antropoceen

van Engels Anthropocene, in deze specifieke betekenis voorgesteld in 2000 door de Nederlandse meteoroloog P. Crutzen en de Amerikaanse ecoloog E. Stoermer ; naar het voorbeel van Holocene afgeleid van Oudgrieks ἄνθρωπος (antropos) "man, mens" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "nieuw tijdperk van de mens"

niet-officiële benaming voor het tijdperk waarin de mensheid wereldwijde invloed op geologie en ecologie heeft
Vaak wordt hierbij gedacht aan de tijd vanaf de 19e eeuw met de Industriële Revolutie.

Paul Crutzen is geen man van relativeringen. Het holoceen is voorbij, zegt hij stellig, we zijn aangeland in het antropoceen, een geologisch tijdvak waarin de mensheid de planeet definitief heeft veranderd. „Waar je ook kijkt op aarde, in de atmosfeer, op zee, overal is de invloed van de mens zichtbaar. Er is niet aan te ontkomen.”

Weblink bron
Paul Luttikhuis
 “'We leven in het antropoceen'” (7 december 2010) op nrc.nl


Eridanus

via Latijn Eridanus en van Oudgrieks Ἠρῐδᾰνός (Eridanós)

Eridanus

sterrenbeeld zuidelijk van de dierenriem

rivier die tussen 40 miljoen en 700 duizend jaar geleden door Noord-Europa stroomde, ruwweg van Lapland, via de Oostzee en het noorden van Duitsland en Nederland naar de Noordzee


massabeweging

samenstelling van massa zn en beweging zn

het transport van materiaal onder invloed van de zwaartekracht verstaan


skalle

Werkwoord [A]: Afkomstig van het Noorse werkwoord skall zn (Nederlands: rok)

Werkwoord [B]: Afkomstig van het Noorse zelfstandige naamwoord skalle zn (Nederlands: voorhoofd)

Zelfstandig naamwoord: Afkomstig van het Oudnoordse zelfstandige naamwoord skalli zn

een droge en rotsachtige hoogte op velden of weiden


Hiwwel

Afkomstig van het Duitse dialectwoord hiwel zn en de Duitse zelfstandige naamwoorden Hübel zn en Hügel zn

Die Gegend um der Hexenkopf Hiwwel in Nordhampton Kaunty waar vun viel Deitsche Leit gseddelt.

Veel Duitsers hadden zich gevestigd in het gebied rond de Heksenkopheuvel in Northampton County.


Baerigschtee

Samenstelling van backe zn "Baerig" en Schtee zn "steen"

een steen van de berg Blue Mountain in Pennsylvanië


Barigschtee

Samenstelling van backe zn "Barig" en Schtee zn "steen"


Bimschtee

Afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord Bimsstein zn

Duits: Bimsstein zn , m
Engels: pumice zn


Glingschtee

Samenstelling van glinge ww "klinken" en Schtee zn "steen" , afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord Klingstein zn

Duits: Klingstein zn , m, Phonolith zn , m


Kalkschtee

Samenstelling van Kalk zn "kalk" en Schtee zn "steen" , afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord Kalkstein zn , voor het eerst aangetroffen in de 15e eeuw

Duits: Kalkstein zn , m
Engels: limestone zn


Rollschtee

Samenstelling van rollen ww "rollen" en Schtee zn "steen" , afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord Rollstein zn

Duits: Geröll zn , o, Rollstein zn , m
Engels: rubble zn


Wackeschtee

Samenstelling van Wacke ww "kleine rots" en Schtee zn "steen" , afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord Wackerstein zn

Duits: Wacke zn , m, Rollstein zn , m
Engels: flint zn


Sandschtee

Samenstelling van Sand zn "zand" en Schtee zn "steen" , afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord Sandstein zn , voor het eerst aangetroffen in de 15e eeuw

Duits: Sandstein zn , m
Engels: sandstone zn


Schifferschtee

Samenstelling van Schiffer zn "schiefer" en Schtee zn "steen" , afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord Schieferstein zn

/ ˈʃɪfɐʃteː /

Duits: Schiefer zn , m, Schieferstein zn , m


Schiwwerschtee

Samenstelling van Schiwwer zn "schiefer" en Schtee zn "steen" , afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord Schieferstein zn

