kazak

kazak draaien

overlopen, opeens partij kiezen voor de vijand

kazakken (singular)
kazakje (diminutive)
kazakjes (diminutive singular)

over de wapenrusting gedragen kledingstuk met wijde mouwen, waaraan te herkennen is bij welke strijdmacht men hoort

Het was zeer slecht manschap, groenen kazak met roode opslagen, en witte ondermonteering. Pauvreté!


mogol

via Frans Mogol van Perzisch مغول (moğul) "Mongool", als verwijzing naar de afstamming van de Mongoolse heerser Timoer Lenk

benaming voor een vorst uit de islamitische dynastie die van de 16e tot de 19e eeuw over grote delen van Indische subcontinent heerste

Onveiligheid door de aanwezigheid van Franse oorlogsschepen bij de kust van Coromandel in India en de problemen die gerezen waren tussen de VOC en de Indiase mogol Aurangzeb deden De Bruijn afzien van zijn eerdere plan het mogolrijk te bezoeken.

Op de specerijeilanden hadden zij weinig fortuin en nadat de Hollanders het hun daar te lastig gemaakt hadden richtten zij hun pogingen vooral op het gebied van de mogol.


Fries

Friezen (plural)
Friesje (diminutive singular)
Friesjes (diminutive plural)


Vlaanderen

van Oudnederlands flama (dikwijls overstromend kustgebied) met een achtervoegsel -d(e)r en de uitgang -en van de datief meervoud,

het gebied dat zich uitstrekt over een deel van Noord-Frankrijk, Noord-België en Nederland dat deel was van het graafschap Vlaanderen


consul

van Latijn consul, in de betekenis van ‘gevolmachtigd vertegenwoordiger van land’ voor het eerst aangetroffen in 1470

consuls (plural)
consulletje (diminutive singular)
consulletjes (diminutive plural)

elk van de beide eerste overheidspersonen tijdens de Republiek in Rome.


majo

[1] (letterwoord) van Marie en Johan , naar de voornamen van de ontwerper Johan Bubberman en diens vrouw
Vermoedelijk ook een stilzwijgende verwijzing naar het Mayo watervliegtuig dat bestond uit een klein vliegtuig bovenop een groter vliegtuig, aangezien dit kacheltje in combinatie met een grotere kachel werd gebruikt

Het woord "majo" komt ook voor als fonetische, niet-officiële spelling voor mayo(naise) en maillot.

noodkacheltje waarop in de Hongerwinter toch gekookt kon worden omdat het kon branden op klein gemaakte stukjes hout, in plaats van de schaars geworden brandstoffen

Leiden is een niet al te grote stad; het UVS-terrein is dank zij de hongerwinter zijn overdekte tribune kwijt geraakt ("in de majo, meneer") (…)

Herman
 Voetbal – op aller lippen in: Sportkroniek; weekblad voor sport, jrg. 46 nr. 35 (1 september 1947), J. Waltman, Delft, p. 489 kol. 4

benaming voor een jongeman uit de volksklasse die zich stoer gedraagt en veel aandacht besteed aan kleding en uiterlijk

⧖ Hij zelf was pachter van rijke weidegronden op de eilanden gelegen in den mond der Guadalquivir; en gewoon als hij was te leven in den zadel te midden zijner zeer talrijke kudden rundvee, was er geen jongman in Andalusië, die beter te paard zat of beter de lans, de werpspies of ook wel den degen tegen een woedenden stier hanteerde; waarvan hij den naam had gekregen van een uitnemend stierenbevechter te zijn en een echte majo, hetgeen wij zouden noemen een eersten Baas in alles.

W.F. Scholten tot Gansoijen
 Mengelwerk. : De twee Spanjaarden. in: Vaderlandsche Letteroefeningen., jrg. 99 deel 2 (1859), P. Ellerman, Amsterdam, p. 681


majo

majo, een jongeman uit de volksklasse die zich stoer gedraagt en veel aandacht besteed aan kleding en uiterlijk

Spanje, vanaf eind 18e tot begin 20e eeuw


ding

In de betekenis van ‘zaak, voorwerp’ voor het eerst aangetroffen in 901.

erfwoord: Middelnederlands dinc ‘rechtszitting, -bank; zaak, voorwerp’, ontwikkeld uit Oergermaans *þingaz ‘volksvergadering van alle vrijen’, bij Indo-Europees *tenk- ‘trekken, spannen’, uitbreiding met -k van *ten- ‘uitspreiden, trekken, strekken’, waartoe ook Gotisch þeihs ‘tijd’ en Latijn tempus behoren. Evenals Nederduits/Duits Ding, Engels thing en Zweeds ting.

al draagt een aap een gouden ring, het is en blijft een lelijk ding

dingen (plural)
dingetje (diminutive singular)
dingetjes (diminutive plural)

driedaagse volksvergadering die recht kon spreken en dus als rechtszitting fungeerde in de Oudgermaanse tijd


Jan van Gent

ˈjɑɱvɑŋˌɣɛnt


meikever

In de betekenis van ‘insect’ voor het eerst aangetroffen in 1766

Maikäfer

Melolontha melolontha, schildvleugelig insect dat in mei te voorschijn komt

meikevers (plural)
meikevertje (diminutive singular)
meikevertjes (diminutive plural)

opportunist die zich bij de bevrijding in 1945 nog gauw aansloot bij het verzet tegen de nazi's


mulo

o: (letterwoord) meer uitgebreid lager onderwijs

v/m: op te vatten als (verkorting) van "school voor mulo"

vierjarige vorm van voortgezet onderwijs, ingevoerd in 1857 en na 1968 overgegaan in mavo

De Middelnederlandse letterkunde werd op diverse schooltypen gedoceerd en er zijn aanwijzingen dat dat in verscheidene opzichten tot een verschil in lespraktijk heeft geleid. Maar vaak is niet duidelijk of een bepaalde bron nu het onderwijs op gymnasium, drie- dan wel vijfjarige hbs of eventueel nog andere schooltypen zoals de mms of het mulo op het oog heeft.


butterfly

samenstelling van butter zn en fly zn
IPA:

onverwachte gebeurtenis waardoor de geschiedenis uiteindelijk heel anders zou kunnen zijn geweest


donkey

van Engels donkey, voluit "donkey engine" of "steam donkey" ook buiten de scheepvaart gebruikt als woord voor hulpmotor

kleine stoommachine om als hulpmotor voor pompen en andere werktuigen op een schip

Theun hoort hun klompen en laarzen op de treden van het laddertje stampen en daar bovenuit het geluid van stoom uit de donkey.


parasiet

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘die ten koste van andere(n) leeft’ voor het eerst aangetroffen in 1553

afgeleid van het Griekse 'σῖτος' (sitos) (tarwe, brood, eten) met het voorvoegsel para- (παρά-) (dus letterlijk: mee-eter)

Parasit

klaploper, iemand die ten koste van een ander leeft, een profiteur

parasieten (plural)
parasietje (diminutive singular)
parasietjes (diminutive plural)

persoon met een geestelijke functie die de priesters ondersteunden in de tempel, met name in Athene en het omliggende gebied Attika

Deze parasieten werden in de Attische dorpen gekozen uit de meest vooraanstaande families. De Griekse literatuur noemt een Atheens college van twaalf parasieten, die een rol speelden bij de tempelverering van Apollo, Pallas, Heracles en Athena. Ze hielpen priesters en bezoekers bij het offeren, waarbij de beloning bestond uit een derde deel van het geofferde. Het voedsel en vlees dat ze op deze manier verkregen, aten ze dus mee ‘aan de tafel’ van de offeraars.
Parasieten komen in de vroege Griekse bronnen ook voor in relatie tot magistraten en (buitenlandse) ambassadeurs. Ze assisteerden een hoogwaardigheidsbekleder en mochten dan, als mee-eters, deelnemen aan de grote publieke maaltijden voor politici.


kruisiging

Naamwoord van handeling van kruisigen met het achtervoegsel -ing

het executeren van een ter dood veroordeelde door hem aan een kruis te nagelen

In het Romeinse Rijk was kruisiging een gebruikelijke manier om misdadigers terecht te stellen.


Utrecht

De Nederlandse provincie is vernoemd naar de Nederlandse stad. De plaats en de voormalige republiek in Zuid-Afrika zijn eveneens vernoemd naar de Nederlandse stad.

De naam Utrecht is een combinatie van Latijn en Oudnederlands. -trecht komt van de Latijnse aanduiding traiectum, die werd gebruikt om een plaats aan te geven waar een rivier doorwaadbaar of over te steken was. In de middeleeuwen werd voor Utrecht én Maastricht Traiectum als plaatsnaam gebruikt. Omwille van het onderscheid kregen beide plaatsen daarna een nadere aanduiding in hun plaatsnaam. De U- komt van het Oudnederlandse uut, dat 'benedenstrooms' betekent.

de naam van een boerenrepubliek rond [3] die bestaan heeft van 1852-1856


valk

via Middelnederlands valke en Oudnederlands falko van Latijn falco, in de betekenis van ‘roofvogel’ voor het eerst aangetroffen in 918

beter met de uil gezeten dan met de valk gevlogen

valken (plural)
valkje (diminutive singular)
valkjes (diminutive plural)

⧖ Deze nieuwe uit één stuk gegoten vuurmonden werden nu kanonnen of kartouwen genoemd, de langere … die te gelijker tijd de kleinere kalibers waren, slangen of koluvrijnen, de allerkleinste, die meestal looden kogels schoten en veel overeenkomst met de draagbare vuurwapens hadden, valken, falkonetten (faucons, fauconneaux).

H.M.F. Landolt
 “Militair woordenboek” (1861-1862)


schatting

Naamwoord van handeling van schatten met het achtervoegsel -ing

schattingen (plural)
schattinkje (diminutive singular)
schattinkjes (diminutive plural)

heffing die aan onderworpenen wordt opgelegd

Het verhaal vertelt nu over de keizer van Rome, die zich ergerde omdat hij Artur zo vaak moest vragen om de schatting die deze hem nooit zond hoewel hij dat verplicht was.

Weblink bron
Jacob van Maerlant & Lodewijk van Velthem (ed. Frank Brandsma)
 “Merlijn, de tovenaar van koning Arthur.” (2004), Atheneum-Polak en Van Gennep, Amsterdam, ISBN 9025301967, p. 171


bunder

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘vlaktemaat’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1101

bunders (plural)
bundertje (diminutive singular)
bundertjes (diminutive plural)

oude oppervlaktemaat, die in Nederland in 1816 werd gelijkgesteld aan 1 hectare of 10.000 vierkante meter en in 1937 is afgeschaft


tijdschrift

samenstelling van tijd zn en schrift zn
**[1] mogelijk als leenvertaling van Duits Zeitschrift zn in de betekenis "periodiek" aangetroffen vanaf 1775 (zie vindplaats hieronder)

списание

blad waarvan met vaste tussenpozen afleveringen verschijnen

tijdschriften (plural)
tijdschriftje (diminutive singular)
tijdschriftjes (diminutive plural)

document waarin van jaar tot jaar de belangrijkste gebeurtenissen worden beschreven


kapelaan

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘hulppriester’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Kaplan

een priester van de katholieke kerk, werkzaam in een parochie

kapelaans (plural)
kapelaantje (diminutive singular)
kapelaantjes (diminutive plural)


ambacht

Leenwoord uit het Keltisch, in de betekenis van ‘handwerk’ voor het eerst aangetroffen in 772

Van Oudnederlands: ambehte, op zijn beurt een Keltisch leenwoord

handicraft

een handwerkvak dat vaak aanzienlijke vaardigheden vereist

ambachten (plural)
ambachtje (diminutive singular)
ambachtjes (diminutive plural)

het grondgebied of de landstreek, waarover de jurisdictie van een z.g. ambachtsheer zich uitstrekt (vnl in Holland, Zeeland of Vlaanderen) (b.v. Hendrik-Ido-Ambacht)


sfeer

van Middelnederlands spere via Frans sphère en Oudfrans spere van middeleeuws Latijn sphera / spera dat weer via klassiek Latijn sphaera teruggaat op Oudgrieks σφαῖρα (sfaíra) "bol, wereldbol)"
**[1] aangetroffen vanaf 1866
**[4.3] aangetroffen vanaf 1405

Stimmung

het geheel van gedachten en gevoelens die de gemoederen in een bepaalde omgeving bezighouden

sferen (plural)
sfeertje (diminutive singular)
sfeertjes (diminutive plural)

elk van de bolvormige zones van de hemelkoepel boven de aarde waarin zon, maan en planeten zich om de aarde zouden bewegen

In het klassieke heelalbeeld van Aristoteles en zijn navolgers vormde de aarde het centrum en daaromheen bevonden zich ‛sferen’: hemelse bollen waarin maan, planeten en sterren rond de aarde draaiden. De binnenste baan was die van de maan; dan kwam Mercurius, gevolgd door de overige planeten en de zon, en in de buitenste sfeer stonden alle sterren.

