getal

In de betekenis van ‘cijfer, aantal’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

In de betekenis van ‘als grammaticale term: enkel- of meervoud’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1576

getallen (plural)
getalletje (diminutive singular)
getalletjes (diminutive plural)

vorm van een woord die aangeeft of er sprake is van één of meer eenheden


teken

In de betekenis van ‘blijk, merk’ aangetroffen vanaf 901

<Middelnederlands teiken, teken< Oudnederlands teikin, teican

in het teken staan van

vooral worden beïnvloed door één bepaald gezichtspunt

tekens (plural)
(tekenen) * (plural)
tekentje (diminutive singular)
tekentjes (diminutive plural)

Het meervoud 'tekenen' is archaïsch aan het worden en komt vooral nog bij betekenis 1. voor.

de genormeerde figuren van het alfabet, muziekschrift, cijfers, operatoren enz.

Een karakterset met allerlei tekens.


klemtoon

In de betekenis van ‘nadruk’ voor het eerst aangetroffen in 1723

klemtonen (plural)
klemtoontje (diminutive singular)
klemtoontjes (diminutive plural)

sterkere intonatie waarmee een lettergreep van een woord wordt uitgesproken


moedertaal

moedertalen (plural)
moedertaaltje (diminutive singular)
moedertaaltjes (diminutive plural)

taal die tijdens de jeugd, zonder formeel taalonderwijs, wordt verworven

Het Nederlands is niet mijn moedertaal.

'Op uw gedichten studeer ik nog. Ik heb echter moeite met de klanken van uw moedertaal, dus ik vrees dat ik, wanneer de gelegenheid zich voordoet om iets van uw hand te citeren, mijn toevlucht zal moeten nemen tot de Engelse, Duitse of Italiaanse vertaling. Ik hoop dat u bij voorbaat de grootmoedigheid kunt opbrengen om mij dat te vergeven.'

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 32


encyclopedie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘beschrijvend woordenboek’ voor het eerst aangetroffen in 1654

van Frans encyclopédie, cognaat met Duits Enzyklopädie en Engels encyclopedia

wandelende encyclopedie

iemand met buitengewoon veel parate kennis

ensiklopedie

een gestructureerde en geschreven verzameling van menselijke kennis, in boekvorm of digitaal

encyclopedieën (plural)
encyclopedietje (diminutive singular)
encyclopedietjes (diminutive plural)

Vroeger had je een encyclopedie in de kast staan.

Wikipedia is een vrije encyclopedie die via internet toegankelijk is.


acroniem

van Engels acronym, gevormd uit Oudgrieks ακρον (ákron) "lid" en ὄνυμα (ónuma) "naam", in de betekenis van ‘letterwoord’ aangetroffen vanaf 1971 (zie vindplaats hieronder)

acroniemen (plural)
acroniempje (diminutive singular)
acroniempjes (diminutive plural)

woord bestaande uit de beginletters van andere woorden

Laser is een acroniem van 'light amplification by stimulated emission of radiation'.

F.C.M. Vogels
 Brieven : Laser in: ', Nieuwe Rotterdamse Courant, Rotterdam, p. 7 kol. 7


an

eerste letter van het Georgische alfabet (ა)

Dat woord wordt niet met een an geschreven.


verleden tijd

geeft aan dat een handeling zich in het verleden afspeelde

Zet de volgende zinnen in de verleden tijd.


paradigma

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘voorbeeld’ voor het eerst aangetroffen in 1824

Via het Laatlatijn van het Oudgriekse παράδειγμα

afgeleid van het Oudgriekse δειγμα 'deiknumi' (ik laat zien) met het voorvoegsel para-

paradigma's (plural)
paradigmata (plural)
paradigmaatje (diminutive singular)
paradigmaatjes (diminutive plural)

een reeks van verbogen of vervoegde vormen, allemaal met hetzelfde grondwoord

Het volledige paradigma van het werkwoord.


I

I's (plural)
I'tje (diminutive singular)
I'tjes (diminutive plural)

hoofdletter van de i, de negende letter van het alfabet


tautologie

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘herhaling met een andere uitdrukking’ voor het eerst aangetroffen in 1698

afgeleid van het Griekse 'tāutó' (hetzelfde) en van het Latijnse -logia, van het Griekse '-λογία'

met het voorvoegsel tauto- met het achtervoegsel -logie

tautologieën (plural)
tautologietje (diminutive singular)
tautologietjes (diminutive plural)

benadrukking van een woord met een ander woord dat zo goed als dezelfde betekenis heeft

één en dezelfde
leugen en bedrog


apocope

In de betekenis van ‘wegval van slotklank’ voor het eerst aangetroffen in 1550.

Leenwoord uit Latijn apocopē, ontleend aan Oudgrieks apokopḗ (ἀποκοπή), afgeleid van apokóptein ‘afhakken, -houwen’.

apocope's (plural)
apocopen (plural)
apocopes (plural)

deletie van een of meer klanken of een lettergreep aan het woordeinde


substantief

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘zelfstandig naamwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1576

afgeleid van substantie of het Latijnse stāre ‘staan’ met het voorvoegsel sub- met het achtervoegsel -ief


consonant

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘medeklinker’ voor het eerst aangetroffen in 1530

afgeleid van sonant met het voorvoegsel con-


cyrillisch alfabet

azbuka

een alfabet dat geschreven wordt in het cyrillisch schrift. Talen die het cyrillisch schrift gebruiken zijn de zes natuurlijke Slavische talen (Bulgaars, Macedonisch, Oekraïens, Russisch, Servisch en Wit-Russisch) en nog veel andere talen van de voormalige Sovjet-Unie, Azië en Oost-Europa.


letterwoord

letterwoorden (plural)
letterwoordje (diminutive singular)
letterwoordjes (diminutive plural)

een woord dat gevormd wordt door de beginletters van de afzonderlijke woorden achterelkaar te zetten en dat als één woord uitgesproken wordt (Definitie volgens de Nederlandse Taalunie). Vergelijk met definitie van initiaalwoord door Van Dale

havo: haavoo (hoger algemeen voortgezet onderwijs).


uitgang

uitgangen (plural)
uitgangetje (diminutive singular)
uitgangetjes (diminutive plural)

aantal letters achter de stam van een woord als vervoegings- of verbuigingselement


onverbuigbaar

Afgeleid van verbuigbaar met het voorvoegsel on-

onverbuigbaarder (uninflected comparative)
onverbuigbaarst (uninflected superlative)
onverbuigbare (inflected positive)
onverbuigbaardere (inflected comparative)
onverbuigbaarste (inflected superlative)
onverbuigbaars (partitive positive)
onverbuigbaarders (partitive comparative)