/ ˈʃɪvɐʃteː /


Schteeche

Afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord Steinchen zn

Duits:
** [1]: Steinchen zn , o
** [2]: Kiesel zn , m, Kieselstein zn , m,

Engels: [1-2]: flint zn , pebble zn , pebble stone zn


afzettingsgesteente

samenstelling van afzetting zn en gesteente zn met het invoegsel -s-

sedimentary rock

gesteente dat ontstaan is uit verweringsmateriaal dat later weer ergens anders is neergeslagen

afzettingsgesteenten (plural)
afzettingsgesteentes (plural)

Louise verdween tussen de rotsen en kwam na een poosje terug met een kei waarin door afzettingsgesteente een soort kruis was gekerfd.

Henning Mankell (vert.Clementine Luijten)
 “Italiaanse schoenen” (2011), De Geus (uitgeverij), ISBN 9789044521832

Het organische materiaal werd gevonden in afzettingsgesteente van een meerbedding in de Gale-krater op Mars. Het zijn bouwstenen die wijzen op de mogelijkheid van leven op de rode planeet.

Weblink bron
Karolien Koolhof
 “NASA vindt organisch materiaal in rotsen op Mars” (07-06-2018), Tubantia


grottenstelsel

samenstelling van grot zn en stelsel zn met het invoegsel -en-

groep met elkaar verbonden ondergrondse ruimtes

Die ging over een opmerkelijk grottenstelsel in Lascaux in West-Frankrijk, waar een paar jongens in 1940 bij toeval zeventienduizend jaar oude grotschilderingen hadden ontdekt.

De twaalf voetballers en hun coach zijn na twee weken veilig uit een grottenstelsel in Noord-Thailand gehaald. De groep kwam op 23 juni vast te zitten in de Tham Luang-grotten, toen die door zware regenval onder water liepen.

Weblink bron “Van wanhoop naar ontlading: de redding van het Thaise team in beeld” (10-07-2018), NOS


aardplooi

omhooggerichte plooi in een gesteente of aardlaag


aardschudding

samenstelling van aard zn en schudding zn


aardstroom

ground current

elektrische stroom door de aardkorst en de oceanen

aardstromen (plural)
aardstroompje (diminutive singular)
aardstroompjes (diminutive plural)


achtduizender

afleiding van achtduizend met het achtervoegsel -er

een van de 14 bergen op aarde waarvan de top hoger ligt dan 8000 meter boven het zeeniveau

Wilco van Rooijen en voormalig expeditieleider Edmond Offner hebben beide eerder teamleden verloren. Van Rooijen zelf liep in 2008 zwaar bevriezingsletsel op. De Himalaya-expeditie uit de documentaire was na het drama zijn eerste 'achtduizender'.

Weblink bron “'De liefde voor de bergen heb ik nog steeds'” (21-11-2014), NOS

,,We zijn ooit 30 meter onder de top van een achtduizender omgedraaid. Dan ben je er echt vlakbij. Aan de andere kant kan ik het wel nog steeds navertellen.

Weblink bron
Alex van der Hulst
 “Deze bergbeklimmer bedwong de Everest en inspireert nu bedrijven: ‘Zonder goed team kom je er niet’” (31-12-2019), Tubantia


Geröll

Afkomstig van Duits: rollen ww (Nederlands: "rollen") met het voorvoegsel ge-

das Geröll (nominative singular)
die Gerölle (nominative plural)
des Gerölls (genitive singular)
der Gerölle (genitive plural)
dem Geröll (dative singular)
den Geröllen (dative plural)
das Geröll (accusative singular)
den Geröllen (accusative plural)

Im Bezirk der genannten Bergwerke sind außerdem im Laufe dieses Jahres goldhaltige Gerölle entdeckt worden, die höchst beträchtliche Ausbeute für die Goldwäsche versprechen.

In de loop van dit jaar werden in het gebied van de genoemde mijnen ook goudhoudende keien ontdekt, die een zeer aanzienlijke opbrengst beloven voor de goudwinning.


