)

verhouding tussen brandpuntsafstand en diafragmaopening (diameter)


zonneconstante

samenstelling van zon en constante met het invoegsel -e-

stralingsenergie die de aarde aan de buitenzijde van de atmosfeer per vierkante centimeter van de zon ontvangt


omloopbaan

omloopbanen (plural)
omloopbaantje (diminutive singular)
omloopbaantjes (diminutive plural)

een baan van een hemellichaam rond een ander hemellichaam.

De Aarde heeft een omloopbaan van ongeveer 365 dagen.


schemergetal

schemergetallen (plural)
schemergetalletje (diminutive singular)
schemergetalletjes (diminutive plural)

getal dat het scheidend vermogen van een kijker aangeeft in relatie tot de lichtsterkte


kleurindex

kleurindexen (plural)
kleurindices (plural)
kleurindexje (diminutive singular)
kleurindexjes (diminutive plural)

het verschil tussen twee kleurmagnitudes


broederplaneet

broederplaneten (plural)
broederplaneetje (diminutive singular)
broederplaneetjes (diminutive plural)

een planeet die heel erg lijkt op een bepaalde andere planeet.


zusterplaneet

zusterplaneten (plural)
zusterplaneetje (diminutive singular)
zusterplaneetjes (diminutive plural)


slingeruurwerk

In de betekenis van ‘uurwerk waarvan de gang door een slinger wordt geregeld’ voor het eerst aangetroffen in 1736

slingeruurwerken (plural)
slingeruurwerkje (diminutive singular)
slingeruurwerkjes (diminutive plural)


zonnestraling

samenstelling van zon en straling met het invoegsel -e-

het totale spectrum van elektromagnetische straling dat door de zon wordt verspreid


zonnevlam

samenstelling van zon en vlam met het invoegsel -e-

zonnevlammen (plural)
zonnevlammetje (diminutive singular)
zonnevlammetjes (diminutive plural)

gasexplosie op het oppervlak van de zon, die elektrische schokgolven door het zonnestelsel zendt


astrograaf

met het voorvoegsel astro- met het achtervoegsel -graaf

astrografen (plural)
astrograafje (diminutive singular)
astrograafjes (diminutive plural)


coronagraaf

afgeleid van corona met het achtervoegsel -graaf

Koronograf

instrument dat gebruikt wordt voor het waarnemen van verschijnselen in de ijle atmosfeer rond de zon

coronagrafen (plural)
coronagraafje (diminutive singular)
coronagraafjes (diminutive plural)


astrografie

afgeleid van het Latijnse 'astro' (ster) met het achtervoegsel -grafie

afgeleid van astrograaf met het achtervoegsel -ie

astrografieën (plural)
astrografietje (diminutive singular)
astrografietjes (diminutive plural)


astrofotografie

afgeleid van fotografie met het voorvoegsel astro-

astrofotografies (plural)
astrofotografieën (plural)

fotografie van objecten aan de nachtelijke hemel, zoals planeten, sterren etc.


giro

Italiaans giro is ontwikkeld uit Laat-Latijn gyrus, girus, gurus ‘rondgang, kring(loop)' (Grieks γυρός ‘gebogen, rond’, γύρος ‘kring’ ‘kring’-)


geocentrisch

In de betekenis van ‘met de aarde als middelpunt’ voor het eerst aangetroffen in 1763

afgeleid van centrisch met het voorvoegsel geo-

geocentrischer (uninflected comparative)
geocentrische (inflected positive)
geocentrischere (inflected comparative)
geocentrischers (partitive comparative)


heliocentrisch

In de betekenis van ‘met de zon als middelpunt’ voor het eerst aangetroffen in 1763

afgeleid van centrisch met het voorvoegsel helio-

heliocentrischer (uninflected comparative)
heliocentrische (inflected positive)
heliocentrischere (inflected comparative)
heliocentrischers (partitive comparative)

Het heliocentrische model van Copernicus.


Kiel

Carina

sterrenbeeld zuidelijk van de dierenriem (tussen rechte klimming 6ᵘ02ᵐ en 11ᵘ18ᵐ en tussen declinatie −75° en −51°)


lente gravitacional

Las lentes gravitacionales fueron predichas por la teoría de la relatividad general de Einstein.

