voet

In de betekenis van ‘lichaamsdeel waarop men staat’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Voet bij stuk houden

niet toegeven, bij de eigen ideeën blijven

Aan de voeten van Gamaliël zitten

aandachtig luisteren naar de les die een wijs persoon meegeeft

Iemand het gras voor de voeten wegmaaien

alles al zeggen wat een ander eigenlijk zelf had willen zeggen

Jong te paard, oud te voet.

als je in je jeugd erg wordt verwend, krijg je het later erg moeilijk

Op de oude voet verdergaan / voortgaan

Op dezelfde manier als voorheen doorgaan met een bepaalde activiteit

Op goede voet staan met iemand

Vriendschappelijk of vertrouwelijk met iemand om kunnen gaan

Vaste voet aan de grond krijgen

iets gedaan krijgen en/of als gebruikelijk beschouwd gaan worden

Vertrouwen komt te voet en gaat/vertrekt te paard.

door een enkele stommiteit kan men vertrouwen of een reputatie die men jarenlang heeft opgebouwd in een keer teniet doen.

voet

voortzetting van het been beneden de enkel

voeten (plural)
voetje (diminutive singular)
voetjes (diminutive plural)

de onderkant van een natuurlijke verhoging (zoals een berg of heuvel) of kunstmatige verhoging (zoals bijvoorbeeld een toren)

Bij het zwembad ontstond commotie en iedereen begon te speculeren: ‘Zou de brand zijn aangestoken door een van de hikers?’ ’Kunnen we morgen wel richting Kennedy Meadows lopen?’ ‘Is er een alternatieve looproute?’ Het legendarische Kennedy Meadows lag nog maar vier dagen voor me, een kleine, verlaten nederzetting aan de voet van de High Sierra’s.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

We stonden aan de voet van de berg.


knie

erfwoord, in de betekenis van ‘verbinding tussen boven- en onderbeen’ aangetroffen vanaf 1156

West: Engels: knee (Angelsaksisch: cnēo(w) o), Duits: Knie o, (Oudhoogduits: kneo o), Fries: knibbel (Oudfries: knī, knē)

Noord: Zweeds: knä, Deens/Noors: knæ, Nynorsk: kne, IJslands: hné (Oudnoords: kné)

Iemand (God, enz.) danken op zijn blote knieën/knietjes

Iemand (God, enz.) heel erg dankbaar zijn

Met knikkende knieën

Gezegd van iemand die angstig of zenuwachtig is

Slappe knieën hebben

Niet standvastig/volhardend zijn, (te) snel opgeven of inbinden

knie

gewricht in het midden van het been dat het bovenbeen met het onderbeen verbindt

knieën (plural)
knietje (diminutive singular)
knietjes (diminutive plural)


rug

In de betekenis van ‘achterzijde’ voor het eerst aangetroffen in 901

Men moet een paard de rug niet stuk rijden.

Men moet niet te veel eisen van een ander

De rillingen lopen mij over de rug. / Het loopt mij koud over de rug.

Door zijn rug gaan

Door een ongelukkige beweging letsel aan de ruggengraat oplopen.

Een hoge rug opzetten (van katten)

De rug erg bol maken met de haren recht overeind, als teken van waarschuwing of boosheid"

Het geld groeit niet op de rug

Geld is geen vanzelfsprekendheid, er moet hard voor gewerkt worden

Iemand de rug toekeren

Achting of afkeur jegens iemand anders tonen

Open rug

(medisch) Lichamelijke afwijking waarbij het ruggenmerg bloot ligt

ryg

zijde van de romp tegenover de buik en borst gelegen

ruggen (plural)
rugje (diminutive singular)
rugjes (diminutive plural)

hoger liggend, lang gerekte landsvorm (ook onder water)


arm

arm in arm lopen

gearmd lopen (met de rechterarm van de ene persoon om de linkerarm van de andere persoon)

de armen ter hemel heffen

als uiting van verdriet of woede, om Gods hulp of wraak aan te roepen

Hij loopt met zijn ziel onder zijn arm.
Hij zit met zijn ziel onder zijn arm.

iemand een arm geven

iemand aan de arm nemen, de arm ter steun aanbieden

met zijn armen over elkaar zitten

de onderarmen gekruist voor de borst hebben
moedeloos zijn
niets doen

zich uit iemands armen losrukken
zich uit iemands armen losscheuren

zich met moeite, tegenzin uit iemands omhelzing losmaken

een slag om de arm houden

beloven dat je iets zult proberen maar er wel bij zeggen dat je niet zeker weet dat het zal lukken

armen (plural)
armpje (diminutive singular)
armpjes (diminutive plural)


land

In de betekenis van ‘grond, bouwland’ voor het eerst aangetroffen in 801

in het land der blinden is eenoog koning

Geen profeet is in zijn (eigen) land geëerd.

In tegenstelling tot vreemden, zijn mensen uit je woonplaats minder bereid te luisteren

In het land der blinden is éénoog koning.

Je hoeft maar weinig moeite te doen om mensen vóór te blijven als zij zich niet in dat onderwerp verdiepen of er geen tijd/moeite in willen stoppen ofwel: wanneer iemand als enige een beetje van iets weet, lijkt het voor iedereen die er niets van weet alsof diegene er echt verstand van heeft

Met de hoed in de hand komt men door het ganse land.

Iemand die vriendelijk is bereikt meer in het leven dan iemand die onaardig en onbeleefd is

De arme landen

Algemene aanduiding voor landen die tot de Derde Wereld worden of werden gerekend

Een land van melk en honing zijn

Een land waar het goed en voorspoedig leven is

Een stille in de lande zijn

Iemand die erg stil en ingetogen is of iemand die zich bijna nooit ergens mee bemoeit

Geen land met iemand kunnen bezeilen

Met iemand niets kunnen beginnen omdat die niet wil

's Lands wijs, 's lands eer

Een volk is sterk gehecht aan de eigen cultuur en gewoonten

Stad en land aflopen

Overal heen gaan, specifiek om iets te verkrijgen, te kopen

lur

gedeelte van het aardoppervlak dat boven water uitsteekt

lur

dat deel van de aardbodem dat geschikt is voor bebouwing...

بلد

een geografisch gebied aan één bepaald gezag onderworpen

Heimat

het eigen land, het land waar men geboren is

landen (plural)
landje (diminutive singular)
landjes (diminutive plural)

gedeelte van het aardoppervlak dat boven water (rivieren, zeeën, oceanen e.d.) uitsteekt

We moeten op land geen windmolens meer plaatsen, maar uitsluitend investeren in zeewindparken.

De kikker leeft zowel op het land als in het water.


kom

In de betekenis van ‘vaatwerk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1277

سلطانية (وعاء)

eetgerei zoals een bord, maar dan dieper

kommen (plural)
kommetje (diminutive singular)
kommetjes (diminutive plural)


a

Afgeleid van het Proto-Germaanse *aiwaz
Afgeleid van het Middelhoogduitse ein
Afgeleid van het Proto-Germaanse *ahwō


water

In de betekenis van ‘vloeistof’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

erfwoord via Middelnederlands water van Oudnederlands watar dat teruggaat op de Germaanse r/n-stam *wator van de Proto-Indo-Europees-stam *wódr-

bang zijn zich aan koud water te branden

water bij de wijn doen

meer verdragen, toegeven, door de vingers zien

zij lijken op elkaar als twee druppels water

zich als een vis in het water voelen

zich volledig thuis, op z'n gemak voelen

in zulk water vangt men zulke vissen

van zo'n volk kun je zulke dingen verwachten
van dergelijke daden kan men zulke gevolgen verwachten

waar de dijk het laagst is, loopt het water het eerst over

Gods water over Gods akker laten lopen

zich om niets bekommeren
in troebel water vissen

hij is weer boven water gekomen

hij is weer teruggekomen / hij heeft weer teruggevonden (na lange afwezigheid)

een storm in een glas water

veel ophef maken over iets dat de moeite niet waard is

water maken

(scheepvaart) lek zijn
(scheepvaart) water inlatend

te water laten

een schip van de kant af in het water zetten

waters (singular)
wateren (singular)
watertje (diminutive)
watertjes (diminutive singular)

natuurlijke bedding waarin zich water bevindt

Of van een kennis die jou met je kop vol xtc van een brug had geplukt, klaar om in het water te springen.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471

Ik steek mijn teen in het frisse water voor me.


aardverschuiving

Erdrutsch

het naar beneden schuiven van een grote massa grond

aardverschuivingen (plural)
aardverschuivinkje (diminutive singular)
aardverschuivinkjes (diminutive plural)

Na de zware regenval ontstonden er grote modderstromen en aardverschuivingen.

Maar de hevige regens hadden een aardverschuiving veroorzaakt.

Victoria Holt
 “Gevangene van de Pasja” (1989), Saga, ISBN 9788726484915


aardkorst

lurrazal

het buitenste gedeelte van de planeet Aarde

aardkorsten (plural)
aardkorstje (diminutive singular)
aardkorstjes (diminutive plural)

Het land ligt op meerdere breuklijnen in de aardkorst.

Je wilt met alle geweld weten wat er onder die harde aardkorst zit.

Victoria Holt
 “De geheimzinnige echtgenoot” (1976), Saga, ISBN 9788726955644


rivier

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘waterstroom’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

Verwant met Latijn ripa (oever). Vergelijk ook Nederlands arriveren

川

かわ ⁽ʲᵃ⁾, kawa

rivieren (plural)
riviertje (diminutive singular)
riviertjes (diminutive plural)

Ook werden er waarschuwingen bij specifieke stukken trail achtergelaten, zoals bijvoorbeeld op welke plek men het best een gevaarlijke rivier in de bergen kon oversteken.

Het was heel anders dan de meeste rivieren die ik onderweg was tegengekomen.


bank

In de betekenis van ‘meubelstuk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘geldbank’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1467

Het niet onder stoelen of banken steken

Je niet stil houden, maar je mening openlijk uiten

Voor stoelen en banken praten

Maar weinigen die naar iemands verhaal luisteren

բազմոց

een meubelstuk met zitplaats voor meer dan één persoon

bank

gebouw waarin een financiële instelling gevestigd is

bank

een opslagsysteem voor gegevens of voorwerpen b.v. beeldbank, bloedbank, boekenbank, kennisbank, spermabank

banken (plural)
bankje (diminutive singular)
bankjes (diminutive plural)

Betekenis 1.2 "comfortabel meubelstuk" is vooral in Nederland gebruikelijk, in België is hiervoor het woord zetel meer gangbaar.


erts

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘metaal bevattende delfstof’ voor het eerst aangetroffen in 1556

steen die een (economisch rendabel) winbaar metaal bevat


tal

Afgeleid van het Middelhoogduitse tal
Afgeleid van het Oudsaksische tala

dal; een laagte in een heuvel- of bergstreek


bel

In de betekenis van ‘een schel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1236

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘paese handelsnaam van een Italiaanse kaassoort’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1968

eponiem, genoemd naar de Schots-Amerikaanse uitvinder A.G. Bell
In de betekenis van ‘geluidseenheid’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1950

In de betekenis van ‘gasbolletje’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1586

bellen (plural)
belletje (diminutive singular)
belletjes (diminutive plural)

De aardgasbel heeft voor veel welvaart gezorgd in Nederland.


kust

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘grens tussen land en zee’ voor het eerst aangetroffen in 1436

De kust is veilig

Er is geen gevaar (m.n. als men iets verbodens wil doen)

Er zijn kapers op de kust

Er zijn meer mensen die tegelijk belangstelling hebben voor hetzelfde

kusten (plural)
kustje (diminutive singular)
kustjes (diminutive plural)

We maakten een wandeling langs de kust.

Zijn geschilderde kust lijkt totaal niet op een Nederlands zeezicht - geen donkerbruin of leigrijs water, geen zandbank vol stenen.

Jessie Burton vert. Mieke Trouw-Luyckx
 “Het huis aan de Herengracht” (2022), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024586332

Vijftien kilometer uit de kust.

Jessie Burton vert. Mieke Trouw-Luyckx
 “Het huis aan de gouden bocht” (2014), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789021809526


dal

In de betekenis van ‘vallei’ voor het eerst aangetroffen in 856

pieken en dalen

hele goede en hele slechte periodes / resultaten hebben

uit het dal klimmen

na een moeilijke periode weer beter worden

In een dal is er meer kans op overstromingen dan in hoger gelegen gebieden.


ka

eponiem; Samenstelling van “a” (annum) met het voorvoegsel “k” (kilo-)

het symbool voor kiloannum, een periode van duizend jaar


sea

Afkomstig van het Oudengelse zelfstandige naamwoord "sæ".


puma

vulkaniche bom, lavabom; een groot brokstuk dat bij een vulkaanuitbarsting de lucht in geslingerd is


tak

In de betekenis van ‘spruit’ voor het eerst aangetroffen in 1275

Met wortel en tak uitroeien

iets volledig bestrijden om er geen last meer van te hebben

Van de hak op de tak springen

steeds weer van onderwerp wisselen en geen duidelijke rode draad in een verhaal hebben

takken (plural)
takje (diminutive singular)
takjes (diminutive plural)


breuk

In de betekenis van ‘het breken, barst’ voor het eerst aangetroffen in 1240

brøk

de uitkomst (quotiënt) van een deling van twee of meer gehele getallen

breuken (plural)
breukje (diminutive singular)
breukjes (diminutive plural)

Platentektoniek: De belangrijkste oorzaak van de bevingen zijn verschuivingen van aardplaten. "Het gebied rond Voerendaal ligt in de Roerdalslenk, die wordt begrensd door twee grote breuken waardoor de ondergrond onder druk staat", zegt Evers tegen 1Limburg. "De regio staat tektonisch onder spanning. Die is te herleiden naar het Middellandse Zeegebied, waar vaker aardbevingen en vulkaanuitbarstingen voorkomen."