Daal

Afkomstig van Middelhoogduits: tal zn ← Oudhoogduits: tal zn


Mull

[1-3]: Afkomstig van Engels: mull zn , dat op Hindi: malmal zn teruggaat; de verengelste spelling 'mulmull' is worden verkort tot 'mull'

[4]: Afkomstig van Middelnederduits: mul zn

turfmul, turfmolm, de goedkoopste vorm van humus


aardbevingsmeter

samenstelling van aardbeving zn en meter zn met het invoegsel -s-

toestel waarmee men de aard en de kracht van aardtrillingen kan meten

Weblink bron “Video:Springende NAM-medewerkers laten aardbevingsmeter in Weerselo uitslaan” (16-02-2016), Tubantia


olielaag

olielagen (plural)
olielaagje (diminutive singular)
olielaagjes (diminutive plural)

Bij de eerste proefboring werd een olielaag van zo'n 162 meter ontdekt. Bij een verdere boring tot een diepte van bijna 8 kilometer werd een olielaag van circa 116 meter gevonden. Voor de rest van het jaar staan nog een paar boringen op het programma.

Weblink bron “Olievondst Shell in Golf van Mexico” (Vrijdag 19 maart 2010, 15:39), NOS


bergformatie

samenstelling van berg zn en formatie zn

Hun vondst veroorzaakte vorig jaar grote opwinding. Velen speculeerden dat het zou kunnen gaan om een ufo die in zee was gestort. Anderen meenden dat het zou gaan om een natuurlijke bergformatie.

Weblink bron “Zweden onderzoeken 'ufo' Oostzee” (Donderdag 31 mei 2012, 22:25), NOS


Muschelkalk

pakket gesteentelagen in de ondergrond van grote delen van West- en Midden-Europa


kolenkalk

samenstelling van kool zn en kalk met het invoegsel -en-

kolenkalken (plural)
kolenkalkje (diminutive singular)
kolenkalkjes (diminutive plural)


bodemmateriaal

samenstelling van bodem zn en materiaal zn

aarde en ander materiaal dat in de grond zit

De verzakking in Kerkrade lijkt op die van een deel van winkelcentrum 't Loon in Heerlen, in 2011. Daar stroomde toen grondwater en bodemmateriaal in de holte van een mijngang. Als gevolg daarvan ontstond een zinkgat in de parkeergarage, onder het complex. Het winkelcentrum moest worden ontruimd en deels worden afgebroken.

Weblink bron “'Verzakking eeuwenoude schacht Kerkrade veroorzaakt door onderzoek'” (Zaterdag 25 juli 2020, 12:33), NOS

In het gloednieuwe Huis van Weldadigheid loopt de bezoeker in gedempt licht de installatie Soil, my Innards binnen, gemaakt door Nederlander Roderick Hietbrink. Er hangen reusachtig uitvergrote regenwormen, symbolen van vertering van bodemmateriaal. In hun midden is een wilde man op een videoscherm met een natuurritueel bezig.

Weblink bron
Jeroen Wielaert
 “Into Nature: confrontatie van kunst, natuur en landschap in Drenthe” (Zaterdag 30 juni 2018, 10:13), NOS

Grondwater en bodemmateriaal hadden in de grondlagen een weg gevonden naar een holte in een mijngang. Daardoor onstond een zogenoemd zinkgat, een plotselinge verzakking van de ondergrond. Het winkelcentrum begon daardoor te verzakken, waarna een deel van het centrum moest worden gesloopt.

Weblink bron “Heerlen onderzoekt zinkgaten” (Dinsdag 2 juli 2013, 20:45), NOS


bodemgesteldheid

samenstelling van bodem zn en gesteldheid zn

de aard, structuur, samenstelling van een bodem

In opdracht van Defensie kijken de onderzoekers naar de locatie van de heli en de bodemgesteldheid op de plek waar de NH-90 ligt. Het doel is het wrak uiteindelijk te bergen.

Weblink bron “Waterrobots en drones bij onderzoek naar gecrashte marinehelikopter” (Woensdag 5 augustus 2020, 21:54), NOS

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat laat weten beleid op het gebied van trillingen voor te bereiden. Maar het ministerie noemt het ontstaan van trillingen moeilijk te voorspellen en moeilijk aan te pakken. Veel factoren spelen een rol, zoals het type trein, de staat van het spoor, de bodemgesteldheid en het type fundering van gebouwen. Het is daarom nog onduidelijk of en wanneer er wetgeving komt.