Weblink bron
Geertje Dekkers
 “Simon Stevin en het absurde idee dat de aarde om de zon draait” (februari 2018) op historischnieuwsblad.nl


kapitein

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘scheepsgezagvoerder’ voor het eerst aangetroffen in 1351

Van Latijn capitaneus (iemand van hoge rang), van Latijn caput (hoofd).

kaptein

(beroep) (scheepvaart) gezagvoerder van een schip [1], bijv. van een koopvaardijschip

Hauptmann

(beroep) (militair) een rang in de hiërarchie net boven die van luitenant

kapiteins (plural)
(kapiteinen) (plural)
kapiteintje (diminutive singular)
kapiteintjes (diminutive plural)

door het bestuur erkend hoofd van een wat grotere etnische groep in een plaats in Nederlands-Indië


Nederlander

Afleiding van Nederland met het achtervoegsel -er.

nederlænder

een inwoner van Nederland of persoon die de Nederlandse nationaliteit bezit

Nederlanders (plural)
Nederlandertje (diminutive singular)
Nederlandertjes (diminutive plural)

een inwoner van de zeventien Nederlanden van weleer

Beroemde componisten van de Renaissance, zoals Josquin en Ockeghem worden soms Nederlanders genoemd omdat zij uit de Bourgondische Nederlanden kwamen, meest uit het graafschap Vlaanderen of het hertogdom Brabant.


mandarijn

Leenwoord uit het Portugees, in de betekenis van ‘Chinese ambtenaar’ voor het eerst aangetroffen in 1596

mandarijnen (plural)
mandarijntje (diminutive singular)
mandarijntjes (diminutive plural)


hervorming

Naamwoord van handeling van hervormen met het achtervoegsel -ing

reformation

beweging tot herstel der oorspronkelijke zuiverheid in de leer...

hervormingen (plural)
hervorminkje (diminutive singular)
hervorminkjes (diminutive plural)

De beweging tot herstel van de oorspronkelijke zuiverheid in de leer en de gebruiken van de Roomsche Kerk, in het begin van de 16de eeuw door LUTHER begonnen en de oorsprong van het protestantisme. (Vroeger en nog veelal: Reformatie genoemd)


laat

(bijvoeglijk naamwoord) erfwoord via het Middelnederlandse late van de Germaanse stam lata. Verwant met het Gotische lats, Oudsaksische lat, Oudnoords latr en Latijn lassus. Van Indo-Europees *leh1d-. In de betekenis ‘niet vroeg’ voor het eerst aangetroffen in 1281

(zelfstandig naamwoord) erfwoord van Middelnederlands laet, late. Vermoedelijk afgeleid van het ww. laten. Uiteindelijk dezelfde wortel in het PIE als het bijvoeglijk naamwoord.

in de middeleeuwen een halfvrije boer [1] die levenslang verplicht was op een bepaalde plaats bepaalde werkzaamheden voor een landheer te verrichten

Een laat was oorspronkelijk een cijnsplichtige, behorend bij een bepaald domein.


stad

In de betekenis van ‘grote plaats’ voor het eerst aangetroffen in 857

Het kan beter van de stad dan van het dorp

steden (plural)
stadje (diminutive singular)
stadjes (diminutive plural)

Myra is een stadje in Lycië, aan de zuidkust van Turkije. Daar hebben twee bisschoppen gewoond die Nicolaas heetten. De eerste leefde in het begin van de vierde eeuw en de geleerden zijn het nog steeds niet met elkaar eens of over hem iets met zekerheid kan worden gezegd.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 10


drost

van Middelnederlands drost, (verkorting) van drossaard, in de betekenis van ‘bestuursambtenaar’ aangetroffen vanaf 1354-1408

historische titel, aanklager in dienst van landheer


watergeus

Sea Beggar

opstandeling in de tijd van de tachtige-jarige oorlog, gevlucht en van een kapersbrief voorzien gerechtigd om voor de Republiek als kaper tegen de Spanjaarden te vechten

watergeuzen (plural)
watergeusje (diminutive singular)
watergeusjes (diminutive plural)


hertog

In de betekenis van ‘adellijke titel’ voor het eerst aangetroffen in 1201

Van Middelnederlands hertoge, een samenstelling van de Proto-Germaanse woorden *harja "leger" (<heer [11]) en *tugan- (< tijgen). De letterlijke betekenis is dus "legeraanvoerder, legerleider".

duc

een landsheer, oorspronkelijk van een hoger hiërarchisch niveau dan de markies

hertogen (plural)
hertogje (diminutive singular)
hertogjes (diminutive plural)


belenen

Afgeleid van lenen met het voorvoegsel be-

beleende (past)
beleend (past participle)
te belenen (active infinitive imperfect present)
zullen belenen (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen belenen (active infinitive imperfect future)
hebben beleend (active infinitive perfect present short-form)
te hebben beleend (active infinitive perfect present)
beleend zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
beleend te zullen hebben (active infinitive perfect future)
belenend (imperfect participle)
beleend (past participle)
belene (subjunctive)
beleen (indicative imperfect present singular first-person)
beleent (indicative imperfect present singular second-person)
beleent (indicative imperfect present singular second-person)
beleent (indicative imperfect present singular second-person)
beleent (indicative imperfect present singular third-person)
beleende (indicative imperfect past singular first-person)
beleende (indicative imperfect past singular second-person)
beleende (indicative imperfect past singular second-person)
beleende (indicative imperfect past singular second-person)
beleende (indicative imperfect past singular third-person)
beleenden (indicative imperfect past plural first-person)
beleenden (indicative imperfect past plural second-person)
beleenden (indicative imperfect past plural third-person)
zal belenen (indicative imperfect future singular first-person)
zult belenen (indicative imperfect future singular second-person)
zal belenen (indicative imperfect future singular second-person)
zult belenen (indicative imperfect future singular second-person)
zal belenen (indicative imperfect future singular second-person)
zult belenen (indicative imperfect future singular second-person)
zal belenen (indicative imperfect future singular third-person)
zullen belenen (indicative imperfect future plural first-person)
zullen belenen (indicative imperfect future plural second-person)
zullen belenen (indicative imperfect future plural third-person)
zou belenen (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou belenen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) belenen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt belenen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou belenen (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden belenen (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden belenen (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden belenen (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb beleend (perfect present first-person)
hebt beleend (perfect present second-person)
hebt beleend (perfect present second-person)
heeft beleend (perfect present second-person)
hebt beleend (perfect present second-person)
heeft beleend (perfect present third-person)
hebben beleend (perfect present first-person)
hebben beleend (perfect present second-person)
hebben beleend (perfect present third-person)
had beleend (perfect past first-person)
had beleend (perfect past second-person)
had beleend (perfect past second-person)
hadt beleend (perfect past second-person)
had beleend (perfect past third-person)
hadden beleend (perfect past first-person)
hadden beleend (perfect past second-person)
hadden beleend (perfect past third-person)
zal beleend hebben (perfect future first-person)
zal beleend hebben (perfect future second-person)
zult beleend hebben (perfect future second-person)
zult beleend hebben (perfect future second-person)
zal beleend hebben (perfect future second-person)
zult beleend hebben (perfect future second-person)
zal beleend hebben (perfect future third-person)
zullen beleend hebben (perfect future first-person)
zullen beleend hebben (perfect future second-person)
zullen beleend hebben (perfect future third-person)
zou beleend hebben (perfect conditional first-person)
zou beleend hebben (perfect conditional second-person)
zou beleend hebben (perfect conditional second-person)
zoudt beleend hebben (perfect conditional second-person)
zoudt beleend hebben (perfect conditional second-person)
zou beleend hebben (perfect conditional third-person)
zouden beleend hebben (perfect conditional first-person)
zouden beleend hebben (perfect conditional second-person)
zouden beleend hebben (perfect conditional third-person)
er wordt beleend (impersonal passive present imperfect)
er is beleend (impersonal passive present perfect)
er werd beleend (impersonal passive past imperfect)
er was beleend (impersonal passive past perfect)
er zal beleend worden (impersonal passive future imperfect)
er zal beleend zijn (impersonal passive future perfect)
er zou beleend worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou beleend zijn (impersonal passive conditional perfect)
beleend worden (passive infinitive imperfect present short-form)
beleend te worden (passive infinitive imperfect present)
beleend zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
beleend te zullen worden (passive infinitive imperfect future)
beleend zijn (passive infinitive perfect present short-form)
beleend te zijn (passive infinitive perfect present)
beleend zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
beleend te zullen zijn (passive infinitive perfect future)
word beleend (singular imperfect present first-person)
wordt beleend (singular imperfect present second-person)
wordt beleend (singular imperfect present second-person)
wordt beleend (singular imperfect present second-person)
wordt beleend (singular imperfect present plural third-person)
worden beleend (singular imperfect present plural first-person)
worden beleend (singular imperfect present plural second-person)
worden beleend (singular imperfect present third-person)
werd beleend (singular imperfect past first-person)
werd beleend (singular imperfect past second-person)
werd beleend (singular imperfect past second-person)
werdt beleend (singular imperfect past second-person)
werd beleend (singular imperfect past plural third-person)
werden beleend (singular imperfect past plural first-person)
werden beleend (singular imperfect past plural second-person)
werden beleend (singular imperfect past third-person)
zal beleend worden (singular imperfect future first-person)
zult beleend worden (singular imperfect future second-person)
zult beleend worden (singular imperfect future second-person)
zult beleend worden (singular imperfect future second-person)
zal beleend worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen beleend worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen beleend worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen beleend worden (singular imperfect future third-person)
zou beleend worden (singular imperfect conditional first-person)
zou beleend worden (singular imperfect conditional second-person)
zou beleend worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt beleend worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt beleend worden (singular imperfect conditional second-person)
zou beleend worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden beleend worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden beleend worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden beleend worden (singular imperfect conditional third-person)
ben beleend (perfect present first-person)
bent beleend (perfect present second-person)
bent beleend (perfect present second-person)
is beleend (perfect present second-person)
zijt beleend (perfect present second-person)
is beleend (perfect present third-person)
zijn beleend (perfect present first-person)
zijn beleend (perfect present second-person)
zijn beleend (perfect present third-person)
was beleend (perfect past first-person)
was beleend (perfect past second-person)
was beleend (perfect past second-person)
waart beleend (perfect past second-person)
was beleend (perfect past third-person)
waren beleend (perfect past first-person)
waren beleend (perfect past second-person)
waren beleend (perfect past third-person)
zal beleend zijn (perfect future first-person)
zult beleend zijn (perfect future second-person)
zult beleend zijn (perfect future second-person)
zult beleend zijn (perfect future second-person)
zal beleend zijn (perfect future third-person)
zullen beleend zijn (perfect future first-person)
zullen beleend zijn (perfect future second-person)
zullen beleend zijn (perfect future third-person)
zou beleend zijn (perfect conditional first-person)
zou beleend zijn (perfect conditional second-person)
zou beleend zijn (perfect conditional second-person)
zoudt beleend zijn (perfect conditional second-person)
zoudt beleend zijn (perfect conditional second-person)
zou beleend zijn (perfect conditional third-person)
zouden beleend zijn (perfect conditional first-person)
zouden beleend zijn (perfect conditional second-person)
zouden beleend zijn (perfect conditional third-person)

in het leenstelsel (het feodale stelsel) werd door de leenheer iemand met een leen begiftigd

17 februari 1404: Notitie dat hertog Willem beleende den heer van Egmond en van IJsselsteyn met alsulk goed, als hij tot dezen dage toe van de graaflijkheid van Holland in leen gehouden heeft.


mythe

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘wereldbeschouwelijke overlevering, fabel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1804

een verhaal dat de handelingen van (half-) goden en godinnen tot onderwerp heeft

De mythen van Hercules zijn overbekend.


ridder

van Middelnederlands riddere, net als "ruiter" afgeleid van het werkwoord rijden; in de betekenis van ‘adellijke titel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1220

ridder

oorspronkelijk een bereden en bepantserde ruiter die de ridderslag ontvangen had

ridders (plural)
riddertje (diminutive singular)
riddertjes (diminutive plural)

Ridders waren soldaten die heel erg trouw waren aan hun heer of koning.


ophokplicht

Stallpflicht

wettelijke verplichting om pluimvee in het hok te houden

obligation to keep (the poultry, animals) indoors

ophokplichten (plural)
ophokplichtje (diminutive singular)
ophokplichtjes (diminutive plural)

de vanwege de urennorm opgelegde verplichting aan leerlingen om 1040 uur in de klas te blijven, ook als er geen les gegeven wordt


lo

primair onderwijs aan 6-12 jarigen; in 1985 opgegaan in het basisonderwijs


ars

systematisch leerboek voor een bepaalde vaardigheid

K. Barwick, "Das Problem der isokrateischen Techne", (Philologus 107 (…) bewijst (1) dat Isokrates nooit een ars geschreven heeft (2) dat hellenistische vermeldingen van een ars onder zijn naam op een misverstand berusten (3) dat de later in omloop zijnde ars uit de eerste helft van de eerste eeuw na Chr. stamt en door Quintilianus 111,1,14 voor het eerst wordt genoemd.