Weblink bron “Acht lichte aardbevingen vannacht gemeten in Zuid-Limburg” (Donderdag 8 april 2021, 13:39), NOS


berg

via Middelnederlands berch van Oudnederlands berg; in de betekenis van ‘hoge terreinverheffing’ voor het eerst aangetroffen in 865.

erfwoord: Middelnederlands berch, ontwikkeld uit Oergermaans *berga- ‘berg, heuvel’, bij Indo-Europees *bʰerǵʰ- ‘zich verheffen’, waartoe ook Russisch béreg ‘oever’, Hittitisch parku- ‘hoog’, parkiya- ‘zich verheffen, groeien’, Tochaars pärk- ‘opkomen’ en Armeens berj ‘hoogte’ behoren. Evenals Nederduits Barg, Duits Berg, Fries berch en Engels (vaktaal) barrow ‘grafheuvel’.

iemand gouden bergen beloven

iemand veel moois beloven maar de beloften niet nakomen

als een berg ergens tegenop zien

verwachten dat iets heel moeilijk of vervelend zal zijn

als de berg niet naar Mohammed komt, komt Mohammed wel naar de berg

als Mohammed niet naar de berg komt, moet de berg maar naar Mohammed

bergen (plural)
(bergje) (diminutive singular)
(bergjes) (diminutive plural)

een substantiële opzichzelfstaande verhoging van de aardkorst

In het platte Nederland noemen we iets al snel een berg.

Het is zeven kilometer klimmen naar 1148 meter en er zitten huiveringwekkende stijgingspercentages tussen, van boven de 20 procent. Het is de vierde keer dat de Tour de berg aandoet, na etappes in 2012, 2014 en 2017.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant

'Daar drijft ze!' Lot stort zich van de berg als een paraglider op zoek naar opwaartse lucht.

Marion Pauw e.a.
 “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340


berg

berg; een substantiële opzichzelfstaande verhoging van de aardkorst


berg

van Oudnoords bjarg en berg; zie verder onder Nederlands berg

På to meters dyp støtte de på berg.

Op twee meter diepte stootte zij op de bergondergrond.


berg

zn [A]: afkomstig van de Germaanse zelfstandige naamwoorden *berga- en *bergaz, die van het Indo-Germaanse zelfstandige naamwoord *bʰerg̑ʰos komt

zn [B]: Afkomstig van de Germaanse zelfstandige naamwoorden *berga- en *bergam, die van het Indo-Germaanse zelfstandige naamwoord *bʰerg̑ʰ- komt


berg

Afgeleid van het Proto-Germaanse *berga via het West-Proto-Germaanse *berg

van Germaans: *berga; zie verder onder Nederlands berg


baai

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘inham’ voor het eerst aangetroffen in 1617

Bai

een landinwaartse uitstulping van een zee of oceaan

baaien (plural)
baaitje (diminutive singular)
baaitjes (diminutive plural)

De boottocht door de baai was echt fenomenaal!

' Vanaf de beste tafel in het restaurant hebben we uitzicht over de baai.

Zo zat ik daar, uitkijkend over de baai, met zinnetjes die deinden als de rustige golven van de zee.

Ronald Giphart e.a.
 “Een familie en een Grieks god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471


afzondering

Naamwoord van handeling van afzonderen met het achtervoegsel -ing.

een bestaan in een geïsoleerd leefgebied

Er zijn in Zuid-Amerika nog altijd stammen die in grote afzondering leven.


bergketen

bergketens (plural)
bergketentje (diminutive singular)
bergketentjes (diminutive plural)

De Andes is een lange bergketen aan de westelijke zijde van Zuid-Amerika.


zand

erfwoord via Middelnederlands sant van Oudnederlands sant, Protogermaans *sanda-/*samdaz,, Indo-Europees *sámh₂dʰos. In de betekenis van ‘steenstof’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 893

Als los zand aan elkaar hangen

zaken die niets met elkaar te maken hebben die samengebracht worden

Iemand zand in de ogen strooien ( of werpen)

sand

losse massa die bestaat uit miljoenen stukjes steen en schelpen

zanden (plural)
zandje (diminutive singular)
zandjes (diminutive plural)

losse massa die bestaat uit miljoenen stukjes steen, schelpen [1], kwarts en glimmer [1]

Ze lag lekker in het zand te zonnen.

Blijkbaar werkte mijn actie wel, dus ik schopte nogmaals wat zand waardoor de ratelslang sierlijk de struiken ingleed. Ik wachtte een paar minuten tot de kust echt veilig was.

"Aardwetenschappers zijn hard nodig voor de energietransitie, aangezien veel oplossingen in de ondergrond liggen", zegt Van den Hurk. "En ook als het gaat om klimaatmitigatie en -adaptatie zijn aardwetenschappers cruciaal. Van het duurzaam beheren en beschermen van onze grondwatervoorraden tot het zoeken van voldoende zand voor kustbescherming."

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS


periode

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘tijdruimte’ voor het eerst aangetroffen in 1657

van Oudgrieks περίοδος (períodos) "rondgang", samengesteld uit περί (peri) "rond, omheen" en ὁδός (hodos) "weg, pad"

perioden (plural)
periodes (plural)
periodetje (diminutive singular)
periodetjes (diminutive plural)

een tijdperk dat deel uitmaakt van een era en bestaat uit subperiodes en tijdvakken


zuur

In de betekenis van ‘wrang’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1130

Eerst het zuur en dan het zoet

[7] pas na vervelende maatregelen volgen plezierige besluiten

Zuur opbreken

ergens mee in moeilijkheden komen (later)

zuren (plural)
zuurtje (diminutive singular)
zuurtjes (diminutive plural)


antecedent

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘voorafgaand feit’ voor het eerst aangetroffen in 1862

wanneer deze, ondanks een opheffing van het gebied waarin zij stroomt, haar bedding kan handhaven, door die in het stijgende landschap in te snijden


basalt

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘hard gesteente’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1778

bazalti

een mafisch vulkanisch stollingsgesteente dat gevormd wordt door de stolling van lava of magma

De meest gangbare spelling was altijd "basalt", zoals het in het Frans wordt geschreven. "Bazalt" werd door sommigen gebruikt omdat het beter overeenkomt met de feitelijke uitspraak in het Nederlands. Tot 1996 was die schrijfwijze ook toegelaten in de officiële spelling, maar was "basalt" de voorkeurspelling.

Een nieuw stenen tijdperk: energieopslag in basalt begint aan opmars.


bekken

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘kom’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

In de betekenis van ‘slaginstrument’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1881

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘ring van de heupbeenderen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1702

Becken

(muziekinstrument) slaginstrument bestaande uit een metalen schaalvormige voorwerp

bekkens (plural)
bekkentje (diminutive singular)
bekkentjes (diminutive plural)

glooiende laagte, bodeminzinking, stroomgebied


sediment

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bezinksel’ voor het eerst aangetroffen in 1824

sedimento

een laag materiaal dat door bezinking uit een waterige suspensie ontstaan is

"Vanuit Delft zitten ze goed in de sommetjes, in Utrecht heb je bijvoorbeeld paleomagnetisme", omschrijft Hoogendoorn het werkveld. "En aan de VU zit heel veel systeemkennis. Vooral het lab waarmee de VU bijvoorbeeld sediment dateert is internationaal bekend. Er zijn volgens mij maar drie plekken in de wereld waar ze dat doen. Niet alleen de VU heeft dus een probleem: je haalt er ook internationaal meteen de stekker uit."


stok

Afgeleid van het zelfstandige naamwoord tok met het voorvoegsel s-

samenvloeiing; bij elkaar komen van stromen zodat ze één geheel gaan vormen


sfeer

van Middelnederlands spere via Frans sphère en Oudfrans spere van middeleeuws Latijn sphera / spera dat weer via klassiek Latijn sphaera teruggaat op Oudgrieks σφαῖρα (sfaíra) "bol, wereldbol)"
**[1] aangetroffen vanaf 1866
**[4.3] aangetroffen vanaf 1405

Stimmung

het geheel van gedachten en gevoelens die de gemoederen in een bepaalde omgeving bezighouden

sferen (plural)
sfeertje (diminutive singular)
sfeertjes (diminutive plural)

gebied in, op of rond de aarde gevormd van alle plaatsen die op een vergelijkbare afstand van het middelpunt van de aarde liggen en een vergelijkbare rol spelen

elk van de lagen waaruit de aardbol bestaat

meestal als tweede deel van een samenstelling

Systeem Aarde kent vier hoofdrolspelers: de geosfeer, de atmosfeer, de hydrosfeer en de biosfeer. Elk van deze sferen vormt een reservoir van materie en energie, die ze onderling kunnen uitwisselen in een complex spel van terugkoppelingen.

Weblink bron
Manuel Sintubin
 “Van oerknal tot mens planeet aarde, een uniek kosmisch experiment : III. Systeem Aarde” (25 januari 2013) op kuleuven.be

Opvallend is de knik in de temperatuur-dieptelijn van figuur 2. Dit punt markeert de grens tussen de lithosfeer en de asthenosfeer. Hier gebruiken we dus een nieuwe, geothermische definitie van deze sferen van de aarde, niet op sterkte gebaseerd maar op de wijze van warmtetransport.

Frank Beunk & Wim de Vries
 Plaattektoniek: motor van het 'systeem aarde' in: Gea, jrg. 33 nr. 2 (juni 2000), Stichting Geologische Aktiviteiten voor belangstellenden in de geologie, mineralogie en paleontologie, p. 37 kol. 2


landschap

In de betekenis van ‘landstreek, landelijke omgeving’ voor het eerst aangetroffen in 1240

afgeleid van land met het achtervoegsel -schap

landschappen (plural)
landschapje (diminutive singular)
landschapjes (diminutive plural)

hoe een bepaalde streek eruitziet qua geologische vormen en begroeiing

Ik liep door idyllische ‘Bob Ross’-landschappen met hoge witte bergen, verbonden door groene valleien met kabbelende beekjes en heldere meren.


hol

bn in de betekenis van ‘leeg’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 918

zn in de betekenis van ‘grot’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

zn in de betekenis van ‘rennen’: uit het Middelnederlands

Bau

ondergrondse woning of schuilplaats van een dier

`Sinterklaas,' zei het nieuwe Pietje, 'in een hol, hoog in de bergen, woont een heks die toverdranken maakt. Zal ik u de weg wijzen?'