De zwaartekrachtlenzen werden door de algemene relativiteitstheorie van Einstein voorspeld.


満月

Samensteling van 満 (« vol ») en 月 (« maan »).


Lier

Lyra

sterrenbeeld noordelijk van de dierenriem (tussen rechte klimming 18ᵘ12ᵐ en 19ᵘ26ᵐ en tussen declinatie +25° en +48°)


conjunctie

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘voegwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1552

afgeleid van conjunct met het achtervoegsel -ie

zodanige stand van twee hemellichamen dat ze ten opzichte van de aarde in elkaars verlengde liggen, samenstand


omwentelingsas

samenstelling van omwenteling en as met het invoegsel -s-


geosynchroon

afgeleid van synchroon met het voorvoegsel geo-

met dezelfde omlooptijd en draairichting als de aarde (23,945 uur)


begeleider

afgeleid van begeleiden met het achtervoegsel -er

hemellichaam dat een grotere ster begeleidt


objectiefprisma

prisma dat voor het objectief van een sterrenkijker geplaatst de sterren in een spectrum ontleed


absorptienevel

absorptienevelen (plural)
absorptienevels (plural)
absorptieneveltje (diminutive singular)
absorptieneveltjes (diminutive plural)

diffuse nevel die aan de hemel zichtbaar is doordat een donkere wolk van gas en stof afsteekt tegen een heldere achtergrond of doordat achtergrondsterren ontbreken in de richting van de wolk


shooting star

Samenstelling van de Engelse zelfstandige naamwoorden shooting en star met het achtervoegsel -ing.

/ˈʃuːtɪŋ stɑː/


precessie

afgeleid van het Franse précession of daarvoor van het Latijnse 'praecessio' (het voorgaan) (met het voorvoegsel pre-)

: verplaatsing van de nachteveningspunten op de ecliptica van oost naar west, tegen de volgorde der tekens van de dierenriem in


chromosfeer

afgeleid van sfeer met het voorvoegsel chromo-

dunne laag in de zonnedampkring, tussen de fotosfeer en de corona


astrometrie

met het voorvoegsel astro- en met het achtervoegsel -metrie

sterrenkunde die de meetkundige eigenschappen van de hemellichamen bestudeert


perigeum

afgeleid van het Griekse 'gaia' (aarde) met het voorvoegsel peri-

het punt in een baan rond de Aarde dat het dichtst bij het zwaartepunt van de Aarde ligt


perihelium

afgeleid van het Griekse 'hèlios' (zon) met het voorvoegsel peri-

punt in de baan van een om de zon bewegend lichaam, waar het de zon op de kleinste afstand nadert


aphelium

afgeleid van het Griekse 'hèlios' (zon) met het voorvoegsel apo-

verst van de zon verwijderde punt van de baan van een planeet of komeet om de zon


Big Dipper

het op een opscheplepel of steelpan lijkende sterrenbeeld "Grote Beer" (Ursa Major)


Little Dipper

het op een opscheplepel of steelpan lijkende sterrenbeeld "Kleine Beer" (Ursa Minor)


Grote Beer

leenvertaling van Latijn Ursa Major "grote berin", geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Großer Bär

hoog aan het noordelijk halfrond duidelijk zichtbaar sterrenbeeld (tussen rechte klimming 8ᵘ05ᵐ en 14ᵘ27ᵐ en tussen declinatie 28° en 73°)

De Grote Beer wordt ook wel steelpan, pollepel of grote wagen genoemd.


Kleine Beer

leenvertaling van Latijn Ursa Minor "kleine berin", geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Kleiner Bär

een hoog aan het noordelijk halfrond duidelijk sterrenbeeld

een hoog aan het noordelijk halfrond zichtbaar sterrenbeeld (tussen rechte klimming 13ᵘ en 18ᵘ (hoofdzakelijk) en tussen declinatie +65° en +90°)

De poolster is een ster van het sterrenbeeld Kleine Beer.


Ursa Minor

Van het Latijn: "ursa minor" (kleine beer)

Ursa Minor

de Latijnse naam van het sterrenbeeld de Kleine Beer

Polaris, de poolster, is een ster van het sterrenbeeld Ursa Minor.