Bantoetaal

Bantusprog

een taal die tot de Bantoetak van de Niger-Congotalen behoort

Bantoetalen (plural)
Bantoetaaltje (diminutive singular)
Bantoetaaltjes (diminutive plural)

Ongeveer 310 miljoen mensen hebben een Bantoetaal als moedertaal.


indeclinabel

indeclinabeler (uninflected comparative)
indeclinabelst (uninflected superlative)
indeclinabele (inflected positive)
indeclinabelere (inflected comparative)
indeclinabelste (inflected superlative)
indeclinabels (partitive positive)
indeclinabelers (partitive comparative)


woordgeslacht

woordgeslachten (plural)
woordgeslachtje (diminutive singular)
woordgeslachtjes (diminutive plural)

klasse van een naamwoord, bepalend voor de keuze van het lidwoord, de verbuiging van toegevoegde bijvoeglijke naamwoorden en de vervanging door voornaamwoorden

Het woordgeslacht van "boek" is onzijdig (het boek, het wordt veel verkocht), dat van "soep" is vrouwelijk (de soep, zij brandt aan) en dat van "computer" is mannelijk (de computer, hij staat heel de tijd aan).


attributief

afgeleid van attributie met het achtervoegsel -ief

afgeleid van het Franse attributif of daarvoor van het Latijnse 'attributivum'

attributiv

wanneer het voor een zelfstandig naamwoord geplaatst wordt

attributiever (uninflected comparative)
attributiefst (uninflected superlative)
attributieve (inflected positive)
attributievere (inflected comparative)
attributiefste (inflected superlative)
attributiefs (partitive positive)
attributievers (partitive comparative)

bijvoeglijke bepaling, attribuut (woordgroep die een eigenschap definieert van een gerelateerd element)


signum

visueel element in een document dat taalkundige betekenis heeft, zoals een letter of een leesteken, in tegenstelling tot plaatjes en versieringen

Pas als de tekst diplomatisch is vastgesteld, een bezigheid waarbij de editeur voortdurend voor de keuze staat of een teken (figura …) al dan niet een taalteken (signum) is, kan het werk van de tekstinterpretatie beginnen.

Wat voor nut zag ik in dit onzinnig soort schrijfkunst - 'n kort stuk proza waarin 'n klanksymbool zich continu schuilhoudt, 'n volmaakt lipogram dus? (…) Voorts sprong filosoof Bolland vast uit zijn huid. ‘Gruwzaam! Onooglijk! 't Uitgangspunt is al fout, 'n aanfluiting van ons cultuurpatroon! Dat signum toch is absoluut onmisbaar!’


maxime

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘grondstelling’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1615

een stelregel die taalgebruikers meestal zonder het te beseffen volgen als ze een gesprek voeren


forte

erfwoord van Latijn fortem, accusatief van fortis


tau

via Middelnederlands tau / thau van Oudgrieks ταῦ (tau)

taus (plural)
tautje (diminutive singular)
tautjes (diminutive plural)

de letter τ (hoofdletter: T), de 19e letter van het Griekse alfabet, die overeenkomt met de letter "t" (hoofdletter "T") in het Latijnse alfabet

Met de letter tau wordt veelal de dubbele waarde van pi (2 × π, circa 6,28) bedoeld om goniometrische formules te vereenvoudigen.


tau

tau, de letter τ (hoofdletter: T), de 19e letter van het Griekse alfabet


tau

van Oudgrieks ταῦ (tau), in de betekenis "Griekse T" aangetroffen vanaf 1325 (zie vindplaats hieronder)

Meester ghi wet wel ende versint
Datmen die lettren onderkint
Vander ierster die alpha heet
Tote tau daer dabce vte gheet


samenstelling

Naamwoord van handeling van samenstellen met het achtervoegsel -ing

Zusammenstellung

verbinding van twee of meer zelfstandige woorden

samenstellingen (plural)
samenstellinkje (diminutive singular)
samenstellinkjes (diminutive plural)

een woord dat gevormd is door twee of meer onafhankelijke woorden aan elkaar te koppelen

Huisdeur is een samenstelling van de woorden huis en deur.

Een samenstelling waarin het eerste lid een aantal nevengeschikte elementen bevat die binnen de context van het woord een geheel vormen, wordt niet als een samentrekking van twee afzonderlijke samenstellingen beschouwd, maar als een samenstelling met een meerledig eerste lid. Als zodanig wordt het aan elkaar geschreven, waarbij de elementen die het eerste lid vormen worden gescheiden door koppeltekens.


reciprook

reziprok

een dimensie bezittend die de omgekeerde is van een andere dimensie

"Elkaar" wordt wel een reciprook pronomen genoemd.


onomatopee

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘klanknabootsend woord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1824

onomatopeeën (plural)
onomatopeetje (diminutive singular)
onomatopeetjes (diminutive plural)

Koekoek is een onomatopee.


Satz

der Satz (nominative singular)
die Sätze (nominative plural)
des Satzes (genitive singular)
der Sätze (genitive plural)
dem Satz (dative singular)
den Sätzen (dative plural)
den Satz (accusative singular)
die Sätze (accusative plural)


A

A's (plural)
A'tje (diminutive singular)
A'tjes (diminutive plural)

hoofdletter van de a, de eerste letter van het alfabet


A

de eerste letter van het Anglo-Normandische alfabet


aaneengeschakeld

*vervoeging van aaneenschakelen: voltooid deelwoord (van het scheidbare werkwoord), op te vatten als samenstelling van aaneen bw en geschakeld ww

aaneengeschakelde (inflected positive)
aaneengeschakelds (partitive positive)

nevengeschikt zonder oorzakelijk of tegengesteld verband


polysemie

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘verschijnsel dat een woord meerdere betekenissen heeft’ voor het eerst aangetroffen in 1950

afgeleid van polyseem (met het voorvoegsel poly-) met het achtervoegsel -ie

مشترك لفظي

het kunnen hebben van meerdere (verwante) betekenissen

Wie van jullie weet wat polysemie is?


aanhalingsteken

samenstelling van aanhaling en teken met het invoegsel -s-

Anführungszeichen

leesteken om geciteerde woorden van die van de auteur te onderscheiden

aanhalingstekens (plural)
aanhalingstekentje (diminutive singular)
aanhalingstekentjes (diminutive plural)