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 12


klei

In de betekenis van ‘grondsoort’ voor het eerst aangetroffen in 1344

een zeer fijne, klastisch sedimentaire grondsoort, die voor meer dan 25% bestaat uit lutum (gronddeeltjes kleiner dan 2 µm)


kies

In de betekenis van ‘maaltand’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1440

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘zwavelverbinding’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1780

In de betekenis van ‘kieskeurig, welvoeglijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1610

Iets achter de kiezen hebben

Iets afgehandeld/verwerkt hebben, m.n. gezegd van iets moeilijks.

kiezen (plural)
kiesje (diminutive singular)
kiesjes (diminutive plural)

in de natuur voorkomende verbinding van zwavel met een metaal


vulkaan

eponiem dat verwijst naar de Romeinse god Vulcanus ; leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘vuurspuwende berg’ voor het eerst aangetroffen in 1401

vulkanen (plural)
vulkaantje (diminutive singular)
vulkaantjes (diminutive plural)

Een aantal dagen later zag ik voor het eerst de slapende vulkaan Mount Shasta in de verte liggen.


contact

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘aanraking’ voor het eerst aangetroffen in 1872

afgeleid van het Latijnse 'tangere' (aanraken) met het voorvoegsel con-

Kontakt

een toestand waarbij twee voorwerpen elkaar raken

Kontakt

een verbinding van twee elektrische geleidingen

Kontakt

de grens tussen stollings- en nevengesteente

contacten (plural)
contactje (diminutive singular)
contactjes (diminutive plural)

De grens tussen stollings- en nevengesteente noemt men contact.


krijt

In de betekenis van ‘strijdperk’ voor het eerst aangetroffen in 1265

van Middelnederlands crijt dat via het Volkslatijnse *crẹta is ontleend aan Latijn creta "krijt"

[3] in 1822 door de Belgische geoloog J. d'Omalius d'Halloy als naam gebruikt voor het tijdperk waarin de krijtafzettingen zijn ontstaan

kryt

wit mineraal dat uit calciumcarbonaat bestaat

Kreide

schrijfmateriaal uit dat materiaal vervaardigd

Kreidezeit

een periode die deel uitmaakt van het mesozoïcum

Billardkreide

voorwerp dat wordt gebruikt in de biljartsport om de top van de keu minder glad te maken

krijtje (diminutive singular)
krijtjes (diminutive plural)

geologisch tijdperk, derde en laatste periode van het era mesozoïcum, van 145 tot 66 miljoen jaar geleden

Uit het vroegste krijt stammen de fossielen uit het wealden met als fraaiste de boomvaren Tempskia.


gang

In de betekenis van ‘loop, wijze van gaan’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘bende’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1931

In de betekenis van ‘doorloop, overdekte weg’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1450

gangen (plural)
gangetje (diminutive singular)
gangetjes (diminutive plural)
gangs (singular)


mineraal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bestanddeel van aardkorst’ voor het eerst aangetroffen in 1596

Afgeleid van het Latijnse minera (mijn) met het achtervoegsel -aal .

mineralen (plural)
mineraaltje (diminutive singular)
mineraaltjes (diminutive plural)

anorganische delfstof die in gedegen vorm in de natuur voorkomt


plat

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘dun, vlak’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287

[3] Mogelijke ontlening uit het Jiddisch פּליט (polet) "vluchteling" of (polat) "vluchten, redden", met een veronderstelde betekenisontwikkeling 'zijnde een (Joodse) mede-vluchteling' of ‘gered wordend' > 'vertrouwd, veilig'

Er is op het continentaal plat naar olie geboord.


platform

via Frans plate-forme van Oudfrans platte fourme, in de betekenis van ‘verhoging’ voor het eerst aangetroffen in 1548

platform

bepaalde omgeving waarin een computer werkt

platforms (plural)
platformen (plural)
platformpje (diminutive singular)
platformpjes (diminutive plural)

stabiel gedeelte van een continent [1] waar de oude aardkorst onder de nieuwere ligt

Een continentaal platform.


grond

In de betekenis van ‘bodem’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1220

Aan de grond zitten

(Bijna) helemaal niets meer hebben; uitgeput zijn

Als paddenstoelen uit de grond schieten

Overal snel uit het niets tevoorschijn komen

Door de grond [kunnen] zakken

Zich plotseling erg beschaamd of vernederd voelen

Geen grond hebben

Geen basis hebben, op niets gestoeld zijn

Geen voet aan de grond krijgen

Geen houvast kunnen krijgen, ergens geen vat op krijgen

Vaste grond onder de voeten hebben

Weer veilig aan land zijn; weer op een veilig, bekend terrein zijn

ground

de stof van het aardoppervlak waarop planten en bomen groeien

gronden (plural)
grondje (diminutive singular)
grondjes (diminutive plural)

De projectontwikkelaar heeft die grond gekocht om huizen op te bouwen.

De enige vlakke grond was de trail zelf dus ik hoopte dat er geen vroege hiker over me heen zou vallen in de ochtend. Maar dat gebeurde wel.

De jongen zat de hele dag met zijn handen in de grond.

Na een lange vliegreis stonden we eindelijk weer op de grond.

Studenten en promovendi met veel kennis van onder meer kritieke grondstoffen zijn hard nodig voor de energietransitie, zegt men ook buiten de muren van de VU. De ongeveer tachtig bachelor- en masterstudenten die de studie in Amsterdam jaarlijks trekt, zijn harder nodig dan ooit, klinkt het. Ook bijvoorbeeld voor de opslag van CO2 onder de grond en kustbescherming is hun kennis nodig.

Het schip was aan de grond gelopen.


trap

vloedbasalt, basaltvloed, plateaubasalt, trapp; een grootschalige vulkanische uitbarsting van basaltische lava's die grote stukken land of oceaanvloer bedekt


afzetten

zette af (past)
afgezet (past participle)
af te zetten (active infinitive imperfect present long-form)
hebben afgezet (active infinitive perfect present short-form)
te hebben afgezet (active infinitive perfect present long-form)
afgezet zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
afgezet te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
afzettend (imperfect participle)
afgezet (past participle)
zet af (indicative imperfect main-clause present singular first-person)
zet af (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
zet af (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
zet af (indicative imperfect main-clause present singular second-person)
zet af (indicative imperfect main-clause present singular third-person)
zetten af (indicative imperfect main-clause present plural first-person)
zetten af (indicative imperfect main-clause present plural second-person)
zetten af (indicative imperfect main-clause present plural third-person)
zette af (indicative imperfect main-clause past singular first-person)
zette af (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
zette af (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
zette af (indicative imperfect main-clause past singular second-person)
zette af (indicative imperfect main-clause past singular third-person)
zetten af (indicative imperfect main-clause past plural first-person)
zetten af (indicative imperfect main-clause past plural second-person)
zetten af (indicative imperfect main-clause past plural third-person)
zal afzetten (indicative imperfect main-clause future singular first-person)
zult afzetten (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal afzetten (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zult afzetten (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal afzetten (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zult afzetten (indicative imperfect main-clause future singular second-person)
zal afzetten (indicative imperfect main-clause future singular third-person)
zullen afzetten (indicative imperfect main-clause future plural first-person)
zullen afzetten (indicative imperfect main-clause future plural second-person)
zullen afzetten (indicative imperfect main-clause future plural third-person)
zou afzetten (indicative imperfect main-clause conditional singular first-person)
zou afzetten (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zou(dt) afzetten (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zoudt afzetten (indicative imperfect main-clause conditional singular second-person)
zou afzetten (indicative imperfect main-clause conditional singular third-person)
zouden afzetten (indicative imperfect main-clause conditional plural first-person)
zouden afzetten (indicative imperfect main-clause conditional plural second-person)
zouden afzetten (indicative imperfect main-clause conditional plural third-person)
afzet (subordinate-clause present)
afzet (subordinate-clause present)
afzet (subordinate-clause present)
afzet (subordinate-clause present)
afzet (subordinate-clause present)
afzette (subordinate-clause past)
afzette (subordinate-clause past)
afzette (subordinate-clause past)
afzette (subordinate-clause past)
afzette (subordinate-clause past)
heb afgezet (perfect present first-person)
hebt afgezet (perfect present second-person)
hebt afgezet (perfect present second-person)
heeft afgezet (perfect present second-person)
hebt afgezet (perfect present second-person)
heeft afgezet (perfect present third-person)
hebben afgezet (perfect present first-person)
hebben afgezet (perfect present second-person)
hebben afgezet (perfect present third-person)
had afgezet (perfect past first-person)
had afgezet (perfect past second-person)
had afgezet (perfect past second-person)
hadt afgezet (perfect past second-person)
had afgezet (perfect past third-person)
hadden afgezet (perfect past first-person)
hadden afgezet (perfect past second-person)
hadden afgezet (perfect past third-person)
zal afgezet hebben (perfect future first-person)
zal afgezet hebben (perfect future second-person)
zult afgezet hebben (perfect future second-person)
zult afgezet hebben (perfect future second-person)
zal afgezet hebben (perfect future second-person)
zult afgezet hebben (perfect future second-person)
zal afgezet hebben (perfect future third-person)
zullen afgezet hebben (perfect future first-person)
zullen afgezet hebben (perfect future second-person)
zullen afgezet hebben (perfect future third-person)
zou afgezet hebben (perfect conditional first-person)
zou afgezet hebben (perfect conditional second-person)
zou afgezet hebben (perfect conditional second-person)
zoudt afgezet hebben (perfect conditional second-person)
zoudt afgezet hebben (perfect conditional second-person)
zou afgezet hebben (perfect conditional third-person)
zouden afgezet hebben (perfect conditional first-person)
zouden afgezet hebben (perfect conditional second-person)
zouden afgezet hebben (perfect conditional third-person)
er wordt afgezet (impersonal passive present imperfect)
er is afgezet (impersonal passive present perfect)
er werd afgezet (impersonal passive past imperfect)
er was afgezet (impersonal passive past perfect)
er zal afgezet worden (impersonal passive future imperfect)
er zal afgezet zijn (impersonal passive future perfect)
er zou afgezet worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou afgezet zijn (impersonal passive conditional perfect)
afgezet worden (passive infinitive imperfect present short-form)
afgezet te worden (passive infinitive imperfect present long-form)
afgezet zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
afgezet te zullen worden (passive infinitive imperfect future long-form)
afgezet zijn (passive infinitive perfect present short-form)
afgezet te zijn (passive infinitive perfect present long-form)
afgezet zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
afgezet te zullen zijn (passive infinitive perfect future long-form)
word afgezet (singular imperfect present first-person)
wordt afgezet (singular imperfect present second-person)
wordt afgezet (singular imperfect present second-person)
wordt afgezet (singular imperfect present second-person)
wordt afgezet (singular imperfect present plural third-person)
worden afgezet (singular imperfect present plural first-person)
worden afgezet (singular imperfect present plural second-person)
worden afgezet (singular imperfect present third-person)
werd afgezet (singular imperfect past first-person)
werd afgezet (singular imperfect past second-person)
werd afgezet (singular imperfect past second-person)
werdt afgezet (singular imperfect past second-person)
werd afgezet (singular imperfect past plural third-person)
werden afgezet (singular imperfect past plural first-person)
werden afgezet (singular imperfect past plural second-person)
werden afgezet (singular imperfect past third-person)
zal afgezet worden (singular imperfect future first-person)
zult afgezet worden (singular imperfect future second-person)
zult afgezet worden (singular imperfect future second-person)
zult afgezet worden (singular imperfect future second-person)
zal afgezet worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen afgezet worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen afgezet worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen afgezet worden (singular imperfect future third-person)
zou afgezet worden (singular imperfect conditional first-person)
zou afgezet worden (singular imperfect conditional second-person)
zou afgezet worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt afgezet worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt afgezet worden (singular imperfect conditional second-person)
zou afgezet worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden afgezet worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden afgezet worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden afgezet worden (singular imperfect conditional third-person)
ben afgezet (perfect present first-person)
bent afgezet (perfect present second-person)
bent afgezet (perfect present second-person)
is afgezet (perfect present second-person)
zijt afgezet (perfect present second-person)
is afgezet (perfect present third-person)
zijn afgezet (perfect present first-person)
zijn afgezet (perfect present second-person)
zijn afgezet (perfect present third-person)
was afgezet (perfect past first-person)
was afgezet (perfect past second-person)
was afgezet (perfect past second-person)
waart afgezet (perfect past second-person)
was afgezet (perfect past third-person)
waren afgezet (perfect past first-person)
waren afgezet (perfect past second-person)
waren afgezet (perfect past third-person)
zal afgezet zijn (perfect future first-person)
zult afgezet zijn (perfect future second-person)
zult afgezet zijn (perfect future second-person)
zult afgezet zijn (perfect future second-person)
zal afgezet zijn (perfect future third-person)
zullen afgezet zijn (perfect future first-person)
zullen afgezet zijn (perfect future second-person)
zullen afgezet zijn (perfect future third-person)
zou afgezet zijn (perfect conditional first-person)
zou afgezet zijn (perfect conditional second-person)
zou afgezet zijn (perfect conditional second-person)
zoudt afgezet zijn (perfect conditional second-person)
zoudt afgezet zijn (perfect conditional second-person)
zou afgezet zijn (perfect conditional third-person)
zouden afgezet zijn (perfect conditional first-person)
zouden afgezet zijn (perfect conditional second-person)
zouden afgezet zijn (perfect conditional third-person)
zal me afzetten (first-person future singular)
zullen ons afzetten (first-person future plural)
zal, zult je afzetten (second-person future singular)
zullen je afzetten (second-person future plural)
zult zich/u afzetten (second-person future plural)
zult zich/u afzetten (second-person)
zult u afzetten (second-person future plural)
zult u afzetten (second-person)
zal zich afzetten (third-person future singular)
zullen zich afzetten (third-person future plural)
zich afzettend (imperfect participle)
zich afgezet hebben (past)
zet u/je af, zet je af (imperative)

: het sedimentatieproces waardoor lagen bezinksel ontstaan

Deze laag is in het lias afgezet.


variatie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘afwisseling’ voor het eerst aangetroffen in 1553

Naamwoord van handeling van variëren met het achtervoegsel -atie

variaties (plural)
variatietje (diminutive singular)
variatietjes (diminutive plural)

van een punt op aarde, de hoek tussen het magnetische en het geografische noorden


barg

berg; een substantiële verhoging in het landschap


dislocatie

afgeleid van locatie met het voorvoegsel dis-

afgeleid van het Latijnse locus [plaats, positie] met het voorvoegsel dis- en met het achtervoegsel -atie

onderbreking of verandering van richting in het verloop van aardlagen


distaal

Afgeleid van het Engelse distal (ver verwijderd) en vernederlandst met het achtervoegsel -aal

distaler (uninflected comparative)
distaalst (uninflected superlative)
distale (inflected positive)
distalere (inflected comparative)
distaalste (inflected superlative)
distaals (partitive positive)
distalers (partitive comparative)


eruptie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘uitbarsting’ voor het eerst aangetroffen in 1650

afgeleid van het Franse éruption of daarvoor van het Latijnse 'eruptio'

erupció vulcaniana

het uitstoten van gassen, rook en lava door een vulkaan

De energie die bij de plinische eruptie van de Tambora in 1815 vrijkwam was gelijk aan 34.000 megaton TNT of 1700 atoombommen van het type Hiroshima (20.000 kiloton)

