stuwwal

stuwwallen (plural)
stuwwalletje (diminutive singular)
stuwwalletjes (diminutive plural)

een verhoging in het landschap veroorzaakt door het opstuwen van de ondergrond door een gletsjer

Op de Veluwe komen stuwwallen voor.


keileem

een grondsoort die uit een mengsel van grind, zand, keien en leem bestaat

De oorsprong van keileem ligt in de ijstijd.


stroomrug

stroomruggen (plural)
stroomruggetje (diminutive singular)
stroomruggetjes (diminutive plural)

een verhoging in het landschap ontstaan als een oeverwal langs een verdwenen rivierloop

Op de verhoging van een stroomrug is soms lintbebouwing aan te treffen.


aquifer

De Ogallalla-aquifer is van uitnemend belang voor de irrigatie van de staten van het midden van de Verenigde Statten.

Het was altijd een feest als ik op een kleine waterbron recht uit de berg stuitte. Dit frisse water uit de ondergrondse meren (aquifers geheten) dronk ik direct uit de berg, zonder het te hoeven filteren.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


бассейн

ru-бассейн.ogg

Донецкий бассейн (Донбасс) — одно из крупнейших мест угледобычи в Европе.

Het Donbekken is een van de belangrijkste plaatsen waar kool gedolven wordt in Europa.


indexfossiel

indexfossielen (plural)
indexfossieltje (diminutive singular)
indexfossieltjes (diminutive plural)

een fossiel dat gebruikt kan worden om een gesteentelaag te dateren


stratum

Van het Latijnse strātum, wat weer oorspronkelijk het voltooid deelwoord is van sternere.

strata (plural)
stratumpje (diminutive singular)
stratumpjes (diminutive plural)

een onderverdeling van een formatie, door afzetting gevormd


strekking

Naamwoord van handeling van strekken met het achtervoegsel -ing

strekkingen (plural)
strekkinkje (diminutive singular)
strekkinkjes (diminutive plural)

richting van een geologische laag zijnde de hoek tussen het noorden en de snijlijn met het horizontale vlak


aardplaat

aardplaten (plural)
aardplaatje (diminutive singular)
aardplaatjes (diminutive plural)

een deel van de aardkorst dat door convectie in de mantel eronder als een plaat verschuift

Er zijn een zestal kleinere en negen grotere aardplaten geïdentificeerd en daarnaast is er een groot aantal microplaten.

Platentektoniek: De belangrijkste oorzaak van de bevingen zijn verschuivingen van aardplaten. "Het gebied rond Voerendaal ligt in de Roerdalslenk, die wordt begrensd door twee grote breuken waardoor de ondergrond onder druk staat", zegt Evers tegen 1Limburg. "De regio staat tektonisch onder spanning. Die is te herleiden naar het Middellandse Zeegebied, waar vaker aardbevingen en vulkaanuitbarstingen voorkomen."

Weblink bron “Acht lichte aardbevingen vannacht gemeten in Zuid-Limburg” (Donderdag 8 april 2021, 13:39), NOS


seismogram

afgeleid van seismo met het achtervoegsel -gram

Seismogramm

grafische voorstelling van een door een seismograaf waargenomen aardbeving

seismogrammen (plural)
seismogrammetje (diminutive singular)
seismogrammetjes (diminutive plural)


obductie

obduction

mechanisme waardoor een stuk gesubduceerde aardkorst langs een subductiezone omhoog beweegt en over de subducerende tektonische plaat schuift


vulkanisch

Afgeleid van vulkaan met het achtervoegsel -isch

vulkanisch

betrekking hebbend op de processen die in een vulkaan plaatsvinden

vulkanischer (uninflected comparative)
vulkanische (inflected positive)
vulkanischere (inflected comparative)
vulkanischers (partitive comparative)

De vulkanische activiteit van Vesuvius wordt nauwgezet in de gaten gehouden.


stratovulkaan

Samenstelling van strato (van het Latijnse woord stratum (laag)) en vulkaan

بركان طبقي

een kegelvormige vulkaan met traagvloeibare lava

De berg Pele is een beruchte stratovulkaan waarvan de uitbrarsting in 1902 veel slachtoffers eiste.


paragenese

afgeleid van genese met het voorvoegsel para-

het naast elkaar voorkomen van bepaalde mineralen in afzettingen


pedogenese

samenstelling van het Griekse 'pedon' (bodem, vlakte) en genese


orthogneis

afgeleid van gneis met het voorvoegsel ortho-

een gneis waarvan verondersteld wordt dat de protoliet een (meestal felsisch) dieptegesteente was, meestal een granitoïd zoals graniet


paragneis

afgeleid van gneis met het voorvoegsel para-

een gneis waarvan de protoliet een sedimentair gesteente was


banke

Werkwoord: Afkomstig vaan het Oudnoorse woord banga (slaan, beuken)

Werkwoord: Een klanknabootsend woord (onomatopee)


grusbanke

Samenstelling van de Deense woorden grus en banke.

/ˈgʁuˀsˌbɑŋgə/


grusbanke

Samenstelling van de Noorse woorden grus en banke.

/gɾʉːsˈbɑŋkə/


grusbanke

Samenstelling van de Nynorske woorden grus en banke.

/gɾʉːsˈbɑŋkə/


subductie

afgeleid van het Latijnse ducere (voltooid deelwoord: ductum; leiden) met het voorvoegsel sub-

subducties (plural)
subductietje (diminutive singular)
subductietjes (diminutive plural)

vorming van troggen en breukvlakken doordat zwaardere aardschollen onder lichtere schuiven

Subductie van oceanische lithosfeer.


marien

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘zee-’ voor het eerst aangetroffen in 1650

Afgeleid van waarschijnlijk het Franse marin ‘zee-’, aan het Latijnse marīnus ‘betreffende de zee’, afleiding van mare ‘zee’

mariener (uninflected comparative)
marienst (uninflected superlative)
mariene (inflected positive)
marienere (inflected comparative)
marienste (inflected superlative)
mariens (partitive positive)
marieners (partitive comparative)

in of bij de zee voorkomend of daardoor gevormd


consolidatie

Afgeleid van consolideren met het achtervoegsel -atie

het afnemen van het volume en tegelijkertijd toenemen van de dichtheid van gesteente

Deze gesteenten ontstaan door consolidatie van afgezette minerale stoffen.


pneumatolyse

afgeleid van het Griekse 'pneuma' (wind, geest) met het achtervoegsel -lyse

de werking van hete gassen op gesteenten


azoïcum

van Oudgrieks ἄζωος (azóos) "levenloos" met het achtervoegsel -icum, dus: "tijdperk zonder leven"; al in 1846 gebruikt door de geoloog C.B. Adams

In de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk "hadeïcum"

geologisch tijdperk waarin het geen sporen van leven te vinden zijn


edelgesteente

edelgesteenten (plural)
edelgesteentes (plural)

delfstof die zich onderscheidt door hardheid, glans en zeldzaamheid

In edelgesteente kan men edelstenen vinden.


elv

Glomma er Norges lengste elv.

De Glomma is de langste rivier in Noorwegen.


elv

Zelfstandig naamwoord [A]: Afkomstig van het Oudnoorse woord elfr

Zelfstandig naamwoord [B]: Afkomstig van het Oudnoorse woord alfr.

Elva gikk over sine bredder.

De rivier brak door haar eigen oeverwallen.

Glomma er Norges lengste elv.


juv

Bussen styrtet 150 meter ned i et juv.

De bus stortte 150 meter neer in een ravijn.


ablatie

Naamwoord van handeling van het Franse ablation (losmaking) (met het achtervoegsel -atie)

ablaties (plural)
ablatietje (diminutive singular)
ablatietjes (diminutive plural)

verdwijning van een stof aan het oppervlak van een voorwerp door verdamping, afbrokkeling of een ander erosief proces


bergmeel

een organogeen sediment dat geheel of voor het grootste deel bestaat uit de skeletjes van eencellige kiezelwieren of diatomeeën

Zuivere vormen van bergmeel worden onder andere gebruikt als absorbens bij het vervaardigen van dynamiet.


barren

Van Oudfrans baraigne, verdere etymologie onzeker


eroderen

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘afslijpen’ voor het eerst aangetroffen in 1650

afgeleid van het Franse éroder of daarvoor van het Latijnse 'erodere' (wegvreten) met het achtervoegsel -eren

erodeerde (past)
geërodeerd (past participle)
te eroderen (active infinitive imperfect present long-form)
zullen eroderen (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen eroderen (active infinitive imperfect future long-form)
zijn geërodeerd (active infinitive perfect present short-form)
te zijn geërodeerd (active infinitive perfect present long-form)
geërodeerd zullen zijn (active infinitive perfect future short-form)
geërodeerd te zullen zijn (active infinitive perfect future long-form)
eroderend (imperfect participle)
geërodeerd (past participle)
erodere (subjunctive)
erodeer (indicative imperfect present singular first-person)
erodeert (indicative imperfect present singular second-person)
erodeert (indicative imperfect present singular second-person)
erodeert (indicative imperfect present singular second-person)
erodeert (indicative imperfect present singular third-person)
erodeerde (indicative imperfect past singular first-person)
erodeerde (indicative imperfect past singular second-person)
erodeerde (indicative imperfect past singular second-person)
erodeerde (indicative imperfect past singular second-person)
erodeerde (indicative imperfect past singular third-person)
erodeerden (indicative imperfect past plural first-person)
erodeerden (indicative imperfect past plural second-person)
erodeerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal eroderen (indicative imperfect future singular first-person)
zult eroderen (indicative imperfect future singular second-person)
zal eroderen (indicative imperfect future singular second-person)
zult eroderen (indicative imperfect future singular second-person)
zal eroderen (indicative imperfect future singular second-person)
zult eroderen (indicative imperfect future singular second-person)
zal eroderen (indicative imperfect future singular third-person)
zullen eroderen (indicative imperfect future plural first-person)
zullen eroderen (indicative imperfect future plural second-person)
zullen eroderen (indicative imperfect future plural third-person)
zou eroderen (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou eroderen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) eroderen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt eroderen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou eroderen (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden eroderen (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden eroderen (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden eroderen (indicative imperfect conditional plural third-person)
ben geërodeerd (perfect present first-person)
bent geërodeerd (perfect present second-person)
bent geërodeerd (perfect present second-person)
is geërodeerd (perfect present second-person)
zijt geërodeerd (perfect present second-person)
is geërodeerd (perfect present third-person)
zijn geërodeerd (perfect present first-person)
zijn geërodeerd (perfect present second-person)
zijn geërodeerd (perfect present third-person)
was geërodeerd (perfect past first-person)
was geërodeerd (perfect past second-person)
was geërodeerd (perfect past second-person)
waart geërodeerd (perfect past second-person)
was geërodeerd (perfect past third-person)
waren geërodeerd (perfect past first-person)
waren geërodeerd (perfect past second-person)
waren geërodeerd (perfect past third-person)
zal geërodeerd zijn (perfect future first-person)
zal geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zult geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zult geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zal geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zult geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zal geërodeerd zijn (perfect future third-person)
zullen geërodeerd zijn (perfect future first-person)
zullen geërodeerd zijn (perfect future second-person)
zullen geërodeerd zijn (perfect future third-person)
zou geërodeerd zijn (perfect conditional first-person)
zou geërodeerd zijn (perfect conditional second-person)
zou geërodeerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt geërodeerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt geërodeerd zijn (perfect conditional second-person)
zou geërodeerd zijn (perfect conditional third-person)
zouden geërodeerd zijn (perfect conditional first-person)
zouden geërodeerd zijn (perfect conditional second-person)
zouden geërodeerd zijn (perfect conditional third-person)

door de schurende werking van wind of water afslijten

De ene laag erodeert sneller dan de andere.


typelocatie

referentiepunt waar een gesteente of mineraal in ieder geval voorkomt


älv

Och det var vackert , dimman låg som en trolsk slöja över älven.

En het was mooi, de mist lag als een magische sluier over de rivier.


snowdrift

Samenstelling van de Engelse zelfstandige naamwoorden snow en drift


embankment

Afleiding van het Engelse werkwoord embank met het voorvoegsel em- en met het achtervoegsel -ment.

A woman's body was found on an embankment off a dirt road.

Het lichaam van een vrouw werd gevonden aan de dam van een veldweg.


flysch

De gelaagde structuur van de flysch is in die bergwand duidelijk zichtbaar.


seismograaf

In de betekenis van ‘toestel voor het registreren van aardbevingen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1898

Seismograf

een toestel dat beweging en of trillingen van de aardkorst waarneemt en registreert

seismografen (plural)
seismograafje (diminutive singular)
seismograafjes (diminutive plural)

Ook in IJsland hebben seismografen de vulkaanuitbarsting geregistreerd.