Weblink bron
Koen Goudriaan
 “Over classicisme : Dionysius van Halicarnassus en zijn program van welsprekendheid, cultuur en politiek. Deel II”, proefschrift (1989), Vrije Universiteit, Amsterdam, p. 478 n. 2


gerecht

In de betekenis van ‘eten in één gang’ voor het eerst aangetroffen in 1040

In de betekenis van ‘rechtbank’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1237

*vervoeging van rechten: de stam met omvoegsel ge- -t, zonder -t omdat de stam al op -t eindigt

Naamwoord van handeling van rechten met het voorvoegsel ge-

Gericht

een bepaald soort voedsel op een bepaalde wijze bereid

gerechten (plural)
gerechtje (diminutive singular)
gerechtjes (diminutive plural)

Aan de westzijde van het gerecht Oostveen bevonden zich respectievelijk de soortgelijke uitgestrekte gerechten.


zoen

Afgeleid van het oorspronkelijke woord voor 'verzoening'. Verzoening werd soms bezegeld met een kus. Die betekenis heeft het woord 'zoen' later óók gekregen. In de betekenis van ‘kus’ is het woord voor het eerst aangetroffen in het jaar 1544

kiss

het met de lippen aanraken van een persoon of een voorwerp

zoenen (plural)
zoentje (diminutive singular)
zoentjes (diminutive plural)


beneficium

In Frankrijk was in de feodale tijd het woord 'honor' in gebruik, hetgeen verwees naar een door de koning toegekende staatsfunctie (graaf, hertog), met de daaraan verbonden rechtsbevoegdheden 'in naam van de koning'. Een rechtstreekse delegatie van bevoegdheden. Daaraan waren ook leengoederen verbonden die het mogelijk maakten de functie uit te oefenen (beneficium), maar die verbinding dateert waarschijnlijk uit de tijd waarin de koningen minder machtig werden (9de-10de eeuw).

Weblink bron
W.R.I. van der Does de Willebois
 “Eer” (26 november 1996) op nrc.nl


monnik

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘kloosterling’ voor het eerst aangetroffen in 890

van Middelnederlands monic en Oudnederlands monik dat via Latijn monachus "kloosterling" teruggaat op Oudgrieks μοναχός (monachós), afgeleid van μόνος [mónos] "alleen", dus "iemand die alleen leeft", omdat de eerste christelijke monniken kluizenaars waren

De kap maakt de monnik niet / Het zijn niet allen monniken die kappen dragen

Puur op basis van iemands uiterlijk valt niet te zeggen hoe die persoon zelf is, welke vaardigheden hij/zij heeft, enz.

Gelijke monniken, gelijke kappen

Onder vergelijkbare omstandigheden dient iedereen hetzelfde te worden beoordeeld of eenzelfde behandeling te krijgen

Zo de abt, zo de monniken

Ondergeschikten gedragen zich net als hun baas

Mönch

een man die uit religieuze overwegingen teruggetrokken leeft, voornamelijk in een klooster

monniken (plural)
monnikje (diminutive singular)
monnikjes (diminutive plural)

middeleeuwse dakpan in de vorm van een halve afgeknotte holle kegel, als bovenpan met de holle kant op twee op hun holle kant liggende onderpannen (nonnen) rustend

Het dak was op Spaans-antieke wijze met holle pannen gedekt en aangezien er geen dakvoering was aangebracht zag je op het latwerk de dakpannen liggen die de oude bouwmeesters vanwege de manier waarop ze elkaar dekten 'non en monnik' noemden.


opperhoofd

Afgeleid van hoofd met het voorvoegsel opper-

opperhoofden (plural)
opperhoofdje (diminutive singular)
opperhoofdjes (diminutive plural)

een door de Vereenigde Oostindische Compagnie benoemde bestuurder van een gebied of factorij


tiende

afgeleid van het hoofdtelwoord tien met het achtervoegsel -de

belasting ter grootte van een evenredig deel van de opbrengsten, gegroeid uit de eerdere kerkbelasting


Macedonië

land in de Balkan, sinds 12 februari 2019 heet het land officieel Noord-Macedonië


artefact

In de betekenis van ‘door mensenhand gemaakt voorwerp’ voor het eerst aangetroffen in 1824

Artefakt

een bewerkt voorwerp uit prehistorische tijd

Artefakt

een kunstmatig veroorzaakte misvorming; zelf toegebracht letsel

artefacten (plural)
artefactje (diminutive singular)
artefactjes (diminutive plural)


gilde

In de betekenis van ‘middeleeuwse broederschap’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1115

een middeleeuwse beroepsorganisatie, meest op monopolie en handhaven van bepaalde standaarden gericht


panhellenisme

Afgeleid van Hellas, de authentieke naam van Griekenland, met het voorvoegsel pan- en met het achtervoegsel -isme.

Panhellenismus

het streven naar de vereniging van alle Griekse volkeren


gijzelaar

In de betekenis van ‘persoon die als onderpand dient’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1401

van Middelnederlands giselare dat is afgeleid van Middelnederlandse zelfstandige naamwoord gisel met het achtervoegsel -aar, dus niet van het werkwoord gijzelen

/ˈχɛɪ̯zəlaːr/

/ˈɣɛːzəlaːr/

/ˈɣɛɪ̯zəlaːr/

gidsel

een veelal onschuldig persoon die tegen de eigen wil door een gijzelnemer gevangen wordt gehouden en die bedreigd wordt met het doel iets van derden gedaan te krijgen

gijzelaars (plural)
(gijzelaren) (plural)
gijzelaartje (diminutive singular)
gijzelaartjes (diminutive plural)

persoon die aan de tegenpartij wordt uitgeleverd en er met zijn leven voor instaat dat afspraken zullen worden nagekomen

Dat Tassilo op zijn beurt zijn neef Karel niet helemaal vertrouwde, blijkt uit het feit dat hij niet van plan was zonder garanties te komen. Pas na overdracht van twaalf Karolingische gijzelaars was hij bereid om de rijksdag in Worms bij te wonen.


lire

van Italiaans lire, het meervoud van lira dat teruggaat op Latijn libra "pond"

naam voor de munteenheden van Italië, Vaticaanstad, San Marino en Malta voordat zij op de euro overgingen

Capek kende geen Italiaans en dat heeft hem problemen opgeleverd. Als je wilt betalen, laten ze een bedrag op je los en je weet niet of ze zeggen één lire vijftig of vijftig lire.


schepen

vroegere rechtsambtenaar en bestuurder in steden en dorpen


Galicië

historische landstreek op de noordhellingen en het voorland van de Karpaten die tegenwoordig tot Polen en Oekraïne behoort


poep

poepen (plural)
poepje (diminutive singular)
poepjes (diminutive plural)

Hans Poep en staet het boerten niet wel aen
Al is hij een Boer, hy en can gheen boert verstaen.

Roemer Visscher
 Het eerste schock van de quicken. (1614) in:
N. van der Laan ed.
 Uit Roemer Visscher's Brabbeling. Deel 1. (1918), A. Oosthoek, Utrecht, p. 16 nr. 51


station

Leenwoord uit het Frans, zie aldaar voor de verdere etymologie. Eerder was in het Nederlands vooral statie gebruikelijk (analoog aan andere leenwoorden uit het Frans eindigend op -ion). In de betekenis van ‘plaats waar treinen stoppen’ in het Nederlands voor het eerst aangetroffen in het jaar 1839

Een gepasseerd station

Iets dat inmiddels is achterhaald, of dat niet meer ongedaan valt te maken

radiostation

een zender die radio- of televisieprogramma's uitzendt

stations (plural)
stationnetje (diminutive singular)
stationnetjes (diminutive plural)

pleisterplaats aan een postweg waar men de paarden omwisselde

standplaats die aan oorlogsschepen die een bewakende taak hadden werd toegewezen


page

[1] van Frans page m, in de betekenis van "hofjonker" voor het eerst aangetroffen in 1284

[2] van de betekenis "hofjonker", omdat de kleurenpracht van deze vlinder aan hun kledij deed denken

[3] eerst van Frans page "bladzijde", daarna verouderd; tegenwoordig weer van Engels page "bladzijde"

persoonlijke dienaar van iemand met een hoge maatschappelijke positie

Ze had een page bij zich, want zulke voorname dames reisden in die tijd niet snel alleen.


Brabant

afgeleid van braecbant, een samenstelling van braec, wat broek (2) of 'drassig land' betekent, en bant, wat streek betekent

voormalige Belgische provincie, die in 1995 is opgedeeld in het Nederlandstalige Vlaams-Brabant, het Franstalige Waals-Brabant en het tweetalige Brussels Hoofdstedelijk Gewest


paladijn

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘ridderlijke beschermer, aanhanger’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1869

paladijnen (plural)
paladijntje (diminutive singular)
paladijntjes (diminutive plural)

Betekenis 1 is ontstaan door figuurlijk gebruik van de oorspronkelijke betekenissen en thans de hoofdbetekenis geworden.

de hoogste ambtenaar in dienst van de paus in de Middeleeuwen


cesuur

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘rustpunt’ voor het eerst aangetroffen in 1824

cesuren (plural)
cesuurtje (diminutive singular)
cesuurtjes (diminutive plural)

een breuk of scheiding tussen periodes in de geschiedenis


baker

In de betekenis van ‘kraamverzorgster’ voor het eerst aangetroffen in 1699

bakers (plural)
bakertje (diminutive singular)
bakertjes (diminutive plural)

een ongeschoolde vrouw die aan kraamverpleging deelnam

Een baker hoorde een ervaren, wat oudere vrouw te zijn.


snik

snikken (plural)
snikje (diminutive singular)
snikjes (diminutive plural)


Roma

van Latijn Roma, afgeleid van het Etruskische woord rumon, 'rivier', dat verwijst naar de Tiber waaraan de stad gelegen is

Roma locuta est, causa finita.

De paus heeft zich uitgesproken, daarmee is de de kwestie afgedaan.

de hoofdstad van het Romeinse Rijk, soms ook gepersonifieerd als godin

Hierop gebaseerd ontstond in Rome een ander type beeld, dat tijdens de Revolutie grote bekendheid kreeg: de triomferende Roma. De stad Rome werd weergegeven als een vrouw, net als Zeus in majestueuze houding gezeten op een troon.

Frédérique Brinkerink
 ‘De nieuwe Pygmalion’ : Carrièrestrategieën van de Franse beeldhouwer Joseph Chinard (1756-1813) in: De Achttiende Eeuw., jrg. 39 nr. 2 (2007), Uitgeverij Verloren, Hilversum, p. 114


real

Leenwoord uit het Portugees, in de betekenis van ‘munteenheid van Brazilië vanaf’ voor het eerst aangetroffen in 1994

reals (plural)
realtje (diminutive singular)
realtjes (diminutive plural)

voormalige munteenheid van Spanje, Portugal


planter

Naamwoord van handeling van planten met het achtervoegsel -er


consent

van Middelnederlands consent(e), in de betekenis "instemming" aangetroffen vanaf 1254 of 1266
Komt voor in historische documenten zoals het Groot Privilege (1477), de Pacificatie van Gent (1576), de Unie van Utrecht (1579), het Plakkaat van Verlatinghe (1581), de Deductie van Vrancken (1588) en de Statenvertaling (1637).
Gebruik in de 21e eeuw als "instemming met seksuele handelingen" lijkt sterk beïnvloed door Engels consent.

eenmalige belastingheffing die door een vertegenwoordigend orgaan op verzoek van de soeverein is goedgekeurd

Op het consent kwam in mindering wat de provincie declareerde voor de generaliteit reeds uitgegeven te hebben, zoals de betaling van op haar gerepartieerde troepen.


polis

[1] Uit Frans police “verzekeringspolis, -bewijs” (uit Italiaans polizza “certificaat, attestatie”), voor het eerst aangetroffen in 1563.

[2] Wetenschappelijke ontlening uit Oudgrieks πόλις, in de betekenis van ‘stad’ voor het eerst aangetroffen in 1976.

Police

schriftelijke vastlegging van een overeenkomst

polissen (plural)
polisje (diminutive singular)
polisjes (diminutive plural)


ADN

De afkorting van Allgemeiner Deutscher Nachrichtendienst.

naast Panorama DDR het enige toegelaten nieuwsagentschap van de Duitse Democratische Republiek.

Eine alte Zeitung mit einer ADN-Meldung.


sedan

[1] van betekenis [2] "draagstoel", voor het eerst gebruikt voor een auto uit 1911 van de vroegere Speedwell autofabriek in de VS.

