arkeolog

Afkomstig van de Griekse woorden ἀρχαῖος (archaios = oud) en λόγος (lógos = leer).

Utgravninger ble gjenopptatt av amerikanske arkeologer 1964.

Opgravingen werden 1964 hervat door Amerikaanse archeologen.


grape

vanaf de 13e eeuw gebruikte kookpot van aardewerk of metaal op drie pootjes, vaak met twee verticaal geplaatste oren

Deze grape is van aardewerk.

De grape werd gebruikt in of boven het open haardvuur. Dankzij de drie poten kon hij stabiel in het vuur staan. Vaak is de onderkant van de pot daardoor beroet.

Weblink bron Gearchiveerde versie “De vondst van de week (2): een grape” (10 januari 2023) op vlietnieuws.nl

De gebruikssporen die we aantreffen op de schotels, grapen en kommen zijn dusdanig dat we kunnen aannemen dat ze in ieder geval werden gebruikt voor het warm houden van voedsel op een komfoor, en daarnaast ook op tafel stonden voor het opdienen van de maaltijd.

Femke Speelberg & Jacoline Zilverschoon
 De zot in de spiegel : Een verkenning van de beeldtaal op Nederlands sgraffito-aardewerk in: Madoc, jrg. 22 nr. 3 (najaar 2008), Uitgeverij Verloren, Hilversum, p. 144


chopper

van Engels chopper, in de betekenis "helikopter" aangetroffen vanaf 1953

choppers (plural)
choppertje (diminutive singular)
choppertjes (diminutive plural)

steen die je in de hand kunt houden en waar aan een kant een of meer stukken zo van zijn afgeslagen dat er een scherpe rand ontstaat waarmee je kan snijden en hakken

De vuistbijlen en choppers die aan Pithecanthropus erectus werden toegeschreven blijken van sapiens te zijn geweest.


chopper

een stenen werktuig bedoeld met maar één weinig bewerkte onregelmatige snijrand.


archeologie

archeologie; studie van de niet-geschreven overblijfselen van het verleden


archeologie

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord archeolog.


vuistbijl

/ˈvœʏ̯sdbɛːɫ/

/ˈvœːstbɛːɫ/

/ˈvœːzbɛɪ̯l/

bifaç

vuistbijlen (plural)
vuistbijltje (diminutive singular)
vuistbijltjes (diminutive plural)

een kerngereedschap uit het paleolithicum, het Acheuléen en het Moustérien, dat voorkomt in Afrika, Europa, het westen van Eurazië, India en het westen van China, maar niet verder naar het oosten

Vuistbijlen kunnen in een kwartier tijd uit vuursteen gehakt worden.


grafroof

Grabraub

het binnengaan van een graf of tombe met als doel er artefacten...

Grabraub

het binnengaan van een graf of tombe om het lichaam van een begravene te onteren...

het binnengaan van een graf of tombe met als doel er artefacten of andere waardevolle voorwerpen te stelen voor de handel in illegale antiquiteiten

Voor de oudheidkunde is grafroof een groot probleem.


remains

There are Roman remains all around us.

Er zijn Romeinse overblijfselen overal om ons heen.


petroglief

petroglyph

een symbool, figuur of andere afbeelding die in de rotsen is gekrast, gekerfd of gehakt

petrogliefen (plural)
petrogliefje (diminutive singular)
petrogliefjes (diminutive plural)

De betekenis van deze petrogliefen is niet geheel duidelijk.


grotschildering

grotschilderingen (plural)
grotschilderingetje (diminutive singular)
grotschilderingetjes (diminutive plural)

een (voorhistorische) schildering aangebracht op de wand van een grot

Deze grotschilderingen zijn duizenden jaren oud.


rotsschildering

rotsschilderingen (plural)
rotsschilderingetje (diminutive singular)
rotsschilderingetjes (diminutive plural)

een (voorhistorische) schildering op of in een rotswand

De rotsschilderingen zijn goed bewaard gebleven.


arkæolog

Afkomstig van de Griekse woorden ἀρχαῖος ('archaios' = oud) en λόγος ('lógos' = leer)

Deens zelfstandig naamwoord met het achtervoegsel -log

En arkæolog er en kender af læren om oldtidens kultur.

Een archeoloog is een kenner van de wetenschap van de oude cultuur.

Han er arkæolog og tilbringer det meste af sin tid i bjergene uden nogen moderne bekvemmeligheder.