Seismograf

der Seismograf (nominative singular)
die Seismografen (nominative plural)
des Seismografen (genitive singular)
der Seismografen (genitive plural)
dem Seismografen (dative singular)
den Seismografen (dative plural)
den Seismografen (accusative singular)
die Seismografen (accusative plural)


Seismograph

der Seismograph (nominative singular)
die Seismographen (nominative plural)
des Seismographen (genitive singular)
der Seismographen (genitive plural)
dem Seismographen (dative singular)
den Seismographen (dative plural)
den Seismographen (accusative singular)
die Seismographen (accusative plural)


seismometer

van seismometer, gevormd uit Oudgrieks σεισμός (seismós) "schok, aardbeving" en μέτρον "maat" in 1841 voor het eerst gebruikt door de Schotse geoloog D. Milne

toestel dat trillingen in de bodem meet
Kan worden gebruikt om aardbevingen en nucleaire explosies te registreren.

Een grote afname van de seismische ruis is wel vaker te zien in vakanties of de weekenden. De seismometer in De Bilt slaat dan tot wel tweederde lager uit dan doordeweeks.

Weblink bron
Cosette Molijn
 “De aarde ruist nu minder, ziet het KNMI” (10 april 2020) op nrc.nl

Weliswaar waren ook de beide Vikinglanders die in 1976 op Mars zijn geland voorzien van seismometers, maar die leverden geen bruikbare gegevens op.

Weblink bron
Eddy Echternach
 “De Marsbodem beeft” (24 februari 2020) op nrc.nl


Mareogramm

das Mareogramm (nominative singular)
die Mareogramme (nominative plural)
des Mareogramms (genitive singular)
der Mareogramme (genitive plural)
dem Mareogramm (dative singular)
den Mareogrammen (dative plural)
das Mareogramm (accusative singular)
die Mareogramme (accusative plural)


Seismogramm

das Seismogramm (nominative singular)
die Seismogramme (nominative plural)
des Seismogramms (genitive singular)
der Seismogramme (genitive plural)
dem Seismogramm (dative singular)
den Seismogrammen (dative plural)
das Seismogramm (accusative singular)
die Seismogramme (accusative plural)


maregram

Mareogramm

grafische registratie van de waterhoogte opgetekend door een maregraaf

maregrammen (plural)
maregrammetje (diminutive singular)
maregrammetjes (diminutive plural)


hydrogram

met het voorvoegsel hydro- met het achtervoegsel -gram

Hydrogramm

een grafiek van het watervolume als functie van de tijd

hydrogrammen (plural)
hydrogrammetje (diminutive singular)
hydrogrammetjes (diminutive plural)

een grafiek voor een bepaald waterbekken, riviergedeelte etc, waarin het watervolume (waterstand) als functie van de tijd is weergegeven

Het hydrogram laat zien dat het regenwater niet snelgenoeg wordt afgevoerd.


nappe

Ontleend aan Latijn mappa “servet”, (sinds de Middeleeuwen) (geografische) “map”, aangetroffen sinds de 12e eeuw.


inversie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘omkering van de gewone orde’ voor het eerst aangetroffen in 1650

Naamwoord van handeling van inverteren met het achtervoegsel -tie

afgeleid van invers met het achtervoegsel -ie

omkering van een tektonisch spanningsregime


paleomagnetisme

afgeleid van magnetisme met het voorvoegsel paleo-

fossiel magnetisme in gesteenten vastgelegd in het geologische verleden

"Vanuit Delft zitten ze goed in de sommetjes, in Utrecht heb je bijvoorbeeld paleomagnetisme", omschrijft Hoogendoorn het werkveld. "En aan de VU zit heel veel systeemkennis. Vooral het lab waarmee de VU bijvoorbeeld sediment dateert is internationaal bekend. Er zijn volgens mij maar drie plekken in de wereld waar ze dat doen. Niet alleen de VU heeft dus een probleem: je haalt er ook internationaal meteen de stekker uit."

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS


isobaat

afgeleid van het Griekse 'bathos' (diepte) met het voorvoegsel iso-

isobaten (plural)
isobaatje (diminutive singular)
isobaatjes (diminutive plural)

lijn op zeekaarten, die alle punten met dezelfde diepte verbindt


isobase

afgeleid van base met het voorvoegsel iso-

isobasen (plural)
isobasetje (diminutive singular)
isobasetjes (diminutive plural)


isohypse

afgeleid van het Griekse 'hupsos' (hoogte) met het voorvoegsel iso-

isohypsen (plural)
isohypsetje (diminutive singular)
isohypsetjes (diminutive plural)


isostasie

afgeleid van isostatisch met het achtervoegsel -ie

het beginsel dat de aardkorst in hydrostatisch evenwicht verkeert op het zwaardere (vloeibare) substratum


horst

In de betekenis van ‘roofvogelnest’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1547

horsten (plural)
horstje (diminutive singular)
horstjes (diminutive plural)

een hooggebleven of omhooggedreven stuk land omgeven door afgeschoven slenken

Deze horsten bestaan uit continentaal materiaal.


aa

Players of word games like Scrabble like aa, even if they do not know what it means.

Spelers van woordspelletjes zoals Scrabble houden van het woord aa, ook al weten ze niet wat het woord betekent.


scherpe lava

aa

gestolde zure lava die vele scherpe randen vertoont

gestolde lava die vele scherpe randen vertoont

Je kunt beter niet met blote voeten over scherpe lava lopen.


gladde lava

pahoehoe

gestolde basische lava met een glad oppervlak

gestolde basaltische lava met een glad oppervlak

Over gladde lava kun je veilig met blote voeten lopen.


trough

I search for you with every crest I ride / In every trough I travel through …


firn

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘korrelig sneeuwijs’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1734

Firn

een grofkorrelige substantie ontstaan uit sneeuw en ijs, van waaruit gletsjers ontspringen

Als er nog meer sneeuw op de firn valt, dan wordt de lucht eruit geduwd en komen de sneeuwdeeltjes nog dichter bij elkaar.


gelaagdheid

afgeleid van gelaagd met het achtervoegsel -heid

de planaire structuur in een gesteente, ontstaan door sedimentatie van lagen sediment over elkaar


warve

een herkenbaar sedimentlaagje dat is gevormd in de loop van één jaar

Sommige warven zijn wel een centimeter dik.


synclinaal

afgeleid van het Griekse clinaal met het voorvoegsel syn-

gedeelte van een aardplooi waarin de lagen in opwaartse richting holrond liggen


syncline

afgeleid van cline met het voorvoegsel syn-

synclines (plural)
synclinen (plural)
synclinetje (diminutive singular)
synclinetjes (diminutive plural)

een plooi in een gesteentelaag, waarbij het materiaal aan de binnenkant van de plooi jonger is dan dat aan de buitenkant


anticline

afgeleid van cline met het voorvoegsel anti-

anticlines (plural)
anticlinen (plural)
anticlinetje (diminutive singular)
anticlinetjes (diminutive plural)

een plooi met naar beneden wijzende flanken, waarbij de aardlagen aan de binnenzijde het oudst zijn


synclinale

afgeleid van het Griekse clinale met het voorvoegsel syn-


oersoep

afgeleid van soep met het voorvoegsel oer-

oersoepen (plural)
oersoepje (diminutive singular)
oersoepjes (diminutive plural)

het mengsel waaruit het leven op aarde zich ontwikkeld zou hebben


terrasse

Afkomstig van het Oudprovençaalse zelfstandige naamwoord "terrassa", dat van het Latijnse zelfstandige naamwoord terra (= aarde) komt


migratie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het zich verplaatsen’ voor het eerst aangetroffen in 1669

Naamwoord van handeling van migreren met het achtervoegsel -atie

verplaatsing van gassen en vloeistoffen door verschillende aardlagen heen


vannåre

Samenstelling van de Noorse zelfstandige naamwoorden vann en åre

/ ˈʋɑnoːɾə /


vassåre

Afleiding van het Noorse zelfstandige naamwoord åre met het voorvoegsel vass-.

/ ˈʋɑsoːɾə /


vassåre

Afleiding van het Nynorske zelfstandige naamwoord åre met het voorvoegsel vass-.

/ ˈʋɑsoːɾə /


vassår

Afleiding van het Nynorske zelfstandige naamwoord år met het voorvoegsel vass-.


zoetwatermeer

freshwater

een staande watervlakte met een laag zoutgehalte

zoetwatermeren (plural)
zoetwatermeertje (diminutive singular)
zoetwatermeertjes (diminutive plural)

Na de afsluiting is die zeearm geleidelijk een zoetwatermeer geworden.


zoutwatermeer

Samenstelling van de woordgroep 'zout water' en meer

zoutwatermeren (plural)
zoutwatermeertje (diminutive singular)
zoutwatermeertjes (diminutive plural)

een staande watervlakte met een hoog zoutgehalte

De Dode Zee is een zoutwatermeer.


sleppe

Afkomstig van het Oudnoorse zelfstandige naamwoord brestr.

een laag van los materiaal tussen leisteenlagen


anticlinaal

afgeleid van het Griekse 'klinein' [de verticale lijn doen verlaten] met het voorvoegsel anti- met het achtervoegsel -aal

anticlinalen (plural)
anticlinaaltje (diminutive singular)
anticlinaaltjes (diminutive plural)

naar boven bolronde plooi in gesteente of aardlaag


diagenese

afgeleid van genese met het voorvoegsel dia-

steenwording van sedimenten door druk etc.


diaklaas

afgeleid van het Griekse 'klaō' [ik breek] met het voorvoegsel dia-

diaklazen (plural)
diaklaasje (diminutive singular)
diaklaasjes (diminutive plural)

een breuk in een gesteente, waarlangs geen of nauwelijks beweging heeft plaatsgevonden, maar waar het gesteente uit elkaar bewoog dankzij een extensief spanningsregime


diasteem

afgeleid van het Griekse 'stèma' (ruimte) met het voorvoegsel dia-

diastemen (plural)
diasteempje (diminutive singular)
diasteempjes (diminutive plural)

een hiaat tussen twee gesteentelagen die zijn afgezet door de zee


anticlinale

afgeleid van clinale met het voorvoegsel anti-


mergel

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘vettige aarde’ voor het eerst aangetroffen in 1258

de naam die in het zuiden van Limburg aan krijtgesteente gegeven wordt

De mergel wordt gebruikt om huizen mee te bouwen.


prospectie

prospection

het op grote schaal zoeken naar delfstoffen die van commercieel belang zijn


alluviaal

afgeleid van alluvium met het achtervoegsel -aal

alluvialer (uninflected comparative)
alluviaalst (uninflected superlative)
alluviale (inflected positive)
alluvialere (inflected comparative)
alluviaalste (inflected superlative)
alluviaals (partitive positive)
alluvialers (partitive comparative)

Ze hadden al rijke alluviale ertslagen ontdekt, zoals ze ook hadden verwacht wegens het stofgoud dat door de stroom werd meegevoerd.

Victoria Holt
 “De schaduw van gisteren” (2021), Saga, ISBN 9788726484830


alluvium

van Latijn alluvius "aangespoeld", dus "het aangespoelde", met het achtervoegsel -ium

[2] tijdperk met gewone aanspoeling, tegenover diluvium, het tijdperk eindigend met de zondvloed en de daaraan toegeschreven aardlagen

alluvium

los materiaal (regoliet) dat als sediment door een rivier is afgezet

[2] Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk "holoceen"

sediment van los materiaal (regoliet) dat door stromend water is afgezet

Dit alluvium bestaat hoofdzakelijk uit kalkrijke, bruinachtige, zware klei; slechts in de grote kreken treft men zandig materiaal aan.

Vroeger bestond het Eijerland uit de van ouds bekende Duinkom, gevormd door diluvische of oorspronkelijke gronden, (waarop het geheel op zichzelf staande Eijerlandshuis gevonden wordt) en het tusschen dit Eijerland en Texel gelegene Buitenveld, een' alluvium of aangespoelden grond.