De punt komt voor het aanhalingsteken als er een hele zin wordt aangehaald.

leesteken om op bijzondere woorden een speciale aandacht te vestigen

De titel van het besproken boek werd tussen aanhalingstekens gezet.


aanzet

onset

het optionele eerste deel van een lettergreep, altijd bestaand uit een of meer medeklinkers

onset

de wijze waarop een muzikaal geluid begint

aanzetten (plural)
aanzetje (diminutive singular)
aanzetjes (diminutive plural)


streep

In de betekenis van ‘lijn’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 918

Iemand over de streep trekken

Iemand ergens van weten te overtuigen, of iemand met succes ergens toe aanzetten

Een streep door de rekening halen

De schuld van iemand kwijtschelden en het er niet meer over hebben

Er loopt een streep ( of streek) door

Gezegd van iemand die niet helemaal goed bij zinnen is

Op zijn strepen staan

Opkomen voor datgene waar men recht op meent te hebben

Strich

een min of meer rechte getrokken lijn of lijnstuk

Grenze

(figuurlijk) begrenzing die niet overtreden dient te worden, schreef

strepen (plural)
streepje (diminutive singular)
streepjes (diminutive plural)

In twee-onder-een-kapwoning staan streepjes tussen de delen van de woordgroep twee onder een kap (maar niet voor woning);

Weblink bron “Groot Dictee 2012: toelichting Onze Taal” (2012-12-12)


ablaut

In de betekenis van ‘regelmatige, grammaticaal bepaalde klinkerwisseling’ voor het eerst aangetroffen in 1846

Leenwoord uit Duits Ablaut, gevormd uit het voorzetsel ab- ‘van ... af’ en Laut ‘klank’.

Ablut

de op het Indo-Europees teruggaande regelmatige afwisseling van bepaalde wortelklinkers in etymologisch verwante woorden en woorddelen, die niet door de klankomgeving wordt bepaald

De Nederlandse sterke werkwoorden vertonen klinkerafwisselingen die teruggaan op de Indo-Europese ablaut.


ablaut

ablaut; de op het Indo-Europees teruggaande regelmatige afwisseling van bepaalde wortelklinkers in etymologisch verwante woorden en woorddelen, die niet door de klankomgeving wordt bepaald


ablaut

Afgeleid van het Duitse zelfstandig naamwoord Ablaut


subject

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onderwerp’ voor het eerst aangetroffen in 1671

afgeleid van het Latijnse 'jacere' (werpen) met het voorvoegsel sub-

Het predikaat is het gedeelte van een zin dat niet het subject is.

Weblink bron “Inleiding Nederlandse Taalkunde: Syntax - Woordvolgorde”, University College London


Affinität

die Affinität (nominative singular)
die Affinitäten (nominative plural)
der Affinität (genitive singular)
der Affinitäten (genitive plural)
der Affinität (dative singular)
den Affinitäten (dative plural)
die Affinität (accusative singular)
die Affinitäten (accusative plural)

gelijkenis tussen onverwante talen of tussen semantisch gelijkaardige woorden.


ideogram

met het voorvoegsel ideo- en met het achtervoegsel -gram

Ideogramm

een grafisch teken dat een voorwerp symboliseert

ideogrammen (plural)
ideogrammetje (diminutive singular)
ideogrammetjes (diminutive plural)

Veel computericonen zijn ideogrammen.


parler

Ontwikkeld uit christelijk Latijn parabolare, afgeleid van parabola “vergelijking”, aangetroffen sinds de 10e eeuw.


liaison

het uitspreken van de laatste medeklinker van een woord met de eerste lettergreep van het volgende woord dat begint met een klinker of een h muet


palabra

Ontwikkeld uit de Volkslatijnse versie van parabola “woord”, “woorden”, “spraak”.

Los hablantes mudan el valor de las palabras y de las expresiones.

De sprekers veranderen de waarde van woorden en uitdrukkingen.


tongue

English is a beautiful tongue.


intransitief

van Latijn intransitivus bn , op te vatten als afgeleid van transitief met het ontkennend voorvoegsel in-; in de betekenis van ‘onovergankelijk’ aangetroffen vanaf 1669

intransitiv

zonder de mogelijkheid van een lijdend of meewerkend voorwerp

intransitiever (uninflected comparative)
intransitiefst (uninflected superlative)
intransitieve (inflected positive)
intransitievere (inflected comparative)
intransitiefste (inflected superlative)
intransitiefs (partitive positive)
intransitievers (partitive comparative)

Het werkwoord 'zieken' is intransitief.

In 1978 formuleerde Perlmutter, grotendeels zich baserend op observaties van het gedrag van Nederlandse intransitieve werkwoorden, de Unaccusativity Hypothesis. Intransitieve werkwoorden zijn volgens zijn hypothese op te delen in onaccusatieven, ook wel ergatieven (zoals ‘vallen’ en ‘gaan’) en onergatieven (zoals ‘fluiten’ en ‘zingen’).1. Ergatieve werkwoorden hebben in hun onderliggende structuur alleen een direct object, dat in de oppervlaktestructuur is verplaatst naar de subjectspositie


intransitief

Het werkwoord 'zieken' is een intransitief.


pasar

via het Tamil பசார் (pacar) van het Perzisch بازار (bazar) "bazaar, markt"

met eenvoudige zinsbouw en woordkeus als in een handelstaal

bahasa pasar


neerlandistiek

Niederlandistik

de wetenschap die de Nederlandse taal- en letterkunde bestudeert

néerlandistique

études de langue et littérature néerlandaises ⁽ᶠʳ⁾ v mv

die activiteiten van individuen en verenigingen waarmede zij de studie, beleving en ontwikkeling van de taal en cultuur van de Nederlanden bevorderen


klemtoonhomogram

een woordenpaar dat niet in spelling maar wel in klemtoon verschilt

Dóórlopen en doorlópen vormen samen een klemtoonhomogram.


absolutief

van Latijn absolutivus, vergelijk Frans absolutif, Engels absolutive en Duits Absolutiv, op te vatten als afgeleid van absoluut bn met het achtervoegsel -ief

absolutieven (plural)
absolutiefje (diminutive singular)
absolutiefjes (diminutive plural)

benaming voor het lijdend voorwerp in een zinsconstructie met een overgankelijk werkwoord dat formeel gelijkgesteld wordt aan het onderwerp in een zinsconstructie met een onovergankelijk werkwoord.