Hij is archeoloog en brengt het grootste deel van zijn tijd door in de bergen zonder moderne gemakken.


neolitisk

Afkomstig van de Griekse woorden νέος (neos = nieuw, jong) en λίθος (lithos = steen).


førromersk jernalder

/ˈføˀɐ̯ˌʁoˀmʌsg ˈjæɐ̯nˌalˀʌ/


førromersk jernalder

Samenstelling van de Noorse woorden førromersk en jernalder.

Frase met het voorvoegsel før- en met het achtervoegsel -sk.

/ˈføːɾumeɾʃk ˈjæːɳɑldəɾ/


førromersk jernalder

Samenstelling van de Nynorske woorden førromersk en jernalder.

/ˈføːɾumeɾʃk ˈjæːɳɑldəɾ/


arkæologi

Afkomstig van de Griekse woorden ἀρχαῖος (archaios = oud) en λόγος (lógos = leer)

Zelfstandig naamwoord met het achtervoegsel -logi

Klassisk arkæologi er den græsk-romerske verdens arkæologi.

Klassieke archeologie is de archeologie van de Grieks-Romeinse wereld.


arkeologi

En viktig grense innen arkeologien går mellom de disipliner som studerer perioder uten skrift og de som studerer perioder med skrift.

Een belangrijke grens in de archeologie is tussen de disciplines die periodes zonder schrift bestuderen en diegene die periodes met schrift bestuderen.


neolithicum

van Engels Neolithic met het achtervoegsel -icum, als naam voor het tijdperk in 1865 voorgesteld door de 19e-eeuwse Engelse archeoloog J. Lubbock , gevormd uit Oudgrieks νέος (néos) "jong, nieuw" en λίθος (líthos) "steen", dus: "nieuwe steentijd"; in de betekenis van ‘geologische periode’ aangetroffen vanaf 1925

laatste periode van de steentijd, beginnend met de overgang naar landbouw en het gebruik van gepolijste stenen, waar vanaf 11.000 v.Chr. voorbeelden van zijn, tot aan het eerste gebruik van brons, met eerste voorbeelden vanaf 3.000 v. Chr.

Toch zijn we boeren sinds het neolithicum.


paleolithicum

van Engels Paleolithic met het achtervoegsel -icum, als naam voor het tijdperk in 1865 voorgesteld door de 19e-eeuwse Engelse archeoloog J. Lubbock gevormd uit Oudgrieks παλαιός (palaiós) "oud" en λίθος (líthos) "steen", dus: "oude steentijd", in deze betekenis in het Nederlands aangetroffen vanaf 1925

eerste periode van de steentijd, waarin mensen alleen door voedsel verzamelen en jacht in hun bestaan voorzien en eenvoudige werktuigen maakten door schilfers van stenen af te slaan, waar vanaf 3,3 miljoen jaar geleden aanwijzingen voor zijn, tot de tijd dat men ook planten ging zaaien, dieren ging houden en samengestelde stenen werktuigen maakte, waarvan na 20.000 voor Chr. de eerste voorbeelden worden gevonden

In de Lage Landen is het paleolithicum te dateren tussen 1.300.000 en 12.000 jaar geleden.


middensteentijd

een cultuurperiode in Europa die begint na het aflopen van de laatste ijstijd ca. 10.500 v.Chr. en eindigt wanneer een samenleving overschakelt op landbouw en veeteelt


archeologický

archeologisch; met betrekking tot archeologie.


archeologický

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord archeolog met het achtervoegsel -ický.


site

sites (singular)
siteje (diminutive)
sitejes (diminutive singular)

plaats van een bepaalde gebeurtenis of activiteit
Deze betekenis overlapt grotendeels met de Frans uitgesproken variant van dit woord.

plaats waar vondsten of opgravingen worden gedaan

Op de site van het vliegtuigongeluk was veel pers aanwezig.


site

sites (singular)
siten (singular)
sitetje (diminutive)
sitetjes (diminutive singular)

terrein van een bedrijf of voor bepaalde activiteiten
Deze betekenis overlapt grotendeels met de Engels uitgesproken variant van dit woord.


archeologicky

Afgeleid van het bijvoeglijk naamwoord archeologický met het achtervoegsel -y.