(…) het mesolithicum en het neolithicum moeten worden geplaatst in de tegenwoordige periode, het alluvium of holoceen.


dyas

van Oudgrieks δυάς (duás) "het getal twee, tweetal" naar de twee kenmerkende lagen gesteente, Zechstein en Rotliegend, naam voorgesteld in 1859 door de Franse geoloog J. Marcou; cognaat van "dyade"

Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie worden gesteenten uit dit tijdperk aangeduid met "perm"

naam in Midden-Europa voor gesteenten uit het perm, van 302 tot 251 miljoen jaar geleden

De tegenwoordige geslachten Dentalina en Textularia (…) vindt men in den dyas; (…)

geologisch tijdperk tussen carboon en trias

De oudsten daarvan zijn de echte sauren, die in den dyas en vervolgens in de jura en het krijt voorkomen.


rivierarm

rivierarmen (plural)
rivierarmpje (diminutive singular)
rivierarmpjes (diminutive plural)

tak van een rivier die zijn water uit de hoofdrivier ontvangt


concordantie

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘overeenstemming’ voor het eerst aangetroffen in 1276

afgeleid van het Franse concordance (met het achtervoegsel -antie)

afgeleid van concordant (met het voorvoegsel con-) en met het achtervoegsel -ie

het evenwijdig gelaagd zijn van aardlagen


discordantie

afgeleid van het Franse discordance (met het achtervoegsel -antie)

afgeleid van discordant met het achtervoegsel -ie

het niet-evenwijdig-lopen van gedeelten van lagen


metallisatie

Naamwoord van handeling van metalliseren met het achtervoegsel -atie


petrificatie

Naamwoord van handeling van petrificeren met het achtervoegsel -atie

petrificaties (plural)
petrificatietje (diminutive singular)
petrificatietjes (diminutive plural)


tertiair

zn: van Frans Tertiaire zn ; in 1759 als verouderd Italiaans "terziarj" voor het eerst gebruikt door de 18e-eeuwse Italiaanse geoloog G. Arduino

bn: van Frans tertiaire bn , in de betekenis van ‘in de derde plaats komend’ aangetroffen vanaf 1866

Dit tijdperk is geen onderdeel van de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie. Het kan worden opgevat als een subera dat samenvalt met paleogeen en neogeen, de twee oudste perioden van het cenozoïcum

geologisch tijdperk ongeveer vanaf het verdwijnen van de dinosauriërs tot het verschijnen van de mensachtigen; van 66 tot 2,6 miljoen jaar geleden


sedimentair

afgeleid van het Franse sédimentaire of van sediment met het achtervoegsel -air

sedimentairder (uninflected comparative)
sedimentairst (uninflected superlative)
sedimentaire (inflected positive)
sedimentairdere (inflected comparative)
sedimentairste (inflected superlative)
sedimentairs (partitive positive)
sedimentairders (partitive comparative)

Sedimentair gesteente.


zetting

Naamwoord van handeling van zetten met het achtervoegsel -ing

arrangement

het vaststellen van een bedrag, een prijs

zettingen (plural)
zettinkje (diminutive singular)
zettinkjes (diminutive plural)

het inklinken van een ondergrond (vastzetten) gepaard gaande met inkrimping


Vesuv

Afkomstig van de Italiaanse eigennaam Vesuvio


sund

een smalle, vaak moerassige strook land tussen de rotsen of hoogten


superstraat

van modern Latijn superstratum "bovenlaag"

superstraten (plural)
superstraatje (diminutive singular)
superstraatjes (diminutive plural)

laag die boven een onderlaag (een substraat) ligt

een of meer aardlagen die boven oudere aardlagen liggen

Hij meende op goede gronden te kunnen staande houden, dat de met de mens gegeven functies in twee grote groepen zijn in te delen, die onderling in sub- en superstraat verhouding tot elkaar staan.

Studie-conferentie lichamelijke opvoeding. in: De lichamelijke opvoeding, jrg. 38, nr. 3 (4 februari 1950), Vereeniging van Gymnastiek-Onderwijzers (L. en M.O.) in Nederland, p. 57


puimsteen

In de betekenis van ‘poreuze steen’ voor het eerst aangetroffen in 1518

puimstenen [2] (plural)
puimsteentje [2] (diminutive singular)
puimsteentjes [2] (diminutive plural)

een uiterst lichte en poreuze steensoort van vulkanische oorsprong

Vroeger werd puimsteen gebruikt om hout mee te schuren.


breukvlak

breukvlakken (plural)
breukvlakje (diminutive singular)
breukvlakjes (diminutive plural)

vlak waarlangs iets gebroken is of zou kunnen breken


laagvlak

laagvlakken (plural)
laagvlakje (diminutive singular)
laagvlakjes (diminutive plural)


distal

Afgeleid van distant met het achtervoegsel -al.

distaal, verder verwijderd van het achterland


steinskred

Samenstelling van de Nynorske woorden stein en skred


steinskrede

Samenstelling van de Nynorske woorden stein en skrede


høyde

Afleiding van het Noorse bijvoeglijke naamwoord høy met het achtervoegsel -de


høgde

Afleiding van het Noorse bijvoeglijke naamwoord høg met het achtervoegsel -de


høgde

Afleiding van het Nynorske bijvoeglijke naamwoord høg met het achtervoegsel -de


høgd

Afleiding van het Noorse bijvoeglijke naamwoord høg met het achtervoegsel -d


høgd

Afleiding van het Nynorske bijvoeglijke naamwoord høg met het achtervoegsel -d


gola

Ontwikkeld uit Volkslatijn *gola (literair Latijn gula).


Erdbeben

Afkomstig van het Middelhoogduitse woord erdbidem

Samenstelling van de Duitse zelfstandige naamwoorden Erde met verval van de achterste 'e' en Beben

das Erdbeben (nominative singular)
die Erdbeben (nominative plural)
des Erdbebens (genitive singular)
der Erdbeben (genitive plural)
dem Erdbeben (dative singular)
den Erdbeben (dative plural)
das Erdbeben (accusative singular)
die Erdbeben (accusative plural)

Das Erdbeben dauerte etwa 30 Sekunden.

De aardbeving duurde ongeveer 30 seconden.


Vulkan

Afleiding van de Latijnse eigennaam Vulcanus, de naam van de Romeinse god van het vuur

ein erloschener Vulkan

een dode vulkaan
een uitgedoofde vulkaan
een uitgewerkte vulkaan

der Vulkan (nominative singular)
die Vulkane (nominative plural)
des Vulkans (genitive singular)
der Vulkane (genitive plural)
dem Vulkan (dative singular)
den Vulkanen (dative plural)
den Vulkan (accusative singular)
die Vulkane (accusative plural)

vulkaan, vuurberg, een vuurspuwende berg

Ein großer Ausbruch des Vulkans Sangeang im Süden von Indonesien behindert den Flugverkehr in der Region.

Een grote uitbarsting van de vulkaan Sangeang in het zuiden van Indonesië hindert het vliegverkeer in de regio.


bergvegg

Samenstelling van de Noorse zelfstandige naamwoorden berg en vegg

En bil hadde kjørt av vegen og inn i en bergvegg.

Een auto was de weg kwijtgeraakt en tegen een rotswand gereden.


bergvegg

Samenstelling van de Nynorske zelfstandige naamwoorden berg en vegg


fjellkjede

Samenstelling van de Noorse zelfstandige naamwoorden fjell en kjede


fjellkjede

Samenstelling van de Nynorske zelfstandige naamwoorden fjell en kjede


Bergkessel

Samenstelling van de Duitse zelfstandige naamwoorden Berg en Kessel

der Bergkessel (nominative singular)
die Bergkessel (nominative plural)
des Bergkessel (genitive singular)
der Bergkessel (genitive plural)
dem Bergkessel (dative singular)
den Bergkesseln (dative plural)
den Bergkessel (accusative singular)
die Bergkessel (accusative plural)

kaar, keteldal (een dal omringd door heuvels)

Das Dorf Küblis (Schweiz) liegt in einem Bergkessel.

Het dorp Küblis (Zwitserland) ligt in een keteldal.


Bergkeller

Samenstelling van de Duitse zelfstandige naamwoorden Berg en Keller

der Bergkeller (nominative singular)
die Bergkeller (nominative plural)
des Bergkellers (genitive singular)
der Bergkeller (genitive plural)
dem Bergkeller (dative singular)
den Bergkellern (dative plural)
den Bergkeller (accusative singular)
die Bergkeller (accusative plural)

bergketel, dalketel, kaar, keteldal (een dal omringt door heuvels)

Ein Landmann wollte Wein aus seinem Bergkeller holen, da erblickte er eine schöne Frau mit einem nackten neugeborenen Kinde an der Brust.

Een boer ging om wijn te halen uit zijn bergkelder, want zag hij een mooie vrouw met een naakt pasgeboren kind aan de borst.


Bergkette

Samenstelling van de Duitse zelfstandige naamwoorden Berg en Kette

die Bergkette (nominative singular)
die Bergketten (nominative plural)
der Bergkette (genitive singular)
der Bergketten (genitive plural)
der Bergkette (dative singular)
den Bergketten (dative plural)
die Bergkette (accusative singular)
die Bergketten (accusative plural)


mektig

Afkomstig van het Oudnoorse woord mektugr, dat van het Nederduitse woord macht (= macht) komt

Noors bijvoeglijk naamwoord met het achtervoegsel -ig


mektig

Nynorsk bijvoeglijk naamwoord met het achtervoegsel -ig


senkning

[1-5]: Afleiding van het Noorse werkwoord senke met het achtervoegsel -ning

[4]: Kortvorm van het Noorse zelfstandige naamwoord blodsenkning


bächelîn

Verkleinvorm van het Middelhoogduitse zelfstandige naamwoord bach met het invoegsel -e-, met het achtervoegsel -lîn en met de umlaut 'ä'


eilandboog

eilandbogen (plural)
eilandboogje (diminutive singular)
eilandboogjes (diminutive plural)

een rij grotendeels vulkanische eilanden, die gevormd is door de werking van platentektoniek.


Grund

Duits:
**[1]: Grund, m
**[2]: Basis, v, Fundament, o

Engels:
**[1]: reason
**[2]: ground, soil


Grund

Duits: Grund, m, Grund, m
Engels: ground, soil


Wasserloch

Engels: lake, water hole, water-hole, waterhole


-icum

Er zijn ook tal van woorden die al op -icum eindigen, zonder dat dat in het Nederlandse nog als achtervoegsel kan worden beschouwd, omdat die woorden in hun geheel aan een andere taal zijn ontleend.

bij de naamgeving van tijdperken
aardkundig tijdperk


breuklijn

breuklijnen (plural)
breuklijntje (diminutive singular)
breuklijntjes (diminutive plural)

snijlijn van een geologische breuk met het aardoppervlak


oligoceen

van Duits Oligozän en Engels Oligocene, naam voorgesteld in 1854 door de Duitse geoloog H.E. Beyrich; afgeleid van Oudgrieks ὀλίγος (olígos) "weinig" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "weinig nieuw (leven)";

geologisch tijdperk waarin wat meer moderne levensvormen naar voren kwamen, derde en laatste tijdvak van de periode paleogeen van 34 tot 23 miljoen jaar geleden

Het oligoceen komt na het eoceen en wordt gevolgd door het mioceen.


zomerbed

zomerbedden (plural)
zomerbedje (diminutive singular)
zomerbedjes (diminutive plural)

de bedding van een rivier, die doorgaans door de rivier wordt gebruikt in de zomer

Stroomgordels en stroomruggen omvatten een rivierbedding met bijbehorende oeverwallen en kronkelwaarden.


plateau

Leenwoord uit het Frans plateau, in de betekenis van ‘plaat’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1886

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘hoogvlakte’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1861

plateaus (plural)
plateautje (diminutive singular)
plateautjes (diminutive plural)

Ze besloten zich vanaf een plateau in een meertje te storten. In werkelijkheid kunnen ze alleen maar wadend in de troebele poel hun dood tegemoet zijn gelopen - een nabij ravijn is nergens te bekennen.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant

Toen het vlakke plateau overging in een lange steile klim, volgden we ontelbare haarspeldbochten de rotswand op.


plateau

Afgeleid van plat 'plat, vlak' met het achtervoegsel -el

een hooggelegen vlak gebied of hoogvlakte


slib

Een intensiefvorming bij de stam van het werkwoord slijpen in de oorspronkelijke betekenis “glijden”.

In de betekenis van ‘bezinksel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1528

afzetting op de bodem van in (stromend) water aanwezige vaste deeltjes.

Heden ten dage wordt slib niet veel meer gebruikt omdat mest beter zou zijn en veel slib tegenwoordig verontreinigd is, veelal met zware metalen.


Bank

die Bank sprengen

meer winnen dan de bank beschikbaar heeft

vor leeren Bänken

voor stoelen en banken praten, voor een lege zaal praten

die Bank (nominative)
die Bänke (nominative singular)
der Bank (genitive)
der Bänke (genitive singular)
der Bank (dative)
den Bänken (dative singular)
die Bank (accusative)
die Bänke (accusative singular)
die Bank (nominative)
die Banken (nominative singular)
der Bank (genitive)
der Banken (genitive singular)
der Bank (dative)
den Banken (dative singular)
die Bank (accusative)
die Banken (accusative singular)

een verzameling van steen of kolen in de aarde


bakke

: Afkomstig van het Oudnoordse woord bakki zn (Nederlands: hoogte in het landschap)

op ad bakke

(figuurlijk) het gaat bergopwaarts tegen de wind met zware last


bakke

Zelfstandig naamwoord [A]: Afkomstig uit het Nederduits en Nederlands met herkomst uit het Latijn van bacca

Zelfstandig naamwoord [B]: Afkomstig van het Oudnoordse zelfstandige naamwoord bakki zn

liten bakke, stor bakke

normale springschans, grote springschans

helling, vooral aan de kant van een heuvel


haaibaai

In de betekenis van ‘kijfzieke vrouw’ voor het eerst aangetroffen in 1642

haaibaaien (plural)
haaibaaitje (diminutive singular)
haaibaaitjes (diminutive plural)


ammoniet

In de betekenis van ‘fossiele schelp’ voor het eerst aangetroffen in 1771

afgeleid van Amon met het achtervoegsel -iet

ammonieten (plural)
ammonietje (diminutive singular)
ammonietjes (diminutive plural)

karakteristiek fossiel van een uitgestorven weekdiersoort met opgerolde schaal

Er waren fossielen van ammonieten te vinden en de versteende afdruk van armpotigen en (in Londen) 22000 laden vol keversoorten.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2022), Atlas Contact , ISBN 9789045045979


čedičový

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord čedič met het achtervoegsel -ový.