ergatief

gaat net als Duits Ergativ en Frans ergatif via Latijn ergativus terug op Oudgrieks ἐργατικός (ergatikós) "betrekking hebbend op werk"

ergatieven (plural)
ergatiefje (diminutive singular)
ergatiefjes (diminutive plural)

een aparte naamval die de handelende persoon (= agens) in een zinsconstructie met een overgankelijk werkwoord aangeeft, en die zich onderscheidt van de naamval van de handelende persoon in een zinsconstructie met een onovergankelijk werkwoord


ergatief

met betrekking tot talen of syntactische constructies waarin een ergatieve naamval voorkomt

sinds 1978 gepopulariseerde term voor sommige intransitieve (ofwel onovergankelijke) werkwoorden: met het hulpwerkwoord "zijn" voor de voltooide tijden en de mogelijkheid het voltooid deelwoord attributief te gebruiken, maar zonder mogelijke passieve vorm met "er wordt"

Zoals bekend probeert de generatieve taalkunde de uiterlijke vorm van zinnen te verklaren vanuit een onderliggende basisvolgorde. Daarbij worden 'gevoelswerkwoorden' zoals irriteren of storen ergatief genoemd. Ergatieve werkwoorden hebben alleen maar voorwerpen, en geen onderwerp.

Peter-Arno Coppen
 Onder de zin, ergernis en irritatie. in: Trouw, Meppel (06-12-1995), p. 16.


-en

Afkomstig van het Duitse achtervoegsel -in

Namen die eindigen op –ert, –i, –l, –man: voeg –sen toe

het achtervoegsel van eigennamen om de echtgenote van iemand aan te duiden

der Fleck - die Flecken


jazyk

taal; een systeem van spraakklanken door middel waarvan mensen met elkaar communiceren en de schriftelijke vastlegging hiervan

Jaroslav mluví čtyři jazyky.


toki

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/Toki Pona - jan Lakuse - toki.ogg


aantonend

de aantonende wijs een wijs die zoals gewoonlijk vervoegd wordt naar persoon of getal

Naast de gebiedende wijs, de aanvoegende wijs en de onbepaalde wijs is de aantonende wijs één van de manieren waarop een werkwoord gebruikt kan worden.


corruption

I was called Robinson Kreutznaer; but, by the usual corruption of words in England, we are now called ... Crusoe.

Ik heette Robinson Kreutznaer, maar, door de variatie van de vreemde woorden in Engeland, heten we nu ... Crusoe.


oxymoron

van Oudgrieks ὀξύμωρον (oxúmooron), in de betekenis van ‘scherpe, schijnbaar ongerijmde tegenstelling’ aangetroffen vanaf 1663

oxymorons (plural)
oxymoronnetje (diminutive singular)
oxymoronnetjes (diminutive plural)

stijlfiguur die berust op een verbinding van twee tegenovergestelde begrippen

"Het nut van het nutteloze" is een oxymoron.

Als ze geen contradictio in terminis is, dan is de omschrijving ‘een kleine reuzenpanda’ een oxymoron: klein en reus zijn elkaars tegengestelden. Het doet er eigenlijk niet toe. Voor Pairi Daiza is de geboorte van het 171 gram wegende welpje van reuzenpanda Hao Hao een reusachtige prestatie. En voor het publiek straks een reuzeleuke attractie.


casus

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘geval’ voor het eerst aangetroffen in 1621

van Latijn casus: "gebeurtenis, voorval"; oorspronkelijk voltooid deelwoord van cadere, "vallen".

Vorbild

concrete voorbeeld(en) van iets in de praktijk, vooral gebruikt in wetenschappelijke uitleg en cursussen

casussen (plural)
casusje (diminutive singular)
casusjes (diminutive plural)

De Duitse zwakke flexie drukt namelijk nog een casus- en getalsonderscheid uit, al is het aantal distincties dat door de zwakke flexie wordt uitgedrukt aanzienlijk lager dan in de sterke flexie.


staande uitdrukking

een versteende, onveranderlijke uitdrukking

Twee voorbeelden van staande uitdrukkingen zijn "ter attentie van" en "ten opzichte van".


syncretisme

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘vermenging van begrippen’ voor het eerst aangetroffen in 1847

afgeleid van het Griekse 'kerannumi' [ik meng] met het voorvoegsel syn- (met het achtervoegsel -isme)

de samensmelting van naamvallen in een taal

Hij wist niet of syncretisme bestond in het Lezgi.


epenthesis

Leenwoord uit Laatlatijn, ontleend aan Oudgrieks epénthesis (ἐπένθεσις), afleiding uit epentíthēmi (ἐπεντίθημι) ‘ik voeg in’, gevormd uit epi (ἐπί) + entíthēmi (ἐντίθημι) ‘ik steek in’, van en (ἐν) ‘in’ + títhēmi (τίθημι) ‘ik plaats, stel’.

insertie van een of meer klanken of een lettergreep aan het woordmidden

Vele Nederlandse woorden bevatten een epenthesis om twee zelfstandige naamwoorden te verbinden.


fonologie

In de betekenis van ‘tak van taalwetenschap betreffende fonemen’ voor het eerst aangetroffen in 1855

met het voorvoegsel fono- met het achtervoegsel -logie

phonology

(taalkunde) de wetenschap die het functioneren van klanken in talen bestudeert

phonology

(taalkunde) het functioneren van klanken in een bepaalde taal

Een fonoloog weet veel van fonologie.

Zij onderzoeken de Nederlandse fonologie.


morfologie

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘vormleer’ voor het eerst aangetroffen in 1832

Afkomstig van het Oudgriekse μορφή 'morfé' (vorm) met het achtervoegsel -logie (-logía, "-logie, tak of van de wetenschap").

Morphologie

de wetenschap die het vormgeven van woorden bestudeert

morphology

de wetenschap van de bouw van organismen

morphology

de vormen, structuren en texturen van een materiaal op een schaalbereik groter dan het moleculaire.

morphology

de wetenschap die de vorm van de oppervlakte van de aarde bestudeert

Deze taalkundige weet veel van morfologie.


syntaxis

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘leer van rede- en zinsdelen’ voor het eerst aangetroffen in 1584

met het voorvoegsel syn- en met het achtervoegsel -taxis

syntax

(taalkunde) de wetenschap die de zinsbouw in talen bestudeert

sintaxi

(taalkunde) de regels die in een taal de zinsbouw sturen

Veel mensen verwarren de woorden syntaxis en grammatica.