In mei 1980 was Mt. St. Helens nog uitgebarsten, een van de grootste vulkanische erupties uit de geschiedenis van de Verenigde Staten, waarbij een groot deel van de berg instortte.


associatie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het samengaan’ voor het eerst aangetroffen in 1537

Naamwoord van handeling van associëren met het achtervoegsel -atie

afgeleid van het Franse association of daarvoor van het Latijnse 'associatio'

associaties (plural)
associatietje (diminutive singular)
associatietjes (diminutive plural)


massief

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘massaal, zeer’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1996

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘niet hol’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1599


primair

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘voornaamst’ voor het eerst aangetroffen in 1908

[zelfstandig naamwoord] van Frans Primaire; als "primarj" voor het eerst gebruikt in 1759 door de Italiaanse geoloog G. Arduino

[bijvoeglijk naamwoord] van Frans primaire met het achtervoegsel -air

Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk "paleozoïcum"

geologisch tijdperk met grote verscheidenheid van leven in de zeeën

Zo werd b.v. de afstand tussen sporeplanten en zaadplanten aanmerkelijk ingekort door de ontdekking van de Pteridospermen uit het primair; de klove die de naaktzadigen van de bedektzadigen scheidde werd aanzienlijk verengd door het vinden van de Cycaöidae uit het secundair.


pyrogeen

met het voorvoegsel pyro- en met het achtervoegsel -geen

Dit fijn verdeelde materiaal is pyrogeen kwarts.


quaternair

afgeleid van het Franse quaternaire met het achtervoegsel -air


secundair

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘in de tweede plaats komend’ voor het eerst aangetroffen in 1863

[zelfstandig naamwoord] van Frans Secondaire; als "secondarj" voor het eerst gebruikt door de Italiaanse geoloog G. Arduino in 1759

[bijvoeglijk naamwoord] van Frans secondaire met het achtervoegsel -air

Volgens de standaard van de Internationale Commissie voor Stratigrafie heet dit tijdperk "mesozoïcum"

geologisch tijdperk waarin veel kalkformaties zijn ontstaan en de dinosauriërs leefden


halfrond

hemisphere

het oppervlak van een halve bol, met name van de aarde

halfronden (plural)
halfrondje (diminutive singular)
halfrondjes (diminutive plural)

Het noordelijk halfrond ontmoet het zuidelijk bij de evenaar.


broek

Indo-Europees: mogelijk bhrāg-. In dat geval zou broek ook verwant zijn met het Latijnse suffrāgō.

Van Middelnederlands brok. Verwant met o.a. Oudhoogduits bruoh, Oudfries brōk, Angelsaksisch brōc. Verdere etymologie onzeker; mogelijk van Keltisch*brāgo-, wat weer te herleiden is tot PIE *mrōgo-. In de betekenis van ‘laag drassig land’ voor het eerst aangetroffen in 918.

broeken (plural)
broekje (diminutive singular)
broekjes (diminutive plural)

Vanaf Asten liep vroeger een voetpad door het broek van Asten, Ommel en Vlierden richting Brouwhuis en Helmond.


hoogte

In de betekenis van ‘afmeting in verticale richting’ voor het eerst aangetroffen in 1452

Afgeleid van hoog met het achtervoegsel -te.

Geen hoogte van iemand/iets [kunnen] krijgen

Iemand niet kunnen doorgronden/iets niet kunnen beoordelen

Op de hoogte zijn [van/met]

Bekend zijn met iets, kennis hebben van iets

Op de hoogte blijven

Kennis blijven houden door ontwikkelingen en het nieuws te volgen

Op de hoogte brengen/stellen

Iemand ergens over in kennis stellen, iemand over iets informeren

Uit de hoogte doen

je beter voelen dan een ander en dat ook laten merken

hoogtes (plural)
hoogten (plural)
hoogtetje (diminutive singular)
hoogtetjes (diminutive plural)

Vanaf de 19e eeuw kwam op de hoogte steeds vaker voor als een vaste verbinding. De betekenis ontwikkelde zich daarbij van letterlijk "zich op dezelfde hoogte bevindend als" naar het figuurlijke "op het vereiste niveau", en dus "bekend met".


klif

van Middelnederlands clif / clef, in de betekenis van ‘steile bodemverheffing’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1476

kliffen (plural)
klifje (diminutive singular)
klifjes (diminutive plural)


kloof

In de betekenis van ‘spleet’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

arroila

een ten gevolge van erosie, diep uitgesleten rivierdal, met steile wanden

kloven (plural)
kloofje (diminutive singular)
kloofjes (diminutive plural)

Voorzichtig lopen ze over het glibberige pad in de door een gletsjer uitgesneden kloof.

Het was weer eens een lange, hete dag en ik stopte pas toen ik in een diepe kloof bij een kleine poel met stilstaand groen water aankwam waar het stikte van de muggen.


rif

Leenwoord uit het Oudnoor(d)s, in de betekenis van ‘bank in zee’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1595

reef

een strook van het zeiloppervlak dat tijdelijk kan worden opgevouwen of opgerold

riffen (in betekenis 1 en 3) (plural)
rifje (diminutive singular)
rifjes (diminutive plural)
reven (in betekenis 2) (plural)
rifje (diminutive singular)
rifjes (diminutive plural)

"De beste manier om riffen te beschermen is het stoppen van de klimaatverandering", zegt koraaldeskundige Mark Eakin tegen persbureau AP. "Dat betekent dat we de uitstoot door het verbranden van fossiele brandstoffen moeten terugdringen. Al het andere is eerder een soort van pleister dan een oplossing."

Weblink bron “Meer dan 80 procent van koraalriffen lijdt onder hittestress, mogelijk onherstelbaar” (23 april 2025), NOS


moeras

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘drassig land’ voor het eerst aangetroffen in 1599

(onder invloed van moer) van Middelnederlands maras, marasch, marasc, mares van Oudfrans marasc. Binnen het Nederlands zijn de woorden meers en moer [C] verwant.

Zichzelf aan zijn haren [moeten] optrekken uit het moeras

Gezegd van een problematische situatie waar men onmogelijk zonder hulp van buitenaf uit kan komen

moerassen (plural)
moerasje (diminutive singular)
moerasjes (diminutive plural)

een drassig gebied waar men gemakkelijk in wegzinkt


uitbijter

Naamwoord van handeling van uitbijten met het achtervoegsel -er

klein gebied van jongere gesteenten dat omgeven is door oudere gesteenten


wed

zn [1], [2]: van Middelnederlands wedde, verwant aan wad. Protogermaans *wadja.

zn [3]: van Middelnederlands wedde, naamwoord van handeling van wedden ww (zonder -en)

wedden (plural)
wedje (diminutive singular)
wedjes (diminutive plural)


limon

[1] Uit Volkslatijn *limo, accusatief limonem, een secundaire afleiding van (klassiek) Latijn limus “modder”.

[2] Uit een hypothetische, Keltische (Gallische) vorm *leimo-, die verwant zou zijn aan Latijn limen “drempel”, “balk (van de deurlijst)”, en tevens bewaard gebleven zou zijn in Portugees leme.

slib, afzetting op de bodem van in (stromend) water aanwezige vaste deeltjes.


drasland

samenstelling van dras bn en land zn , eerst opgetekend in 1791 en sedert enige tijd in gebruik in de ecologische regelgeving van de Europese Unie.

Nederland beschikt over veel drasland.

Het was byna omringd van een open bosch van staatige pynbomen (Pinus palustris), door welke zig het uitgestrekte drasland vertoonde, …


quartair

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘vierde (tijdperk)’ voor het eerst aangetroffen in 1862

De Italiaanse geoloog G. Arduino voegde al in 1759 een vierde onderverdeling aan zijn driedeling in Primair, Secundair en Tertiair toe. De Franse geoloog J. Desnoyers stelde in 1830 de naam Quaternaire voor. De Duitse paleontoloog H.G. Bronn bedacht in de 19e eeuw het woord Quartär gevormd naar analogie van Primär en het Nederlandse "quartair" is daar weer van afgeleid.

een geologisch tijdperk van een indeling die inmiddels als verouderd beschouwd wordt

Het quartair was het laatste en jongste van vier tijdvakken waarin men aanvankelijk de geschiedenis van de aarde indeelde.

laatste geologische periode van het era kaenozoïcum, die ongeveer 2,6 miljoen jaar geleden begon


fanerozoïcum

geologisch tijdperk, laatste eon vanaf ongeveer 541 miljoen jaar geleden, gekenmerkt door een grote verscheidenheid van meercellig leven

Zo'n 542 miljoen jaar geleden begint het laatste eon in de aardse geschiedenis, het fanerozoïcum.


paleozoïcum

van Engels Palaeozoic in 1838 voorgesteld door de Engelse geoloog A. Sedgwick; samenstellende afleiding van Oudgrieks παλαιός (palaiós) "oud" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum, dus: "tijdperk van het oude leven"

Vóór 2006 was de spelling Paleozoïcum.
Vóór 1955 was de spelling Palaeozoïcum.

geologisch tijdperk met grote verscheidenheid van leven in de zeeën, eerste era van het fanerozoïcum; van ongeveer 541 tot 242 miljoen jaar geleden

De oudste massieven dateren uit het paleozoïcum (Sudeten), terwijl de hogere Karpaten bestaan uit jongere bergen van het alpiene type uit het tertiair.


cambrium

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘geologische periode’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1911

van Engels Cambrian, naam in 1835 voorgesteld door de Engelse geoloog A. Sedgwick; afgeleid van Latijn Cambria "Wales" met het achtervoegsel -ium, naar het gebied waar de eerste kenmerkende vondsten uit deze periode zijn gedaan

geologisch tijdperk waarin een grote verscheidenheid aan meercellige levensvormen ontstond, eerste periode van het era paleozoïcum; van 541 tot 485 miljoen jaar geleden

Daartegenover staat, dat na het cambrium het voorkomen van fossielen in de gesteenten regelmatig is toegenomen.


ordovicium

van Engels Ordovician, naam voorgesteld in 1879 door de Engelse geoloog C. Lapworth; afgeleid van Latijn Ordovices met het achtervoegsel -ium, naar het laatste Keltische volk dat in Wales leefde;

geologisch tijdperk waarin de eerste ontwikkelde levensvormen op land zijn aangetoond, tweede periode van het era paleozoïcum; van 485 tot 444 miljoen jaar geleden

Deze zee-egels dateren uit het ordovicium van zo'n 450 miljoen jaar geleden, toen Drenthe, nog deel uitmaakte van het Zechsteinsee.


era

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘tijdrekening, periode’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

een geologisch tijdperk dat deel is van een eon en bestaat uit periodes of systemen.