/tʃɛɟɪtʃɔviː


Wand

erfwoord Ontwikkeld uit Oudhoogduits want, uit Germaans *wandi-, verwant aan Nederlands wand, Fries wân.

die Wand (nominative singular)
die Wände (nominative plural)
der Wand (genitive singular)
der Wände (genitive plural)
der Wand (dative singular)
den Wänden (dative plural)
die Wand (accusative singular)
die Wände (accusative plural)


Wand

Duits:
**[1]: Wand, v
**[2]: Felswand, v

Engels:
**[1]: (inside) wall
**[2]: (rocky) cliff


archeozoïcum

van Engels Archeozoic in 1872 voorgesteld door de Amerikaanse geoloog J.D. Dana; samenstellende afleiding van Oudgrieks αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum dus: "tijdperk van het oeroude leven"

Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk archaïcum

het tijdperk in de geschiedenis der aarde waarin de planeet een vaste korst gekregen had


precambrium

afgeleid van cambrium met het voorvoegsel pre-

geheel van geologische tijdperken zonder goed herkenbare fossielen van meercellige wezens; voorafgaand aan het cambrium dus ouder dan 541 miljoen jaar


cryptozoïcum

samenstellende afleiding van Oudgrieks κρυπτός (kruptós) "verborgen" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum, dus: "tijdperk waarin het leven verborgen is"

In de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk precambrium

geheel van geologische tijdperken zonder goed herkenbare fossielen van meercellige wezens


hadeïcum

afgeleid van Oudgrieks Άδης (hadès) "Hades, de god van de onderwereld en het dodenrijk" met het achtervoegsel -icum; naam in 1972 voorgesteld door de paleontoloog Preston Cloud, opgenomen in de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie

geologisch tijdperk waarin het geen sporen van leven te vinden zijn; vanaf het ontstaan van de aarde tot het archaïcum, 4,6 tot 4 miljard jaar geleden


bystřinový

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord bystřina met het achtervoegsel -ový


archeïcum

van Oudgrieks αρχαιος (archaios) "oeroud, oud"; op te vatten als afleiding van archaïsch met het achtervoegsel -icum dus: "oude tijdperk" .

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "archeïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

tijdperk waarin de aarde een vaste korst had gekregen en de eerste sporen van leven zijn te vinden, van 4 tot 2,5 miljard jaar geleden

gesteenten gevormd in het tijdperk waarin de aarde een vaste korst kreeg


eoarchaïcum

samenstellend afgeleid van Oudgrieks ἠώς (éos) "dageraad" en αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" met het achtervoegsel -icum, dus: "dageraad van het oude tijdperk"

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "eoarcheïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

geologisch tijdperk, eerste era van het archaïcum, van 4 tot 3,6 miljard jaar geleden


paleoarchaïcum

samenstellend afgeleid van Oudgrieks παλαιός (palaiós) "oud" en αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" met het achtervoegsel -icum, dus: "oudere deel van het oude tijdperk"

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "paleoarcheïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

geologisch tijdperk, tweede era van het archaïcum, van 3,6 tot 3,2 miljard jaar geleden


mesoarchaïcum

samenstellend afgeleid van Oudgrieks μέσος (mésos) "midden" en αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" met het achtervoegsel -icum, dus: "midden van het oude tijdperk"

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "mesoarcheïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

geologisch tijdperk, derde era van het archaïcum, van 3,2 tot 2,8 miljard jaar geleden


neoarcheïcum

samenstellend afgeleid van νέος (néos) "nieuw, jong" en αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" met het achtervoegsel -icum, dus: "jongste deel van het oude tijdperk"

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "neoarcheïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

geologisch tijdperk, vierde era van het archaïcum, van 2,8 tot 2,5 miljard jaar geleden


eozoïcum

samenstellend afgeleid van Oudgrieks ἠώς (éos) "dageraad" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum dus: "tijdperk van het opkomende leven"

In de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk "proterozoïcum"

geologisch tijdperk waarin de eerste meercellige levensvormen ontstonden


algonkium

samenstellende afleiding van Algonkin met het achtervoegsel -ium naar de oorspronkelijke bewoners van het gebied waar kenmerkend rotsgesteente voor dit tijdperk is gevonden; naam in 1899 voorgesteld door de Amerikaanse paleontoloog C.D. Walcott


paleoproterozoïcum

proterozoïcum met het voorvoegsel paleo-

geologisch tijdperk, eerste era van het proterozoïcum, van 2,5 tot 1,6 miljard jaar geleden


ediacara

genoemd naar de Zuid-Australische Ediacaraheuvels, waar de geoloog Reg Sprigg in 1946 fossielen uit deze periode ontdekte; naam voorgesteld door W.B Harland en K.N. Herod in 1975 en in 2004 internationaal aanvaard door de ICS

geologisch tijdperk, derde en laatste periode van het neoproterozoïcum, van 635 tot 541 miljoen jaar geleden


vendiaan

van Russisch Венд (vend), genoemd naar het Slavische volk de Wenden, met het achtervoegsel -iaan; naam voorgesteld door de geoloog B.S. Sokolov in 1950

In de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie is "Vendiaan" niet opgenomen en wordt sinds 2004 voor het grootste deel van dit tijdperk de naam "ediacarium" gebruikt.

geologisch tijdperk, laatste periode van het neoproterozoïcum, tot 541 miljoen jaar geleden, direct voorafgaand aan het Cambrium

Sommige onderzoekers laten het vendiaan eerder beginnen dan het ediacarium.


Ediacara

De woordenlijst uit 2015 vermeldt alleen "ediacarium".

In zeer goed bewaarde fauna’s uit het Cambrium zoals de Burgess Shale zijn nauwelijks nog organismen uit het Ediacara gevonden wat er op duidt dat ze toen waarschijnlijk al zo goed als uitgestorven waren.


stenium

van Oudgrieks στενός (stenós) "nauw" met het achtervoegsel -ium, vanwege de kenmerkende dunne banden van metamorf gesteente uit deze periode; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, derde en laatste periode van het mesoproterozoïcum, van 1,2 tot 1 miljard jaar geleden


ectasium

van Oudgrieks ἔκτασις (éktasis) "uitbreiding" met het achtervoegsel -ium, naar de uitbreiding van de kratons met nieuwe lagen gesteenten; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, tweede periode van het mesoproterozoïcum, van 1,4 tot 1,2 miljard jaar geleden


calymmium

samenstellende afleiding van Oudgrieks κάλυμμα (kálumma) "hoofdbedekking, kap, sluier" met het achtervoegsel -ium naar de lagen gesteenten die de kratons gingen bedekken; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, eerste periode van het mesoproterozoïcum, van 1,6 tot 1,4 miljard jaar geleden


statherium

van Oudgrieks σταθερός (statherós) "stabiel" met het achtervoegsel -ium naar de blijvende kratons die sinds deze periode bestaan; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, vierde en laatste periode van het paleoproterozoïcum, van 1,8 tot 1,6 miljard jaar geleden


orosirium

van Oudgrieks ὀροσειρά (óroseirá) "bergketen" met het achtervoegsel -ium naar de vele gebergten die ontstonden; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, derde periode van het paleoproterozoïcum, van 2,05 tot 1,8 miljard jaar geleden


rhyacium

samenstellende afleiding van Oudgrieks ῥύαξ (rhuax) "bergbeek, lavastroom" met het achtervoegsel -ium naar de veel voorkomende vulkaanuitbarstingen; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, tweede periode van het paleoproterozoïcum, van 2,3 tot 2,05 miljard jaar geleden


siderium

van Oudgrieks σίδηρος (sidèros) "ijzer" met het achtervoegsel -ium naar de laagjes ijzerafzettingen uit deze periode; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk, eerste periode van het paleoproterozoïcum, van 2,5 to 2,3 miljard jaar geleden


IUGS

internationale unie voor aardwetenschappen


IUGS

(initiaalwoord) International Union of Geological Sciences

IUGS, internationale unie voor aardwetenschappen


neozoïcum

samenstellende afleiding van Oudgrieks νέος (néos) "jong, nieuw" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum, dus "tijdperk van nieuw leven"

Hoewel vergelijkbare vormen in andere talen voorkomen, duiden die niet altijd dezelfde periode aan als in het Nederlands.

Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk "cenozoïcum" of "kaenozoïcum"

geologisch tijdperk, vanaf 66 miljoen jaar geleden

De Eifel is een door het vulkanisme in het neozoïcum gevormd middelgebergte met een koele schoonheid en een oorspronkelijk landschap, waarvan de kern wordt gevormd door de Vulkaaneifel met zijn sinds 10.000 jaar gedoofde vulkanen.


Neozoïcum

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘geologische periode’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1933

neozoïcum (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

Het Neozoïcum wordt verdeeld in twee periodes: Tertiair en Quartair.


Kwartair

quartair (in een tussen 1955 en 1996 officieel toegelaten schrijfwijze)


Secundair

secundair (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

Niemand doet er veel moeite meer voor, een voorvader van den mensch te vinden, ook maar iets vroeger dan het allerlaatste deel van het Secundair.


Primair

primair (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

Deze bruinkool nu vormde zich in Nederland in een tijdsafdeeling uit de Aardgeschiedenis, die wij aanduiden met den naam Tertiair, de derde in de rij, welke met het Primair aanvangt en met het Kwartair, aan welks eind wij thans staan, afsluit.


siluur

via Engels Silurian van Latijn Silures, een Keltisch volk dat in Wales leefde in het gebied waar later de eerste kenmerkende vondsten voor deze periode werden gedaan; naam voorgesteld in 1835 door de Schotse geoloog Murchison

siluren (plural)
Vóór 2006 was de spelling Siluur.

geologisch tijdperk waarin dieren met longen ontstonden, derde periode van het era paleozoïcum, van 444 tot 419 miljoen jaar geleden


devoon

van Engels Devonian naar het graafschap Devonshire waar voor dit tijdperk kenmerkende gesteenten waren gevonden; naam voorgesteld in 1839 door de Britse geologen A. Sedgwick en R. Murchison

devonen (plural)
Vóór 2006 was de spelling Devoon.

geologisch tijdperk waarin de eerste insecten verschijnen, vierde periode van het era paleozoïcum, van 419 tot 359 miljoen jaar geleden


carboon

de Engelse geologen W. Conybeare en W. Phillips noemden in 1822 de voor dit tijdperk kenmerkende aardlagen met veel steenkool Carboniferous, van Latijn carbo "houtskool, steenkool" met het achtervoegsel -ferous, dus "steenkoolhoudend" (de informatie in het Woordenboek der Nederlandsche Taal is niet correct); in het Nederlands verkort

geologisch tijdperk waarin de eerste reptielen en zaadplanten verschijnen, vijfde periode van het era paleozoïcum, van 359 tot 299 miljoen jaar geleden

gesteenten uit het tijdperk waarin de eerste reptielen en zaadplanten verschijnen


perm

via Engels Permian, afgeleid van Russisch Пермь (Permia) "het oude rijk Perm in Rusland", naam in 1841 voorgesteld door de Schotse geoloog R. Murchison naar het gebied waar hij de voor deze periode kenmerkende gesteenten aantrof

geologisch tijdperk, zesde en laatste periode van het era paleozoïcum, van 299 tot 252 miljoen jaar geleden


trias

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘groep van drie’ voor het eerst aangetroffen in 1832

o: van Duits Trias, naar de in Duitsland voor gesteenten uit deze periode kenmerkende beschrijving in drie onderscheiden lagen (Keuper, Musschelkalk en Bontzandsteen); in 1834 door de Duitse geoloog F. von Alberti voorgestelde naam

geologisch tijdperk, eerste periode van het era mesozoïcum, van 252 tot 201 miljoen jaar geleden


Krijt

krijt (geologische periode, in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)


Dyas

dyas (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

In het devonische tijdvak is die rijke fauna daarentegen reeds tot ruim een honderdtal, in het carbonische tot 15 en in de jongste palaeozoische formatie, de Dyas, tot een enkele species gereduceerd.


eoceen

van Engels Eocene, naam voorgesteld in 1833 door de Britse geoloog C. Lyell; afgeleid van Oudgrieks ἠώς (éos) "dageraad" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "dageraad van het nieuwe (leven)";

geologisch tijdperk waarin de hoefdieren en walvissen zich sterk ontwikkelden, tweede tijdvak van de periode paleogeen, van 56 tot 34 miljoen jaar geleden


Neocomium

van Latijn Neocomum "Neuchâtel", omdat in de omgeving van die Zwitserse stad de kenmerkende gesteenten worden aangetroffen; naam voorgesteld in 1835 door de Franse geoloog J. Thurmann

Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie worden gesteenten uit dit tijdperk aangeduid met "vroegkrijt" of vooral met de eerste drie etages die daarbinnen worden onderscheiden

Neocomium, Neocom of Hils is de naam van de onderste afdeeling der Krijtformatie (…).