-icum

Er zijn ook tal van woorden die al op -icum eindigen, zonder dat dat in het Nederlandse nog als achtervoegsel kan worden beschouwd, omdat die woorden in hun geheel aan een andere taal zijn ontleend.

bij de naamgeving van tijdperken
prehistorisch tijdperk


hunebed

van Nedersaksisch Hünebedd (letterlijk: ‘reuzenbed’ als samenstelling van Hüne, Hüün ‘reus’ en Bedd ‘bed’, cognaat met Duits Hünenbett ‘langgraf’ en Fries hunebêd; in de betekenis van ‘neolithische begraafplaats’ aangetroffen vanaf 1809

trikuharri

hunebedden (plural)
hunebedje (diminutive singular)
hunebedjes (diminutive plural)

megalithische grafkamer uit de jonge steentijd die bestaat uit rechtopstaande draagstenen, overdekt door platte dekstenen

In Drenthe staan nog meer dan 50 hunebedden.

Het draagt allemaal bij aan de herleving van een roemruchte periode. Daar hoort ook de aparte expositie van fotograaf Rudy Leukfeldt bij, Blues from Heaven. Heel bijzonder hoe hij Muskee heeft vereeuwigd, als heerser van Drenthe, op een hunebed.

Weblink bron
Jeroen Wielaert
 “Window of my eyes: Harry Muskee en de verloren tijd” (zaterdag 16 januari 2016, 13:44), NOS


mesolithicum

van Engels Mesolithic met het achtervoegsel -icum, als naam voor het tijdperk in 1866 voorgesteld door de Ierse archeoloog H. Westropp gevormd uit Oudgrieks μέσος (mésos) "midden" en λίθος (líthos) "steen", dus: "middensteentijd", in die betekenis in het Nederlands aangetroffen vanaf 1937; geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.K

Er zijn ook archeologen die geen afzonderlijke periode tussen paleolithicum en neolithicum onderscheiden of de met de naam 'epipaleolithicum' de continuïteit met het eerstgenoemde tijdperk benadrukken.

periode in de steentijd, waarin na de ijstijd de ontwikkeling naar landbouw en veeteelt plaatsvindt

Volgens de huidige opvattingen is er sprake van een continuïteit tussen het laatpaleolithicum en het mesolithicum.


eolithicum

van Engels Eolithic, als naam voor een tijdperk in 1892 voorgesteld door John Allan Brown; samenstellende afleiding van Oudgrieks ἠώς (éos) "dageraad" en λίθος (líthos) "steen" met het achtervoegsel -icum, dus: "dageraad van de steentijd"

veronderstelde vroegste periode van de steentijd, waarin nauwelijks bewerkte stenen, "eolieten", als werktuig werden gebruikt

Rutot heeft de kennis van het eolithicum tot een systeem uitgebouwd.


Eolithicum

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘geologisch tijdperk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1922

eolithicum (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

Als Boule echter gelijk zou hebben door het Chelléen in het jongere interglaciaal te plaatsen, dan behoort de kaak van Mauer in het Eolithicum thuis.


preneolithicum

van Engels pre-Neolithic; op te vatten als afleiding van neolithicum met het voorvoegsel pre-

aanduiding voor de tijd voor de overgang naar landbouw en het gebruik van gepolijste stenen, waar vanaf 11.000 v.Chr. voorbeelden van zijn

De Sentinelezen leven nog in het preneolithicum.


Preneolithicum

preneolithicum (in de vóór 2006 gangbare schrijfwijze)

De uiteenlopende voorwerpen illustreren de levenswijze en de technieken van het Preneolithicum tot de Middeleeuwen.


epipaleolithicum

van Frans épipaléolithique, als aanduiding voor het tijdperk in 1910 voorgesteld door de Zweedse archeoloog K. Stjerna; afleiding van paleolithicum met het voorvoegsel epi-

Epipaläolithikum

periode in de steentijd, waarin de overgang naar landbouw en veeteelt plaatsvindt

Er zijn ook archeologen die geen afzonderlijke periode tussen paleolithicum en neolithicum onderscheiden of met 'epipaleolithicum' vooral de continuïteit met het eerstgenoemde tijdperk benadrukken; anderen geven vooral binnen Europa de voorkeur aan de naam 'mesolithicum'

Deze hangers worden gewoonlijk in het epipaleolithicum of mesolithicum geplaatst.


Epipaleolithicum

epipaleolithicum (in de van 1955 tot 2006 gangbare schrijfwijze)

Archeologisch bodemonderzoek dat in 1982 verricht werd, en waarbij silexwerktuigen uit het Epipaleolithicum gevonden werden, duidt op een erg vroege bewoning van de site.