Het era paleozoïcum maakt deel uit van het eon fanerozoïcum en begint met de periode cambrium.


eon

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘onafzienbare tijdruimte’ voor het eerst aangetroffen in 1832

via Latijn aeon van Oudgrieks αἰών (aion) "levenstijd, generatie, langdurig tijdperk"

grootste tijdperken waarin de geschiedenis van de aarde ingedeeld wordt

Het eon fanerozoïcum is het jongste van de drie (of vier) eons van de aardgeschiedenis.


mesozoïcum

van Engels Mesozoic, in 1840 gebruikt door de Engelse geoloog J. Phillips samen met "Cenozoic" als uitbreiding op het al gebruikte "Palaeozoic"; samenstellend afgeleid van Oudgrieks μέσος (mésos) "midden" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum, omdat het tussen het paleozoïcum en het kaenozoïcum ligt

geologische tijdperk waarin de dinosaurussen leefden, tweede era van het eon fanerozoïcum van 252 tot 66 miljoen jaar geleden

Wie gaat nu nog onder klapperende banieren staan zingen met het gezicht richting Hollandse kusten? En dat bij een steen uit het mesozoïcum?


maastrichtien

van de stad Maastricht, met het achtervoegsel -ien; naam voor het eerst gebruikt door de Belgische paleontoloog A.H. Dumont in 1849

zesde en laatste tijdsnede van het tijdvak laatkrijt, van 72,1 tot 66 miljoen jaar geleden


jura

m/v en o: van Jura naar het gebergte waar de voor dit tijdperk kenmerkende gesteenten aan de oppervlakte liggen; naam in 1795 voor het eerst gebruikt door de Duitse onderzoeker A. von Humboldt en in 1829 verruimd tot de huidge betekenis door de Franse onderzoeker A. Brongniart

mv (o): van Latijn iura, meervoud van ius "recht"

geologische tijdperk, tweede periode van het era mesozoïcum, waarin veel nieuwe soorten dinosauriërs ontstonden, van 200 tot 145 miljoen jaar geleden

In de jura verschenen vogels voor het eerst.


jura

In het taalgebruik wordt de onzijdige vorm ook wel voor het tijdperk gebruikt, wat begrijpelijk is omdat namen van tijdperken in de regel onzijdig zijn; ook wordt soms voor het gesteente de vorm met de gebruikt.

gesteenten gevormd tijdens de tweede periode van het era mesozoïcum

(…) ontwikkelde zich in koraaleilanden en riffen de kalkrijke jura van het zuiden, (…)


lias

het onderste (oudste) tijdvak van het jura

Het lias duurde van ongeveer 199,6 tot 175,6 Ma geleden.


toarcien

een tijdperk dat als tijdsnede deel uitmaakt van het tijdvak lias

Het toarcien (Vlaanderen: toarciaan) duurde van 183,0 tot 175,6 Ma en volgde op het pliensbachien en werd gevolgd door het doggertijdvak aalenien.


proterozoïcum

van Engels Proterozoic in 1888 voorgesteld door de Amerikaanse geoloog S.F. Emmons; samenstellende afleiding van Oudgrieks πρότερος (próteros) "eerder" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum dus: "tijdperk van het vroegere leven"

tijdperk waarin de eerste meercellige levensvormen ontstonden, van 2,5 miljard tot 541 miljoen jaar geleden

Hij dateert zijn vondst op het begin van het proterozoïcum, het geologische hoofdtijdperk dat ligt tussen het archaeïcum en het paleozoïcum, ongeveer twee miljard jaar geleden.

gesteenten gevormd in het tijdperk waarin de eerste meercellige levensvormen ontstonden, tussen 2,5 miljard tot 541 miljoen jaar oud

Het proterozoïcum is ook de naam van het overeenkomstig eonotheem.


neoproterozoïcum

afgeleid van proterozoïcum met het voorvoegsel neo-

geologisch tijdperk, derde en laatste era van het proterozoïcum, van 1 miljard tot 541 miljoen jaar geleden

Het neoproterozoïcum is het jongste era van het eon proterozoïcum en werd gekenmerkt door ongekend grote glaciatie.


ediacarium

genoemd naar de Zuid-Australische Ediacaraheuvels met het achtervoegsel -ium, waar de geoloog Reg Sprigg in 1946 fossielen uit deze periode ontdekte; naam voorgesteld door W.B Harland en K.N. Herod in 1975 en in 2004 internationaal aanvaard door de ICS

geologisch tijdperk, derde en laatste periode van het neoproterozoïcum, van 635 tot 541 miljoen jaar geleden

We hebben het hier over dieren uit de groep Fractofusus die zo’n 565 miljoen jaar geleden, in het geologische tijdperk ediacarium, de oceaanbodem bewoonden.


archaïcum

afgeleid van Oudgrieks αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" met het achtervoegsel -icum, dus: "oude tijdperk".

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "archeïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

tijdperk waarin de aarde een vaste korst had gekregen en de eerste sporen van leven zijn te vinden, van 4 tot 2,5 miljard jaar geleden

Op het einde van het archaïcum is al 39% van het continentale materiaal gevormd.

gesteenten gevormd in het tijdperk waarin de aarde een vaste korst kreeg

Het archaïcum is tevens de naam van het overeenkomstige eonotheem.

Het resultaat dezer berekeningen is nu, dat de oudste aardlaag, het onderste archaicum, minstens 570 millioen jaar oud moet zijn.


neoarchaïcum

samenstellend afgeleid van Oudgrieks νέος (néos) "nieuw, jong" en αρχαιος (archaios) "oeroud, oud" met het achtervoegsel -icum, dus: "jongste deel van het oude tijdperk"

In veel afleidingen van αρχαιος (archaios) wordt de Griekse tweeklank αι (ai) gelatiniseerd tot ae in "archaeo-" en in het Nederlands wordt dit in de regel weer verkort tot e in "archeo-" als in "archeoloog". Omdat in "archaïcum" de i bewaard is, is dit echter hier niet aan de orde. Daarom is "neoarcheïcum" een minder juiste (pleonastische) afleiding. De Woordenlijst vermeldt alleen de vorm "archaïcum".

geologisch tijdperk, vierde era van het archaïcum, van 2,8 tot 2,5 miljard jaar geleden


kaenozoïcum

van Engels Kainozoic, in 1840 gebruikt door de Engelse geoloog J. Phillips samen met "Mesozoic" als uitbreiding op het al gebruikte "Palaeozoic"; samenstellende afleiding van Oudgrieks καινός (kainós) "nieuw" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum, dus "tijdperk van nieuw leven"

geologisch tijdperk, het derde en laatste era van het fanerozoïcum, vanaf 66 miljoen jaar geleden

Het kaenozoïcum is een era van het fanerozoïcum dat volgt op het mesozoïcum.


cenozoïcum

van Engels Cenozoic, in 1840 gebruikt door de Engelse geoloog J. Phillips samen met "Mesozoic" als uitbreiding op het al gebruikte "Palaeozoic"; samenstellende afleiding van Oudgrieks καινός (kainós) "nieuw" en ζωή (zoè) "leven" met het achtervoegsel -icum, dus "tijdperk van nieuw leven"

Het cenozoïcum is een era van het fanerozoïcum dat volgt op het mesozoïcum.


neogeen

van Duits Neogen, in 1856 door de Oostenrijkse paleontoloog M. Hörnes gevormd uit Oudgrieks νέος (néos) "jong, nieuw" en γεννάω (gennáo) "verwekken", dus "jong tijdperk" (ten opzichte van paleogeen)

geologisch tijdperk, tweede periode van het era kaenozoïcum, van 23 tot 2,6 miljoen jaar geleden

Het neogeen volgde op het paleogeen en ging vooraf aan het quartair.


paleogeen

van Duits Paläogen, in 1856 door de Oostenrijkse paleontoloog M. Hörnes gevormd uit Oudgrieks παλαιός (palaiós) "oud" en γεννάω (gennáo) "verwekken", dus "oud tijdperk" (ten opzichte van neogeen)

met het voorvoegsel paleo- en met het achtervoegsel -geen

Paleogenel

(geologie) een tijdperk uit de aardgeschiedenis

Vóór 2006 was de spelling Paleogeen.
Vóór 1955 was de spelling Palaeogeen.

geologisch tijdperk volgend op het uitsterven van de dinosauriërs, eerste periode van het era kaenozoïcum, van 66 tot 23 miljoen jaar geleden

Misschien niet heel spectaculair maar wel interessant is (…), een gebied waar veel fossiele resten zijn aangetroffen van schildpadden en krokodillen, afkomstig uit het krijt en het paleogeen (…)

gesteenten uit het tijdperk volgend op het uitsterven van de dinosauriërs, eerste periode van het era kaenozoïcum

Het plooiingsgebergte door deze plooiingskrachten ontstaan, is gedurende het mesozoïsche denudatietijdperk, nog vóór de afzetting van het paleogeen, langzamerhand verdwenen.


paleoceen

van Frans Paléocène, naam voorgesteld in 1874 door de Franse botanist W.P. Schimper; van Oudgrieks παλαιός (palaiós) "oud" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "oudste nieuwe (leven)"

Vóór 2006 was de spelling Paleoceen.
Vóór 1955 was de spelling Palaeoceen.

geologisch tijdperk waarin een grote verscheidenheid van zoogdieren ontstond, eerste tijdvak van het era paleogeen, van 66 tot 56 miljoen jaar geleden

De 'meest recente' plotse opwarming dateert van het einde van het paleoceen, ongeveer 56 miljoen jaar geleden.


danium

Het danium was de oudste tijdsnede van het tijdvak paleoceen.


selandien

van het Deense eiland Seeland met het achtervoegsel -ien


glijvlak

vlak waarlangs een afglijding heeft plaatsgehad


cryogenium

samenstellende afleiding van Oudgrieks κρύος (krúos) "ijs, kou" en γεννάω (gennáo) "verwekken" met het achtervoegsel -ium dus: "tijdperk met ijs en kou"; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

afgeleid van cryogeen met het achtervoegsel -ium

geologisch tijdperk met hevige ijstijden, tweede periode van het neoproterozoïcum, van 720 tot 635 miljoen jaar geleden

Het cryogenium was een periode van de era neoproterozoïcum en werd gevolgd door het ediacarium.


tonium

samenstellende afleiding van Oudgrieks τόνος (tónos) "wat uitrekt" met het achtervoegsel -ium dus: "tijdperk van uitrekking", wat slaat op het supercontinent Rodinia dat uiteindelijk uit elkaar viel; naam voorgesteld door een subcommissie van de IUGS in 1988

geologisch tijdperk met het oudste supercontinent, eerste periode van het neoproterozoïcum, van 1000 tot 720 miljoen jaar geleden

Het tonium was de oudste periode van de era neoproterozoïcum en werd gevolgd door het cryogenium.


mesoproterozoïcum

afgeleid van proterozoïcum met het voorvoegsel meso-

geologisch tijdperk, tweede era van het proterozoïcum, van 1,6 tot 1 miljard jaar geleden

Het mesoproterozoïcum is het middelste era van het eon proterozoïcum.


dogger

In de geologische betekenis afgeleid van het Noordengelse woord voor klompen met ijzergesteente.

In de context van visserstermen afgeleid van dog zn / dogge zn , een oude benaming voor kabeljauw.

Het dogger duurde van ongeveer 175,6 tot 161,2 Ma geleden.


kraton

elk van de stabiele stukken continentale aardkost welke vroeg in de aardgeschiedenis gevormd zijn en de harde kernen van de schuivende continenten vormen

Het Afrikaanse continent is uit verschillende kratons opgebouwd.


malm

Het malm duurde van ongeveer 161,2 Ma 145,5 tot geleden.


competentie

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘deskundigheid, bevoegdheid’ voor het eerst aangetroffen in 1551

afgeleid van competent met het achtervoegsel -ie

Naamwoord van handeling van competeren met het achtervoegsel -entie

Kompetenz

een ontwikkelbaar vermogen van mensen waarmee ze in voorkomende situaties adequaat, gemotiveerd, proces- en resultaatgericht kunnen handelen

competenties (plural)
competentietje (diminutive singular)
competentietjes (diminutive plural)

de mate waarin een gesteente bestand is tegen erosie

Het gedolomitiseerde koraal vormde vanwege de grote competentie een verhoging in het landschap en verkreeg door erosie de grillige vormen waar de Dolomieten bekend om zijn.


vlakte

In de betekenis van ‘vlak terrein’ voor het eerst aangetroffen in 1637

Afgeleid van vlak met het achtervoegsel -te.

Zich op de vlakte houden

Een mening niet uiten, zich onpartijdig voordoen

Tegen de vlakte gaan

(om gebouwen): instorten, neergaan
(om mensen): flauwvallen

Ebene

gebied met weinig of geen hoogteverschillen

Bij Denver eindigt de vlakte en begint het Rotsgebergte.

Verderop is een ruime zwier omhoog naar rechts, dit is wat renners een moordenaar noemen. Maar het lijkt er ook op dat zich daar de bevrijding aandient. Een strakblauwe hemel domineert in het blikveld, het is alsof de sparren respectvol uit zicht blijven. De weldaad van een kale vlakte volgt.

Vandaag zou ik de woestijn intrekken, een dorre vlakte die mij totaal vreemd was.


hammer

Afkomstig van het Oudnoorse woord hamarr

hammer og sigd

hamer en sikkel (symbool van het communisme)


allochtoon

Oorspronkelijk een bijvoeglijk naamwoord, gevormd uit Oudgrieks ἄλλος (allos) "ander" en χθών (chthōn) "aarde, grond, land", in de geologische betekenis van ‘veen en steenkool, gevormd uit van elders aangevoerd materiaal’ voor het eerst aangetroffen in 1910 (zie hieronder).

De culturele of sociale betekenis van 'niet-inheems' werd voor het eerst aangetroffen in 1925 (zie hieronder).

allochthonous

(van gesteenten) zich bevindend op een andere tectonische plaat na een overschuiving

⧖ Twee opvattingen, waarbij het materiaal al of niet verplaatst werd gedacht, stonden langen tijd tegenover elkaar: de theorie der bodemvreemde (allochthone) koollagen en die der bodemechte (autochthone) koollagen.

prof. dr. H. G. Jonker
 Steenkool-vorming in: De Preanger-bode, jrg. 15 nr. 97 (9 april 1910), p. 2

⧖ Allochthone venen zijn òf ontstaan uitplanten, welke van elders zijn aangevoerd: gedeeltelijk-allochthone venen, òf zij zijn elders ontstaan en daarna door stroomend water vervoerd; geheel-allochthone venen,

J. van van Baren
 “De bodem van Nederland”, deel 2 (1927), p. 873

De oudere bruinkoolvorming wordt door Klein opgevat als een strandvorming; de jongere als een riviervorming. Mogelijk is deze van elders aangevoerd (allochtoon).