[2] in 1634 in London geïntroduceerd door sir Sanders Duncombe, de verdere herkomst is niet zeker, mogelijk van een Zuid-Italiaans dialectderivaat van Italiaans sede "stoel" (vergelijk seggietta, rond 1590; het ding zelf zou zijn geïntroduceerd vanuit Napels), van Latijn sedes "zetel"

gesloten draagstoel met twee draagbalken in de lengterichting


oudheid

afgeleid van oud met het achtervoegsel -heid

antiquity

het tijdperk van de geschiedenis vóór de middeleeuwen

het tijdperk van de geschiedenis van de prehistorie tot de middeleeuwen

In de oudheid was het Romeinse Rijk een bijzonder belangrijke politieke eenheid.


vizier

viziers (plural)
viziertje (diminutive singular)
viziertjes (diminutive plural)

minister of hoog staatsdienaar, rechterhand onder een Oosters heerser zoals een sultan (meestal voorafgegaan door primo, groot, eerst)

overmits sy desen teghenwoordighen soldaen hebben willen of setten, daer teghens sich alleene ghestelt heeft den Ianitzer Aga, waer over men een ander Primo Vizier geordonneert, ende des Soldaens Regieringhe op 6. Iaren gheconfirmeert heeft.


zaakpapieren

alleen meervoud, leenvertaling van Frans papiers d’affaires, samenstelling van zaak zn en papieren zn

zakelijke documenten, waarvoor de post een lager tarief in rekening bracht


middeleeuwen

alleen meervoud, samenstelling van middel zn en eeuwen zn , in de betekenis van ‘tijdperk tussen Oudheid en nieuwe tijd’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1756

العُصور الوُسْطى

de periode tussen ongeveer 300 n.Chr. tot 1500 n.Chr.

In de middeleeuwen zag het dagelijks leven van de mensen er totaal anders uit dan nu.

`Zwarte Piet' of 'Pietje Pik', zo noemde het volk in de middeleeuwen de duivel.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 14


leenstelsel

leenstelsels (plural)
leenstelseltje (diminutive singular)
leenstelseltjes (diminutive plural)

staatsvorm gebaseerd op een hiërarchie waarvan de leden elkaar eden van trouw zweren

In de middeleeuwen was het leenstelsel de standaard in Europa.


Romeinse Rijk

Perandoria Romake

een historisch rijk dat op zijn hoogtepunt de gehele Middellandse Zeeregio in handen had

Het Romeinse Rijk is al honderden jaren geleden ineengestort.


bei

Leenwoord uit het Turks, in de betekenis van ‘Barbarijse vorst’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1542

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bes’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287

beien (plural)
beis (plural)
beitje (diminutive singular)
beitjes (diminutive plural)


knight

Van Angelsaksisch cniht. Cognaat met Duits Knecht, Nederlands knecht


Silezië

een historische regio in Midden-Europa die zich uitstrekt aan weerszijden van de midden- en bovenloop van de Oder

Silezië wordt vaak onderverdeeld in het vlakke Neder-Silezië en het bergachtige Opper-Silezië.


resident

De termen uit de koloniale periode ([1] en [2] werden ook gebruikt voor vergelijkbare Britse functies.

bestuurder van een groot gebied in het vroegere Nederlands-Indië (rang onder gouverneur(-generaal) en boven assistent-resident)

Dekker diende toen bij zijn directe chef, de resident van Bantam, Brest van Kempen, een formele aanklacht wegens misbruik van gezag tegen de regent in, en stelde voor hem voorlopig uit Lebak te verwijderen en enige medeplichtigen in hechtenis te nemen, om daarna het gehele complex van misstanden grondig te kunnen onderzoeken.

vertegenwoordiger van de Verenigde Oost-Indische Compagnie in vorstendommen in Zuid-Oost Azië

Gemerkt hy wyders zig wel byzonder acht jaaren lang op Sumatra onthouden heeft, en aldaar te Aijerbangies, als Resident van de Nederlandsche Oostindische Compagnie, in dienst geweest is, zig bevlytigende om de zaaken van de Compagnie in die streek waar te neemen, zo kan men bovenal des aangaande een naauwkeurig berigt van hem verwagten.


aapje

afgeleid van aap zn met het achtervoegsel -je

[2] een verwijzing naar de gekleurde kostuums van de koetsiers, in de betekenis van ‘huurrijtuig’ voor het eerst aangetroffen in 1880

alleen verkleinwoord huurrijtuig in Amsterdam


gapestokk

Samenstelling van de Noorse zelfstandige naamwoorden gape en stokk

I gamle dager var det gapestokk utenfor Sandar kirke.

In de oude dagen was de schandpaal buiten voor de kerk in Sandar.


gapestokk

Samenstelling van de Nynorske zelfstandige naamwoorden gape en stokk


thuisland

Leenwoord uit het Afrikaans, in de betekenis van ‘zelfstandig woongebied van de Bantoes’ voor het eerst aangetroffen in 1976

thuislanden (plural)
thuislandje (diminutive singular)
thuislandjes (diminutive plural)

een gebied met een beperkt zelfbestuur binnen Zuid-Afrika dat als woongebied voor de Bantoes aangewezen is

Het thuisland bevindt zich in Zuid-Afrika.


mina

gewicht in de ordegrootte van een pond, een halve kilogram zoals in de oudheid gebruikt in Griekenland en het Midden-Oosten; vaak een zestigste van een talent en weer onderverdeeld in 60 drachmen of sjekel

In de gebieden verder richting zee wegen de lamprei en de zee-aal meer dan tachtig minae

Jacob Cats (ed. Hans Luijten)
 “Sinne- en minnebeelden. Deel 2. Inleiding en commentaar.” (1996), Constantijn Huygens Instituut, Den Haag, ISBN 908026962X, p. 339 n. 34

munteenheid met de waarde van rond een pond, een halve kilogram, in zilver, zoals in de oudheid gebruikt in Griekenland en het Midden-Oosten

Ook vermaak ik hem 2 mina's (ƒ 85,—) en mijn voorgelezen boeken; (…)

Herm Göll
 Over den boekhandel bij de Grieken en Romeinen in:
Vereeniging ter bevordering van de belangen des boekhandels
 Bijdragen tot de geschiedenis van den Nederlandschen boekhandel. Deel 1-2 (1884), M. Nijhoff, 's-Gravenhage, p. 420


Makedonia

Den tidlegare jugoslaviske republikken Makedonia


Makedonia

Den tidligere jugoslaviske republikken Makedonia


Perzië

het West-Aziatische koninkrijk in de Oudheid

De geschiedenis van Perzië wordt in enkele tijdvaken verdeeld.


inculturatie

van Engels inculturation of Latijn inculturatio; op te vatten als samenstellende afleiding van in (bijwoord), cultuur (zelfstandig naamwoord) met het achtervoegsel -atie.

Inkulturation

het proces waarbij elementen uit een bepaalde religie of cultuur geïntegreerd worden in een andere cultuur.

het proces waarbij elementen uit een bepaalde religie of cultuur geïntegreerd worden in een andere cultuur; meestal gebruikt in rooms-katholieke context

Reeds in de eerste contacten met de Grieks-Romeinse cultuur vormde inculturatie een belangrijk hulpmiddel bij de kerstening.

De aandacht ging deze voorlaatste dag van de Missiologische Week van Leuven inderdaad weer spontaan naar Afrika, ofschoon er ook twee inleidingen over de inculturatie in Zuid-Amerika op het programma stonden.


Scythen

een Iraans ruitervolk dat tussen de 7e eeuw v.Chr. en de 4e eeuw AD grote gebieden in de Euraziatische steppe bewoonden.


kaperbrief

私掠許可證

een brief door de overheid of koning werd geschreven, waarmee een schip dat die brieven aan boord had het recht werd gegeven om schepen van vijandelijke mogendheden aan te vallen en leeg te roven

kaperbrieven (plural)
kaperbriefje (diminutive singular)
kaperbriefjes (diminutive plural)

een brief door de overheid of koning geschreven, waarmee een schip dat die brieven aan boord had het recht werd gegeven om schepen van vijandelijke mogendheden aan te vallen en leeg te roven

De uitgifte van kaperbrieven werd na de Krimoorlog afgeschaft.


prove

van Middelnederlands prove dat teruggaat op vulgair Latijn provenda, in de betekenis 'prebende' aangetroffen vanaf 1290, cognaat met Duits Pfründe ; vergelijk proviand

jaarlijks inkomen door een bisschop toegekend aan een geestelijke in verband met zijn taken of status

Krachtens privilege van de faculteit der letteren te Leuven kreeg de C. bij zijn aftreden een prove in de kapittelkerk van Sint Marie te Utrecht; in de lijst der kanunniken van 1545 komt zijn naam reeds voor.

jaarlijkse tegemoetkoming in het levensonderhoud aan de bewoners van een stift of een hofje

Het was op een van die heerlijke najaarsdagen, welke de herfst in de lage landen aan de zee tot het meest bevoorrechte jaargetijde maken, dat Cornelis met z'n ouders de visserswoning verliet en naar de brug stapte, die over de brede gracht naar de kloosterpoort leidde. Pater prior had vaders verzoek om een prove voor z'n zoon ingewilligd en nu verkeerden Arend en Trijntje in een wel gelukkige, maar toch ver van opgewekte stemming, omdat het ogenblik, waarop ze van hun enigen zoon moesten afscheid nemen, weldra zou aanbreken.


saga

Ontleend aan het Oudnoordse zelfstandige naamwoord saga, dat van het Protogermaanse woord *sagǭ

geschiedenis (de geschiedenis van de mensheid)


spijtoptant

spijtoptanten (plural)
spijtoptantje (diminutive singular)
spijtoptantjes (diminutive plural)

iemand die na de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië tegen wil en dank de Indonesische nationaliteit gekregen had en liever de Nederlandse terugkreeg

Ook de jongvolwassen of adolescente kinderen van ouders die voor het warga negaraschap opteerden en tegen wil en dank automatisch Indonesiër waren geworden, telden een aanzienlijk aantal spijtoptanten.


agora

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘centraal plein in oude Griekse steden’ voor het eerst aangetroffen in 1886

agora's (plural)
agoraatje (diminutive singular)
agoraatjes (diminutive plural)


gildeproef

gildeproeven (plural)
gildeproefje (diminutive singular)
gildeproefjes (diminutive plural)

proef bestaand uit het vervaardigen van het meesterstuk, waardoor iemand meester werd


vrijbuiter

In de betekenis van ‘kaper, avonturier’ voor het eerst aangetroffen in 1572

afgeleid van vrijbuiten met het achtervoegsel -er

Abenteurer

iemand die niet vies is van een beetje avontuur, een avonturier

vrijbuiters (plural)
vrijbuitertje (diminutive singular)
vrijbuitertjes (diminutive plural)

een zeerover die niet zijn buit grotendeels zoals een kaper aan de staat afstond, maar vrijelijk op de markt verkocht

Kapers werden vaak vrijbuiters als hun dat uitkwam, zodat het verschil niet zo groot was.


slektsgransking

Samenstelling van slekt en gransking met het invoegsel -s-met het achtervoegsel -ing.

De fleste som driver med slektsgransking eller lokalhistorie treffer før eller siden på gotisk skrift.

De meesten die zich bezighouden met genealogie of lokale geschiedenis komen vroeg of laat het gotische schrift tegen.


stormogul

Afgeleid van Noorse naamwoord mogul met het voorvoegsel stor-.

Byen ble grunlagt av stormogul Akbar.

De stad werd gesticht door de grootmogol Akbar.


stormogul

Afgeleid van het Nynorske naamwoord mogul met het voorvoegsel stor-.


δορυφόρος

Een Oudgriekse afleiding van δόρυ ("speer") met het achtervoegsel -φόρος.

δο·ρυ·φό·ρος


electoraat

via Frans électorat of direct van middeleeuws Latijn electoratus "hoedanigheid van een keurvorst"
**[1] in de betekenis "geheel van kiesgerechtigden" aangetroffen vanaf 1873 (zie vindplaats hieronder)
**[2] in de betekenis "keurvorstendom" aangetroffen vanaf 1784 (zie vindplaats hieronder)

van de 13e tot 19e eeuw elk van de Duitse vorstendommen die een stem hadden bij het aanwijzen van een keizer

⧖ Het gerucht loopt dat een jong Reiziger van den eersten rang, thans te Hanover, eene hevige passie heeft opgevat, voor eene Princes, die hy in een van de kleine Hoven, welke dat Electoraat omringen gezien heeft (…).

Groot-Brittannien. in: Middelburgsche Courant, nr. 56 (8 mei 1784), Callenfels, Mandelgreen en Taillefert, Middelburg, p. 2 lengtekol. 1


li

[1] van Chinees 里 (li)
[2] van Chinees 市厘 (li)
[3] van Chinees 釐 (li)
[4] van Chinees 鬲 (li)

Chinese rekeneenheid, met de waarde van de gewichtseenheid li in zilver, of één duizendste taël


beg

Turkse titel of benaming die gevoerd werd in sommige islamitische landen, bei


carga

allemaal goede zuivere carga

(figuurlijk) eerlijke en duidelijke boodschap

vertegenwoordiger van een handelshuis die een scheepslading begeleid en na aankomst op de bestemming zorgt voor de verkoop ervan en de inkoop van een lading voor de terugreis

⧖ Na het vertrek des gouverneurs vertrouwde men het gesag van deesen importanten post aan den secunde Renius, een gewesen carga in den Chineessen handel.