Neocomien

van Frans Néocomien, afgeleid van Neocomum "Neuchâtel" met het achtervoegsel -ien, omdat in de omgeving van die Zwitserse stad de kenmerkende gesteenten worden aangetroffen; naam voorgesteld in 1835 door de Franse geoloog J. Thurmann

In dit werk van Ch. Lory vinden wijde eerste verhandelingen omtrent de verschillende facies van het Neocomien uit S.E. Frankrijk.

Nash, James Meyndert William
 “De geologie der Grande-Chartreuseketens”, proefschrift (1926), J. Waltman, Delft, p. 80


mioceen

van Engels Miocene, naam voorgesteld in 1833 door de Britse geoloog C. Lyell; afgeleid van Oudgrieks μείων (meíoon) "minder" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "minder nieuw (leven)", omdat maar een minderheid van de fossielen uit die periode van tegenwoordige soorten afkomstig is;

geologisch tijdperk waarin de grassen zich over de hele wereld verspreiden, eerste tijdvak van de periode neogeen, van 23 tot 5 miljoen jaar geleden

Van het mioceen naar het pleistoceen is in het museum maar twee stappen.


plioceen

van Engels Pliocene, naam voorgesteld in 1833 door de Britse geoloog C. Lyell; afgeleid van Oudgrieks πλείων (pleíoon) "meer" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "meer nieuw (leven)" omdat het merendeel van de fossielen uit deze periode van tegenwoordige soorten afkomstig is";

geologisch tijdperk waarin de eerste mensachtigen verschenen, tweede en laatste tijdvak van het periode neogeen, van 5,3 tot 2,6 miljoen jaar geleden

Reeds op het laatst van het plioceen begon het in Europa koeler te worden; (…)


pleistoceen

van Engels Pleistocene, naam voorgesteld in 1833 door de Britse geoloog C. Lyell; afgeleid van Oudgrieks πλεῖστος (pleĩstos) "meeste" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "meeste nieuw (leven)", omdat het overgrote deel van de fossielen uit deze periode van tegenwoordige soorten afkomstig is;

geologisch tijdperk waarin de mensachtigen zich ontwikkelen, eerste tijdvak van het periode quartair, van 2.588.000 tot 11.700 jaar geleden

In de voorlaatste ijstijd van het pleistoceen baanden uit Scandinavië afkomstige lobben landijs zich een weg door Overijssel.


holoceen

van Frans Holocène, naam voorgesteld in 1867 door de Franse geoloog F.L.P. Gervais; afgeleid van Oudgrieks ὅλος (hólos) "helemaal" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "helemaal nieuw (leven)", omdat de fossielen uit deze periode helemaal van tegenwoordige soorten afkomstig zijn;

geologisch tijdperk na de laatste ijstijd, laatste tijdvak van het periode quartair, van 11.700 geleden tot nu

In het eerste, vóórhistorische gedeelte van het holoceen strekten de duinen zich vrij veel verder zeewaarts uit dan thans; maar aanzienlijke afslag deed hen evenals tegenwoordig snel afnemen.


Alluvium

alluvium, geologisch tijdperk (in een vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

Anders zouden wij ook over des Sprekers mededeelingen nopens het Alluvium moeten spreken, en ook aanmerken, dat hij, naar het schijnt, met den Zondvloed des Bijbels eerst het einde des Diluvium's, of het begin des Alluvium's aanneemt, iets, hetwelk stof genoeg tot gegronde aanmerkingen zou opleveren.


diluvium

[1] aardlagen die aanvankelijk in verband werden gebracht met de zondvloed uit de Bijbel

[2] oorspronkelijk: tijdperk dat eindigde met de zondvloed uit de Bijbel, tegenover "alluvium", het tijdperk daarna

[1], [2] Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk "pleistoceen"

aardlagen afkomstig uit het eerste tijdvak van de periode quartair

Donken zijn zandige bulten en ruggen, resten van het laagterras van de Lek; men kan ook zeggen opduikingen van het diluvium in het aluvium.

Na het diluvium worden de rotssoorten beschouwd, die in lagen voorkomen en wel van de oppervlakte beginnende, de klei-, gypsmergellagen, enz. of de zoogenaamde tertiaire formatiën, met aanwijzing van de dierlijke en plantaardige overblijfselen, die daarin voorkomen en hier, door geschikte afbeeldingen, opgehelderd worden.

(…) het is mogelijk om de hele geologische tijdrekening, van plutonium tot diluvium, samen te laten vallen met het derde scheppingstijdperk, dat is het van vloeibaar tot vast worden van de aarde.


Diluvium

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘Pleistoceen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1856

diluvium, geologisch tijdperk (in een vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

Op bl. 19 begint de Spreker over het Diluvium te handelen, en zóó over een tijdvak, wat ons meer van nabij interesseert.


preboreaal

afgeleid van boreaal met het voorvoegsel pre-, dus: "tijd voor het boreaal"

geologisch tijdperk onmiddellijk na de laatste ijstijd, in Noordwest-Europa de eerste chron van het tijdvak holoceen, van 9610 tot 8690 v. Chr. geleden


boreaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘noordelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1824

afgeleid van Latijn borealis "noordelijk", naam in 1876 gebruikt door de Noorse botanicus A.G. Blytt om een koele en droge periode mee aan te duiden

eerste koele en droge tijdperk na de laatste ijstijd, in Noordwest-Europa tweede chron van het tijdvak holoceen, van 8690 tot 7270 v. Chr.


Boreaal

boreaal, geologisch tijdperk (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)


subboreaal

afgeleid van boreaal met het voorvoegsel sub-, gebruikt door de Zweedse botanist J.R. Sernander als naam voor een tweede droge en koele periode na het boreaal

tweede droge en koele tijdperk na de laatste ijstijd, in Noordwest-Europa vierde chron van het tijdvak holoceen, van 3710–450 v. Chr.


atlanticum

afgeleid van Latijn mare Atlanticum "Atlantische oceaan", naam in 1876 gebruikt door de Noorse botanicus A.G. Blytt voor een tijd waarin het onder invloed van de oceaan warmer en vochtiger was

het eerste warme en vochtige tijdperk na de ijstijd, in Noordwest-Europa derde chron van het tijdvak holoceen, van 7.270 tot 3.710 v. Chr.


subatlanticum

afgeleid van atlanticum met het voorvoegsel sub-, gebruikt door de Zweedse botanist J.R. Sernander als naam voor een tweede warme en vochtige tijd na het atlanticum

huidige tijdperk waarin het na de laatste ijstijd voor de tweede keer warmer werd, in Noordwest-Europa vijfde en laatste chron van het tijdvak holoceen, vanaf 450 v. Chr.


chron

chrons (plural)
(chronnetje)) (diminutive singular)
(chronnetjes) (diminutive plural)

afgebakend tijdperk dat zelf niet verder kan worden onderverdeeld

tijdperk afgebakend door omkering van het magnetisch veld van de aarde


černozemní

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord černozem met het achtervoegsel -ní

zwarte-aarde-; met betrekking tot zwarte aarde


geologisch tijdvak

een benoemde periode van de aardhistorie


noriet

afgeleid van Noor (van Noorwegen) met het achtervoegsel -iet

een mafisch dieptegesteente dat voornamelijk uit de calcium-rijke plagioklaas labradoriet, hyperstheen en olivijn bestaat


aardhars

in sommige aardlagen voorkomende harsachtige stoffen


eemien

van de Nederlandse rivier Eem met het achtervoegsel -ien; voor het eerst gebruikt door de Nederlandse geoloog Pieter Harting in 1875

eerste deel van het laatpleistoceen in Noordwest-Europa, van 126.000 tot 116.000 jaar geleden, een warmere tijdsnede tussen de twee meest recente ijstijden: het saalien ervoor en het weichselien erna


saalien

van de Duitse rivier Saale met het achtervoegsel -ien; voor het eerst gebruikt door de Duitse geologen K. Keilhack en J. Stoller in 1910

laatste deel van het middenpleistoceen in Noordwest-Europa, van 238.000 tot 126.000 jaar geleden met de voorlaatste ijstijd


weichselien

van de Duitse naam Weichsel voor de Poolse rivier Wisła, met het achtervoegsel -ien; vermoedelijk voorgesteld door de Duitse geoloog K. Keilhack in of voor 1909

tweede en laatste deel van het laatpleistoceen in Noordwest-Europa, van 116.000 tot 11.700 jaar geleden, met de laatste ijstijd

(…) het laagterras stamt uit de laatste ijstijd, het weichselien (…)


tournaisien

van de Franse naam Tournai voor de Belgische stad Doornik, met het achtervoegsel -ien; aanduiding voor het eerst gebruikt door de Belgische paleontoloog L.G. de Koninck in publicaties vanaf 1842

eerste tijdsnede van het tijdvak mississippien, van 358,9 tot 346,7 miljoen jaar geleden


tijdsnede

onderverdeling van een tijdvak in de geochronologie

Historisch zijn er voorbeelden van 5 tot 9 meter zeespiegelstijging bij minder opwarming, zoals in het Eemien (een tijdsnede), zo'n 120 duizend jaar geleden, toen het een graad warmer was dan nu.


ypresien

van Ypres, de Franse naam voor de Belgische stad Ieper, met het achtervoegsel -ien; naam voor het eerst gebruikt door de Belgische geoloog A.H. Dumont in 1850

eerste tijdsnede van het tijdvak eoceen, van 56,0 tot 47,8 miljoen jaar geleden


rupelien

van de Belgische rivier de Rupel met het achtervoegsel -ien; naam voor het eerst gebruikt door de Belgische paleontoloog A.H. Dumont in 1850

eerste tijdsnede van het tijdvak oligoceen, van 33,9 tot 28,1 miljoen jaar geleden


viséen

van Frans Viséen naar de Belgische stad Visé (in het Nederlands ook: Wijzet); aanduiding voor het eerst gebruikt door de Belgische paleontoloog L.G. de Koninck in publicaties vanaf 1842

tweede tijdsnede van het tijdvak mississippien, van 346,7 tot 330,9 miljoen jaar geleden

Slechts weinig is hier te lande bekend van het viséen, (…)


Viséen

van de Belgische stad Visé met het achtervoegsel -ien; aanduiding voor het eerst gebruikt door de Belgische paleontoloog L.G. de Koninck in publicaties vanaf 1842

viséen, tweede tijdsnede uit het tijdvak mississippien


induen

naar het voorbeeld van Frans Induen ontleend aan Engels Induan naar de rivier Indus; naam voorgesteld door de Russische geologen L.D. Kiparisova en Y.N. Popov in 1956

eerste tijdsnede van het tijdvak vroegtrias, van 252,2 tot 251,2 miljoen jaar geleden


Induen

van Engels Induan naar de rivier Indus; naam voorgesteld door de Russische geologen L.D. Kiparisova en Y.N. Popov in 1956

induen, eerste tijdsnede uit het tijdvak vroegtrias


eneolitický

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord eneolit met het achtervoegsel -ický

eneolithisch, chalcolithisch; met betrekking tot het eneolithicum / chalcolithicum


sand drift

The Veluwe features Europe's largest sand drifts.