Weblink bron
Linda de Groot en Floor Ligtvoet
 “Kabinet wil meer spoorverkeer, maar omwonenden trillen nu al uit hun bed” (Zaterdag 29 januari 2022, 06:00), NOS

De kwaliteit van het DNA kan zijn aangetast door de omstandigheden in de Panamese jungle, zoals het weer en de bodemgesteldheid.

Weblink bron “"DNA-test Panama duurt weken"” (Vrijdag 20 juni 2014, 11:22), NOS


bodemstructuur

samenstelling van bodem zn en structuur zn

Hij zoekt hun nesten op en markeert ze met paaltjes. Zo kan hij zien welke plekken hij moet mijden als hij met zijn tractor het land opgaat. Ook eten zijn koeien nu ruwer voer, omdat ze kruiden en dik gras eten. Hun mest wordt daardoor droger, waardoor een andere bodemstructuur ontstaat.

Weblink bron
Trudy van Rijswijk
 “'Weidevogels ernstig bedreigd door koeienexplosie'” (Zondag 19 juli 2015, 17:38), NOS

De Marslander is een half jaar geleden gelanceerd en wordt de eerste NASA-landing sinds de Curiosity Rover in 2012. Na aankomst begint er een missie van twee jaar. InSight gaat onderzoek doen naar de bodemstructuur op de Rode Planeet. Aan boord heeft hij een seismometer waarmee onderzocht wordt of de grond weleens trilt op Mars.

Weblink bron “InSight moet vandaag na 'seven minutes of terror' op Mars landen” (Maandag 26 november 2018, 14:05), NOS


bodemtemperatuur

samenstelling van bodem zn en temperatuur zn

De groeiringen ontstaan onder andere door veranderingen in de bodemtemperatuur. Die temperatuur heeft invloed op de vorming van de diamant en daardoor zijn temperatuurschommelingen terug te zien als groeiring.

Weblink bron “Diamanten hebben groeiringen” (Maandag 16 september 2013, 12:59), NOS

"Omdat de aarde opwarmt, met name in de poolgebieden gaat dat twee tot drie keer sneller dan bij ons in Nederland, heb je daar veel meer warmte die aan de grond wordt toegevoegd. We meten sinds de jaren 80 op een heleboel plekken en daar zien we dat de bodemtemperatuur op bijna alle plekken toeneemt."

Weblink bron
Heleen Ekker
 “Smelten ijs op de Noordpool laat ook permafrost verdwijnen” (Zondag 27 augustus 2017, 18:00), NOS


bodemvocht

water dat boven de grondwaterspiegel in de poriën van de bodem zit


plastiglomeraat

samenstelling van plastic zn en conglomeraat zn

gesteente waarin pastic dient als bindmiddel

Tien leden van de 35-koppige werkgroep stellen voor om de plotse wereldwijde verschijning van radioactief materiaal van kernproeven als beginpunt te beschouwen. Een andere mogelijkheid is de scherpe stijging in CO2 als ijkpunt, via veranderde gesteenten en verzuurde oceanen. Of kiezen we voor het plots opduiken van plastiglomeraat, een menggesteente van gesmolten plastic en zand? Ook de kip zou wel eens een globaal signaal kunnen zijn. Het dier raakte door de mens zo wijdverspreid dat er nu bijna overal ter wereld al kippenbotjes in de bodem te vinden zullen zijn.

Weblink bron “Welkom in het Antropoceen” (30/08/2016), De Standaard


pre-ijstijd

afgeleid van ijstijd zn met het voorvoegsel pre-

voorafgaand aan de laatste tijdperk waarin de gemiddelde temperatuur lager dan normaal was en uitgestrekte gebieden met ijs waren bedekt

De andere publicaties beschrijven vooral oudere, pre-ijstijd afgezette gestuwde sedimenten.