De syntaxissen van het Nederlands en het Duits zijn zeer vergelijkbaar.


fonoloog

Van het Griekse woord φόνος "klank" met het achtervoegsel -loog

phonologist

een persoon die fonologie gestudeerd heeft

fonologen (plural)
fonoloogje (diminutive singular)
fonoloogjes (diminutive plural)

De fonoloog zal zo zijn lezing geven.


initiaalwoord

initiaalwoorden (plural)
initiaalwoordje (diminutive singular)
initiaalwoordjes (diminutive plural)

een woord dat is samengesteld uit de beginletters van afzonderlijke woorden en dat wordt uitgesproken als een reeks letternamen (omschrijving volgens de Nederlandse Taalunie). Vergelijk met de omschrijving van het woord letternaam in het Afrikaans

cd: ceedee.

een woord dat bestaat uit de beginletters van een meerdelige naam (omschrijving volgens G. Geerts, H. Heestermans (1992) Van Dale groot woordenboek der Nederlandse taal, 12e druk). Vergelijk met de omschrijving van letterwoord door de Nederlandse Taalunie

VARA, mavo, Sabena, radar.

een woord dat bestaat uit de initialen van de voornamen en familienaam. Soms worden voor de uitspraak noodzakelijke klinkers tussen gevoegd (Grote Winkler Prins Encyclopedie, 9e druk (1991))

RaMbaM voor Rabbi Mozes ben Maimon.


verkorting

Naamwoord van handeling van verkorten met het achtervoegsel -ing.

verkortingen (plural)
verkortinkje (diminutive singular)
verkortinkjes (diminutive plural)

een afkorting van een woord of woordgroep die ontstaat door weglating van een of meer (delen van) lettergrepen en die als verkorting wordt uitgesproken

Het woord "prof." is een verkorting van het volledige woord "professor".


endoniem

met het voorvoegsel endo- met het achtervoegsel -oniem

endoniemen (plural)
endoniempje (diminutive singular)
endoniempjes (diminutive plural)

een topografische naam in de taal die in de desbetreffende plaats wordt gesproken

Den Haag is een endoniem.


exoniem

In de betekenis van ‘eigen vorm in een taal voor een buitenlandse aardrijkskundige naam’ voor het eerst aangetroffen in 1986

met het voorvoegsel exo- met het achtervoegsel -oniem

exoniemen (plural)
exoniempje (diminutive singular)
exoniempjes (diminutive plural)

een topografische naam in een andere taal dan de plaatselijke taal

La Haye is een Frans exoniem voor Den Haag.


foneem

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘klankeenheid’ voor het eerst aangetroffen in 1937

Van het Oudgriekse φώνημα met het achtervoegsel -eem

fonem

een term uit de fonologie die verwijst naar een verzameling klanken die allemaal dezelfde betekenisonderscheidende functie hebben

fonemen (plural)
foneempje (diminutive singular)
foneempjes (diminutive plural)

/b/ en /d/ zijn fonemen in het Nederlands omdat de woorden "bak" en "dak" een verschillende betekenis hebben.


klikfoneem

klikfonemen (plural)
klikfoneempje (diminutive singular)
klikfoneempjes (diminutive plural)

een foneem van bijzondere klakkende klanken die vooral bij Zuidafrikaanse volken voorkomt

De volgende klikfonemen kunnen worden onderscheiden: ʘ (labiaal), ǀ of / (dentaal), ǂ of =/ (alveolaar), ǁ of // en ! (lateraal en palataal).


puntkomma

In de betekenis van ‘leesteken’ voor het eerst aangetroffen in 1769

Semikolon

een leesteken dat twee nauw aan elkaar gerelateerde zinnen tot een geheel verbindt (;)

puntkomma's (plural)
(puntkommaatje) (diminutive singular)
(puntkommaatjes) (diminutive plural)

Na een puntkomma volgt geen hoofdletter.


accent aigu

Woordgroep van de Franse woorden accent en aigu

accent aigu's (plural)
accents aigus (plural)
accent aiguutje (diminutive singular)
accents aiguutjes (diminutive plural)

een diakritisch teken boven een klinker om aan te geven dat deze met spanning uitgesproken dient te worden

Een accent aigu kan op alle klinkers staan, zoals é, á en ó.


accent circonflexe

accent circonflexes (plural)
accents circonflexes (plural)
accent circonflexje (diminutive singular)
accents circonflexjes (diminutive plural)

het diakritisch teken ^ boven een klinker om aan te geven dat deze oorspronkelijk door een s gevolgd werd

Een accent circonflexe komt meestal voor op de letter o, zoals in het Franse woord "hôpital".

Enquête is een woord waarbij de accent circonflexe boven de e komt.


accent grave

accent graves (plural)
accents graves (plural)
accent gravetje (diminutive singular)
accents gravetjes (diminutive plural)

het diakritisch teken ` boven een klinker om aan te geven dat deze niet gespannen uitgesproken wordt

In de Franse taal komt een accent grave meestal op de e voor, zoals bij het woord "algèbre".


bokstav

Afkomstig van het Oudnoorse woord bókstafr.


H

H's (plural)
H'tje (diminutive singular)
H'tjes (diminutive plural)

hoofdletter van de h, de achtste letter van het alfabet


B

B's (plural)
B'tje (diminutive singular)
B'tjes (diminutive plural)

hoofdletter van de b, de tweede letter van het alfabet


taol

taal; een systeem van spraakklanken door middel waarvan mensen met elkaar communiceren en de schriftelijke vastlegging hiervan


ny

nu (de dertiende letter van het Griekse alfabet)


prescription

formele regels van een taal (klankleer, vormleer, grammatica, etc.), die men als spreker van deze taal dient te volgen


prescription

Uit het Latijn praescriptio, Naamwoord van handeling van praescribere “voorschrijven” (ook geleend in het Frans als prescrire).


umlaut

In de betekenis van ‘vocaalwijziging o.i.v. een klinker in de volgende lettergreep’ voor het eerst aangetroffen in 1846.

Leenwoord uit Duits Umlaut, gevormd door Friedrich Gottlieb Klopstock (1724-1803) uit um ‘om, anders’ en Laut ‘klank, geluid’.