G.J.A. Mulder
 Over veen, bruinkool en steenkolen. II in: De levende natuur , jrg. 24 nr. 10 (1920), p. 304


make

erfwoord van Angelsaksisch macian. Van West-Germaans *makōn, Indo-Europees *meh₂ǵ-.


fly

Werkwoord: Afkomstig van het Oudnoorse werkwoord fljúga.

Zelfstandig naamwoord [A]): Verkorting van flygemaskin.

Zelfstandig naamwoord [B]: Verwant met de woorden flyge en flue.

Zelfstandig naamwoord [C]: Verwant met de woorden flod en flyte.


fly

Werkwoord [A]: Afkomstig van het Oudnoorse werkwoord fljúga.

Werkwoord [B]: Afkomstig van het Oudnoorse werkwoord flýja.

Zelfstandig naamwoord [A]: Verkorting van flygemaskin.

Zelfstandig naamwoord [B]: Verwant met de woorden flyge en flye.

Zelfstandig naamwoord [E]: Misschien verwant met het woord flyte.


reliëf

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het verheven-zijn van een voorstelling’ voor het eerst aangetroffen in 1659

de natuurlijke oneffenheid van een oppervlak

Het reliëf in een landschap.


etage

Van het Franse étage. In de betekenis van ‘verdieping’ voor het eerst aangetroffen in 1786. staatsie heeft dezelfde etymologische herkomst, en is in het Nederlands al eerder ontleend.

etages (plural)
etagetje (diminutive singular)
etagetjes (diminutive plural)

een geologisch tijdperk, chronostratigrafische eenheid

Het geologisch tijdperk Maastrichtien (Vlaanderen: Maastrichtiaan) is de laatste tijdsnede in het Laat-Krijt. Het is tegelijkertijd een etage in de Europese chronostratigrafie.


det

detten (plural)
detje (diminutive singular)
detjes (diminutive plural)


rev

Zelfstandig naamwoord [A]: afkomstig van het Oudnoorse naamwoord refr

Zelfstandig naamwoord [B]+[C]: afkomstig van het Oudnoorse naamwoord rif


morfologie

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘vormleer’ voor het eerst aangetroffen in 1832

Afkomstig van het Oudgriekse μορφή 'morfé' (vorm) met het achtervoegsel -logie (-logía, "-logie, tak of van de wetenschap").

Morphologie

de wetenschap die het vormgeven van woorden bestudeert

morphology

de wetenschap van de bouw van organismen

morphology

de vormen, structuren en texturen van een materiaal op een schaalbereik groter dan het moleculaire.

morphology

de wetenschap die de vorm van de oppervlakte van de aarde bestudeert

Deze geoloog weet veel van morfologie.


ha

[1] Samenstelling van “a” (are) met het voorvoegsel “h” (hecto-)

[2] Samenstelling van “a” (annum) met het voorvoegsel “h” (hecto-)

het symbool voor hectoannum, een periode van honderd jaar


ven

In de betekenis van ‘meertje’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 918

vennen (plural)
vennetje (diminutive singular)
vennetjes (diminutive plural)

Er lag een prachtig vennetje tussen bos en heide.

In 2002 en 2003 trok ik intensief op met Muskee, omdat ik zijn biografie schreef. Hij nam me mee op autoritten, waarbij hij veel klassieke muziek liet horen. Hij was verknocht aan Drenthe en liet mij de bossen en groene vlakten zien die hij zo goed kende. Hij gidste me naar het vennetje waar de regels voor zijn grootste hit 'Window of my eyes' in hem opkwamen.

Weblink bron
Jeroen Wielaert
 “Window of my eyes: Harry Muskee en de verloren tijd” (zaterdag 16 januari 2016, 13:44), NOS


vad

Afleiding van het Deense werkwoord vade.

Afkomstig van het Oudnoorse zelfstandige naamwoord vað, m.


vad

Afleiding van het Noorse werkwoord vade.


vad

Afleiding van het Nynorske werkwoord va.

Afkomstig van het Oudnoorse zelfstandige naamwoord vað.


karren

smalle gleuven in rotsen die ontstaan door regen- of smeltwater dat langdurig stroomt over kalksteen, steenzout of andere gesteenten die kunnen oplossen in water

In de jaren '90 is bij het afgraven van de kalksteen door de ENCI een ingestorte karstholte in een ondergrondse groeve ontdekt. Ook zijn hier en daar karren met allerlei grillige patronen te zien.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Carla Janssen
 “Karstverschijnselen in de Sint-Pietersberg” (2012) op geologievannederland.nl


Ga

[2] Samenstelling van “a” (annum) met het voorvoegsel “G” (giga-)

het symbool voor giga-annum, een periode van een miljard jaar


pluvial

Ontleend aan het Latijnse pluvialis (van de regen, regen-; regenachtig).


pluvial

langdurige periode van sterke regenval, die enkele duizenden jaren duren; in het bijzonder zo'n periode tijdens het Pleistoceen.


gesteente

In de betekenis van ‘stenen’ voor het eerst aangetroffen in 1325

afgeleid van steen met het omvoegsel ge- -te dat een verzameling aangeeft

arroka

het materiaal waaruit de aardkorst bestaat, bestaande uit mineralen

In een bepaalde regio kom je vaak dezelfde gesteentes tegen.


stein

Afkomstig van het Oudnoorse naamwoord steinn


afschuiving

Naamwoord van handeling van afschuiven met het achtervoegsel -ing

afschuivingen (plural)
afschuivinkje (diminutive singular)
afschuivinkjes (diminutive plural)

een geologische breuk waarbij delen van een planeetkorst uit elkaar getrokken worden en het gesteente in tweeën gebroken, waarna één blok langs het schuine breukvlak van het andere naar beneden glijdt

Tussen twee afschuivingen kan een horst of een slenk gevormd worden.


landslide

A landslide engulfed this village and killed many people.

Een aardverschuiving bedolf deze plaats en doodde veel mensen.


litologi

Afkomstig van de Greekse woorden lithos (steen) en logos (leer).

lithologie (beschrijving van de algemene fysische eigenschappen van gesteenten)


lithologie

met het voorvoegsel litho- en met het achtervoegsel -logie

Lithologie

de wetenschap van de beschrijving en het ontstaan van sedimentgesteenten (steen- en rotsenkunde)

gesteentekunde, petrografie, een deel van de petrologie; nu zie petrografie

de studie en beschrijving van de algemene fysische eigenschappen van gesteenten, (in het bijzonder sedimentaire secundaire gesteenten), naar kleur, korrelgrootte en samenstelling


Lithologie

die Lithologie (nominative singular)
der Lithologie (genitive singular)
der Lithologie (dative singular)
die Lithologie (accusative singular)


ål

[1; 3-5]: Afkomstig van het Oudnoors áll.

[7]: Afkomstig van [1] en waarschijnlijk verwant met het Duitse woord Fische en het Franse woord fiche.

være sleip som en ål

zo glad zijn als een aal (goochem, maar onbetrouwbaar zijn)

vri seg som en ål («prøve å slippe unna, vise tydelig uvilje»)


ål

vere sleip (glatt) som ein ål (vere slu og upåliteleg)

vri seg som ein ål («prøve å sleppe unna, vise tydeleg uvilje»)


kjelde

Afkomstig van het Oudnoorse woord kelda.


hammar

Afkomstig van het Oudnoorse woord hamarr.


gryte

Afkomstig van het Oudnoordse woord grýta

Små gryter har også ører.

Kleine potjes hebben ook oren.
Kinderen snappen wat volwassenen praten over.

Oslo ligger i bunnen av en gryte.

Oslo is gelegen op de bodem van een dalkom.


playa

[1] van Spaans playa
[2] van Engels playa

De playa was veranderd in een sprookjeswereld, carnavalsoptocht en pretpark tegelijk.

Op een drooggevallen woestijnmeer, een playa, in het Death Valley National Park in de Amerikaanse staat Californië, liggen stenen die zich af en toe verplaatsen.


gravel

Afkomstig van het Oudfranse woord grave.

All sedimentary particles larger than two millimeters is called gravel.

Alle sedimentaire deeltjes groter dan twee millimeter worden grind genoemd.


karst

Genoemd naar het Kras-gebied van Slovenië, waarvan de Duitse naam Karst is.

Karst

de verzameling verschijnselen die samenhangen met de oplosbaarheid van kalksteen onder invloed van koolzuur in de atmosfeer

Een gebied met karst trekt vaak veel toeristen.


kwel

In de betekenis van ‘bron’ voor het eerst aangetroffen in 1657

In beide gevallen een nominale afleiding van het werkwoord kwellen, dat in zijn respectievelijke betekenissen ("pijnigen" en "zwellen") een andere etymologie heeft.

grondwater dat onder druk opwelt of door een dijk sijpelt, meestal vanwege een verschil in de waterspiegel

Kwel die eeuwen onder de grond heeft gestroomd, is arm aan voedsel maar rijk aan kalk.


cove

Afkomstig van de Oudengelse woord cofa, via de Middelengelse woorden chamber en cave.


lava

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘door vulkanische uitbarsting uitgeworpen stoffen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1778

Lava

vloeibaar gesteente dat uit een vulkaan tevoorschijn komt

Op het eiland Hawaï is lava een veelgezien verschijnsel.


lava

Ontleend aan het Italiaanse zelfstandige naamwoord lava, dat van het Latijnse zelfstandige naamwoord labes komt


lavakoepel

dom de lava

koepelvormige structuur die onstaat als lava die rijk is aan silica naar buiten treedt uit de barsten en spleten van een groeiende kussenachtige structuur

lavakoepels (plural)
lavakoepeltje (diminutive singular)
lavakoepeltjes (diminutive plural)

De top en randen van een lavakoepel zijn meestal bedekt met steenfragmenten, breccia en as.


zandsteen

een sedimentair- of afzettingsgesteente dat voornamelijk bestaat uit zandkorrels

Het bewerken van zandsteen is verboden omdat het silicose veroorzaakt.


argipel

Die Åland-eilande vorm 'n argipel in die Oossee .

De Ålandseilanden vormen een archipel in de Oostzee.


-ium

Er zijn ook tal van woorden die op -ium eindigen, zonder dat dat in het Nederlandse nog als achtervoegsel kan worden beschouwd, omdat deze woorden compleet aan een andere taal zijn ontleend. Zie op deze pagina onder Universeel en Latijn.


blåleire

onverweerde blauwgrijze klei, met name zeeklei afgezet tijdens en na de eerste ijstijd.

Isfjellene drev omkring og sjøen var blågrønn av breslam som sank ned og ble til tykke lag av blåleire.

De ijsbergen dreven rond en de zee was blauwgroen van de glaciale modder die neerviel en een dikke laag blauwgrijze klei vormt.


uiterwaard

In de betekenis van ‘buitendijks rivierland’ voor het eerst aangetroffen in 1483

samenstelling van uit en waard met het invoegsel -er-

uiterwaarden (plural)
uiterwaardje (diminutive singular)
uiterwaardjes (diminutive plural)

het overloopgebied tussen een winterdijk en het zomerbed langs een beek of rivier

. Hij zou dan het uitzicht op de uiterwaarden van de IJssel behouden.


rits

[1,2] Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘insnijding’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351

ritsen (plural)
ritsje (diminutive singular)
ritsjes (diminutive plural)

zandrug, schelpenrug; hoger en droger gedeelte in een drasland


lapp

[1-7]: Afkomstig van het Oudnoorse woord leppr

[8]: Afkomstig van het Oudnoorse woord lappir.


gidsfossiel

gidsfossielen (plural)
gidsfossieltje (diminutive singular)
gidsfossieltjes (diminutive plural)

een vaak voorkomend fossiel dat kenmerkend is voor een bepaalde periode

In 1943 schreef Tesch een Nederlandstalige notitie "Corbicula fluminalis als gidsfossiel" over het opvallende stratigrafische voorkomen van deze zoetwaterschelp in Nederlandse kwartaire afzettingen.


kaar

karen (plural)
kaartje (diminutive singular)
kaartjes (diminutive plural)

/ een depressie in een bergwand ontstaan door verwering en glaciale processen


trog

In de betekenis van ‘(voer)bak’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Tiefseegraben

een langgerekte, nauwe en diepe kloof in de zeebodem veroorzaakt door subductie van een tektonische plaat.

trough

een langgerekte uitstulping van een lagedrukgebied.

troggen (plural)
trogje (diminutive singular)
trogjes (diminutive plural)

De trog bij de Marianen is het diepste punt van de aardbodem.


insla

Las Isole di Magadino è ina gruppa da tschintg inslas che sa chattan en la part svizra dal Lago Maggiore.