H.C. Vos Leibbrandt & J.E. Heeres
 Memorien van den gouverneur Van de Graaff over de gebeurtenissen aan de Kaap De Goede Hoop in 1780-1806. in: Bijdragen en Mededeelingen van het Historisch Genootschap. Deel 15. (1894), Martinus Nijhoff, 's Gravenhage, p. 219

Maïsstokken (paloe maisji) meet men per vaam, dracht of carga, d.i. een bos, die in het midden een omvang heeft van 6 Eng. voet, goed gepakt en ongerekend de meerdere of mindere lengte der stokken.

Herman Daniël Benjamins & J.F. Snelleman (red.)
 “Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië.” (1914-1917), Martinus Nijhoff/E.J. Brill, Den Haag/Leiden, p. 467


zeeheld

zeehelden (plural)
zeeheldje (diminutive singular)
zeeheldjes (diminutive plural)

een van de gezagvoerders ter zee in de Gouden Eeuw van de Republiek

Deze wijk is naar de zeehelden genoemd.


kastelein

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘caféhouder’ voor het eerst aangetroffen in 1733

Afkomstig van het Latijnse castellanus (kasteelheer, slot- of burchtvoogd, burggraaf).

kasteleins (plural)
kasteleintje (diminutive singular)
kasteleintjes (diminutive plural)

de plaatsvervanger van de kasteelheer in het beheer van het kasteel

Coenraad Cuser, in 1400 kastelein van Teylingen en raad van hertog Albrecht, wordt nog voor het laatst vermeld in 1405.

een belangrijke ambtenaar die in dienst stond van de landheer en optrad in de rechtspraak en bestuur


opkomst

Naamwoord van handeling van opkomen met het achtervoegsel -st

Aufstieg

de toename in belang van een staat, stand, technologie of organisatie

Wahlbeteiligung

de mate waarin de kiesgerechtigden gebruik maken van hun stemrecht in een verkiezing

Aufgang

het boven de horizon verschijnen van een hemellichaam

De opkomst van de burgerij was met name in de Vlaamse steden van groot politiek belang.

De Nationale 7 is verbonden met de opkomst van de auto in de jaren twintig en dertig. Destijds hadden auto's kleine brandstoftanks en gingen ze vaak kapot. Daarom barst het langs de route van de pompstations en garages, veelal opgetrokken in een betonnen art-decostijl, destijds het toppunt van moderniteit. Vele zijn vervallen, sommige zijn gerestaureerd, zoals een klassiek pompstation in Valence. Het mooiste voorbeeld van deze stijl ligt strikt genomen niet aan de Nationale 7: de Citroëngarage in Lyon.

Weblink bron
Peter Giesen
 “Route Nationale 7, leuker dan de Route du Soleil” (30 juli 2014), de Volkskrant

Kringloopwinkels krijgen steeds minder kleding binnen door de opkomst van voornamelijk (ultra)fast fashion. Bij de winkels worden er wel meer meubels en elektrische apparaten ingeleverd. Dat blijkt uit cijfers van brancheorganisatie Kringloop Nederland.

Weblink bron “Minder kleding bij de kringloop door slechte kwaliteit fast fashion” (15-10-2024), NOS


cavalerie

van Frans cavalerie, in de betekenis van ‘wapen van de landmacht te paard’ aangetroffen vanaf 1588


geding

In de betekenis van ‘rechtszaak’ voor het eerst aangetroffen in 1237.

erfwoord: Middelnederlands gedinge, gedinc ‘rechtsgeding; overeenkomst, lawaai’, collectief uit ding (zie aldaar). Evenzo afgeleid zijn Oudsaksisch githingi ‘voorspraak, bemiddeling’, Duits Gedinge ‘akkoordloon, stukloon voor mijnwerkers’ en Oudengels geðinge ‘bijeenkomst, overeenkomst, lot’.

In het geding zijn/komen

In gevaar zijn of komen, op het spel staan.

gedingen (plural)
gedingetje (diminutive singular)
gedingetjes (diminutive plural)

een rechtbank bij verschillende Germaanse stammen en koninkrijken


keur

In de betekenis van ‘handvest’ voor het eerst aangetroffen in 1217

keuren (plural)
keurtje (diminutive singular)
keurtjes (diminutive plural)

plaatselijke verordening (b.v. gildekeur, waterschapskeur)


ziekenfondswet

de codificatie van het eerdere ziekenfondsbesluit van het bezette Nederland van 1941 onder minister G.M.J. Veldkamp in 1965

De ziekenfondswet is later vervangen door de zorgverzekeringswet.


Bokseropstand

een opstand van een Chinese nationalistische beweging, gericht tegen de invloed van de westerse imperialistische mogendheden en hun invloed op het vlak van handel, politiek, religie en technologie (1899-1901)

Keizerin-regentes Cixi nam de Bokseropstand in bescherming, wat tot grote spanningen met de westerlingen leidde.


charivari

Via het Latijnse caribaria van het Oudgriekse καρηβάρεια

xivarri

volksgericht waarbij een of enkele personen die de sociale normen hadden overtreden publiekelijk werden gestraft

Het charivari verdween, omdat de jongelingen bij problemen binnen de eigen groep de autoriteiten niet konden afvallen.


Nederlandse Antillen

alleen meervoud, verbinding van  Nederlandse en Antillen

Antilles Neerlandeses

voormalig land binnen het Koninkrijk der Nederlanden dat uit de eilandgebieden Aruba (tot 1986), Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius en Sint Maarten bestond. Het bestond van 1954 tot 2010


steekspel

Lanzenstechen

een spel waarbij twee ridders elkaar met lansen trachtten uit het zadel te werpen

steekspelen (plural)
steekspellen (plural)
steekspelletje (diminutive singular)
steekspelletjes (diminutive plural)

Deelname aan een steekspel was zeker niet zonder risico.


Gallische

Afgeleid van Gallisch met het achtervoegsel -e


ulo

(letterwoord) uitgebreid lager onderwijs

tussen 1920 en 1968 officiële benaming voor een school waar in aansluiting op de lagere school vier jaar onderwijs in een aantal theoretische vakken werd gegeven

Diens zoon Bertus bezocht de ulo, waar hij enthousiast kennismaakte met het werk van de Duitse dichters waarover een van zijn leraren sprak.

Piet Calis
 “Het elektrisch bestaan.” (2001), Meulenhoff, Amsterdam, ISBN 90 290 6954 6, 26/27

school waar in aansluiting op de lagere school twee of drie jaar onderwijs in een aantal theoretische vakken werd gegeven

Eigenlijk had ik nog door naar school willen gaan. Naar mulo-4. Maar ja. Anderen hebben niet eens een ulo.

Marylin Simons
 “Carrousel.” (2003), Okopipi, Paramaribo, ISBN 99914640903, p. 42


bleker

Naamwoord van handeling van bleken met het achtervoegsel -er


horige

Afgeleid van horig met het achtervoegsel -e

halfvrije dienstman van een middeleeuws heer


bloedlaster

bloedlaster

de antisemitische aantijging dat Joden christelijke kinderen zouden ontvoeren en om rituele redenen martelen en hun bloed opvangen

Het gebruik van het woord bloedlaster is Sarah Palin bijzonder kwalijk genomen.

vergelijkbare aantijgingen als [1] tegen andere groepen, zoals de Russische chlysten, een negentiende-eeuwse sekte


avondklok

toc de queda

verbod om zich op straat te begeven na een zekere tijd

avondklokken (plural)
avondklokje (diminutive singular)
avondklokjes (diminutive plural)

klok, met een eigen, herkenbare klank die in kloosters of steden werd geluid bij het vallen van de avond en die het tijdstip aangaf dat de poort tot de ochtend werd gesloten, zodat niemand erin of eruit kon


macaroni

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘deegspijs’ voor het eerst aangetroffen in 1778

[3] naar het voedsel dat zij hadden leren kennen en waarderen

[4] naar het voedsel dat voor hun kenmerkend werd geacht

macaroni

gerecht op basis van gebogen pijpjes van deeg

macaroni's (*) (plural)
macaronietje (diminutive singular)
macaronietjes (diminutive plural)

De meervoudsvorm komt soms voor in de betekenis "soorten macaroni" of "macaronischotels".

tussen 1650 en 1850 welgestelde jongeman die als onderdeel van zijn opvoeding een reis door Europa maakte vooral gericht op overblijfselen van de klassieke Oudheid; ook gebruikt benaming van hun stijl


heerlijkheid

afgeleid van heerlijk met het achtervoegsel -heid

heerlijkheden (plural)
heerlijkheidje (diminutive singular)
heerlijkheidjes (diminutive plural)

adellijk grondbezit, als onderdeel van het feodale systeem dat eeuwenlang bestond in veel delen van Europa

De Gelderse hertog Reinald II verwierf de heerlijkheid Bredevoort in 1326.


stadhouder

In de betekenis van ‘plaatsvervanger van vorst’ voor het eerst aangetroffen in 1350

Samenstellende afleiding van stad en houden met het achtervoegsel -er

stadhouders (plural)
stadhoudertje (diminutive singular)
stadhoudertjes (diminutive plural)

de plaatsvervanger van een afwezige vorst in een leen

Het ambt van stadhouder bleef bestaan, ook al werden de noordelijke Nederlanden een republiek.


vleeshuis

vleeshuizen (plural)
vleeshuisje (diminutive singular)
vleeshuisjes (diminutive plural)

een gebouw waarin overdekt handel gedreven wordt in vlees

Het vleeshuis van Antwerpen dateert van 1250.


zuidelijken

zn: alleen meervoud, (pregnant) gebruik van het meervoud van zuidelijk bn met het achtervoegsel -e een verwijzing naar de ligging van de staten die zich wilden afscheiden van de VS

ww: zuidelijk bn met het achtervoegsel -en

degenen die afkomstig waren uit de slavenhoudende staten, vooral degenen die het streven tot afscheiding van de VS steunden

In de Amerikaanse burgeroorlog werden de zuidelijken uiteindelijk tot overgave gedwongen.


zegelbewaarder

De zegelbewaarder werd in Frankrijk later de minister van Justitie.


zwaardvechter

Naamwoord van handeling van zwaardvechten met het achtervoegsel -er

zwaardvechters (plural)
zwaardvechtertje (diminutive singular)
zwaardvechtertjes (diminutive plural)

iemand die de kunst van het vechten met een zwaard beoefent

In de middeleeuwen was het veel waard een goed zwaardvechter te zijn.

Op basis van de vorm van de piramide zou dit een plaats moeten zijn in de Drie Lichamen-versie van het Oosten die hij had meegemaakt, maar de twee zwaardvechters waren Europeanen, gekleed in zestiende- of zeventiende-eeuwse stijl.

Liu,Cixin
 “Het drielichamen probleem” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645798


Tweede Wereldoorlog

Zweite Wältchrieg

het geheel van afzonderlijke militaire conflicten die van 1939 tot 1945...

het geheel van afzonderlijke militaire conflicten die van 1939 tot 1945 werden uitgevochten tussen twee allianties

Joden die na de Tweede Wereldoorlog terugkeerden in Amsterdam werden alsnog aangeslagen en beboet voor niet betaalde erfpacht.

Het totaal aantal doden van de Tweede Wereldoorlog (1939 - 1945) bedroeg naar schatting 55 miljoen, waarvan de helft burgers.

Nog altijd duiken bijzondere objecten uit de Tweede Wereldoorlog op.


Koevoet

een Zuid-Afrikaanse antiguerrilla-eenheid in Namibië in de jaren 1980


galeiboef

misdadiger die veroordeeld was in de galeien te moeten roeien

De galeiboeven kwamen in opstand.


glipper

Naamwoord van handeling van glippen met het achtervoegsel -er

glippers (plural)
glippertje (diminutive singular)
glippertjes (diminutive plural)


первая мировая война

nl-первая_мировая_война-ru-name-p4Xh7Ga5


Eerste Wereldoorlog

Eerste Wêreldoorlog

een militair conflict op wereldschaal, dat van 28 juli 1914 tot 11 november 1918 plaatsvond

een militair conflict op wereldschaal dat van 28 juli 1914 tot 11 november 1918 plaatsvond

In 1919 sloten de voormalige vijanden uit de Eerste Wereldoorlog vrede in Versailles.


Decembermoorden

alleen meervoud, samenstelling van december zn en moorden zn

de op 8 december 1982 gepleegde politieke moorden op vijftien tegenstanders van het militaire regime van Desi Bouterse in Suriname

Op vele plaatsen worden de Decembermoorden nog regelmatig herdacht.


toque

van Frans toque, in de betekenis "baretvormig hoedje" aangetroffen vanaf 1542

als deel van het ambtskostuum van juristen

Het hoofddeksel, de baret of toque, wordt niet meer gedragen.

hoge vilten hoed gedragen door vooraanstaande mannen

Gedurende drie dagen lag de dode hertog in het huis van de Grande-Rue, opgebaard op een katafalk, gehuld in zwart laken; een rode toque bedekte het hoofd.