Ursa Major

Van het Latijn: "ursa major" (grote beer)

Ursa Major

de Latijnse naam van het sterrenbeeld de Grote Beer

Op het noordelijk halfrond is het sterrenbeeld Ursa Major altijd boven de horizon.


zodiacal

afgeleid van zodiak met het achtervoegsel -al


wassende maan

verbinding van  wassende en maan, met "wassen" in de betekenis van "groeien"

maan zoals die kort na nieuwe maan te zien is


exoplaneet

afgeleid van planeet met het voorvoegsel exo-

exoplaneten (plural)
exoplaneetje (diminutive singular)
exoplaneetjes (diminutive plural)

een planeet in een baan rond een andere ster dan de zon

In 2013 werd er voor het eerst een exoplaneetje ontdekt (Kepler-37b) dat kleiner is dan onze planeet Mercurius.


limbus

in graden verdeelde rand van een instrument om hoeken te meten


roodverschuiving

verschuiving naar rood van waargenomen licht wanneer de lichtbron en de waarnemer zich van elkaar verwijderen of als gevolg van een sterk gravitatieveld waar de straling doorheen gaat


oernevel

afgeleid van nevel met het voorvoegsel oer-, als soortnaam geschreven met een kleine letter

Ongeveer 4,6 miljard jaar geleden ontstonden uit een oernevel onze zon en zijn planeten.

Weblink bron
George Beekman
 “Fossiel van ijs en stof” (16 december 2006) op nrc.nl

Astronomen denken dat zulke Jupiterachtige begeleiders moeten zijn ontstaan in een koele omgeving, dus op vrij grote afstand van hun moederster, en pas later door het een of andere proces naar de ster toe zijn gekomen: door wrijving met materie in de overgebleven oernevel of door de uitwisseling van energie met andere planeten.

Weblink bron
George Beekman
 “Zonachtige ster eet zijn begeleidende planeten op” (12 mei 2001) op nrc.nl


hemelas

denbeeldige as waarom het hemelgewelf met alle sterren schijnbaar rondwentelt


hemelbol

hemelbollen (plural)
hemelbolletje (diminutive singular)
hemelbolletjes (diminutive plural)

een denkbeeldige roterende bol met een gigantische straal die concentrisch is met de Aarde en tegen de achtergrond waarvan de hemellichamen worden waargenomen


hemelmechanica

een tak van de sterrenkunde en de wiskunde die zich bezighoudt met de berekening van de bewegingen van de hemellichamen en kunstmatige satellieten


hemelobject

een object dat zich in het heelal bevindt en soms zichtbaar is aan de hemel


meteoroïde

afgeleid van meteoor met het achtervoegsel -oïde

meteoroïden (plural)
meteoroïdes (plural)
meteoroïdetje (diminutive singular)
meteoroïdetjes (diminutive plural)

brok steen die in de ruimte om de zon draait kleiner dan een meteoriet


planetaire nevel

een uitdijende gasschil in de ruimte geproduceerd door bepaalde types sterren aan het eind van hun leven in de reuzentak van het Hertzsprung-Russelldiagram


pulsar

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘bron van kosmische straling’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1976

een snel ronddraaiende neutronenster die elektromagnetische straling uitzendt


hemelpool

denkbeeldig punt in de ruimte waar de rotatieas van de aarde bij verlenging de hemelbol snijdt. Er is een noordelijke en een zuidelijke hemelpool


hemelsfeer

hemelsferen (plural)
hemelsfeertje (diminutive singular)
hemelsfeertjes (diminutive plural)


hemelkoepel

hemelkoepels (plural)
hemelkoepeltje (diminutive singular)
hemelkoepeltjes (diminutive plural)


astronomický

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord astronomia met het achtervoegsel -cký

astronomisch, sterrenkundig; met betrekking tot astronomie


astronomický

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord astronom met het achtervoegsel -ický


intergalactisch

afgeleid van galactisch met het voorvoegsel inter-

intergalactischer (uninflected comparative)
intergalactische (inflected positive)
intergalactischere (inflected comparative)
intergalactischers (partitive comparative)


galactisch

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘m.b.t. de melkweg’ voor het eerst aangetroffen in 1950