De Veluwe wordt gekenmerkt door Europa’s grootste zandverstuivingen.


ontsluiting

Naamwoord van handeling van ontsluiten met het achtervoegsel -ing

insnijding in het aardoppervlak die toegang geeft tot gewoonlijk bedekte bodemlagen


extruzivní

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord extruze met het achtervoegsel -ivní


geologický

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord geológ / geológia met het achtervoegsel -ický


geologický

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord geolog / geologie met het achtervoegsel -ický

Afgeleid van het bijvoeglijk naamwoord logický met het voorvoegsel geo-


glaciální

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord glaciál met het achtervoegsel -ní


geomorfologický

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord geomorfológia met het achtervoegsel -ický


geomorfologický

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord geomorfolog / geomorfologie met het achtervoegsel -ický


čtvrtohorní

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord čtvrtohory met het achtervoegsel -ní

kwartair; met betrekking tot het kwartair


druhohorní

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord druhohory met het achtervoegsel -ní

/drʊɦɔɦɔrɲiː/

secundair; met betrekking tot het mesozoïcum


plug

Leenwoord uit het Nederlands; in het Engels bekend sinds ca. 1620.


conglomeraat

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘samenklontering’ voor het eerst aangetroffen in 1847

conglomerate

samenklontering van verschillende bedrijven

conglomeraten (plural)
conglomeraatje (diminutive singular)
conglomeraatjes (diminutive plural)

samenklontering van losse stenen door een bindmiddel


derrie

In de betekenis van ‘onderste van een veenlaag; modderachtig vuil’ voor het eerst aangetroffen in 1343.

erfwoord: Naast Zaans derg ‘drijvend eiland van riet of veen’; Middelnederlands dari, darich, ontwikkeld uit Oergermaans *þarha(n)-, misschien bij Indo-Europees *terḱ ~ torḱ, waartoe ook Litouws ter̃šti ‘bevuilen; bemodderen; hooi en gras verspreiden’ behoort. Evenals Noors tar(r)e ‘zeewier; drijfhout’.


granieten

(alleen (uninflected positive)
attributief) (uninflected positive)

Gebruik bij granieten en natuurstenen aanrechten een pH-neutraal, dus geen zuur of zwaar basisch, schoonmaakmiddel. Dat betekent geen schoonmaakazijn; gebruik allesreinigers verdund en met mate. Wees hier ook voorzichtig met wijn-, thee-, fruit- en bietensapvlekken. Schuur dit soort aanrechten niet.


dekzand

kleine korreltjes van gesteente die de wind in ijzige perioden over grote oppervlakten heeft afgezet

Hun sporen zijn daarna bedekt geraakt onder een laag dekzand.


kwelwater

grondwater dat onder druk aan de oppervlakte uit de bodem komt

Sloten dichtzetten, zodat ze water vasthouden, leek de oplossing. „Water is water, dachten we jarenlang”, zegt Fliervoet. „Dat bleek verkeerd gedacht.” Want het land werd weliswaar natter maar de gewenste natuur ging achteruit. Intussen is er het voortschrijdend inzicht dat sloten het verkeerde water vasthielden: vooral regenwater, en dat is een beetje zuur, hoewel nu veel minder dan in de hoogtijdagen van de zure regen. Door al dat niet-afgevoerde water werd het goede water, kalkrijk grond- en kwelwater als het ware weggedrukt.


löss

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘leemsoort’ voor het eerst aangetroffen in 1912

een vruchtbare leem soort met een korrelgrootte die tussen die van klei en zand in zit

De löss in Noordwest-Europa dateert uit het Saalien en het laatste gedeelte van het Weichsel-glaciaal. In het Weichselien stond de Noordzee droog. Het sediment op de zeebodem vormde de bron van de lössafzettingen. Het lichte materiaal werd door de wind aangevoerd en heeft zich afgezet in een brede zone van Belgisch- en Nederlands-Limburg via Duitsland tot diep in Polen, Roemenië en Oostenrijk.


speleoloog

uit het Frans met het achtervoegsel -loog

een onderzoeker van grotten en holen, kenner van de speleologie

In de duisternis, nauwelijks in staat een rilling te onderdrukken, kruipt Hideki achter Toru aan door wat op een onderaardse gang lijkt. Hij kan niet begrijpen hoe hij hier terecht is gekomen, het enige wat hij wil is met de trein naar huis. Als een verdwaalde speleoloog die zich richt op een sprankje ver daglicht volgt hij het dansende vlammetje van Toru's aansteker.

Sharon glimlacht. 'En jij ziet zo bleek als het achterste van een speleoloog.

De onderzoekers hopen hun nieuwe inzicht te kunnen gebruiken bij het ontwerpen van betere viool- en gitaarsnaren, touwladders en hefkabels voor reddingshelikopters, abseil-touwen voor bergbeklimmers en speleologen, lijnen voor parachutes. En verhuizers zouden het ook leuk vinden als die piano onderweg naar boven niet begint te draaien.

Vorig jaar zat elders in Duitsland een speleoloog lang vast in een grot. De onderzoeker liep op een kilometer diepte ernstig hoofdletsel op door een vallende rots, en werd pas na elf dagen bevrijd door reddingswerkers.


steenslag

stukjes gebroken steen, van zowel natuursteen als puin gebruikt in o.a. asfalt en als ballast bij spoorwegen

Hij roemt ook de vooruitstrevendheid van Nederlandse wegenbouwers. 'Vroeger werd precies voorgeschreven welk mengsel je moest gebruiken bij de bereiding van asfalt, van de steenslag en het zand tot het bindmiddel bitumen. Nu wordt de bouwer bij de aanbesteding van een weg functioneel uitgedaagd. Het asfalt moet voldoen aan hoge eisen in onder meer buigzaamheid en stroefheid. Die vrijheid heeft geleid tot veel onderzoek naar nieuwe mengsels en een toename van de kwaliteit.'


tufsteen

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘steensoort’ voor het eerst aangetroffen in 1562

van Middelnederlands tufsteen, op te vatten als samenstelling van tuf zn en steen zn

Van Pou Hakanononga, de god van de tonijnvissers, raakte onlangs bekend dat het uit de veertiende eeuw dateert en daarmee het oudste tot nog toe bekende beeld van het Paaseiland is. In een pittoresk zwart-witfilmpje werd het transport vastgelegd: van de Rana Rarakuvulkaan, de groeve die de tufsteen leverde en later uitgroeide tot een rituele plek, naar het Belgische zeilschip de Mercator.

In de bouwput waar de gemeente binnenkort 40 appartementen en horeca laat bouwen, kwam veel tufsteen naar boven. Daarmee bouwden de Romeinen ook.


metamorf gesteente

vaste verbinding van metamorf (bijvoeglijk naamwoord) en gesteente (zelfstandig naamwoord)

metamorfe gesteenten (plural)
metamorfe gesteentes (plural)

soorten steen die diep in de aarde onder zware druk en hoge temperatuur zijn gevormd

Boven de lichtbak van het Kruidvat, iets verderop, leent de gevel zich voor een korte les geologie. De rechthoekige plakkaten laten S-vormige structuren zien. „Dit migmatiet is een metamorf gesteente. Wat wil zeggen dat het diep binnen in de aarde onder extreme druk en temperatuur is gekneed”, doceert Verhofstad. Vandaar de vloeiende lijnen.


Lawine

via Zwitsers-Duits lauwin(e) uit Reto-Romaans lavina


Mohorovičić-discontinuïteit

De laag die de begrenzing tussen de aardkorst en de aardmantel vormt.

De Mohorovičić-discontinuïteit reflecteert seismische golven en ligt op een diepte van 5 km onder de oceaanbodem tot 35 km onder de continentale bodem.


náttúrusteinn

Samenstelling van náttúru zn "natuur" en steinn zn "steen" (náttúru is de genitief van náttúru)


hraun

Ontleend aan het Oudnoordse zelfstandige naamwoord hraun


hraungos

Samenstelling van de IJslandse zelfstandige naamwoorden hraun en gos

een lava-eruptie bij een vulkaanuitbarsting


cataclysme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘geweldige ramp’ voor het eerst aangetroffen in 1919

catastrofe in het bijzonder een ramp in de geschiedenis van een planeet


Braunkohle

die Braunkohle (nominative singular)
die Braunkohlen (nominative plural)
der Braunkohle (genitive singular)
der Braunkohlen (genitive plural)
der Braunkohle (dative singular)
den Braunkohlen (dative plural)
die Braunkohle (accusative singular)
die Braunkohlen (accusative plural)


denudatie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘erosie’ voor het eerst aangetroffen in 1824

Naamwoord van handeling van denuderen met het achtervoegsel -atie

een geomorfologisch proces waarbij, als gevolg van de verwijdering van materiaal door middel van erosie en verwering, een reductie ontstaat van het reliëf in landvormen en landschappen


agglomeraat

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘opeenhoping’ voor het eerst aangetroffen in 1932

Naamwoord van handeling van agglomereren met het achtervoegsel -aat

agglomeraten (plural)
agglomeraatje (diminutive singular)
agglomeraatjes (diminutive plural)

chaotische verzameling van grove vulkanische stenen


methode van radiometrische datering waarmee de ouderdom van organisch materiaal wordt bepaald met behulp van de isotoop koolstof-14


hamrabelti

Samenstelling van hamar zn "rotswand" en belti zn "gordel, zone"


fumarole

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘damp- en gasbron’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1847


glaciaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘m.b.t. de ijstijd’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1882

afgeleid van glace met het achtervoegsel -aal


glaciaal

betrekking hebbend op de poolstreken, een ijstijd, een glaciaal of op gletsjers


interglaciaal

afgeleid van glaciaal met het voorvoegsel inter-


postglaciaal

afgeleid van glaciaal met het voorvoegsel post-

postglacialer (uninflected comparative)
postglaciaalst (uninflected superlative)
postglaciale (inflected positive)
postglacialere (inflected comparative)
postglaciaalste (inflected superlative)
postglaciaals (partitive positive)
postglacialers (partitive comparative)


preglaciaal

afgeleid van glaciaal met het voorvoegsel pre-


preglaciaal

van kort voor de ijstijd en van kort voor het front van het landijs


Steinkohle

die Steinkohle (nominative singular)
die Steinkohlen (nominative plural)
der Steinkohle (genitive singular)
der Steinkohlen (genitive plural)
der Steinkohle (dative singular)
den Steinkohlen (dative plural)
die Steinkohle (accusative singular)
die Steinkohlen (accusative plural)


plooiing

Naamwoord van handeling van plooien met het achtervoegsel -ing

plooiingen (plural)
plooiinkje (diminutive singular)
plooiinkjes (diminutive plural)

een ombuiging in oorspronkelijk horizontale lagen

Een christelijke student die is aangesproken door het boek van prof. Paul kan zich bij mijn college over gesteentemechanica aan de Technische Universiteit Delft de vraag stellen waarom het geloof in schepping-zondeval-verlossing geholpen is met plooiing van niet-uitgeharde aardlagen, zoals door prof. Paul beschreven. Deze creationistische verklaring levert echter een conflict op met de reguliere vakwetenschappelijke kennis.

Verder van de rotswand komen door de plooiing bovenliggende lagen aan de oppervlakte die minder oud zijn. 'Zo kun je vanaf de bergwand een chronologie in het ijs vinden.'


ongelaagd

afleiding van gelaagd met het voorvoegsel on-

ongelaagde (inflected positive)
ongelaagds (partitive positive)

niet uit verschillende aardlagen bestaand


maaksel

Naamwoord van handeling van maken met het achtervoegsel -sel

de ruimtelijke en geometrische ligging van elementen in een gesteente


dekblad

dekbladen (plural)
dekblaadje (diminutive singular)
dekblaadjes (diminutive plural)

een term in de strukturele geologie, waarmee de tektonische eenheid van de hanging wall bij een overschuiving wordt bedoeld


begraving

afleiding van begraven met het achtervoegsel -ing

begraven worden van sediment en gesteente in de ondergrond


gasveld

gasvelden (plural)
gasveldje (diminutive singular)
gasveldjes (diminutive plural)

gebied waar aardgas in winbare hoeveelheden in de aarde aanwezig is

Metershoge vlammen schoten dinsdag in Almelo de lucht in. Dat kwam niet door een ontploft ondergronds gasveld, maar gewoon door de keuring van een LPG-installatie bij het BP-tankstation aan de Sluitersveldsingel.

In de stukken wordt uiteengezet hoe de exploitatie van het Groningse gasveld zal verlopen. Er blijkt dat de NAM samen met de voorlopers van Shell en ExxonMobil (Esso) de Nederlandse overheid na de overeenkomst nog een brief stuurden. Zij bedanken daarin toenmalig minister De Pous en schrijven dat ze de 'maatschap' die is aangegaan zien als een 'concessionaris-naamloze vennootschap' met twee aandeelhouders; de Staatsmijnen en de NAM.

De Nederlandse Aardolie Maatschappij heeft uit 13 boorputten sinds de jaren 50 gas gewonnen in Twente: in de gemeente Tubbergen, Oldenzaal, Dinkelland en Losser. De gasvelden zijn uitgeput, een put in Rossum (gemeente Dinkelland) wordt nu gebruikt om afvalwater van de oliewinning in Schoonebeek in het zo goed als lege gasveld te pompen.


mesosfeer

gevormd uit Oudgrieks μέσος (mésos) "midden" en σφαῖρα (sphaîra) "bal, globe"

hardere deel van de aardmantel ongeveer vanaf 670 km diepte tot 2900 km, de diepte waar de aardkern begint

Tot op een diepte van 670 km worden aardbevingen geregistreerd in wegduikende lithosferische platen (…). In de ondermantel – ook wel mesosfeer genoemd – neemt de snelheid van de seismische golven geleidelijk toe tot aan de kern-mantelgrens.


tektonisch

afgeleid van tektoniek met het achtervoegsel -isch

tectonic

betrekking hebbend op de aardplaten, de breuken in de aardplaten en hun verschuivingen

tektonischer (uninflected comparative)
tektonische (inflected positive)
tektonischere (inflected comparative)
tektonischers (partitive comparative)

Met de aardbeving in L'Aquila van 2009 nog vers in het geheugen, speelt zich momenteel 100 km ten noorden van de stad een gelijkaardig scenario af. De situatie in de Apennijnen in Centraal-Italië is volgens aardbevingsgeoloog Manuel Sintubin van de Universiteit in Leuven tektonisch gezien heel complex.

De stad Los Angeles is bovenop de San Andreasbreuk gebouwd. Deze breuklijn vormt de overgang tussen twee tektonische platen die langs elkaar schuiven en aardbevingen veroorzaken. Wetenschappers vrezen al langer voor een catastrofale aardbeving.