De Isole di Magadino zijn een groep van vijf eilanden die gelegen zijn in het Zwitserse deel van het Lago Maggiore.


aswolk

askesky

een aerosol van fijnverdeelde vulkanische as

aswolken (plural)
aswolkje (diminutive singular)
aswolkjes (diminutive plural)

De aswolk veroorzaakt door een vulkaanuitbarsting onder de Eyjafjallajökull bracht het luchtverkeer in heel Europa in ernstige problemen.


spleeteruptie

Spalteneruption

een vulkanische uitbarsting waarbij magma over een langgerekte spleet in de aardkorst het oppervlak bereikt

spleeterupties (plural)
spleeteruptietje (diminutive singular)
spleeteruptietjes (diminutive plural)

Spleeterupties zijn zowel op IJsland als op Hawaï waargenomen.


smeltwater

Schmelzwasser

water dat afkomstig is van gesmolten sneeuw of ijs

De vulkaanuitbarsting onder de gletsjer veroorzaakte een vloed aan smeltwater.

Grote omgevallen boomstammen zaten klem tussen de rotsen en waren geheel kaal en afgestompt door de sterke stroming die miljoenen liters smeltwater per dag uit de bergen moest verwerken.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


vegg

Afkomstig van het Oudnoordse naamwoord veggr


keteldal

Bergkessel

een half cirkelvormige vallei gevormd door de erosie die een gletsjer veroorzaakt

keteldalen (plural)
keteldalletje (diminutive singular)
keteldalletjes (diminutive plural)

Keteldalen ontstaan vooral op beschutte hellingen waar weinig zon komt, zodat de sneeuw zich kan ophopen.


cala

cala

een kleine ronde baai langs een steile kust met een nauwe doorgang naar de open zee

cala's (plural)
calaatje (diminutive singular)
calaatjes (diminutive plural)

De cala's van de Balearen, de Costa Brava en de Costa Blanca zijn een befaamde toeristische attractie.


eolisch

afgeleid van Eolus (Griekse godheid) met het achtervoegsel -isch

eolies

wat betreft de kerktoonsoort gebaseerd op a

eolischer (uninflected comparative)
eolische (inflected positive)
eolischere (inflected comparative)
eolischers (partitive comparative)

Die paddenstoelrots is ontstaan door een eolisch proces.


paddenstoelrots

paddenstoelrotsen (plural)
paddenstoelrotsje (diminutive singular)
paddenstoelrotsjes (diminutive plural)

een landvorm ontstaan door een eolisch proces in de vorm van een paddenstoel

Zulke paddenstoelrotsen komen alleen in woestijnen voor.


kamp

[#1] Afkomstig uit het Middelnederduits en van het Latijnse woord campus

[#2] Vermoedelijk verwant met de Oudnoordse woorden kubbe en kumbr


wad

Van Oudnederlands wada, Protogermaans *wada- (Latijn: vadum). Tevens verwant met waden. In de betekenis van ‘doorwaadbare plaats’ voor het eerst aangetroffen in 107, in de plaatsnaam Wadenoijen .

Watt

een bij eb droogvallend buitendijks gebied

wadden (plural)
wadje (diminutive singular)
wadjes (diminutive plural)

Het wad is het tehuis van een groot aantal levende wezens.


fjellvegg

Samenstelling van de Noorse zelfstandige naamwoorden fjell en vegg

En personbil har kjørt utfor veien og inn i en fjellvegg.

Een personenauto is van de weg geraakt en tegen een rotswand gebotst.


fjellvegg

Samenstelling van de Nynorske zelfstandige naamwoorden fjell en vegg

Bil hamna i fjellveggen i tunnel.

De auto belandde tegen de bergwand van de tunnel.


amaril

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘polijststeen’ voor het eerst aangetroffen in 1567

een fijnkorrelig gesteente (samengesteld uit korund, magnetiet, hematiet en kwarts) dat onder meer in poedervorm gebruikt wordt voor de vervaardiging van schuurpapier, schuurlinnen, instrooimateriaal afwerkvloeren, polijst- en slijpschijven

Op Naxos wordt nog steeds amaril gewonnen.


slemp

klei die zich in vochtige bodems vormt en bij het opdrogen een korst vormt

Vooral lichte kleigronden en lössgronden zijn gevoelig voor slemp.


nina urqu

Samenstelling van nina en urqu (vuur en berg).


leisteen

een blauwgrijze gesteente ontstaan door de metamorfose van klei of schalie, dat veel als dakbedekking wordt gebruikt

In vorstrijke gebieden verweert leisteen vrij snel.


ceriumhoudend

Afgeleid van cerium met het achtervoegsel -houdend.

Er zijn daar ceriumhoudende ertslagen aangetroffen.


-houdend

vormt een bijvoeglijk naamwoord dat aangeeft dat een bepaalde stof, gewoonlijk een delfstof in bepaald gehalte ergens in voorkomt

Deze grond is ijzerhoudend.


uraanhoudend

Afgeleid van uraan met het achtervoegsel -houdend.

Er zijn daar uraanhoudende ertslagen aangetroffen.


titaanhoudend

Afgeleid van titaan met het achtervoegsel -houdend.

Er zijn daar titaanhoudende ertslagen aangetroffen.


tinhoudend

Afgeleid van tin met het achtervoegsel -houdend.

Er zijn daar tinhoudende ertslagen aangetroffen.


loodhoudend

Afgeleid van lood met het achtervoegsel -houdend.

loodhoudender (uninflected comparative)
loodhoudendst (uninflected superlative)
loodhoudende (inflected positive)
loodhoudendere (inflected comparative)
loodhoudendste (inflected superlative)
loodhoudends (partitive positive)
loodhoudenders (partitive comparative)

Er zijn daar loodhoudende ertslagen aangetroffen.


galliumhoudend

Afgeleid van gallium met het achtervoegsel -houdend.

Er zijn daar galliumhoudende ertslagen aangetroffen.


ijzerhoudend

Afgeleid van ijzer met het achtervoegsel -houdend.

ijzerhoudender (uninflected comparative)
ijzerhoudendst (uninflected superlative)
ijzerhoudende (inflected positive)
ijzerhoudendere (inflected comparative)
ijzerhoudendste (inflected superlative)
ijzerhoudends (partitive positive)
ijzerhoudenders (partitive comparative)

Oer is een ijzerhoudende grondsoort.


kussenlava

Kissenlava

een vorm van uitvloeiingsgesteente, dat het uiterlijk heeft van min of meer op elkaar gestapelde kussentjes

Kussenlava ontstaat bij vulkanische erupties onder water.


werkzaam

Afgeleid van werk- met het achtervoegsel -zaam.

werkzamer (uninflected comparative)
werkzaamst (uninflected superlative)
werkzame (inflected positive)
werkzamere (inflected comparative)
werkzaamste (inflected superlative)
werkzaams (partitive positive)
werkzamers (partitive comparative)

Dit is de werkzaamste vulkaan van het eiland.


rag

Mogelijk verwant met Oudnoords rögg. Verder te herleiden tot Protogermaans *rawwa-, Indo-Europees *reue-.


petrologie

afgeleid van het Griekse 'petros' (gesteente) met het achtervoegsel -logie

Petrologie en mineralogie.


gneis

gneiss

een metamorf gesteente met verschillend gekleurde banden of aders

Polijsten van de gneis.


vulkanisme

afgeleid van vulkaan met het achtervoegsel -isme

verzamelnaam voor natuurlijke processen aan en boven het oppervlak die veroorzaakt worden door het omhoog bewegen van heet materiaal uit het binnenste van een planeet.


tektoniek

Van het Oudgriekse τεκτονικός (betreffende de bouwkunst).

bewegingen en spanningen in de korst van planeten

De tektoniek van Nederland wordt gekenmerkt door horsten en slenken.


graniet

met het achtervoegsel -iet van Frans granit, dat teruggaat op Italiaans granito "verkorreld", dat weer van het woord grano "korrel" komt (vergelijk Latijn: granum); in de betekenis van ‘hard gesteente’ aangetroffen vanaf 1770

جرانيت

stollingsgesteente bestaande uit lichtgekleurde, met het blote oog onderscheidbare mineralen.

hard stollingsgesteente bestaande uit lichtgekleurde, met het blote oog onderscheidbare mineralen

Graniet is afkomstig uit gestold magma.

In etappe 2 komen ze door een streek met 2 miljard jaar oud graniet. Dat gesteente bestond al vér voor er complex leven op aarde was!

Weblink bron
Gemma Venhuizen
 “Het is lekker sprinten in sedimentaire bekkens” (25 juni 2021) op nrc.nl


schalie

een sedimentair gesteente dat zich gemakkelijk in lagen laat splijten en voornamelijk bestaat uit kleimineralen. Uit schalie kan olie en gas worden gewonnen.


kleisteen

een sedimentair gesteente dat voornamelijk bestaat uit klei, zonder duidelijke splijting


daciet

van Duits Dazit naar de Romeinse provincie Dacia (het huidige Roemenië); term ingevoerd in 1863 door de Oostenrijkse geologen Franz von Hauer en Guido Stache in een verhandeling over de geologie van Transsylvanië; op te vatten als afleiding van Latijn Dacia met het achtervoegsel -iet

vulkanisch stollingsgesteente met een felsische samenstelling

Sommige lavastromen op de Vesuvius bestaan uit daciet.


stollingsgesteente

samenstelling van stolling en gesteente met het invoegsel -s-

arroka igneo

gesteente bestaande uit gestolde lava of gestold magma.

stollingsgesteenten (plural)
stollingsgesteentes (plural)

Graniet en basalt zijn stollingsgesteente.


felsisch

van Engels felsic, een samenstellende afleiding van feldspar "veldspaat" en silica "silica" met het achtervoegsel -ic, in het Nederlands vertaald met het achtervoegsel -isch

fèlsic

rijk aan silica of silicahoudende mineralen

felsischer (uninflected comparative)
felsische (inflected positive)
felsischere (inflected comparative)
felsischers (partitive comparative)

Een felsisch stollingsgesteente bevat meestal de mineralen kwarts en veldspaat.


effusief

afgeleid van effusie met het achtervoegsel -ief

Dit effusieve proces zal ongetwijfeld nog enige tijd voortduren.


magma

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘gesmolten massa in de aarde’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1847

Onder een vulkaan bevindt zich een holte gevuld met magma.


rotswand

Felswand

een zich min of meer loodrecht verheffend deel van een berg

rotswanden (plural)
rotswandje (diminutive singular)
rotswandjes (diminutive plural)

Deze rotswanden zijn een geliefd oefenterrein voor alpinisten.

Toen het vlakke plateau overging in een lange steile klim, volgden we ontelbare haarspeldbochten de rotswand op.

De ondergaande zon kleurde de verticale rotswanden goud toen ik de camping van Tuolumne Meadows in Yosemite bereikte.


mafisch

van Engels mafic, een samenstellende afleiding van Latijn magnesium "magnesium" en ferrum "ijzer" met het achtervoegsel -ic, in het Nederlands vertaald met het achtervoegsel -isch

màfic

mafischer (uninflected comparative)
mafische (inflected positive)
mafischere (inflected comparative)
mafischers (partitive comparative)

relatief arm aan silica of silicahoudende mineralen. Kan zowel van gesteenten, mineralen als lava of magma gezegd worden

Lava uit submariene vulkanen heeft meestal een mafische samenstelling.


magnetosfeer

magnetosferen (plural)
magnetosfeertje (diminutive singular)
magnetosfeertjes (diminutive plural)

een zone rond een planeet met een magneetveld die daardoor beschermd wordt tegen de zonnewind

Zonder magnetosfeer zou het leven op aarde blootstaan aan vernietigende straling.


getijde

In de betekenis van ‘eb en vloed’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1236

marea

de periodieke verandering van de waterstand ten gevolge van de stand van de maan

In de Noordzee zijn de getijden niet zo extreem als op de Bretonse kust.


zandduin

zandduinen (plural)
zandduintje (diminutive singular)
zandduintjes (diminutive plural)

een door de wind gevormde ophoping van zandkorrels

De Namibwoestijn staat bekend om zijn enorme zandduinen.


zirkoon

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘mineraal’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1832

vermoedelijk van Arabisch زَرْقُون (zarqūn), dat weer een verbastering is van Perzisch زرگون (zargūn) "goudkleurig"

een mineraal met de chemische formule ZrSiO₄ en een tetragonale kristalstructuur, horend bij de nesosilicaten; bekend als edelsteen, als erts van zirkonium, en als materiaal voor radiometrische datering


zandstorm

Sandsturm

een harde, droge wind die boven een woestijngebied een grote hoeveelheid zand en stof doet opwaaien

zandstormen (plural)
zandstormpje (diminutive singular)
zandstormpjes (diminutive plural)

De zandstormen van de Sahara doen veel stof en zand in zee of in Europa belanden.

Voor de achtste keer in een maand tijd is vandaag een zandstorm over Irak getrokken. Opnieuw kwam daardoor een deel van het dagelijks leven stil te liggen. In een groot deel van het land sloten luchthavens, universiteiten en overheidsdiensten noodgedwongen hun deuren. Ook schoolexamens zijn met een dag uitgesteld.