Weblink bron
Huibert van den Brink & Ronald Van Balen
 Gestuwde fluvioglaciale afzettingen bij Leersum in: Grondboor & hamer, jrg. 74 nr. 4 (oktober 2020), Nederlandse Geologische Vereniging, p. 138 kol. 3


oeratmosfeer

afgeleid van atmosfeer met het voorvoegsel oer-

oeratmosferen (plural)
oeratmosfeertje (diminutive singular)
oeratmosfeertjes (diminutive plural)

de atmosfeer die zich in het Hadeïcum (ongeveer 4 miljard jaar geleden) boven de aarde bevond en die werd gevormd door gassen die uit het inwendige van de aarde vrijkwamen. Hieronder verstaat men waterdamp (in grote mate), ammoniak, waterstofgas, methaan, stikstofgas, diwaterstofsulfide, koolstofdioxide en koolstofmonoxide


oergesteente

afgeleid van gesteente met het voorvoegsel oer-

oergesteenten (plural)
oergesteentes (plural)

gesteente, ontstaan door afkoeling van de oorspronkelijke vloeibare aardmassa


geochronoloog

afleiding van chronoloog met het voorvoegsel geo-

iemand die gespecialiseerd is in de bepaling van de ouderdom van geologische structuren


Capitool

via Middelnederlands Capitool / capitole van Latijn capitolium

een van de zeven heuvels van Rome, met de burcht en de tempels van Jupiter, Juno en Minerva, voor de Romeinen een symbool van eeuwige macht


grondmonster

samenstelling van grond zn en monster zn

kleine hoeveelheid aarde die men uit de bodem haalt voor onderzoek

Zie in deze video hoe zo'n bodemkwaliteitskaart gemaakt wordt, van het grondmonster tot het eindproduct.

Weblink bron “Zo wordt het gehalte PFAS in de grond in kaart gebracht” (Donderdag 7 november 2019, 07:03), NOS

Een deel van de grondmonsters die in de jaren 60 en 70 door Amerikaanse astronauten van de maan naar de aarde zijn meegenomen, is langzaam aan het vergaan. Dat blijkt uit onderzoek naar twintig maanmonsters. De resultaten zijn gepubliceerd in Nature.

Weblink bron “Maanmonsters NASA verbrokkelen” (Donderdag 3 september 2015, 21:59), NOS

Het grondmonster bleek bij verhitting ook 'significante' hoeveelheden kooldioxide, zuurstof en zwavel te bevatten. Al die stoffen zijn min of meer homogeen over de planeet verdeeld, denken wetenschappers. Door stofstormen wordt de bovenste laag van de Marskorst voortdurend over de hele planeet verspreid.

Weblink bron “Curiosity vindt water op Mars” (Donderdag 26 september 2013, 20:00), NOS


grondonderzoek

samenstelling van grond zn en onderzoek zn

onderzoek naar de fysische en chemische samenstelling van de bodem

Bij Walbrzych in het zuiden van Polen staat geen nazitrein vol goud en sieraden onder de grond. Een team van deskundigen heeft bij grondonderzoek in het gebied geen bewijs gevonden voor het bestaan van de trein.

Weblink bron “Poolse geologen vinden geen nazitrein met goud” (Dinsdag 15 december 2015, 15:54), NOS

Bij een raketaanval op Marioepol op 24 januari vielen 29 doden en ruim honderd gewonden. De raketten sloegen onder meer in in winkels, woningen, scholen en een markt. Human Rights Watch deed een grondonderzoek in de stad.

Weblink bron “'Er is hier helemaal niets meer'” (Dinsdag 3 februari 2015, 16:05), NOS


grondverzakking

samenstelling van grond zn en verzakking zn

het naar beneden zakken van een stuk land omdat er een holte in de bodem is ingestort

Een kapotte waterleiding was de oorzaak van het zinkgat in de Italiaanse stad. Het gat was al eerder ontstaan door een grondverzakking, maar door de gebroken waterleiding en hevige regenval werd het een stuk groter. Uiteindelijk had het een diameter van zo'n 10 meter.

Weblink bron “Video: enorm zinkgat in Napels” (Maandag 23 februari 2015, 22:30), NOS

Marina, gehuisvest in een kapitale boerderij met krassen en scheuren vanwege ‘grondverzakking’, doet in het lied Allemaal scheuren (nu al een evergreen) een oproep aan de minister van economische zaken ruim in de buidel te tasten voor de slachtoffers van dit door externe factoren veroorzaakte huiselijk geweld.