Afgeleid van het Engelse galaxy of galactic met het achtervoegsel -isch

galactischer (uninflected comparative)
galactische (inflected positive)
galactischere (inflected comparative)
galactischers (partitive comparative)


protuberantie

afgeleid van het Franse protubérance (met het achtervoegsel -antie)

door de zon uitgeworpen hoeveelheid gloeiend gas


stellair

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘de sterren betreffend’ voor het eerst aangetroffen in 1936

afgeleid van het Franse stellaire met het achtervoegsel -air

stellairder (uninflected comparative)
stellairst (uninflected superlative)
stellaire (inflected positive)
stellairdere (inflected comparative)
stellairste (inflected superlative)
stellairs (partitive positive)
stellairders (partitive comparative)


solair

afgeleid van het Latijnse sōl (zon) met het achtervoegsel -air

solairder (uninflected comparative)
solairst (uninflected superlative)
solaire (inflected positive)
solairdere (inflected comparative)
solairste (inflected superlative)
solairs (partitive positive)
solairders (partitive comparative)


seculair

afgeleid van het Franse séculaire met het achtervoegsel -air

seculairder (uninflected comparative)
seculairst (uninflected superlative)
seculaire (inflected positive)
seculairdere (inflected comparative)
seculairste (inflected superlative)
seculairs (partitive positive)
seculairders (partitive comparative)


planetair

afgeleid van het Franse planétaire of van planeet met het achtervoegsel -air

planetairder (uninflected comparative)
planetairst (uninflected superlative)
planetaire (inflected positive)
planetairdere (inflected comparative)
planetairste (inflected superlative)
planetairs (partitive positive)
planetairders (partitive comparative)

betrekking hebbend op, overeenkomstig de planeten

„Als je naar de ecologische kant kijkt, zien we dat zeven van de negen planetaire grenzen zijn overschreden. De redenen daarvoor zijn volstrekt helder: landgebruik, grondstoffengebruik, uitstoot. Ze hebben allemaal te maken met economische activiteit.”


lunair

afgeleid van het Franse lunaire met het achtervoegsel -air

lunairder (uninflected comparative)
lunairst (uninflected superlative)
lunaire (inflected positive)
lunairdere (inflected comparative)
lunairste (inflected superlative)
lunairs (partitive positive)
lunairders (partitive comparative)


lunaire

Ontleend aan Latijn lunaris “maan-”, “met betrekking tot de maan”, aangetroffen sinds de 13e eeuw

[4] Ontleend aan wetenschappelijk Latijn lunaria


spiraalnevel

spiraalnevels (plural)
spiraalneveltje (diminutive singular)
spiraalneveltjes (diminutive plural)


sterrenhoop

samenstelling van ster en hoop met het invoegsel -en-

Sternhaufen

verzameling dicht bijeen staande sterren

sterrenhopen (plural)
sterrenhoopje (diminutive singular)
sterrenhoopjes (diminutive plural)

verzameling van dicht bijeen staande sterren


aurora

[1] van Latijn aurora, in de betekenis van ‘dageraad’ voor het eerst aangetroffen in 1515

aurora's (plural)
auroraatje (diminutive singular)
auroraatjes (diminutive plural)


astrochemie

afgeleid van chemie met het voorvoegsel astro-

onderdeel van de sterrenkunde dat zich vooral bezighoudt met scheikundig onderzoek

De astrochemie bestudeert welke stoffen en processen in het heelal voorkomen en wat we daaruit kunnen leren voor onze aardse chemie.