Platentektoniek: De belangrijkste oorzaak van de bevingen zijn verschuivingen van aardplaten. "Het gebied rond Voerendaal ligt in de Roerdalslenk, die wordt begrensd door twee grote breuken waardoor de ondergrond onder druk staat", zegt Evers tegen 1Limburg. "De regio staat tektonisch onder spanning. Die is te herleiden naar het Middellandse Zeegebied, waar vaker aardbevingen en vulkaanuitbarstingen voorkomen."


transgressie

een fase waarin een deel van een continent door de zee overstroomd wordt

Het Noordzeebekken daalt daardoor verder, met een nieuwe, zeer grote transgressie in het Rupelien tot gevolg. De zee overspoelt Nederland en de noordelijke helft van België.


capillariteit

afgeleid van capillair met het achtervoegsel -iteit

de mate waarmee het vloeistofvlak in een dun buisje door de oppervlaktespanning verhoogd of verlaagd wordt


flexuur

buiging van een tektonische plaat in de diepterichting (de Aarde in)


woestijnland

woestijnlanden (plural)
woestijnlandje (diminutive singular)
woestijnlandjes (diminutive plural)

een stuk grond dat gelegen is in de woestijn


kalksteenlaag

kalksteenlagen (plural)
kalksteenlaagje (diminutive singular)
kalksteenlaagjes (diminutive plural)

een laag in de bodem die bestaat uit kalksteen

Toen de meteoriet neerkwam was er in noordwest Yucatan een 2 tot 3 kilometer dikke kalksteenlaag.

Jan Smit
 “Op een mooie zomerdag; vijfenzestig miljoen jaar geleden” (1991-06-27), NRC Handelsblad


pokles

afschuiving; een geologische breuk waarbij delen van een planeetkorst uit elkaar getrokken worden enhet gesteente in tweeën gebroken, waarna één blok langs het schuine breukvlak van het andere naar beneden glijdt


ertsader

smalle laag steen die een (economisch rendabel) winbaar metaal bevat


obsidiaan

eponiem, van Latijn lapis obsidianus "steen van Obsidius", de Romeinse ontdekkingsreiziger die dit materiaal op zijn reis in Aethiopia ontdekte
Anders dan vroeger werd gedacht, was Obsidius (ook Opsidius) wel degelijk een Romeinse familienaam en is er geen aanleiding om uit te gaan van een verschrijving die eigenlijk zou verwijzen naar de naam Obsius .

obsidian

donkergrijs of zwart glas dat afkomstig is uit vulkanen

Volgens het OM zijn op het terrein van Edelchemie grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen opgeslagen, zoals obsidiaan, gips, fotografisch afval en latex. Het OM verdenkt Edelchemie ervan niet genoeg gedaan te hebben om weglekken te voorkomen. Daardoor zouden de stoffen in het grondwater terecht kunnen zijn gekomen. Edelchemie ligt dicht bij een waterwingebied.

Uit een vulkaan kunnen verschillende soorten gesteenten en mineralen komen. „Zowel het lichte puimsteen, het vulkanische glas obsidiaan als donkergrijs basalt.” De aardrijkskundeleraar bekent dat hij eerst niet begreep hoe dat kon, totdat een hoogleraar het hem uitlegde.


profil

profiel; karakteristieke vorm van een object in dwarsdoorsnede


pedologie

In de betekenis van ‘studie van de bovenste aardlaag’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1950

afgeleid van het Griekse 'pedon' (bodem) met het achtervoegsel -logie


extrusie

extrusion

iets maken of produceren door het door een matrijs te persen


schiefer

grijs, zacht gesteente dat uit laagjes bestaat, vaak gebruikt voor dakbedekking

Het gebruikt bijna uitsluitend schiefer, een zachte steen, die zich gemakkelijk laat bewerken; wanneer een enkele maal vuursteen bewerkt is, is deze slechts ruw behouwen.


beekbezinking

samenstelling van beek zn en bezinking zn

ˈbeɡbəˌzɪŋkɪŋ

zandige kleilagen die in de loop der tijd door kleine riviertjes zijn afgezet
Deze vruchtbare gronden langs beken werden vanwege de hoge grondwaterstand vaak als weiland gebruikt.

Op enkele plaatsen, bij Bellingewolde, langs de Ruiten A, bij Boertange, wordt dit hoogveen afgebroken door zandgronden of beekbezinking.


eoliet

uit het Grieks (met het achtervoegsel -liet)

onbewerkt stuk steen dat men in de prehistorie als gereedschap gebruikte


vertanden

afleiding van tand met het voorvoegsel ver- en met het achtervoegsel -en

vingervormig in elkaar grijpen van twee aardlagen die gelijktijdig maar meestal in een verschillende facies zijn afgezet


stěna

rotswand; een zich min of meer loodrecht verheffend deel van een berg

Skalní stěna je vysoká 850 metrů.


trachiet

In de tijd dat de burcht verrees, gebruikten bouwers nauwelijks steen. De huizen waren van hout. Pas in de 13e eeuw deed de baksteen zijn intrede. Daarom is voor de bouw van de Buveburcht tufsteen en trachiet -een grijze steen- gebruikt.

Weblink bron
Gisette van Dalen-Heemskerk
 “Eten in de wapenkamer” (06-06-2008), Reformatorisch Dagblad

Voor het herstel van de waterlijsten is gekozen voor een andere steensoort: tepla trachiet. Dit Tsjechische stollingsgesteente wordt sinds de jaren negentig van de twintigste eeuw regelmatig gebruikt bij restauraties en is bijvoorbeeld ook toegepast bij de Grote Kerk te Breda.

Weblink bron
Riekelt Pasterkamp
 “Nieuwe look voor Laurenskerk” (11-11-2010), Reformatorisch Dagblad


supervulkaan

leenvertaling van Engels supervolcano, afgeleid van vulkaan zn met het voorvoegsel super-

opening in het aardoppervlak die bij een grote uitbarsting meer dan 1000 km³ materiaal zou kunnen uitstoten

Zo’n uitbarsting zou catastrofale gevolgen kunnen hebben. Niet alleen omdat er 350.000 mensen in het kratergebied van Campi Flegrei wonen – en nog eens miljoenen in de directe omgeving. Ook omdat hij te boek staat als een supervulkaan. Een uitbarsting daarvan kan zo krachtig zijn, en zoveel puin en as de lucht in slingeren, dat zonlicht wordt geblokkeerd en de temperatuur in grote delen van de wereld acuut met enkele graden Celsius daalt.

Weblink bron
Marcel aan de Brugh
 “Deze Italiaanse supervulkaan dreigt uit te barsten” (19 mei 2017) op nrc.nl


útvar

Afgeleid van het zelfstandige naamwoord tvar met het voorvoegsel u-

Měřením radioaktivního rozpadu můžeme získat údaj o stáří jeskynního útvaru.

Door het radioactieve verval te meten, kunnen we de leeftijd van de grotformatie bepalen.


dagzoom

outcrop

waar een gesteente aan het oppervlak komt


rameno

arm, rivierarm; een aftakking van een beek of rivier

V zimě některá slepá ramena řeky zamrzají.

In de winter bevriezen sommige blinde rivierarmen.


tinader

tin-vein

geologische structuur met een (sterk) verhoogd tin gehalte

Inzet van de gevechten is de tinader van een staatsmijn, waartoe mijnwerkers die niet voor de overheid werken meer toegang eisen.

Weblink bron “„Doden bij gevechten in Bolivia”” (06-10-2006), Reformatorisch Dagblad


bentoniet

een in de natuur voorkomende natrium-kleisoort met deeltjes die zo klein zijn dat ze de grond waterdicht kunnen maken

Toezichthouders houden een extra oogje in het zeil. Indien nodig zetten zij rijstroken af of ruimen ze boorspoeling op. Dit mengsel van water en de kleisoort bentoniet is niet schadelijk, maar wel hinderlijk voor voetgangers en verkeer.

Weblink bron “Extra maatregelen bij boren Noord/Zuidlijn” (03-05-2012), Tubantia

Bij Nijmegen wordt een stadseiland in de drukstbevaren rivier van Europa aangelegd. Drie pijlers van de spoorbrug staan straks in de hoogwatergeul. ProRail graaft daar in het water sleuven van 1,5 meter breed en 23 meter diep over een lengte van 80 meter. Op de bodem van de sleuven wordt de waterdichte kleisoort bentoniet gestort.

Weblink bron “Beton rond pijlers spoorbrug tegen instorten” (28-05-2013), Tubantia

Bij Kanaal Almelo-De Haandrik zijn de problemen ontstaan ter hoogte van Daarlerveen. Door het aanbrengen van een halve meter klei op de bodem heeft de provincie geprobeerd de stroming tussen het kanaal en de omliggende landen te dichten. Dit bleek echter niet te werken. Na onderzoek is besloten het materiaal rona (bentoniet klei) aan te brengen door het bedrijf Van Heteren uit Hengelo. In de loop van 2013 is daarmee het probleem verholpen.

Weblink bron “Provincie ruziet met verzekeraar over schade Almelo-De Haandrik” (15-01-2016), Tubantia


zandsteenlaag

samenstelling van zandsteen zn en laag zn

'Schalie bestaat uit een dichte stapeling van kleimineralen die als plaatjes op elkaar liggen met minimale ruimte ertussen', aldus De Boer. 'De poriën en de verbindingen tussen de poriën zijn nauw. Schalie is eigenlijk al samengedrukt en weinig poreus. Hierdoor is schaliegesteente nauwelijks gevoelig voor inklinking zoals de zandsteenlagen in Noord-Nederland.'

Weblink bron “'Bodemdaling bij schaliegas onwaarschijnlijk'” (12-02-2013,), Tubantia

De woede is begrijpelijk, zelfs voor de meeste mijnwerkers. De met instorting bedreigde huizen in de door de bevingen getroffen regio zijn onverkoopbaar geworden. Omdat de zandsteenlaag diep onder de aarde nog lang niet tot rust is gekomen, zullen ook na de stillegging de huizen nog jaren last blijven hebben van de bevingen.

Weblink bron “Wanneer de mens de aarde doet beven” (06/03/2008), De Standaard


silurisch

afgeleid van siluur met het achtervoegsel -isch

silurischer (uninflected comparative)
silurische (inflected positive)
silurischere (inflected comparative)
silurischers (partitive comparative)
Silurisch

betrekking hebbend op het siluur een periode van 443 tot 419 Ma (miljoen jaar geleden)

Het doel van de werkzaamheden die in de cambrische, ordovicische en silurische formaties worden uitgevoerd, is voor het hierboven omschreven gebied vast te stellen waar zich aardolie- en aardgasbronnen bevinden en daaruit aardolie en aardgas te winnen.

Republiek Polen
 Openbare aanbesteding voor een concessie voor de prospectie en exploratie van aardolie- en aardgasbronnen en de winning van aardolie en aardgas in het gebied „Wejherowo” in: Publicatieblad van de Europese Unie, C 448 (12 december 2018), Europese Unie, Brussel, p. 81


molasse

sedimentair gesteente waar men molenstenen van maakt


ijzeroer

bog iron

ruwe klonten ijzererts in de grond bij beken en moerassen

De nederzetting bij Uddel kan waarschijnlijk in verband worden gebracht met de grootschalige middeleeuwse ijzerindustrie, waarvoor in de achtste en de negende eeuw op de Veluwe duizenden kilo’s ijzer zijn gewonnen. Het ijzererts werd opgegraven in de vorm van zogeheten klapperstenen of ijzeroer: ruwe klonten ijzer in de grond.

Weblink bron
Jan Kas
 “Middeleeuwse resten bij Uddel te bekijken” (20-08-2013), Reformatorisch Dagblad


lateriet

laterite

rode steensoort uit de tropen met een hoog gehalte aan ijzer en aluminium

De temperatuur liep geregeld op tot 50 graden en de Nederlanders moesten eerst lateriet uit een groeve in de buurt delven om de ondergrond van het kamp te kunnen verharden, aldus Defensie. „Maar jullie bleven optimistisch en dachten in oplossingen”, zei Huiskes. Met een symbolische sleutel droeg hij het kamp over aan ranggenoot Nicole de Wolf. „Jullie hebben logistieke wonderen verricht”, zei ze.

Weblink bron “Tijdelijk legerkamp Mali overgedragen” (02-05-2014), Reformatorisch Dagblad


kav

Bijwoord:
** Ontleend aan het Oudnoordse voorvoegsel kaf-

Zelfstandig naamwoord:
** [1-2]: Ontleend aan het Oudnoordse woord kaf zn
** [3-5]: Afkomstig van het Noorse woord kave ww (schermen)
** [6-7]: Etymologie onbekend

i søkk og kav

bij hopen, in grote hoeveelheden, in massa's, veel


kav

Zelfstandig naamwoord:
** [1-2]: Ontleend aan het Oudnoordse woord kaf zn
** [3-5]: Afkomstig van de Nynorske woorden kava ww rn kave ww (beide: schermen)


diabaas

diabase

soort stollingsgesteente bestaande uit plagioklaas, pyroneen, hoornblende en chloriet

Wat hebben vulkanen, paprika's en baksteen gemeen - behalve dat ze samen als het begin van een flauwe mop klinken? Dat zit zo. Aan het lava van vulkaanuitbarstingen danken we stollingsgesteenten als basalt en diabaas.