Weblink bron “Irak kleurt oranje: zandstorm nummer 8 in het land binnen korte tijd” (VANDAAG), NOS


intrusion

Afkomstig van het Latijnse werkwoord intrudere.

foreign intrusion

een buitenlandse inmenging in binnenlandse aangelegenheden

het ontstaan van dieptegesteente (plutoniet) door intrusie


deflatie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘waardevermeerdering van geld’ voor het eerst aangetroffen in 1929

afgeleid van het Franse déflation (met het achtervoegsel -atie)

deflasie

het vallen van het prijspeil waardoor het geld in waarde toeneemt

Deflation

proces waarbij gesteenten door de wind worden afgesleten

De uitschurende werking van de wind heet deflatie.


delta

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘land omsloten door rivierarmen’ voor het eerst aangetroffen in 1832

Van de vierde letter van het Griekse alfabet "Δ / δ"

delta's (plural)
deltaatje (diminutive singular)
deltaatjes (diminutive plural)

driehoekig gevormd uitmondingsgebied van rivieren

Natuurdocumentaireserie over Italië, met aandacht voor het noorden van het land. Dit wordt gekenmerkt door een grote diversiteit in landschappen: de onherbergzame Dolomieten, de delta van de Po en het wonderschone Toscane.


zavelig

afgeleid van zavel met het achtervoegsel -ig

zaveliger (uninflected comparative)
zaveligst (uninflected superlative)
zavelige (inflected positive)
zaveligere (inflected comparative)
zaveligste (inflected superlative)
zaveligs (partitive positive)
zaveligers (partitive comparative)

In die richting wordt de grond steeds zaveliger.


zilverzand

Quarzsand

een fijne witte zandsoort met een laag ijzergehalte die vrijwel geheel uit kwarts bestaat

Voor de vervaardiging van glas is zilverzand een belangrijke grondstof.


zandrug

zandruggen (plural)
zandruggetje (diminutive singular)
zandruggetjes (diminutive plural)

een strook wat hoger gelgen zandgrond in een moerasgebied

Zuiddorpe is op een zandrug gesticht.


fluvioglaciaal

Afleiding van het Latijnse fluviālis (stromend) samengesteld met glaciaal (van de gletsjers)

Dit duidt op een fluvioglaciale oorsprong.


utbrudd

Afkomstig van het Noorse woord utbryte ww met het voorvoegsel ut-

/ ˈʉːtbɾʉd /

Vulkanutbruddet fra Grimsvötn er større enn utbruddet fra Eyjafjallajökull i fjor.

De vulkaanuitbarsting van de Grímsvötn is groter dan de uitbarsting van de Eyjafjallajökull vorig jaar.


utbrott

Afkomstig van het Noorse werkwoord utbryte.


utbrott

Afkomstig van het Nynorske werkwoord bryte ut.


vulkanutbrudd

/ʋʉlˈkɑːnˈʉːtbɾʉd/


vulkanutbrott

/ʋʉlˈkɑːnˈʉːtbɾɔt/

Vulkanutbrottet fra Grimsvötn er større enn utbrottet fra Eyjafjallajökull i fjor.


vulkanutbrott

/ʋʉlˈkɑːnˈʉːtbɾɔt/


vulkanutbrot

/ʋʉlˈkɑːnˈʉːtbɾɔt/


vulkaanuitbarsting

samenstelling van vulkaan en uitbarsting

Vulkanausbruch

de vaak explosieve activiteit waarmee in een vulkaan opgebouwde spanningen zich ontladen

vulkaanuitbarstingen (plural)
vulkaanuitbarstinkje (diminutive singular)
vulkaanuitbarstinkjes (diminutive plural)

Er is weer een vulkaanuitbarsting op IJsland.

Platentektoniek: De belangrijkste oorzaak van de bevingen zijn verschuivingen van aardplaten. "Het gebied rond Voerendaal ligt in de Roerdalslenk, die wordt begrensd door twee grote breuken waardoor de ondergrond onder druk staat", zegt Evers tegen 1Limburg. "De regio staat tektonisch onder spanning. Die is te herleiden naar het Middellandse Zeegebied, waar vaker aardbevingen en vulkaanuitbarstingen voorkomen."

Weblink bron “Acht lichte aardbevingen vannacht gemeten in Zuid-Limburg” (Donderdag 8 april 2021, 13:39), NOS


olieschalie

Ölschiefer

een sedimentair fijnkorrelig gesteente dat organische en chemische stoffen bevat en waar synthetisch olie en gas uit gewonnen kan worden

olieschalies (plural)
olieschaliën (plural)


åbakke

Samenstelling van de Nynorske zelfstandige naamwoorden å (beek) en bakke (helling).

rivieroever (van een kleine rivier), de oever van een beek


bergart

eruptive bergarter / magmatiske bergarter / vulkanske bergarter

stollingsgesteenten / vulkanische gesteenten

metamorfe bergarter / omdannete bergarter


tijdvak

tijdvakken (plural)
tijdvakje (diminutive singular)
tijdvakjes (diminutive plural)

een van de tijdperken waarin een periode verdeeld is

In het huidige tijdvak (het holoceen, van 10.000 v. Chr. tot heden) wordt het klimaat warmer en vochtiger.

Decoraties en meubelstukken uit ver van elkaar verwijderde tijdvakken hingen en stonden elkaar met verwondering aan te staren.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 17


bismuthoudend

Afgeleid van bismut met het achtervoegsel -houdend

Daaronder zit een bismuthoudende laag, die goede opbrengsten geeft.


fordypning

Afleiding van het Noorse bijvoeglijke naamwoord dyp met het voorvoegsel for- en met het achtervoegsel -ning


fordjuping

Afleiding van het Noorse bijvoeglijke naamwoord djup met het voorvoegsel for- en met het achtervoegsel -ing.

/fɔɾˈjʉːpɪŋ/

[1-3]: fordjupning
[1-3]: fordypning
[1-3]: fordyping


fordjuping

/fɔɾˈjʉːpɪŋ/


fordjupning

Afleiding van het Noorse bijvoeglijke naamwoord djup met het voorvoegsel for- en met het achtervoegsel -ning.

/fɔɾˈjʉːpnɪŋ/

[1-3]: fordjuping
[1-3]: fordypning
[1-3]: fordyping


fordyping

Afleiding van het Noorse bijvoeglijke naamwoord dyp met het voorvoegsel for- en met het achtervoegsel -ing.

/fɔɾˈdyːpɪŋ/

[1-3]: fordjuping
[1-3]: fordjupning
[1-3]: fordypning


bekk

ikke gå over bekken etter vann

een probleem niet op omslachtige manier oplossen

beek, rivier (een kleine, natuurlijke waterloop)


næring

Nynorsk zelfstandig naamwoord met het achtervoegsel -ing.

: Afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord Nehrung.


schoorwal

Nehrung

een lange, smalle landtong die gevormd wordt door afzetting van zand in een bocht van de zeekust, en die de bocht op deze manier geheel of gedeeltelijk afsluit van de open zee

schoorwallen (plural)
schoorwalletje (diminutive singular)
schoorwalletjes (diminutive plural)

De Koerse Schoorwal is een schiereiland dat bestaat uit een verlengde zandduin.


plooi

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘rimpel’ voor het eerst aangetroffen in 1327

plooien (plural)
plooitje (diminutive singular)
plooitjes (diminutive plural)


ril

rillen (plural)
rilletje (diminutive singular)
rilletjes (diminutive plural)


abrase

abrasie; de mechanische schuring die deeltjes van een gletsjer, wind, water veroorzaken op oppervlakte van gesteente


solbakke

Samenstelling van de Noorse zelfstandige naamwoorden sol en bakke.


solbakke

Samenstelling van de Nynorske zelfstandige naamwoorden sol en bakke.


waterkussen

waterkussens (plural)
waterkussentje (diminutive singular)
waterkussentjes (diminutive plural)

laag water tussen laagveen en modderveen.


hoogtelijn

hoogtelijnen (plural)
hoogtelijntje (diminutive singular)
hoogtelijntjes (diminutive plural)

lijn door punten van gelijke hoogte op een kaart


suite

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘ineenlopende kamers’ voor het eerst aangetroffen in 1859

suites (plural)
suitetje (diminutive singular)
suitetjes (diminutive plural)

een groep gesteenten die chemisch, mineralogisch of anderszins bij elkaar horen, maar geen duidelijke gelaagdheid of andere structuur vertonen waarop ze in eenheden in te delen zijn

Stollingsgesteentes worden vaak in suites ingedeeld.


matrix

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘getallenschema’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1919

Matrix

een rechthoekig blok getallen waaraan bepaalde rekenregels toegekend worden

matrices (plural)
matrixen (plural)
matrixje (diminutive singular)
matrixjes (diminutive plural)


diatomeeënaarde

samenstelling van diatomee en aarde met het invoegsel -en-

een organogeen sediment dat geheel of voor het grootste deel bestaat uit de skeletjes van eencellige kiezelwieren of diatomeeën.

Hoewel diatomeeënaarde voor de mens eetbaar is, is de stof voor insecten en andere dieren met een exoskelet vaak dodelijk, omdat de scherpe randjes van de korrels de afdichting tegen vochtverlies beschadigen.


Sneeuwbalaarde

is een geologische en klimatologische hypothese die stelt dat de Aarde in het Precambrium enkele malen volledig met ijs bedekt is geweest.


annum

een tijdseenheid voor jaar, de tijdspanne die de Aarde nodig heeft om eenmaal haar baan om de Zon te voltooien, weergegeven met symbool a.


hectoannum

afgeleid van annum met het voorvoegsel hecto-

een periode van honderd jaar, weergegeven met symbool ha.

Met hectoannum wordt in de geologie en paleontologie de ouderdom in honderden jaren bedoeld.


kiloannum

afgeleid van annum met het voorvoegsel kilo-

een periode van duizend jaar, weergegeven met symbool ka

Met een kiloannum wordt in de geologie en paleontologie de ouderdom in duizenden jaren bedoeld


mega-annum

afgeleid van annum met het voorvoegsel mega-

een periode van een miljoen jaar, weergegeven met symbool Ma

Met een mega-annum wordt in de geologie en paleontologie de ouderdom in miljoenen jaren bedoeld


giga-annum

afgeleid van annum met het voorvoegsel giga-

een periode van een miljard jaar, weergegeven met symbool Ga

Met een giga-annum wordt in de geologie en paleontologie de ouderdom in miljarden jaren bedoeld


Ma

Samenstelling van “a” (annum) met het voorvoegsel “M” (mega-)

het symbool voor mega-annum, een periode van een miljoen jaar


joint

Bekend sinds eind 13e eeuw. Via Middelengels joyn van Oudfrans joint (< Latijn iunctus).


geomorfologie

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord morfologie met het voorvoegsel geo-

geomorfologie; een aardkunde die gericht is op de bestudering van de vormen van het landschap en de processen die daarbij een rol spelen of hebben gespeeld


geochemie

afgeleid van chemie met het voorvoegsel geo-

een aardkunde die gericht is op de verschillende chemische processen binnen de geologische veranderingsprocessen

Hij studeert geochemie in Groningen.


geochemie

geochemie; een aardkunde die gericht is op de verschillende chemische processen binnen de geologische veranderingsprocessen


geochemie

Afgeleid van het zelfstandige naamwoord chemie met het voorvoegsel geo-


Ton

Afkomstig uit het Oudhoogduits thāha ‘klei, leem’, ontwikkeld uit Oergermaans *þanhōn. Evenals Nederduits Dwa, Oudengels þō(he) en Gotisch þāhō.

der Ton (nominative)
die Tone (nominative singular)
des Tons (genitive)
des Tones (genitive)
der Tone (genitive singular)
dem Ton (dative)
den Tonen (dative singular)
den Ton (accusative)
die Tone (accusative singular)


pseudofossiel

afgeleid van fossiel met het voorvoegsel pseudo-

is een inorganisch voorwerp of inorganische afdruk in gesteente die kan verward worden met een fossiel


fossiel

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘versteend overblijfsel’ voor het eerst aangetroffen in 1847

fossielen (plural)
fossieltje (diminutive singular)
fossieltjes (diminutive plural)

overblijfsel of afdruk in gesteenten van levensvormen uit het verleden


fossiel

Er werden fossiele resten van mammoeten gevonden.


pseudomorfose

Afgeleid van morf (vorm) met het voorvoegsel pseudo- met het achtervoegsel -ose

pseudomorfosen (plural)
pseudomorfoses (plural)

het verschijnsel dat een mineraal voorkomt in een kristalvorm die bij een ander mineraal behoort


aggregaat

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘samenstel van werktuigen’ voor het eerst aangetroffen in 1937

afgeleid van aggregeren met het achtervoegsel -aat


achterland

samenstelling van achter bw en land zn
**[1] leenvertaling van Duits Hinterland
**[2] van Middelnederlands achterlant

Hinterland

streek die geografisch verder weg ligt, maar economisch verbonden is met een voorliggende streek of stad

achterlanden (plural)
achterlandje (diminutive singular)
achterlandjes (diminutive plural)

Het achterland lag verder van de dijk en was drassiger.