Epipalaeolithicum

epipaleolithicum (in de vóór 1955 gangbare schrijfwijze)

Niet alleen de lang bestreden opvatting dat de mensch in het "mesolithische" tijdvak ook Nederland heeft bewoond, wordt door het voorgaande bevestigd (…), ook is hiermee aangetoond zijn aanwezigheid in het Epipalaeolithicum.


tijdsnede

onderverdeling van het verleden in perioden waarin op verschillende plaatsen overeenkomstige vondsten te verwachten zijn

De hier behandelde tijdsnede is Fischer's Jungneolithikum, penode C.


eneolitický

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord eneolit met het achtervoegsel -ický

eneolithisch, chalcolithisch; met betrekking tot het eneolithicum / chalcolithicum


tumulus

een heuvel uit de prehistorie die werd gebruikt als begraafplaats


calotte

De schedel was verder erg gefragmenteerd waardoor precieze identificatie van de delen van de calotte (deel van de schedel zonder gezichtsbeenderen en schedelbasis) moeilijk was.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Jelle Defrancq
 Mespelare - Sint-Aldegondiskerk: Skelet analyse in:
Tomas Bradt & Tina Bruyninckx
 Archeologische opgraving Mespelare Sint-Aldegondiskerk (2017), Monument Vandekerckhove nv, Ingelmunster, p. 12


neolithisch

afleiding van neolithicum met het achtervoegsel -isch

neolithischer (uninflected comparative)
neolithische (inflected positive)
neolithischere (inflected comparative)
neolithischers (partitive comparative)

betrekking hebbend op de nieuwe steentijd

Een team van Franse en Egyptische archeologen heeft het oudste dorp dat tot nu toe in de Egyptische Nijldelta is gevonden, opgegraven. De opgravingen werden gedaan bij Tell El-Samara en komen uit de neolithische periode. De archeologen hebben voorwerpen gevonden die tussen 4200 en 2900 voor Christus zijn gemaakt.

,,De neolithische revolutie die ons landbouw en aardewerk heeft gebracht, is daar begonnen. Het bewerken van koper en andere ertsen, vindt daar zijn oorsprong. Pas tweeduizend jaar later maakten onze voorouders in wat nu Nederland is daarmee kennis. Natuurlijk is er in de tentoonstelling veel goud te zien, maar ook aardewerk en sieraden van een oogverblindende schoonheid”, schrijft Tupan.

Archeologen hebben een grote neolithische nederzetting opgegraven in de buurt van het Britse monument Stonehenge. Het dorp bestaat uit zeker honderd woningen, die waarschijnlijk zijn bewoond door de bouwers van het religieuze complex.De woningen bij Durrington Walls stammen uit 2600 tot 2500 voor Christus, dezelfde periode waarin Stonehenge is opgetrokken.


megaliet

afleiding van met het voorvoegsel mega- en met het achtervoegsel -liet

prehistorisch monument bestaande uit zeer grote stenen

Net voor hij weer naar de VS vertrok heeft Amerikaans president Obama het wereldbekende Stonehenge bezocht in Zuid-Engeland, de duizenden jaren oude verzameling megalieten uit het Stenen Tijdperk.

De megalieten van de binnenste ring van Stonehenge zijn volgens geologen afkomstig van de Preseli-heuvels in Pembrokeshire, op ruim 200 kilometer van de Salisbury-vlakte waar het monument nu staat.


mesolithisch

mesolithischer (uninflected comparative)
mesolithische (inflected positive)
mesolithischere (inflected comparative)
mesolithischers (partitive comparative)

betrekking hebbend op de middensteentijd in Europa (10.000 v. Chr. tot 2.700 v. Chr.)


eoliet

uit het Grieks (met het achtervoegsel -liet)

onbewerkt stuk steen dat men in de prehistorie als gereedschap gebruikte


bandkeramiek

samenstelling van band zn en keramiek zn

rondom met ingekraste stroken versierd aardewerk dat kenmerkend is voor de mensen die rond 5.000 v.C. in Midden-Europa en de Lage Landen leefden

(…) bij Geleen hebben wij veel bandkeramiek gevonden van ongeveer vijfduizend jaar voor Christus.