Draak

leenvertaling van Latijn Draco, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

Drache

sterrenbeeld nabij de noordelijke hemelpool (tussen rechte klimming 9ᵘ18ᵐ en 21ᵘ00ᵐ en tussen declinatie +48° en +86°)


Voerman

[1] leenvertaling van Latijn Auriga, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

sterrenbeeld noordelijk van de dierenriem (tussen rechte klimming 4ᵘ35ᵐ en 7ᵘ27ᵐ en tussen declinatie +28° en +56°)


nachteveningspunt

samenstelling van nachtevening en punt met het invoegsel -s-

nachteveningspunten (plural)
nachteveningspuntje (diminutive singular)
nachteveningspuntjes (diminutive plural)

punt waarin de zonneweg (ecliptica) de evenaar (hemelequator) snijdt, lentepunt en herfstpunt

op de nachteveningspunten duren de dagen net zo lang als de nachten


voetpunt

voetpunten (plural)
voetpuntje (diminutive singular)
voetpuntjes (diminutive plural)

punt dat zich loodrecht onder een waarnemer bevindt, lijnrecht tegenovergesteld aan het toppunt of zenit


Avondster

samenstelling van avond zn en ster zn , geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 1.E

de planeet Venus, als die na zonsondergang zichtbaar is aan de westelijke hemel


morgenster

van Middelnederlands morgensterre, op te vatten als samenstelling van morgen zn en ster zn
**[1] omdat de planeet Venus net voor zonsopgang met het blote oog te zien is
**[2] vanwege de stervormige kelk die zich vroeg in de ochtend opent
**[3] omdat deze voddenrapers vroeg actief zijn omdat er dan meer kans is iets van waarde te vinden
**[4] omdat deze schoonmakers vroeg actief zijn omdat hun werk af moet zijn voordat de schoongemaakte ruimtes gebruikt worden
**[5] (spottend), omdat de vorm aan een ster doet denken

ˈmɔrɣənˌstɛr

Bocksbart

Tragopogon, een plantengeslacht uit de composietenfamilie (Compositae oftewel Asteraceae)


sterrenkaart

samenstelling van ster en kaart met het invoegsel -en-

sterrenkaarten (plural)
sterrenkaartje (diminutive singular)
sterrenkaartjes (diminutive plural)

afbeelding van (een deel van) de sterrenhemel op een plat vlak


sterrenregen

samenstelling van ster en regen met het invoegsel -en-

sterrenregens (plural)
sterrenregentje (diminutive singular)
sterrenregentjes (diminutive plural)


apertuur

wijdte van de licht doorlatende opening in optische instrumenten


høgde

Afleiding van het Nynorske bijvoeglijke naamwoord høg met het achtervoegsel -de


høgd

Afleiding van het Nynorske bijvoeglijke naamwoord høg met het achtervoegsel -d


Graveerstift

leenvertaling van Latijn Caelum, geschreven met een hoofdletter volgens spellingregel 16.E

sterrenbeeld zuidelijk van de dierenriem (tussen rechte klimming 4ᵘ18ᵐ en 5ᵘ03ᵐ en tussen declinatie −49° en −27°)


maansikkel

maansikkels (plural)
maansikkeltje (diminutive singular)
maansikkeltjes (diminutive plural)

sikkelvorm die de maan aanneemt bij wassende of afnemende maan


Feuerkugel

Samenstelling van de Duitse zelfstandige naamwoorden Feuer en Kugel

die Feuerkugel (nominative singular)
die Feuerkugeln (nominative plural)
der Feuerkugel (genitive singular)
der Feuerkugeln (genitive plural)
der Feuerkugel (dative singular)
den Feuerkugeln (dative plural)
die Feuerkugel (accusative singular)
die Feuerkugeln (accusative plural)

Zahlreiche Menschen in Rheinland-Pfalz sahen einen hellen Meteor, der sich zu einer hellen Feuerkugel enwickelte.

Veel mensen in Rijnland-Palts zagen een heldere meteoor, de zich tot een heldere vuurbal ontwikkelde.


Schweif

Afkomstig van het Middelhoogduitse zelfstandige naamwoord sweif, dat van het Oudhoogduitse zelfstandige naamwoord sueif komt

der Schweif (nominative singular)
die Schweife (nominative plural)
des Schweifes (genitive singular)
des Schweifs (genitive singular)
der Schweife (genitive plural)
dem Schweif (dative singular)
den Schweifen (dative plural)
den Schweif (accusative singular)
die Schweife (accusative plural)


cluster

van Engels cluster, in de betekenis van ‘tros, groep’ voor het eerst aangetroffen in 1963