царство

ru-царство.ogg


bacchanaal

eponiem: van Latijn Bacchanalia uitbundige meerdaagse feest ter ere van Bacchus, de in Rome gebruikelijke benaming voor Dionysos de Griekse god van de wijn en de extase, in de betekenis van ‘drinkgelag’ voor het eerst aangetroffen in 1698

bacchanalia

een woest drinkgelag, een losbandige drinkpartij


senaat

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘Eerste Kamer’ voor het eerst aangetroffen in 1858

hoogste bestuurslichaam bij de oude Romeinen

De senaat van Rome verloor zijn gezag grotendeels aan de keizer, maar bleef nog lang bestaan.

de raad van de hoogleraren van een universiteit


forum

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘markt te Rome’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1832

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘groep deskundigen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1954

fora, forums (plural)
forumpje (diminutive singular)
forumpjes (diminutive plural)

plein in het centrum van een Romeinse stad dat als markt dienstdeed

In Rome is het oude forum een belangrijke toeristische attractie.


Romerriket

Samenstelling van Romer en "roemer" en riket zn "rijk"


Romarriket

Samenstelling van Romar en "roemer" en riket zn "rijk"


bummer

een fourageur tijdens de Amerikaanse burgeroorlog


ijzertijd

tijdperk in de menselijke geschiedenis waarin men ijzer leerde winnen.


scharlaken

In de betekenis van ‘roodgeverfde wollen stof’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1263.

Middelnederlands scarlāken ‘scharlaken (stof), kledingstuk daarvan gemaakt’, leenwoord door volksetymologie aangepast onder invloed van lāken ‘laken’ uit Oudfrans escarlate, overgenomen uit middeleeuws Latijn scarlatum, -a, ontleend aan Perzisch saqirlāt (سقرلات) ‘met cochenille rood geverfd kleed’, nevenvorm van saqallāt.

een fijn, roodgeverfd wollen weefsel uit de middeleeuwen


marron

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘ontvluchte slaaf, bosneger’ voor het eerst aangetroffen in 1770

van Frans marron uit slavernij ontsnapte

zwarte die uit slavernij naar de wildernis is ontsnapt

Het ontoegankelijke bos wordt beschreven als bondgenoot van de marrons en als vijand van de blanke. Een oude slaaf waarschuwt: ‘Vluchten is één kans op vrijheid en duizend kansen op een wrede, afschuwelijke dood.’


remonte

aankoop van paarden voor het leger ter vervanging van paarden die niet langer geschikt zijn

Het leger vulde elk jaar het paardenbestand aan, de remonte heette dat. Het fokken voor de remonte was lonend.


getto

Leenwoord uit het Duits of Italiaans, in de betekenis van ‘jodenwijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1847

getto's (plural)
getti (plural)
gettootje (diminutive singular)
gettootjes (diminutive plural)

stadswijk die tot verplichte verblijfplaats voor Joden diende, vooral in Portugal, Spanje, Duitsland, Italië en Polen


bastard

Van Oudfrans bastard, "kind van iemand anders"

bastaard; kind geboren buiten het huwelijk


telefoongids

naamlijst per woonplaats van de aangeslotenen op een telefoonnet met vermelding van hun nummers


lansman

Ick seyde: dats mijn lieff, dat ghij een lansman bij u hebt ende houdt, want ten is nyet goet in vreemde landen alleen te wesen onder vreemde aensichten altijt.


kunstgeschiedenis

geschiedenis van alle kunstdisciplines: architectuur, beeldende kunst (zowel schilderkunst als beeldhouwkunst), theater, dans, muziek en film. literatuurgeschiedenis en cultuurgeschiedenis zijn er nauw mee verwant


zijderoute

zijderoutes (plural)
zijderouten (plural)

een aantal routes door en rond Centraal-Azië, waarlangs de zijde het westen bereikte

In de middeleeuwen verplaatste de zijderoute zich voornamelijk naar de oceaan.


tering

van Middelnederlands teringe, op te vatten als Naamwoord van handeling van teren ww met het achtervoegsel -ing

[2] in de betekenis van ‘tuberculose’ voor het eerst aangetroffen in 1485

[3] gebruik van een ernstige ziekte als deel van een krachtterm

de tering naar de nering zetten

de uitgaven aanpassen aan lagere inkomsten

zich de tering werken

een uitputtende inspanning voor een bepaald doel leveren

tuberculosis

verzamelnaam voor ziektes waarbij de patiënt wegkwijnt, zoals tuberculose en kanker die vaak een dodelijke afloop hadden, later vooral nog gebruikt als onderdeel van een verwensing

Men leefde in angst voor de tering.


renaissance

van Frans renaissance zn , dat weer afgeleid is van renaître ww "herboren worden"; in de betekenis van ‘stijlvernieuwing’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1844

Renacimiento

een overgangsperiode in de Europese geschiedenis

in Europa de overgang tussen middeleeuwen en nieuwe tijd die gekenmerkt wordt door een op de klassieke oudheid geïnspireerde bloei van kunsten en letteren


vesting

In de betekenis van ‘versterkte plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1267

Naamwoord van handeling van het verouderde werkwoord vesten (vastmaken, verstevigen) met het achtervoegsel -ing

vestingen (plural)
vestinkje (diminutive singular)
vestinkjes (diminutive plural)

Een vesting moest een stad beschermen tegen vijanden.

Ik ontmoette Maurits kort voor vertrek naar Amerika in een bruine kroeg in Naarden Vesting.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


vrijgraaf

vrijgraven (plural)
vrijgraafje (diminutive singular)
vrijgraafjes (diminutive plural)

een rechter naar oorspronkelijk oud-westfaalse wetten


rijksgraaf

samenstelling van rijk en graaf met het invoegsel -s-

rijksgraven (plural)
rijksgraafje (diminutive singular)
rijksgraafjes (diminutive plural)

adellijke titel die afkomstig is uit het Heilige Roomse Rijk


geuzenpenning

samenstelling van geus en penning met het invoegsel -en-

geuzenpenningen (plural)
geuzenpenninkje (diminutive singular)
geuzenpenninkjes (diminutive plural)

penning met de afbeelding van een bedelzak, zoals die door de edelen van het Verbond (1566) werd gedragen


girorekening

Girokonto

(financieel) (geschiedenis) in Nederland rekening-courant

girorekeningen (plural)
girorekeningetje (diminutive singular)
girorekeningetjes (diminutive plural)

in Nederland rekening-courant bij de Postbank


nivellering

Naamwoord van handeling van nivelleren met het achtervoegsel -ing

het gelijktrekken van daders en slachtoffers, m.n. met betrekking tot de Holocaust

Die biografie kun je lezen als een waarschuwing voor de nivellering van de Tweede Wereldoorlog.

Michel Krielaars
 “Doodgeschoten in Auschwitz, maar zijn dagboek blijft als een wonder bewaard” (2019-05-03), NRC Handelsblad


kaper

afgeleid van kapen met het achtervoegsel -er

Kapers op de kust

Mensen die op de loer liggen om maar ergens voordeel uit te kunnen trekken

kapers (plural)
kapertje (diminutive singular)
kapertjes (diminutive plural)

vroegere zeerover die met een machtiging van de overheid werkte


vrijbuiten

vrijbuitte (past)
gevrijbuit (past participle)
te vrijbuiten (active infinitive imperfect present)
zullen vrijbuiten (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen vrijbuiten (active infinitive imperfect future)
hebben gevrijbuit (active infinitive perfect present short-form)
te hebben gevrijbuit (active infinitive perfect present)
gevrijbuit zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
gevrijbuit te zullen hebben (active infinitive perfect future)
vrijbuitend (imperfect participle)
gevrijbuit (past participle)
vrijbuite (subjunctive)
vrijbuit (indicative imperfect present singular first-person)
vrijbuit (indicative imperfect present singular second-person)
vrijbuit (indicative imperfect present singular second-person)
vrijbuit (indicative imperfect present singular second-person)
vrijbuit (indicative imperfect present singular third-person)
vrijbuitte (indicative imperfect past singular first-person)
vrijbuitte (indicative imperfect past singular second-person)
vrijbuitte (indicative imperfect past singular second-person)
vrijbuitte (indicative imperfect past singular second-person)
vrijbuitte (indicative imperfect past singular third-person)
vrijbuitten (indicative imperfect past plural first-person)
vrijbuitten (indicative imperfect past plural second-person)
vrijbuitten (indicative imperfect past plural third-person)
zal vrijbuiten (indicative imperfect future singular first-person)
zult vrijbuiten (indicative imperfect future singular second-person)
zal vrijbuiten (indicative imperfect future singular second-person)
zult vrijbuiten (indicative imperfect future singular second-person)
zal vrijbuiten (indicative imperfect future singular second-person)
zult vrijbuiten (indicative imperfect future singular second-person)
zal vrijbuiten (indicative imperfect future singular third-person)
zullen vrijbuiten (indicative imperfect future plural first-person)
zullen vrijbuiten (indicative imperfect future plural second-person)
zullen vrijbuiten (indicative imperfect future plural third-person)
zou vrijbuiten (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou vrijbuiten (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) vrijbuiten (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt vrijbuiten (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou vrijbuiten (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden vrijbuiten (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden vrijbuiten (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden vrijbuiten (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb gevrijbuit (perfect present first-person)
hebt gevrijbuit (perfect present second-person)
hebt gevrijbuit (perfect present second-person)
heeft gevrijbuit (perfect present second-person)
hebt gevrijbuit (perfect present second-person)
heeft gevrijbuit (perfect present third-person)
hebben gevrijbuit (perfect present first-person)
hebben gevrijbuit (perfect present second-person)
hebben gevrijbuit (perfect present third-person)
had gevrijbuit (perfect past first-person)
had gevrijbuit (perfect past second-person)
had gevrijbuit (perfect past second-person)
hadt gevrijbuit (perfect past second-person)
had gevrijbuit (perfect past third-person)
hadden gevrijbuit (perfect past first-person)
hadden gevrijbuit (perfect past second-person)
hadden gevrijbuit (perfect past third-person)
zal gevrijbuit hebben (perfect future first-person)
zal gevrijbuit hebben (perfect future second-person)
zult gevrijbuit hebben (perfect future second-person)
zult gevrijbuit hebben (perfect future second-person)
zal gevrijbuit hebben (perfect future second-person)
zult gevrijbuit hebben (perfect future second-person)
zal gevrijbuit hebben (perfect future third-person)
zullen gevrijbuit hebben (perfect future first-person)
zullen gevrijbuit hebben (perfect future second-person)
zullen gevrijbuit hebben (perfect future third-person)
zou gevrijbuit hebben (perfect conditional first-person)
zou gevrijbuit hebben (perfect conditional second-person)
zou gevrijbuit hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gevrijbuit hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gevrijbuit hebben (perfect conditional second-person)
zou gevrijbuit hebben (perfect conditional third-person)
zouden gevrijbuit hebben (perfect conditional first-person)
zouden gevrijbuit hebben (perfect conditional second-person)
zouden gevrijbuit hebben (perfect conditional third-person)


fasciste

Afgeleid van fascist met het achtervoegsel -e

fascistes (plural)
fascistetje (diminutive singular)
fascistetjes (diminutive plural)

aanhangster van Mussolini's politieke beweging in het Italië van de jaren 1920 tot 1945


klimaatverandering

samenstelling van klimaat en verandering

Klimaveränderung

de verandering van het klimaat in een bepaald gebied over een bepaalde periode, m.n. de wereldwijde opwarming sinds de 19e eeuw

Klimaatverandering is een voor de hand liggend gevaar voor de Malediven, waarvan het grootste deel nauwelijks boven de zeespiegel uitstijgt.

Medewerkers van het Amerikaanse ministerie van Landbouw hebben de opdracht gekregen niet langer woorden zoals "klimaatverandering" te gebruiken. Voortaan moeten ze het hebben over "weerextremen", blijkt uit interne correspondentie

Een probleem dat toch al hoort bij de democratie – dat kiezers amper rekening houden met toekomstige generaties – uit zich bijzonder sterk bij klimaatverandering.

Later deze week maakt Borne waarschijnlijk haar kabinet bekend. In een toespraak noemde ze vandaag de koopkracht van de Fransen en klimaatverandering als belangrijke agendapunten. Verder droeg ze haar voordracht op aan "alle meisjes" die dromen willen najagen.

Weblink bron “Macron kiest ervaren Élisabeth Borne als premier, als tweede vrouw ooit” (16 mei 2020), NOS

Door de extreme weersomstandigheden als gevolg van klimaatverandering laait in de VS de discussie op over de leefbaarheid in risicogebieden. De keuzes die verzekeringsmaatschappijen maken zijn daar een goede indicator van. Experts zijn somber over de situatie.

Weblink bron
Ryan Hermelijn
 “Zorgen over verzekeringscrisis Florida groeien na orkaan Milton” (12-10-2024), NOS


kolenboer

kolenboeren (plural)
kolenboertje (diminutive singular)
kolenboertjes (diminutive plural)

Morgen komt de kolenboer, sprak moeder, kan ik na afloop weer de hele trap dweilen!