Weblink bron “Invloed van gaswinning op cultuur in Groningen” (Maandag 16 februari 2015, 13:34), NOS

Op de bewakingsbeelden zie je hoe de man op een stoep stapt en er vervolgens in verdwijnt. Twee anderen kunnen nog net op tijd wegkomen. De Chinese autoriteiten zoeken nog naar de oorzaak van de grondverzakking.

Weblink bron “Bewaker verdwijnt in sinkhole China” (Donderdag 28 maart 2013, 12:07), NOS


grottencomplex

samenstelling van grot zn en complex zn met het invoegsel -en-

groep onderling verbonden natuurlijke onderaardse ruimtes

Minister Austin van Defensie zegt dat Sudani woensdag om het leven kwam bij een speciale operatie waarvoor president Biden toestemming had gegeven. De IS-leider zat verscholen in een grottencomplex in bergachtig gebied.

Weblink bron “VS meldt dood IS-leider in Somalië” (Vrijdag 27 januari 2023, 00:34), NOS

Twaalf jongens en hun voetbaltrainer zitten inmiddels twee dagen vast in een overstroomd grottencomplex in Thailand.

Weblink bron “Zoektocht naar vermiste voetballertjes in Thaise grot” (Maandag 25 juni 2018, 17:00), NOS


sinkhole

verzakking van de bodem doordat een holte in de bodem is ingestort

Rijkswaterstaat onderzoekt de oorzaak van het sinkhole op een afrit van de A10. De afslag was daardoor de hele nacht afgesloten. Een aannemer heeft het gat gedicht en de weg hersteld. Het sinkhole is vermoedelijk ontstaan door de hevige regenval.

Weblink bron “Afrit A10 hele nacht afgesloten vanwege sinkhole” (Zondag 16 juni 2019, 09:23), NOS

Gisteren ontstond ook een groot gat in de grond in Rotterdam. Acht woningen werden toen uit voorzorg ontruimd. Op het moment dat het zogenoemde sinkhole ontstond was het flink aan het regenen. De leidingbreuk had niks met het ontstaan van dat gat in de grond te maken, volgens het waterbedrijf.

Weblink bron “Opnieuw leidingbreuk in Rotterdam, woningen ontruimd” (Donderdag 13 juni 2019, 11:31), NOS


subsidentie

stuk land met bodemdaling, grondverzakking; daling van de aardkorst


plistoceen

van Engels Pleistocene, naam voorgesteld in 1833 door de Britse geoloog C. Lyell; afgeleid van Oudgrieks πλεῖστος (pleĩstos) "meeste" en καινός (kainós) "nieuw", dus: "meeste nieuw (leven)", omdat het overgrote deel van de fossielen uit deze periode van tegenwoordige soorten afkomstig is;

geologisch tijdperk waarin de mensachtigen zich ontwikkelen, eerste tijdvak van het periode quartair, van 2.588.000 tot 11.700 jaar geleden


aanrijken

een hogere concentratie krijgen van een te winnen stof in een erts


aardmagneetveld

samenstelling van aarde zn en magneetveld zn

het magnetische veld dat opgewekt wordt door de planeet aarde

Bij heftiger ruimteweer, dat de komende jaren zou kunnen voorkomen, kunnen navigatie- en communicatiemiddelen volledig wegvallen voor een groot deel van de dag. Ook kan het aardmagneetveld bij heftiger ruimteweer verstoord raken door schokgolven die van de zon komen. Onze elektriciteitsnetwerken kunnen dan als dynamo gaan werken en zelf stroom opwekken."

Weblink bron “Vandaag kans op verstoorde navigatie en communicatiemiddelen door geomagnetische stormen” (17 augustus 2022, 22:56), NOS


rotsformatie

samenstelling van rots zn en formatie zn

Noorse activisten willen dat een penisvormige rotsformatie in het zuiden van Noorwegen wordt hersteld. Joggers ontdekten gisteren dat de rotsformatie ernstig is beschadigd. De actie om de rots te herstellen lijkt succesvol: er is nu al bijna 10.000 euro ingezameld.