Umlaut

umlauten (plural)
umlautje (diminutive singular)
umlautjes (diminutive plural)

een trema dat in onder andere het Duits gebruikt wordt om aan te geven dat een klinker om grammaticale redenen een andere klank gekregen heeft

Je was een paar umlautjes vergeten in je Duitse proefwerk.

een vorm van klinkerharmonie waarbij een klinker in de ene lettergreep veranderd wordt door een klinker in de volgende

Door toevoeging van het achtervoegsel -ti aan „lang” is in het Nederlands het woord „lengte” ontstaan, omdat de i-klinker van -ti een umlaut van de a-klinker teweeggebracht heeft.


trema

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘deelteken’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1769

trema's (plural)
tremaatje (diminutive singular)
tremaatjes (diminutive plural)

diakritisch teken in de vorm van twee puntjes dat geplaatst wordt op een klinker om aan te geven dat met deze letter een nieuwe lettergreep begint

Het woord coëfficiënt heeft twee trema's.


thema

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘schoolopgaaf’ voor het eerst aangetroffen in 1717

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onderwerp’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1837

thema's (plural)
themata (plural)
themaatje (diminutive singular)
themaatjes (diminutive plural)


thema

thema; het deel waar de rest van de zin over gaat


nasal

The letters m and n represent nasals in most languages.

De letters m en n stellen in de meeste talen neusklanken voor.


conjugate

Bekend sinds ca. 1520; van Latijn coniugatus.

The verb has been conjugated in the third person.

Het werkwoord is in de derde persoon vervoegd.


click

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘bij inademen gevormde klank’ voor het eerst aangetroffen in 1968

medeklinker die wordt gevormd bij het inademen


F

F's (plural)
F'je (diminutive singular)
F'jes (diminutive plural)

hoofdletter van de f, de zesde letter van het alfabet


K

K's (plural)
K'tje (diminutive singular)
K'tjes (diminutive plural)

hoofdletter van de k, de elfde letter van het alfabet


C

C's (plural)
C'tje (diminutive singular)
C'tjes (diminutive plural)

hoofdletter van de c, de derde letter van het alfabet


N

N's (plural)
N'etje (diminutive singular)
N'etjes (diminutive plural)

hoofdletter van de n, de veertiende letter van het alfabet


O

O's (plural)
O'tje (diminutive singular)
O'tjes (diminutive plural)

hoofdletter van de o, de vijftiende letter van het alfabet


P

P's (plural)
P'tje (diminutive singular)
P'tjes (diminutive plural)

hoofdletter van de p, de zestiende letter van het alfabet


S

S's (plural)
S'je (diminutive singular)
S'jes (diminutive plural)

hoofdletter van de s, de negentiende letter van het alfabet


erfwoord

erfwoorden (plural)
erfwoordje (diminutive singular)
erfwoordjes (diminutive plural)

overgeërfd inheems woord, enkelvoudig onderdeel van de woordenschat van een taal dat daar altijd onderdeel van is geweest en dus niet het resultaat is van woordvorming in die taal of ontlening uit een andere taal

Woorden als 'roest' en 'ei' zijn erfwoorden.

Het grootste deel van de woorden die we in plaatsnamen vinden, is erfwoord. Dat is logisch: het Nederlands was nog maar net bezig zich te ontwikkelen als aparte taal uit het Germaans. Bovendien duiden de meeste woorden algemene begrippen uit de natuur aan, die bij de Germanen allang bekend waren.

Nicoline van der Sijs
 “Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen.”, 2e druk (2002), Veen, Amsterdam / Antwerpen, ISBN 9020420453, p. 132


wortelnomen

een zelfstandig naamwoord dat geen wortelvocaal bezit en waarbij de naamvalsuitgangen daarom onmiddellijk op de wortel volgen

Het Gotische woord 'baurgs' is een wortelnomen omdat op de wortel 'baurg-' meteen de nominatiefuitgang '-s' volgt.


toal

taal; een systeem van spraakklanken door middel waarvan mensen met elkaar communiceren en de schriftelijke vastlegging hiervan


V

V's (plural)
V'tje (diminutive singular)
V'tjes (diminutive plural)

hoofdletter van de v, de tweeëntwintigste letter van het alfabet


vervoegen

van Middelnederlands vervoegen, op te vatten als afgeleid van voegen ww met het voorvoegsel ver-
**[A.1] leenvertaling van Latijn conjugare ww
**[A.2] beïnvloed door Frans rejoindre ww