Jan wou kolenboer worden maar kreeg te horen dat dit beroep geen toekomst meer heeft


qualunquismo

Afgeleid van de partijnaam Fronte dell'Uomo Qualunque ("Front van de Gewone Man") met het achtervoegsel -ismo. Vergelijkbaar met de Franse term poujadisme.

een politieke houding die voortbouwt op het gedachtegoed van de voormalige partij Fronte dell'Uomo Qualunque


futurista

[1] Afgeleid van futuro ("toekomst") met het achtervoegsel -ista. Dit is het bijvoeglijke naamwoord bij futurismo.

[2] Afgeleid van de partijnaam Futuro e Libertà per l'Italia met het achtervoegsel -ista.


schandpaal

Samenstelling van 'schand' (van schande) en paal

iemand aan de schandpaal nagelen

iemand publiekelijk te schande zetten door hem of haar op wrede/onaardige wijze te bekritiseren

skandpaal

een paal op een plein, waaraan mensen bij wijze van straf werden vastgemaakt om vernederd...

schandpalen (plural)
schandpaaltje (diminutive singular)
schandpaaltjes (diminutive plural)

een paal op een plein, waaraan mensen bij wijze van straf werden vastgemaakt om vernederd te worden door de omstanders


austroslavisme

afgeleid van austro en slavië met het achtervoegsel -isme

De aanhangers van het austroslavisme streefden naar een hervorming van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie in een trialistische staat


toernooi

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘steekspel’ voor het eerst aangetroffen in 1240

toernooien (plural)
toernooitje (diminutive singular)
toernooitjes (diminutive plural)
tornooi

steekspel waaraan ridders in de middeleeuwen deelnamen


batavisme

afgeleid van Bataaf met het achtervoegsel -isme

benaming voor Nederlands nationalisme vanaf het einde van de 18e tot in de 19e eeuw

⧖ Engeland, door een spade vriendschapsgevoel geleid of ook door den nood der tijden gedwongen, was nu eindelijk een vertrouwbaar bondgenoot geworden, en het engelsche [sic!] volk wedijverde met zijne Regeering in sympathie voor het land, dat eenmaal de fiere Vereenigde Provinciën was geweest, en nu, na een hevigen aanval van gewaand batavisme, uitgeput en machteloos aan de voeten van Napoleon was neergezegen.

Damas
 Haagsche Omtrekken. LXVI. (1 december 1888) in: Dagblad van Zuidholland en 's Gravenhage, jrg. 222 nr. 286 (3 december 1888), P.E. van Staden en Zoon, 's-Gravenhage, p. 1 kol. 1/2


domeinstelsel

domeinstelsels (plural)
domeinstelseltje (diminutive singular)
domeinstelseltjes (diminutive plural)

een in de Vroege Middeleeuwen ontstane wijze van exploitatie van landgoederen (hoven, domeinen) op basis van het tweeledig domein


bonapartisme

afgeleid van Bonaparte met het achtervoegsel -isme

een politieke stroming in Frankrijk die streefde naar de restauratie van het huis Bonaparte en zijn politieke systeem


colbertisme

afgeleid van Jean-Baptiste Colbert (1619 - 1683) met het achtervoegsel -isme

variant van het mercantilisme in het 17e-eeuwse Frankrijk, die vooral gericht was op bevordering van de export en beperking van de import


abecedarian

Het eerste deel van het woord ("abece") verwijst naar het abc oftewel het alfabet.

in negentiende-eeuws Amerika een leerling uit de eerste schoolklas, een leerling die het alfabet kreeg aangeleerd

iemand die anderen de grondslagen van het alfabet of de literatuur aanleerde


ecclesia

via Middelnederlands van Latijn ecclesia


neolitisk

Afkomstig van de Griekse woorden νέος (neos = nieuw, jong) en λίθος (lithos = steen).


basilica

in de Romeinse tijd een gebouw voor handel en rechtspraak dat een rechthoekige vorm had met een middendeel dat links en rechts door zuilenrijen was gescheiden van de zijbeuken en dat vaak een halfronde uitbouw aan de korte kant had

Van Vitruvius zelf weten wij weinig. Hij moet zijn geboren tussen 100 en 80 jaar voor Christus. Als architect is slechts één gebouw van hem bekend omdat het in zijn eigen, geschreven levenswerk figureert: een basilica in Colonia Julia Fanestris, het huidige Fano, een plaatsje aan de Adriatische kust tussen Ravenna en Ancona. Opgravingen hebben nooit een spoor opgeleverd van dit grote, openbare gebouw dat uit hout was opgetrokken.


førromersk jernalder

/ˈføˀɐ̯ˌʁoˀmʌsg ˈjæɐ̯nˌalˀʌ/


førromersk jernalder

Samenstelling van de Noorse woorden førromersk en jernalder.

Frase met het voorvoegsel før- en met het achtervoegsel -sk.

/ˈføːɾumeɾʃk ˈjæːɳɑldəɾ/


førromersk jernalder

Samenstelling van de Nynorske woorden førromersk en jernalder.

/ˈføːɾumeɾʃk ˈjæːɳɑldəɾ/


Anarti

een volk uit het noorden van het voormalige Dacië


Daciër

Afgeleid van Dacië met het achtervoegsel -er

Dacian

een inwoner van het voormalige rijk Dacië

Daciërs (plural)
Daciërtje (diminutive singular)
Daciërtjes (diminutive plural)


conciliarisme

afgeleid van concilie met het achtervoegsel -isme

beweging binnen de westerse (rooms-katholieke) kerk aan het einde van de 14e eeuw en het begin van de 15e eeuw n.Chr. met de opvatting, dat een algemeen concilie boven de paus staat

Volgens de aanhangers van het conciliarisme moet het hoogste gezag bij de gezamenlijke bisschoppen liggen wanneer zij verenigd in een concilie bijeenkwamen.


donatisme

afgeleid van Donatus, bisschop van Casae Nigrae (Numidië), begin 4e eeuw. met het achtervoegsel -isme

afgeleid van de Belgische magnetiseur Alfred d'Hont (1845-1900) (2)

schismatische stroming uit de kerkgeschiedenis van de 4e eeuw


encratisme

afgeleid van het Grieks: 'egkrateia' = (onthouding) met het achtervoegsel -isme

benaming voor vroeg-christelijke ketterse sekten die extreem ascetische levensopvattingen huldigden


docetisme

afgeleid van het Griekse: δοκεῖν, (dokein = lijken of schijnen) met het achtervoegsel -isme

als ketters beschouwde theorieën volgens welke Christus slechts over een schijnlichaam zou beschikken


feodaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘tot het leenstelsel behorend’ voor het eerst aangetroffen in 1650

afgeleid van het Latijnse feudum (leengoed) met het achtervoegsel -aal

feodaler (uninflected comparative)
feodaalst (uninflected superlative)
feodale (inflected positive)
feodalere (inflected comparative)
feodaalste (inflected superlative)
feodaals (partitive positive)
feodalers (partitive comparative)


feodalisme

afgeleid van feodaal met het achtervoegsel -isme


finalisme

afgeleid van finale met het achtervoegsel -isme

het beoordelen van een historische gebeurtenis op basis van kennis over de afloop


historic

Afkomstig van het Franse zelfstandige naamwoord historique.

historic district

een beschermd gebied (vooral VS)
een historische wijk (VS)
een oude binnenstad

historic site

een historisch oord
een historische plek

historic sites

cultuurhistorische bezienswaardigheden
historische plaatsen
historische sites

historic volatility

historische koersfluctuaties
 historische koersschommelingen


fats

van Frans fasce zn "horizontale band in een wapenschild of van een architraaf"

strook die onderaan een zeil wordt vastgemaakt om meer wind te vangen

fatsen, of onderbonnetten, ten opsigte van de boovenste daar sij aan gereegen werden (…)


kraameten

kraametentje (diminutive singular)
kraametentjes (diminutive plural)

bereid voedsel dat vroeger, na de geboorte van een kind, door de buurvrouwen en de buurkinderen naar de moeder en haar gezin werd gebracht


nazificatie

Naamwoord van handeling van nazificeren met het achtervoegsel -atie

term waarmee men de maatregelen aanduidde waarmee de nazi's, nadat Adolf Hitler in 1933 tot rijkskanselier was benoemd, Duitsland in een totalitaire dictatuur veranderden


rijkskanselier

samenstelling van rijk en kanselier met het invoegsel -s-

rijkskanselieren (plural)
rijkskanseliers (plural)

tussen 1871 en 1946 de titel van het hoofd van de Duitse regering

Na de zelfmoord van Hitler en Eva Braun hielp Bormann de lichamen mee naar buiten te brengen en ze met benzine te overgieten. Terug in de bunker besloot Bormann, met medeweten van de nieuwe rijkskanselier Goebbels, te onderhandelen met de Sovjettroepen. Na de capitulatie zou hij een pro-Sovjetregering aan de macht helpen en daarin zelf een belangrijke rol spelen.(!)


ette

iemand uit Drenthe die voor dat gewest een zekere overheidsfunctie vervulde

Hij lijkt deze functie echter alleen in naam te vervullen, zoals blijkt uit zijn eigen verklaring toen hij in 1686 benoemd werd tot ette, "dat niet hij maer sijn soon Evert Wolter van Rossum van anvanck tot noch toe solliciteur waer geweest en als noch is."


Holocaust

van Engels Holocaust, in de betekenis van ‘moord op het Joodse volk in WO II’ voor het eerst aangetroffen in 1966

de massale moord op de Joden vóór en in de Tweede Wereldoorlog door de nazi's

de massale moord op de Joden en andere minderheidsgroepen vóór en in de Tweede Wereldoorlog door de nazi's


galvanisme

afgeleid van de Italiaan Luigi Galvani met het achtervoegsel -isme

het samentrekken van een spier onder invloed van elektriciteit


elektromotorisch

afgeleid van motorisch met het voorvoegsel elektro-

elektromotorischer (uninflected comparative)
elektromotorische (inflected positive)
elektromotorischere (inflected comparative)
elektromotorischers (partitive comparative)

voortgebracht door een elektromotor of elektrische beweegkracht voornamelijk gebruikt samen met het woord 'kracht': De elektromotorische kracht (EMK) is de historisch gegroeide, verouderde naam voor de oorsprong- of bronspanning van een galvanisch element of de theoretische waarde van de inductiespanning bij elektromotoren en generatoren of algemeen iedere spanningsbron


Holocaustontkenning

Leenvertaling van Engels Holocaust denial, aangetroffen sinds de jaren 80, zie de vindplaats hieronder.

samenstelling van Holocaust en ontkenning

een vorm van historisch revisionisme dat de ernst of de feitelijkheid van de Holocaust ontkent

Het is absurd genoeg dat wij zo'n partij in staat stellen er een wetenschappelijk bureau op na te houden (waarschuwende analogie: het wetenschappelijk bureau van de NSB, van de NSDAP, etc.), maar men dient te bedenken dat het moderne rechts-extremisme in de wereld terrein wint met wetenschappelijke rassenwaan-ideeën. In de VS zijn obscure universiteitjes waar de holocaust-ontkenning een officiële tak van de sociale wetenschappen is.

H.A. van Wijnen
 De Centrumpartij verkoopt wetenschappelijke lariekoek in: Het Parool (25/06/1984), Amsterdam, p. 9 op Delpher.nl


Byzantium

oud rijk (330 - 1453) en stad Constantinopel


Gallië

vernederlandste naam van de Latijnse benaming (Gallia) voor het westelijke gebied van Europa, dat overeenkomt met het moderne Frankrijk, België, het westen van Zwitserland, en delen van Nederland en Duitsland ten westen van de Rijn. Gallia is nog altijd de Griekse naam voor Frankrijk


Galliër

Afgeleid van Gallië met het achtervoegsel -er

bij bekende Galliërs denken we natuurlijk allereerst aan Asterix en Obelix maar ook aan Vercingetorix


gallicanisme

afgeleid van Gallië met het achtervoegsel -isme

benaming voor een geheel van opvattingen die op grond van historische, politieke en theologische motieven aan de Franse Katholieke Kerk een aantal voorrechten verschafte tegenover het centraal pauselijk gezag


vagant

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘zwervende student’ voor het eerst aangetroffen in 1528

rondtrekkende, een avontuurlijk leven leidende student of geestelijke in de middeleeuwen


facteur

iemand die in opdracht van een koopman met diens kapitaal handel drijft en als beloning een deel van de behaalde winst mag houden

Een koopman geeft zijn facteur 2400 gulden om handel mee te drijven. Van 400 gulden van dit bedrag mag de facteur de winst opstrijken (als beloning).

artistiek leider van een rederijkerskamer

Waar De Fonteine in 1448, wat toneelactiviteiten betreft, zowat alles aan het vrije initiatief overliet - waarbij gezellen bijvoorbeeld een rol konden nemen of laten - wordt een en ander in de nieuwe reglementen preciezer geregeld en aan sancties gekoppeld. Hiermee ging ten slotte ook een striktere verdeling van functies en verantwoordelijkheden gepaard, waardoor bijvoorbeeld de bijzonder functie van ‘dé’ facteur ontstond, waar in De Fonteine in 1448 nog iedereen verondersteld werd ‘facteur’ te kunnen zijn.