Weblink bron
Gerda Telgenhof
 “"Hobbyisten wegbereiders archeologen"” (24 september 1991) op nrc.nl

neolithische cultuur tussen 5.600 en 4.400 in Midden-Europa en de Lage Landen

In de cirkel werden onder andere potscherven uit de Rössen-cultuur gevonden: een tot de late bandkeramiek behorende cultuur uit de steentijd waarvan de ouderdom is bepaald op 4800-4300 voor Christus.

Weblink bron
George Beekman
 “Een ouder 'Stonehenge' in Duitsland?” (8 december 1994) op nrc.nl


amateurarcheoloog

samenstelling van amateur zn en archeoloog zn

iemand die uit liefhebberij opgravingen doet

Een amateurarcheoloog heeft in Limburg een paletarmband gevonden uit de late bronstijd, 1000 jaar voor Christus. Nooit eerder werd zoiets in Nederland uit de grond gehaald.

Weblink bron “Paletarmband uit bronstijd gevonden” (09-04-2014), NOS

De vondst werd drie jaar geleden gedaan in de tuin van een Romeinse villa in de buurt van Stein. Het heeft volgens amateurarcheoloog Bux Westhovens jaren geduurd voordat duidelijk werd dat hij een bijzondere munt had gevonden.

Weblink bron “Romeinse munt gevonden in Stein” (12-10-2013), NOS


мезолит

Мезолит — Второй период каменного века, переходный от палеолита к неолиту.

De middensteentijd is het tweede tijdvak van de steentijd, die de overgang tussen het paleo- en het neolithicum.


кьёккенмединг

Кьёккенмединги исследуются методом стратиграфии.

Afvalhopen worden met de stratigrafische methode onderzocht.


afvalhoop

afvalhopen (plural)
afvalhoopje (diminutive singular)
afvalhoopjes (diminutive plural)

de resten van opeengehoopt keukenafval uit de oudheid die, stratigrafisch onderzocht, belangrijke archeologische gegevens kunnen opleveren

De oudste overblijfselen van bewoners en hun rituelen zijn uit de Midden-Steentijd [sic]: dolmens, grafkamers, steencirkels en afvalhopen.

Als een afvalhoop uit de industriële revolutie straalde de structuur onmenselijke technologische grimmigheid en stalen barbaarsheid uit.

Liu,Cixin
 “Het drielichamen probleem” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645798


coproliet

afleiding van het Griekse 'kopros' [uitwerpselen] met het achtervoegsel -liet

Epp en haar collega’s onderzochten de coprolieten en vonden daarin het DNA van zowel hyena’s als van wolharige neushoorns. Zeer waarschijnlijk hadden de hyena’s wolharige neushoorns gegeten, waardoor het neushoorn-DNA in de drol belandde.

Weblink bron
Kim Scheltes
 “Hyenadrollen onthullen DNA van de Europese wolharige neushoorn” (29 november 2023), NewScientist


grafgift

wat men aan de dode meegeeft in zijn of haar graf

De archeologen schatten dat het zwaard uit het midden van de bronstijd (1400 voor christus) komt. Mogelijk was het zwaard een grafgift. Ook werden er meerdere pijlpunten gevonden. Soortgelijke graven in Beieren uit deze tijd zijn in de meeste gevallen al geplunderd.

Weblink bron “Duizenden jaren oud zwaard gevonden in Duitsland 'dat nog bijna glimt'” (Zaterdag 17 juni 2023, 01:07), NOS

In het grafveld zijn veel luxe grafgiften gevonden. Persoonlijke eigendommen worden zelden aangetroffen, maar de archeologen ontdekten op deze plek rijk versierde bronzen schenkkannen, kledingspelden, haarnaalden, spiegels, een schaar en zelfs een compleet parfumflesje (met inhoud).

Weblink bron “Grafveld van vermogende Romeinen gevonden in de Betuwe” (Donderdag 8 maart 2018 2023, 13:12), NOS


een methode van radiometrische datering waarmee de ouderdom van organisch materiaal en ecofacten wordt bepaald met behulp van de isotoop koolstof-14


ecofact

ecofacten (plural)
ecofactje (diminutive singular)
ecofactjes (diminutive plural)

een object dat wel in aanraking met de mens is geweest, maar niet door de mens is vervaardigd


methode om de ouderdom van organisch materiaal te bepalen m.b.v. het radioactieve koolstofisotoop C14


megalithisch

afleiding van megaliet met het achtervoegsel -isch

megalithischer (uninflected comparative)
megalithische (inflected positive)
megalithischere (inflected comparative)
megalithischers (partitive comparative)

met betrekking tot megalieten (of de steentijd)