conjugate

A.1 omvormen van een werkwoord om wijze, tijd en persoon uit te drukken

vervoegde (past)
vervoegd (past participle)
te vervoegen (active infinitive imperfect present long-form)
zullen vervoegen (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen vervoegen (active infinitive imperfect future long-form)
hebben vervoegd (active infinitive perfect present short-form)
te hebben vervoegd (active infinitive perfect present long-form)
vervoegd zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
vervoegd te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
vervoegend (imperfect participle)
vervoegd (past participle)
vervoege (subjunctive)
vervoeg (indicative imperfect present singular first-person)
vervoegt (indicative imperfect present singular second-person)
vervoegt (indicative imperfect present singular second-person)
vervoegt (indicative imperfect present singular second-person)
vervoegt (indicative imperfect present singular third-person)
vervoegde (indicative imperfect past singular first-person)
vervoegde (indicative imperfect past singular second-person)
vervoegde (indicative imperfect past singular second-person)
vervoegde (indicative imperfect past singular second-person)
vervoegde (indicative imperfect past singular third-person)
vervoegden (indicative imperfect past plural first-person)
vervoegden (indicative imperfect past plural second-person)
vervoegden (indicative imperfect past plural third-person)
zal vervoegen (indicative imperfect future singular first-person)
zult vervoegen (indicative imperfect future singular second-person)
zal vervoegen (indicative imperfect future singular second-person)
zult vervoegen (indicative imperfect future singular second-person)
zal vervoegen (indicative imperfect future singular second-person)
zult vervoegen (indicative imperfect future singular second-person)
zal vervoegen (indicative imperfect future singular third-person)
zullen vervoegen (indicative imperfect future plural first-person)
zullen vervoegen (indicative imperfect future plural second-person)
zullen vervoegen (indicative imperfect future plural third-person)
zou vervoegen (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou vervoegen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) vervoegen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt vervoegen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou vervoegen (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden vervoegen (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden vervoegen (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden vervoegen (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb vervoegd (perfect present first-person)
hebt vervoegd (perfect present second-person)
hebt vervoegd (perfect present second-person)
heeft vervoegd (perfect present second-person)
hebt vervoegd (perfect present second-person)
heeft vervoegd (perfect present third-person)
hebben vervoegd (perfect present first-person)
hebben vervoegd (perfect present second-person)
hebben vervoegd (perfect present third-person)
had vervoegd (perfect past first-person)
had vervoegd (perfect past second-person)
had vervoegd (perfect past second-person)
hadt vervoegd (perfect past second-person)
had vervoegd (perfect past third-person)
hadden vervoegd (perfect past first-person)
hadden vervoegd (perfect past second-person)
hadden vervoegd (perfect past third-person)
zal vervoegd hebben (perfect future first-person)
zal vervoegd hebben (perfect future second-person)
zult vervoegd hebben (perfect future second-person)
zult vervoegd hebben (perfect future second-person)
zal vervoegd hebben (perfect future second-person)
zult vervoegd hebben (perfect future second-person)
zal vervoegd hebben (perfect future third-person)
zullen vervoegd hebben (perfect future first-person)
zullen vervoegd hebben (perfect future second-person)
zullen vervoegd hebben (perfect future third-person)
zou vervoegd hebben (perfect conditional first-person)
zou vervoegd hebben (perfect conditional second-person)
zou vervoegd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt vervoegd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt vervoegd hebben (perfect conditional second-person)
zou vervoegd hebben (perfect conditional third-person)
zouden vervoegd hebben (perfect conditional first-person)
zouden vervoegd hebben (perfect conditional second-person)
zouden vervoegd hebben (perfect conditional third-person)
er wordt vervoegd (impersonal passive present imperfect)
er is vervoegd (impersonal passive present perfect)
er werd vervoegd (impersonal passive past imperfect)
er was vervoegd (impersonal passive past perfect)
er zal vervoegd worden (impersonal passive future imperfect)
er zal vervoegd zijn (impersonal passive future perfect)
er zou vervoegd worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou vervoegd zijn (impersonal passive conditional perfect)
vervoegd worden (passive infinitive imperfect present short-form)
vervoegd te worden (passive infinitive imperfect present long-form)
vervoegd zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
vervoegd te zullen worden (passive infinitive imperfect future long-form)
vervoegd zijn (passive infinitive perfect present short-form)
vervoegd te zijn (passive infinitive perfect present long-form)
vervoegd zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
vervoegd te zullen zijn (passive infinitive perfect future long-form)
word vervoegd (singular imperfect present first-person)
wordt vervoegd (singular imperfect present second-person)
wordt vervoegd (singular imperfect present second-person)
wordt vervoegd (singular imperfect present second-person)
wordt vervoegd (singular imperfect present plural third-person)
worden vervoegd (singular imperfect present plural first-person)
worden vervoegd (singular imperfect present plural second-person)
worden vervoegd (singular imperfect present third-person)
werd vervoegd (singular imperfect past first-person)
werd vervoegd (singular imperfect past second-person)
werd vervoegd (singular imperfect past second-person)
werdt vervoegd (singular imperfect past second-person)
werd vervoegd (singular imperfect past plural third-person)
werden vervoegd (singular imperfect past plural first-person)
werden vervoegd (singular imperfect past plural second-person)
werden vervoegd (singular imperfect past third-person)
zal vervoegd worden (singular imperfect future first-person)
zult vervoegd worden (singular imperfect future second-person)
zult vervoegd worden (singular imperfect future second-person)
zult vervoegd worden (singular imperfect future second-person)
zal vervoegd worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen vervoegd worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen vervoegd worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen vervoegd worden (singular imperfect future third-person)
zou vervoegd worden (singular imperfect conditional first-person)
zou vervoegd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou vervoegd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt vervoegd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt vervoegd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou vervoegd worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden vervoegd worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden vervoegd worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden vervoegd worden (singular imperfect conditional third-person)
ben vervoegd (perfect present first-person)
bent vervoegd (perfect present second-person)
bent vervoegd (perfect present second-person)
is vervoegd (perfect present second-person)
zijt vervoegd (perfect present second-person)
is vervoegd (perfect present third-person)
zijn vervoegd (perfect present first-person)
zijn vervoegd (perfect present second-person)
zijn vervoegd (perfect present third-person)
was vervoegd (perfect past first-person)
was vervoegd (perfect past second-person)
was vervoegd (perfect past second-person)
waart vervoegd (perfect past second-person)
was vervoegd (perfect past third-person)
waren vervoegd (perfect past first-person)
waren vervoegd (perfect past second-person)
waren vervoegd (perfect past third-person)
zal vervoegd zijn (perfect future first-person)
zult vervoegd zijn (perfect future second-person)
zult vervoegd zijn (perfect future second-person)
zult vervoegd zijn (perfect future second-person)
zal vervoegd zijn (perfect future third-person)
zullen vervoegd zijn (perfect future first-person)
zullen vervoegd zijn (perfect future second-person)
zullen vervoegd zijn (perfect future third-person)
zou vervoegd zijn (perfect conditional first-person)
zou vervoegd zijn (perfect conditional second-person)
zou vervoegd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt vervoegd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt vervoegd zijn (perfect conditional second-person)
zou vervoegd zijn (perfect conditional third-person)
zouden vervoegd zijn (perfect conditional first-person)
zouden vervoegd zijn (perfect conditional second-person)
zouden vervoegd zijn (perfect conditional third-person)

[2] Dit is Belgisch-Nederlands, maar ook in België geen standaardtaal.

wederkerend benaderen met een vraag of wens

wederkerend (verouderd) zich ergens bijvoegen, zich ergens bij aansluiten

Nederlanders die Duits willen leren, vinden het vaak makkelijk om de Duitse werkwoorden te vervoegen.

Hij doet het goed op school, zegt zijn moeder, maar de werkwoorden être en avoir kan hij niet vervoegen.

Weblink bron
Patricia Veldhuis & Frederiek Weeda
 “Vakken schrappen, roosteren met de kaasschaaf: het lerarentekort wordt alleen maar groter” (10 april 2022) op nrc.nl


Y

Y's (plural)
Y'tje (diminutive singular)
Y'tjes (diminutive plural)
y

Het was lange tijd gebruikelijk om de digraaf ij, uitgesproken als ei (/ɛi/) gelijk te stellen aan de y zoals die in leenwoorden voorkomt. Oorspronkelijk is dit de letter die in het Grieks de klank u (/y/) weergeeft. Vanaf het einde van 20e eeuw wordt meestal alleen y als de 25e letter van het alfabet behandeld en ij als een combinatie van i en j. Bij het opsommen van het alfabet en in samenstellingen is het nog wel gebruik om deze letter ij (/ɛi/) te noemen.

hoofdletter van de y, de vijfentwintigste letter van het alfabet


Y

de vierentwintigste letter van het Anglo-Normandische alfabet


leenwoord

In de betekenis van ‘ontlening’ voor het eerst aangetroffen in 1910.