hbs

tot 1968 school voor voorbereidend wetenschappelijk onderwijs zonder klassieke talen. Na de invoering van de Mammoetwet (1968) werd de hbs opgevolgd door enerzijds de vijfjarige havo en anderzijds het zesjarige vwo (met daarin, als meer directe opvolger van de HBS, het zesjarige atheneum, naast het vanouds bestaande gymnasium)


lyceum

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘middelbare school met een gemeenschappelijke onderbouw en gedifferentieerde bovenbouw’ voor het eerst aangetroffen in 1909

lycea (plural)
lyceums (plural)
lyceumpje (diminutive singular)
lyceumpjes (diminutive plural)

middelbare school waar leerlingen na enkele gemeenschappelijke leerjaren pas een keus maakten voor gymnasium, hbs of mms


patriot

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘die zijn vaderland mint’ voor het eerst aangetroffen in 1579

afgeleid van het Franse patriote (vaderlandslievend persoon, goed burger)

patriotten (plural)
patriotje (diminutive singular)
patriotjes (diminutive plural)

aanhanger van de Patriotten, een Nederlandse politieke republikeinse beweging uit het eind van de 18e eeuw geïnspireerd door de ideeën van de verlichting


buitenburger

buitenburgers (plural)
buitenburgertje (diminutive singular)
buitenburgertjes (diminutive plural)

iemand die buiten de poorten van de stad woonde maar er wel een burger van was

Ook de buitenburgers vluchtten de stad in bij het naderen van de vijand.


zethaak

letterzettersgereedschap waarin bij het handzetten de letterstaafjes tot de te zetten regels verzameld worden


heksenproef

samenstelling van heks zn en proef zn met het invoegsel -en-

proef om vast te stellen of iemand een heks was

bij de waterproef (drijfproef), werd een heks in het water gegooid, bleef zij drijven dan was het een heks en volgde veroordeling. Als zij zonk (en/of verdronk) was het geen heks (maar was zij wel verzopen)


señorío

heerlijkheid (waardigheid van de leenheer)


heerschap

afgeleid van heer met het achtervoegsel -schap

heerschappen (plural)
heerschapje (diminutive singular)
heerschapjes (diminutive plural)

heerschappij d.w.z. geheel der dingen waarover iemands macht zich uitstrekt


contraremonstrant

afgeleid van remonstrant met het voorvoegsel contra-

Nederlandse calvinist in de 17e eeuw, aanhanger van Gomarus, tegenstander van de remonstranten


antirevolutionair

afgeleid van revolutionair met het voorvoegsel anti-

aanhanger van de voormalige Antirevolutionaire Partij, opgegaan in het CDA


flapkan

flapkannen (plural)
flapkannetje (diminutive singular)
flapkannetjes (diminutive plural)


papist

afgeleid van paap met het achtervoegsel -ist


papisme

afgeleid van paap met het achtervoegsel -isme

stroming die sterk rooms-katholiek- of pausgezind is


parochiepaap

parochiepapen (plural)
parochiepaapje (diminutive singular)
parochiepaapjes (diminutive plural)


dorpspaap

samenstelling van dorp en paap met het invoegsel -s-

dorpspapen (plural)
dorpspaapje (diminutive singular)
dorpspaapjes (diminutive plural)


mispaap

mispapen (plural)
mispaapje (diminutive singular)
mispaapjes (diminutive plural)


paap

via Middelnederlands pape van Oudnederlands papo, in de betekenis van ‘geestelijke’ aangetroffen vanaf 1181-1210; dit gaat via Latijn papa terug op Oudgrieks πάπας (pápas) "bisschop, paus"
**[3] mogelijk omdat het verenkleed doet denken aan de kleding van geestelijken

papen (plural)
paapje (diminutive singular)
paapjes (diminutive plural)

In betekenis 3. "zangvogel" is het verkleinwoord paapje de meer gangbare vorm.

wereldlijk geestelijke bij de Rooms-Katholieke Kerk


diplodocus

afgeleid van het Griekse docus met het voorvoegsel diplo-

diplodocussen (plural)
diplodocusje (diminutive singular)
diplodocusjes (diminutive plural)

een geslacht van uitgestorven zeer grote, plantenetende dinosauriërs, behorend tot de groep van de Diplodocidae, dat leefde tijdens het Laat-jura, ongeveer 150 miljoen jaar geleden, in het gebied van het huidige Noord-Amerika


asmogendheid

elk van de machtige staten Duitsland, Italië en Japan die voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog een alliantie vormden


bronstijdperk

prehistorische cultuurperiode, volgende op het steentijdperk en voorafgaande aan het ijzertijdperk, van de bronzen gereedschappen (ca. 3000 tot 800 voor Christus)


schandbord

samenstelling van 'schand' (van schande) en bord

een bord op een paal op een openbaar terrein, waaraan mensen bij wijze van straf werden vastgemaakt om vernederd te worden door de omstanders


schildknaap

schildknapen (plural)
schildknaapje (diminutive singular)
schildknaapjes (diminutive plural)

jonkman die onder leiding en in dienst van een ridder zorg droeg voor diens wapenuitrusting en paard en daarbij zijn opleiding tot krijgsman kreeg


radiodistributie

faciliteit voor het doorgeven van radioprogramma's via een kabel die van ongeveer 1925 tot 1975 in Nederland functioneerde


bosgeus

lid van de benden niet-katholieken, die de bossen in gevlucht waren, om aan vervolging door Alva te ontkomen


geuzenverzet

samenstelling van geus en verzet met het invoegsel -en-

verzet door de geuzen allereerst in de tachtigjarige oorlog daarna tevens in de tweede wereldoorlog


Maartrevolutie

Revolutions of 1848 in the German states

de nationaal-liberale revoluties van 1848/1849 in de staten van de Duitse Bond en de buiten deze bond gelegen delen van Oostenrijk en Pruisen


Novemberrevolutie

revolutionaire gebeurtenissen in Duitsland in 1918 en 1919 met als hoogtepunt het afzetten van de Duitse keizer Wilhelm II en de vorming van een democratische republiek


Julirevolutie

revolutie van de Franse middenklasse tegen koning Karel X in 1830


Anjerrevolutie

de geweldloze militaire staatsgreep die op 25 april 1974 in Portugal plaatsvond en die een definitief einde maakte aan het autocratische bewind na het tijdperk van Salazar.


Oktoberrevolutie

Հոկտեմբերյան Սոցիալիստական Հեղափոխություն

de Russische revolutie die volgens de juliaanse kalender begon op 25 oktober 1917 (en volgens de gregoriaanse kalender op 7 november 1917).

de eerste herdenking van de Oktoberrevolutie, één jaar later, viel niet in oktober maar op 7 november doordat Rusland inmiddels was overgegaan van de juliaanse op de gregoriaanse kalender


geus

geuzen (singular)
geusje (diminutive)
geusjes (diminutive singular)

elk van de edelen van het Verbond in 1566 en later de vijanden van de regering van koning Philips II in de Nederlanden


geus

behorend tot de Nederlandse opstandelingen tegen koning Philips II in de 16e eeuw


stridshest

Samenstelling van de Deense zelfstandige naamwoorden strid en hest met het invoegsel -s-


stridshest

Samenstelling van de Noorse zelfstandige naamwoorden strid en hest met het invoegsel -s-


stridshest

Samenstelling van de Nynorske zelfstandige naamwoorden strid en hest met het invoegsel -s-


geschiedenisonderwijs

samenstelling van geschiedenis en onderwijs


sambacrisis

financiële crisis in Zuid-Amerika begin 1999 die het directe gevolg was van de sterke devaluatie van de Braziliaanse munteenheid real


landbouwcrisis

landbouwcrises (plural)
landbouwcrisissen (plural)

crisis in Europa tussen 1878 en 1895 die ontstond als gevolg van de import van goedkoop graan en andere landbouwproducten uit de VS en Canada


voedselcrisis

voedselcrisissen (plural)
voedselcrises (plural)
voedselcrisisje (diminutive singular)
voedselcrisisjes (diminutive plural)

wereldwijde voedselcrisis in 2007 en 2008 , die leidde tot politieke en economische instabiliteit en sociale onrust


bouwfraude

Fraude gepleegd in Nederland door minimaal 344 Nederlandse bouwbedrijven vanaf 1990 tot rond 2000 bij de aanbesteding van overheidsprojecten waarbij ambtenaren werden omgekocht en die in 2002 werd onderzocht door een parlementaire enquête


eken

ww: afgeleid van eek zn met het achtervoegsel -en

schors van een eikenstam afhalen om te gebruiken als grondstof

Geurt weet dat het zover is, omdat het hout nu volop in het blad zit en de temperatuur het eken niet meer mogelijk maakt.

J. Veenhof
 “Voor dag en dauw” (2006), Uitgeefmij Kok ten Have, Kampen, ISBN 9789059771567, p. 392


begrafenisfonds

fonds waaruit begrafeniskosten werden betaald


bouwfonds

fonds dat onder de naam Bouwfonds (Nederlandse Gemeenten) door heel Nederland betaalbare woningen heeft gebouwd maar nu is geprivatiseerd en daarna werd geplaagd door vastgoedfraude uitgevoerd door de directie


armenfonds

samenstelling van arm en fonds met het invoegsel -en-


weduwefonds

fonds tot uitkering van geld aan weduwen en wezen


fondspatiënt

patiënt die voor rekening van een ziekenfonds behandeld wordt


fondsbode

fondsboden (plural)
fondsbodes (plural)
fondsbodetje (diminutive singular)
fondsbodetjes (diminutive plural)

de bode die het geld kwam ophalen voor een bepaald fonds


fondsdokter

dokter die met een ziekenfonds zaken doet


ziekenfonds

samenstelling van zieke en fonds met het invoegsel -n-

instelling die tot doel had de leden te verzekeren tegen kosten in geval van ziekte


geschiedkunde

de wetenschap die zich de kennis van de geschiedenis ten doel stelt


bandgeheugen

een in de begintijd van de informatica veel gebruikt type geheugen bestaande uit een (goedkope) magneetband waarop de gegevens sequentieel zijn of worden vastgelegd


slavenstaat

samenstelling van slaaf zn en staat zn met het invoegsel -en-

slavenstaten (plural)
slavenstaatje (diminutive singular)
slavenstaatjes (diminutive plural)

Amerikaanse staat waar (voor de burgeroorlog) slavernij van Afro-Amerikanen wettelijk toegelaten werd


trommelgeheugen

informatiedrager in de vorm van een cilinder (met aan de buitenkant een magnetische laag)

een voorbeeld van een niet-elektronisch ROM trommelgeheugen vindt men in de speeldoos


bellengeheugen

samenstelling van bel zn en geheugen zn met het invoegsel -en-

computergeheugen dat bestaat uit een magnetisch metalen plaatje, waarin uiterst kleine cilindervormige domeinen (bellen) door hun veranderlijke magnetische toestand bits kunnen registreren


kernengeheugen

samenstelling van kern en geheugen met het invoegsel -en-

computergeheugen dat was opgebouwd uit een groot aantal kleine magneetkernen


kulturkampf

Afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord Kulturkampf


dagboekanier

dagboekaniers (plural)
dagboekaniertje (diminutive singular)
dagboekaniertjes (diminutive plural)

lange tijd een column van Henri Knap in Het Parool


imperialist

afgeleid van imperiaal met het achtervoegsel -ist

imperialisten (plural)
imperialistje (diminutive singular)
imperialistjes (diminutive plural)


nazigroet

nazigroeten (plural)
nazigroetje (diminutive singular)
nazigroetjes (diminutive plural)

groet van de nazi's, d.w.z. rechterhand gestrekt schuin omhoog met de handpalm open, bij voorkeur gepaard gaande onder het uitstoten van de kreet 'Heil Hitler'

na de Tweede Wereldoorlog werd het brengen van de nazigroet een strafbaar feit in een aantal landen o.a. Duitsland, Oostenrijk en Tsjechië


historielied

historieliederen (plural)
historieliedje (diminutive singular)
historieliedjes (diminutive plural)

lied gemaakt naar aanleiding van een als belangrijk ervaren historische gebeurtenis


koffiestroop

koffietoevoegsel bestaande uit gebrande, gekaramelliseerde glucosestroop en melasse dat werd gebruikt om de smaak van koffie te verbeteren

koffiestroop is een manier om koffie te sparen


rasphuis

rasphuizen (plural)
rasphuisje (diminutive singular)
rasphuisjes (diminutive plural)

tuchthuis waar landlopers, misdadigers enz. verfhout voor de bereiding van kleurstof fijn moesten raspen, voor de dames was er het spinhuis


felony

Afkomstig van het Oudfranse woord felonie.


kienspaan

samenstelling van kien, (afgeleid van het Middelnederlandse kên, (pijnhout, pijnhars)) en spaan

kienspanen (plural)
kienspaantje (diminutive singular)
kienspaantjes (diminutive plural)

spaantje van kienhout of veenhout als ontstekings- of verlichtingsmiddel