Weblink bron “Noren willen penisvormige rotsformatie herstellen” (Zondag 25 juni 2017, 20:48), NOS

Na een klim van bijna 800 meter kwam de rover aan in het terrein met de rimpelingen in de bodem, in een gebied dat de Marker Band Vallei genoemd, naar een opvallende donkere rotsformatie, de marker band (markeringsband).

Weblink bron “Rover vindt 'duidelijkste bewijs tot nu toe' voor golvende meren op Mars” (Zaterdag 11 februari 2023, 06:32), NOS

De monsters zijn afkomstig uit afzettingen van een rotsformatie in het noordelijkste puntje van Groenland. Ze werden al in 2006 afgenomen uit een ondiepe fjord, maar de technologie was toen nog niet ver genoeg om ze te kunnen analyseren.

Weblink bron “Oudste dna ooit geanalyseerd toont het Groenland van 2 miljoen jaar geleden” (Woensdag 7 december 2022, 20:36), NOS


steenmassa

Het Zwitserse dorp dat vorige maand werd ontruimd wegens instortingsgevaar van een bergwand, is vannacht ontsnapt aan een rotslawine. Een enorme steenmassa kwam vlak voor de eerste gebouwen van Brienz tot stilstand.

Weblink bron “Rotslawine mist geëvacueerd Zwitsers dorp nipt: 'Veel geluk gehad'” (Vrijdag 16 juni 2023, 08:55), NOS

Een 22-jarige vrouw uit Nederland is gewond geraakt door de steenmassa, meldt de politie van het Zwitserse kanton Wallis dinsdag. De alpinisten waren bezig met een beklimming van de Aiguille du Tour, een berg ten noordoosten van de Mont Blanc.

Weblink bron “Nederlandse klimmer dodelijk geraakt door vallende rotsen op Zwitserse Alp, vrouw gewond” (01-08-2023), Tubantia


plaattektoniek

samenstelling van plaat zn en tektoniek zn

Bij die eerdere glacialen was vooral de plaattektoniek van invloed.

Gemma Venhuizen
 “IJstijden” (2014), Amsterdam University Press , ISBN 9789089647115

Uit de bevindingen blijkt dat het 5000 kilometer brede Argoland is opgebroken in kleine stukjes toen het 300 miljoen jaar geleden nog vast zat aan de noordwestkust van Australië. Zo’n 157 miljoen jaar geleden zijn de stukken door plaattektoniek naar het noorden gedreven. Enkele stukken zijn verdwenen doordat ze onder de aardmantel zijn geschoven, een geologisch proces dat subductie heet. Een ander deel van de stukken heeft zich aan Zuidoost-Azië vastgeplakt.

Weblink bron
Kim Scheltes
 “Geologen hebben het verdwenen continent Argoland gevonden” (7 november 2023), NewScientist


steensoort

Bij nadere beschouwing van de paraplu bleek waarom: de stok en het scherm waren beide gitzwart en aan elke baleinpunt hing een bolletje van een doorschijnende, zware steensoort.

Liu Cixin
 “Het einde van de dood” (2021), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645835

Vaak zijn zwerfkeien afkomstig van hardere steensoorten: stollingsgesteenten (in of nabij vulkanen ontstaan) en metamorfe gesteenten (onder hoge druk of temperatuur ontstaan) - die stenen zijn het best bestand tegen erosie.


notch

Van Frans oche, waarbij een -n- is ingevoegd.


abrasion

via Frans abrasion van middeleeuws Latijn abrasio

/əˈbɹeɪ.ʒn̩/


aggregate

/ˈæɡ.ɹɪ.ɡət/

/ˈæɡ.ɹɪˌɡeɪt/


caldeira

een grote komvormige krater, gevormd door vulkanische activiteit


outburst

Afgeleid van het werkwoord burst ww met het voorvoegsel out-


concretie

afgeleid van het Latijnse cretie met het voorvoegsel con-

een bolvormige of ovale, geïsoleerde vorm uit formaties van afzettingsgesteenten


aardboor

aardboren (plural)
aardboortje (diminutive singular)
aardboortjes (diminutive plural)

boor voor het verkrijgen van grondmonsters


aardstorting

samenstelling van aard zn en storting zn

aardstortingen (plural)
aardstortinkje (diminutive singular)
aardstortinkjes (diminutive plural)