Cluster

een compacte groep van gelijksoortige objecten, verschijnselen, klanken etc

Cluster

een dissonant akkoord van meerdere opeenvolgende tonen

clusters (plural)
clustertje (diminutive singular)
clustertjes (diminutive plural)


juliaans

[1] eponiem van Latijn iulianus "van of betrekking hebbend op Julius", op te vatten als afgeleid met het achtervoegsel -iaans van Julius en geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.C

[2] eponiem een verwijzing naar Julius Caesar die in 45 v.Chr. een nieuwe kalender voor het Romeinse rijk invoerde

[3] omdat de gebruikte perioden zijn gebaseerd op de juliaanse tijdrekening
Het verhaal dat de bedenker, de 16e-eeuwse Franse humanist J.J. Scaliger het naar zijn vader (Julius Scaliger) zou hebben genoemd, is niet wat de bedenker daarover zelf heeft verklaard.

[4] eponiem afgeleid van Juliaan en met het achtervoegsel -s, geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.C

juliaanser (uninflected comparative)
juliaanst (uninflected superlative)
juliaanse (inflected positive)
juliaansere (inflected comparative)
juliaanste (inflected superlative)
juliaansers (partitive comparative)
Juliaans

volgens een stelsel waarin elke tijdstip wordt uitgedrukt als het aantal dagen vanaf het begin van een zeer lange periode
Oorspronkelijk gaat het om een periode die op om 12.00 uur UTC op 1 januari 4713 v.Chr. begint, maar de benaming wordt soms ook gebruikt voor stelsels waarin een latere beginmoment wordt gebruikt.


lunaria

almanak, tekstbundel met voorschriften en voorspellingen van de dagelijkse maanstanden


exoplaneta

Afgeleid van het zelfstandige naamwoord planeta met het voorvoegsel exo-

exoplaneet; een planeet in een baan rond een andere ster dan de zon


trawant

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘handlanger’ voor het eerst aangetroffen in 1510

trawanten (plural)
trawantje (diminutive singular)
trawantjes (diminutive plural)


bijplaneet

bijplaneten (plural)
bijplaneetje (diminutive singular)
bijplaneetjes (diminutive plural)

planeet die een baan om een andere (grotere) planeet beschrijft


asteroid

Afgeleid van het Latijnse woord asteroides.


atmosféra

Afgleid van de Oudgriekse woorden ἀτμός en σφαῖρα.

atmosfeer; een gasvormig omhulsel van een planeet of maan.


atmosféra

Život na Zemi by bez atmosféry nemohl existovat.

Leven op Aarde zou zonder atmosfeer niet kunnen bestaan.


Daphne

[1] van Oudgrieks Δάφνη en (Dáfnè) nimf in de Griekse mythologie , vergelijk δάφνη zn (dàfnè) "laurier"

[2] vernoemd naar de nimf, ook als genoemd in de Bijbel 2 Makkabeeën 4:33

[3] als verwijzing naar de Griekse mythologie, de Bijbelse plaatsnaam of een martelares die als heilig wordt vereerd Nouvelles ecclésiastiques et politiques. : Pays-Bas. in: Journal historique et littéraire, 164 jrg. 14 nr. 8 (1 december 1847), Comptoir universel dʹimprimerie et de librairie, p. 411/412

[4] eponiem in 1856 door de 19e-eeuwse Franse astronoom J. Chacornac vernoemd naar de nimf

eponiem grote planetoïde in een baan tussen die van Mars en die van Jupiter


zem

Aarde; de derde planeet van ons zonnestelsel


aberační

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord aberace met het achtervoegsel -ční

aberratie-; met betrekking tot aberratie


azimutální

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord azimut met het achtervoegsel -ální


nutatie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘periodieke verschuiving van de hemelpool’ voor het eerst aangetroffen in 1912

afgeleid van het Franse nutation (met het achtervoegsel -atie)

nutaties (plural)
nutatietje (diminutive singular)
nutatietjes (diminutive plural)

kleine periodieke verplaatsingen van de hemelpool door bovengenoemd effect


efemeride

Ephemeriden

tabel met de stand van de zon, de maan en de planeten voor elke dag van het jaar

een tabel waarin de stand van de zon, de maan en de planeten voor elke dag van het jaar wordt aangegeven