Weblink bron
Jonathan Witteman
 “Van vulkaan tot paprikabodem tot binnenmuur” (18 oktober 2016), de Volkskrant


pingo

heuvel die ontstaat omdat het grondwater bevriest en uitzet; heuvel met een ijskern

"Een andere mogelijkheid zijn instortende heuvels", redeneert Van Huissteden. "In de aardwetenschap heten deze heuvels pingo's. Ze ontstaan als onder de grond water bevriest. Omdat water uitzet als het bevriest, drukt het de grond omhoog. In de zomer ontdooit het water weer en stroomt het weg, waardoor de grond ineens kan instorten."

Weblink bron “Nederlander wil mysterie kraters Siberië oplossen” (14-06-2016), NOS


oöliet

van het Griekse ōion [ei] met het achtervoegsel -liet

een klastisch sedimentair gesteente dat gevormd wordt door oöïden, afgeronde, uit concentrische lagen kalk of klei opgebouwde korrels


fjærestein

Samenstelling van fjære vz "eb, wad" en stein zn "middag"

'Fjære' ("wad") is een deel van het strand dat bij eb droog is maar bij vloed overstroomt. In het wad en aan de zeekant zijn veel door water rond afgesleten kiezel ("rolkei") te vinden.

En hel del norsk gråstein la seg til rette i sjøkanten, og gjør seg dermed rett til å bli kalt for fjærestein.

Veel Noorse grijsstenen vestigen zich aan de zeekant en worden dan ook met recht fjærestein ("stenen, die te zien zijn in het wad bij eb") genoemd.


fjørestein

Samenstelling van fjøre vz "eb, wad" en stein zn "middag"

'Fjøre' ("wad") is een deel van het strand dat bij eb droog is maar bij vloed overstroomt. In het wad en aan de zeekant zijn veel door water rond afgesleten kiezel ("rolkei") te vinden.

En hel del norsk gråstein la seg til rette i sjøkanten, og gjør seg dermed rett til å bli kalt for fjørestein.


leeflaag

bovenste deel van de bodem waarin planten, dieren en micro-organismen leven

De voormalige vuilstortlocatie is zo'n tien jaar geleden voor ruim 3 miljoen euro gedeeltelijk gesaneerd, waarbij onder meer damwanden zijn geplaatst om de verontreinigde bodem te isoleren en met schone grond een nieuwe leeflaag is aangelegd. De leeflaag is de bovenste grondlaag waarop planten groeien.

Weblink bron
Judah Bolink
 “Tien jaar na sanering is bovenste grondlaag oude stortplaats alweer vervuild” (04-02-2019), Tubantia

In 2014 is het grondwater bij de teerput uitvoerig onderzocht. Op basis daarvan adviseerde het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu welke stoffen gemonitord moeten worden. Dat is meegenomen in het nazorgplan. Behalve grondwater worden de leeflaag, stabiliteit van de afdichtende folieconstructie, gasontwikkeling en natuurontwikkeling in de gaten gehouden.

Weblink bron “Provincie gaat grondwater peilen bij teerput in Vasse” (24-11-2015), Tubantia

Het vuil ligt ingebed in de oude veenbodem. Daardoor kon een relatief eenvoudige manier van saneren worden toegepast. Het gif hoefde niet te worden verwijderd, maar is met folie en dikke lagen grond en water bedekt. Die vormen samen een zogeheten natte leeflaag. De gemeente controleert jaarlijks of er geen vervuild grondwater ontsnapt.

Weblink bron “Gifbelt wordt natuurgebied” (17-04-2011), NOS


heibaan

baan van zwavelachtige grond in een kleibodem


vulkaankrater

samenstelling van vulkaan zn en krater zn

crater

een krater in een planeetoppervlak waardoor, bij een vulkanische uitbarsting, lava aan het oppervlak komt

Het beloofde een bijzondere dag te worden. Het pad liep langs het beroemde Crater Lake, een prachtige vulkaankrater gevuld met uitzonderlijk helder, blauw water.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Een Amerikaanse militair op verlof heeft woensdag een val van meer dan twintig meter gemaakt in een vulkaankrater op Hawaï.

Weblink bron “Amerikaanse soldaat zwaargewond na val in krater vulkaan Hawaï” (04-05-2019), Tubantia


pohoří

Afgeleid van het zelfstandige naamwoord hora met het voorvoegsel po- en met het achtervoegsel -í

gebergte, bergketen; een verzameling van bergen die met elkaar een groter geheel vormen


lavavlakte

lavavlakten (plural)
lavavlaktes (plural)

Orbit Beyond uit Edison (New Jersey) wil tegen september 2020 vier nuttige ladingen brengen naar de lavavlakte Mare Imbrium, in een krater. NASA kent het bedrijf 97 miljoen dollar toe.

Weblink bron
wle
 “Nasa investeert 250 miljoen dollar in voorbereiding reis naar maan” (31/05/2019), De Standaard

Het landschap leek op Mars, met zwarte lavavlaktes en kale vulkanen aan de horizon.


rotsplateau

rotsplateaus (plural)
rotsplateautje (diminutive singular)
rotsplateautjes (diminutive plural)

vlak gedeelte van een rots(partij), vlak gedeelte van een berg

Achthonderd zeldzame reuzenslakken die deel uitmaakten van een speciaal beschermingsprogramma in Nieuw-Zeeland, zijn gedood doordat de thermostaat defect was in de ruimte waar ze verbleven. De slakken waren afkomstig van een rotsplateau dat geschikt wordt gemaakt voor mijnbouw.

Weblink bron “Zeldzame reuzenslakken dood door defecte thermostaat” (10-11-2011), Tubantia

Wie aan de voet van de vesting Königstein staat, moet zich wel verbazen: de fortificatie met ruim 40 meter hoge muren staat op een rotsplateau van nog eens 247 meter hoog. Het kasteel is een blikvanger die grossiert in superlatieven.

Weblink bron
René Zeeman
 “Betoverende rotsformaties in Saksisch Zwitserland” (28-01-2019), Reformatorisch Dagblad


rotslawine

rockslide

een verschuiving op een berghelling die vooral uit stenen en rotsen bestaat

rotslawines (plural)
rotslawinetje (diminutive singular)
rotslawinetjes (diminutive plural)

De rotslawine bedolf een bergweg en eiste een aantal slachtoffers.


steenlawine

steenlawines (plural)
steenlawinetje (diminutive singular)
steenlawinetjes (diminutive plural)

De steenlawine bedolf een bergweg en eiste een aantal slachtoffers.


cliff

krijtrots, klif, klip, steilte aan de kust

Dover is famous for its cliffs.

Dover is beroemd vanwege zijn krijtrotsen.


olievondst

de keer dat men aardolie vindt in de aardbodem

Eerste olievondst in Kenia: Voor het eerst in de geschiedenis is er olie gevonden in Kenia. Het Engelse bedrijf Tullow Oil heeft de vondst gedaan in de regio Turkana, in het noordwesten van Kenia.

Weblink bron “Eerste olievondst in Kenia” (26-03-2012), NOS

De Mexicaanse staatsoliemaatschappij Pemex heeft een grote olievondst gedaan in de diepe wateren van de Golf van Mexico. Volgens president Calderón zal het veld zo'n 10 miljard vaten olie opleveren.

Weblink bron “Grote olievondst in Mexico” (30-08-2012), NOS


rintsch

Waarschijnlijk van het Proto-Germaanse *hrugjaz


amateurgeoloog

samenstelling van amateur zn en geoloog zn

iemand die uit liefhebberij onderzoek doet naar de aardkorst

De P. van der Lijnonderscheiding wordt jaarlijks uitgereikt aan amateurgeologen die zich op een bijzondere wijze hebben ingezet voor de geologie in Nederland.

Weblink bron
Gerco Mons
 “Amateurgeoloog uit Aalten krijgt landelijke prijs” (10-04-2018), Tubantia


deska

tektonische plaat; een stuk van de aardkorst


creep

langzame afglijding van verweerd materiaal


langsbreuk

langsbreuken (plural)
langsbreukje (diminutive singular)
langsbreukjes (diminutive plural)

breuk die de strekking van de gelaagdheid volgt


sondering

naamwoord van handeling van sonderen met het achtervoegsel -ing

globale verkenning van de bodem met behulp van een peilstok of boor

De BRO wordt de komende jaren stapsgewijs gevuld. Gegevens over grondwater, mijnbouw en sonderingen (het globaal verkennen van de boden) zijn het eerst aan de beurt.

Weblink bron “Centrale opslag van gegevens over ondergrond” (13 januari 2014), Reformatorisch Dagblad


superponeren

van Latijn superponere ww of afleiding van poneren met het voorvoegsel super-

aan iets toevoegen zonder dat een van beide onderdelen verloren gaat


bauxieterts

mineraal waaruit men uiteindelijk aluminium kan winnen

De betonnen brug met stalen fundering is speciaal bestemd voor het zware transport van bauxieterts van de mijnen aan de overzijde van de rivier naar de raffinaderij van Suralco. De kosten worden volledig gedragen door Billiton en Suralco.

Weblink bron “Ballast bouwt Surinaamse brug” (10 mei 2005), Reformatorisch Dagblad

Ballast Nedam leverde het bouwwerk zo’n drie weken geleden op. Maar in afwachting van de uitkomst van het meningsverschil zijn de T-liggers nog niet definitief bevestigd. Het is daardoor nog mogelijk veranderingen aan te brengen. Gevolg is wel dat de brug nu nog niet geschikt is voor de zware transportwagens die bauxieterts vanuit de nieuwe mijnen aan de overzijde van de rivier moeten vervoeren.

Weblink bron “Ruzie over brug Ballast Nedam” (22 februari 2006), Reformatorisch Dagblad


azoïsch

afgeleid van het Griekse zoè (leven) met het voorvoegsel a- en met het achtervoegsel -isch

azoïscher (uninflected comparative)
azoïsche (inflected positive)
azoïschere (inflected comparative)
azoïschers (partitive comparative)

van, betreffende het azoïcum, zonder fossielen


Bach

der Bach (nominative singular)
die Bäche (nominative plural)
des Baches/Bachs (genitive singular)
der Bäche (genitive plural)
dem Bach/Bache (dative singular)
den Bächen (dative plural)
den Bach (accusative singular)
die Bäche (accusative plural)


deklandschap

samenstelling van dek zn en landschap zn

landstreek waarvan de bodem is gevormd door afzettingen bovenop een oudere, oorspronkelijke laag

Het noordelijk deel van het district is opgebouwd uit de sedimenten van de jonge en oude kustvlakte en het deklandschap, die nergens in Suriname zo'n groot oppervlak beslaan. De gezamenlijke breedte bedraagt dan ook in het oosten ruim 80 km, terwijl langs de Corantijn het deklandschap zelfs ruim 150 km landinwaarts reikt.

Weblink bron “Over Nickerie - Algemeen”, nickerie.net


seismoscoop

gevormd uit Oudgrieks σεισμός (seismós) "beving" en σκοπός (skopós) "kijker"

toestel dat bevingen van de aarde laat zien

Binnenkort zal hij in het Amerikaanse tijdschrift Chinese Science het geheim onthullen van de oudste seismoscoop — een apparaat dat aardbevingen registreert.

Weblink bron “Oude technieken passen in hulp aan arme landen” (24 december 1981) op nrc.nl


dekzandlandschap

samenstelling van dekzand zn en landschap zn

heuvelachtige landstreek waarvan de bodem is gevormd door zand dat bovenop een oudere, oorspronkelijke laag is gedeponeerd


kiezelstrand

samenstelling van kiezel zn en strand zn

een strand dat voor het grootste deel is opgebouwd uit kiezels met hier en daar wat stenen

Het lijk werd deze week gevonden op een afgelegen kiezelstrand aan de noordkant van het eiland.

Weblink bron “Lugubere vondst vertraagt zaak Wiels” (14-06-2013), Tubantia

Een zeeleeuw hoefde er kennelijk niet lang over na te denken toen hij op een kiezelstrand een paar verlaten ligbedden in het vizier kreeg.

Weblink bron “Zeeleeuw sukkelt in slaap op ligbed aan het strand” (04-10-2015), Tubantia


strang

van Middelnederlands stranc, gerelateerd aan streng

strangen (plural)
strangetje (diminutive singular)
strangetjes (diminutive plural)

De Lange Strinkweg is de oudse weg van Cadzand en wordt gezien als een oude strang van de Noordzee die ingepolderd werd

Weblink bron
L.J. Bensink
 Recreatiewoningen (2013-09-07) in: Provinciale Zeeuwse Courant , blz. 5