plotselinge aardverschuiving waarbij een deel van de bodem wegzakt


adelaarssteen

samenstelling van adelaar zn en steen zn met het invoegsel -s-

adelaarsstenen (plural)
adelaarssteentje (diminutive singular)
adelaarssteentjes (diminutive plural)

een steen die magische eigenschappen zou hebben


gouffre

Uit Oudfrans gofre, goufre "afgrond, of gapende holte waarin men kan vallen", ontwikkeld uit Middeleeuws of laat Volkslatijn colfus, culfus "baai, inham", "zeegrot" (vroeg ontleend aan Oudgrieks κόλπος "id.")

sinkhole, diepe holte door een verzwakking in de bodem


côte

via Oudfrans coste van Latijn costa "rib; zijkant"


antediluviaans

afleiding van diluviaans met het voorvoegsel ante-


dieptelijn

denkbeeldige lijn die punten van gelijke diepte verenigt


discordant

discordanter (uninflected comparative)
discordantst (uninflected superlative)
discordante (inflected positive)
discordantere (inflected comparative)
discordantste (inflected superlative)
discordants (partitive positive)
discordanters (partitive comparative)


laatglaciaal

geen meervoud, samenstelling van laat en glaciaal

een in Noord-Europa gebruikelijke naam voor een geologisch tijdvak (de zogenaamde "laatste ijstijd") van de periode van 14.650 jaar geleden tot 11.650 jaar geleden


zoutlaag

zoutlagen (plural)
zoutlaagje (diminutive singular)
zoutlaagjes (diminutive plural)


rameau

via Oudfrans ramel van Vulgair Latijn *ramellus, verkleinwoord van Latijn ramus (tak)


pyroclastisch

met het achtervoegsel -isch gevormd uit Oudgrieks πῦρ (pur) “vuur” en κλαστός bn (klastós) “gebroken”

pyroclastischer (uninflected comparative)
pyroclastische (inflected positive)
pyroclastischere (inflected comparative)
pyroclastischers (partitive comparative)

door een vulkaan tijdens een uitbarsting uitgestoten

Tsunami’s zijn vaak het gevolg van een zeebeving, maar soms ook van een ineenstortende vulkaanflank of een grote hoeveelheid pyroclastisch materiaal dat in zee valt.

Weblink bron
Cosette Molijn
 “Hoe voorspel je een tsunami?” (28 januari 2020) op nrc.nl


migration

Uit het Middelfrans, of rechtstreeks van Latijn migrationem (< migratio).


grondwatervoorraad

samenstelling van grondwater zn en voorraad zn

grondwatervoorraden (plural)
grondwatervoorraadje (diminutive singular)
grondwatervoorraadjes (diminutive plural)

de hoeveelheid water die in de bodem is opgeslagen

"Aardwetenschappers zijn hard nodig voor de energietransitie, aangezien veel oplossingen in de ondergrond liggen", zegt Van den Hurk. "En ook als het gaat om klimaatmitigatie en -adaptatie zijn aardwetenschappers cruciaal. Van het duurzaam beheren en beschermen van onze grondwatervoorraden tot het zoeken van voldoende zand voor kustbescherming."

Weblink bron
Sven Schaap
 “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS


hoofdgeoloog

samenstelling van hoofd zn en geoloog zn

"VU, hef niet je aardwetenschappen-afdeling op!", schrijft hoofdgeoloog van de Geologische Dienst Nederland, Michiel van der Meulen van TNO, in een oproep op LinkedIn. "Als ze dit besluit doorzetten, keren ze hun rug naar de samenleving en de toekomst", gaat hij verder. "Of het nou voor een beter milieu is, meer welvaart of grotere autonomie - voor Nederland, Europa of de wereld: aardwetenschappers leveren een essentiële bijdrage."


slime

erfwoord van Middelengels slime/slyme/ slim/slym, Angelsaksisch slīm. Proto-West-Germaans *slīm, Proto-Germaans *slīmą, Indo-Europees *sley-. Verwant met bijv. Duits Schleim, Nederlands slijm zn , Saterfries Sleim, Latijn limus, Grieks λίμνη.