Leenvertaling uit Duits Lehnwort; samenstelling van leen ww en woord .

Lehnwort

een woord dat door een taal aan een andere taal ontleend is

leenwoorden (plural)
leenwoordje (diminutive singular)
leenwoordjes (diminutive plural)

een woord dat door een taal uit een andere taal overgenomen is

Het zelfstandige naamwoord download is een leenwoord uit het Engels.


tweede naamval

verbinding van  tweede en naamval, die verwijst naar de plaats van deze naamval op de tweede rij in het tabelletje dat traditioneel gebruikt wordt voor de weergave van het buigingsparadigma
Deze ordening geldt niet voor alle talen. In IJslandse literatuur zet men bijvoorbeeld meestal de accusatief op de tweede regel.

genitive case

naamval als aanduiding van bezit, oorsprong of hoeveelheid

Dit is een van de acht naamvallen van de Indo-Europese talen die oorspronkelijk een oorzakelijk voorwerp aanduidde, maar tegenwoordig vooral een bezitsrelatie aangeeft.

buigingsvorm van een naamwoord als dat in een zin een bezitter, oorsprong of hoeveelheid aangeeft

Men werkte nog met naamvallen. „Hiera sint vilo visko”, wordt ergens in het filmpje gezegd: Hier zijn veel vissen. De -o in visko is de uitgang van de tweede naamval meervoud. Vilo visko is dus letterlijk: veel van vissen.

Weblink bron
Berthold van Maris
 “Zo klonk het Oudnederlands van 1.000 jaar geleden” (26 mei 2020) op nrc.nl


klanknabootsing

samenstelling van klank zn en nabootsing zn

Lautmalerei

het (proberen) een zelfde geluid te produceren

Lautmalerei

een woord dat is ontstaan uit het proberen een geluid na te doen

klanknabootsingen (plural)
klanknabootsinkje (diminutive singular)
klanknabootsinkjes (diminutive plural)

Woorden als koekoek en tsjilpen zijn klanknabootsingen.


spiritus

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘alcohol’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1714

In het Latijn wordt "spiritus" volgens de 4e declinatie verbogen, en is het meervoud dus ook "spiritus". Omdat de gebruikers van het woord in deze betekenis meestal bekend zijn met klassieke talen, wordt deze meervoudsvorm ook in het Nederlands gebruikt, zie de voorbeeldzin hierboven.

teken toegevoegd in Oudgriekse tekst om aan te geven dat de beginklank van een woord met een min of meer hoorbare h-klank wordt uitgesproken

De voortreffelijke typografische uitvoering van het werk (alleen het sporadisch voorkomende Grieks mist de in de onderkastletters gebruikelijke spiritus, accenten en eind-s) zal het gebruik ervan nog in sterke mate veraangenamen.


figuurlijk

Afgeleid van figuur met het achtervoegsel -lijk

figuurlijker (uninflected comparative)
figuurlijkst (uninflected superlative)
figuurlijke (inflected positive)
figuurlijkere (inflected comparative)
figuurlijkste (inflected superlative)
figuurlijks (partitive positive)
figuurlijkers (partitive comparative)

De betekenis van een uitdrukking is meestal een figuurlijke betekenis.

In de uitdrukking "De koe bij de horens vatten" wordt er niet bedoeld dat je dit ook echt zo moet uitvoeren, er is immers vaak geen koe. De figuurlijke betekenis is: "Een zaak stevig aanpakken".


quote

quote

letterlijke passage die door iemand anders aangehaald wordt

quotes (singular)
quoteje (diminutive)
quotejes (diminutive singular)

Volgens de quote van de buurman had hij er niets mee te maken.

Maar ook Malala met de wereld aan haar voeten met de quote van Beyonce er overheen: ‘Who run the world? Girls!’

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


diftong

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘tweeklank’ voor het eerst aangetroffen in 1568

Afkomstig van het Oudgriekse δίφθογγος (met het voorvoegsel di-)

dvojhláska

een foneem dat uit twee klinkers bestaat die binnen één lettergreep in elkaar overgaan

diftongen (plural)
diftongetje (diminutive singular)
diftongetjes (diminutive plural)

Het overgaan van een monoftong in een diftong wordt diftongering genoemd.


tweeklank

tweeklanken (plural)
tweeklankje (diminutive singular)
tweeklankjes (diminutive plural)

Het hedendaagse Standaardnederlands is relatief arm aan tweeklanken: er worden in het overgrote deel van het Nederlandse taalgebied drie tweeklanken gerealiseerd.


monoftong

In de betekenis van ‘enkele klinker’ voor het eerst aangetroffen in 1950

Afkomstig van het Oudgriekse μονόφθογγος (met het voorvoegsel mono-)

Monophthong

de benaming voor één enkele klinker die de nucleus vormt van een lettergreep

monoftongen (plural)
monoftongetje (diminutive singular)
monoftongetjes (diminutive plural)


triftong

Afkomstig van het Oudgriekse τρία en φθόγγος.

Triphthong

een foneem dat uit drie klinkers bestaat die binnen één lettergreep in elkaar overgaan

triftongen (plural)
triftongetje (diminutive singular)
triftongetjes (diminutive plural)

In het Nederlands komen geen triftongen voor.


drieklank

een grote drieklank

een akkoord met reine prime, grote terts en reine kwint

een kleine drieklank

een akkoord met reine prime, kleine terts en reine kwint

een overmatige drieklank

een akkoord met reine prime, grote terts en overmatige kwint

een verminderde drieklank

een akkoord met reine prime, kleine terts en verminderde kwint

een dubbel verminderde drieklank

een akkoord met reine prime, verminderde terts en verminderde kwint

een hard verminderde drieklank

een akkoord met reine prime, grote terts en verminderde kwint

drieklanken (plural)
drieklankje (diminutive singular)
drieklankjes (diminutive plural)

In het Nederlands komen geen drieklanken voor.


причастие настоящего времени

nl-причастие_настоящего_времени-ru-noun-cMwDRnwe


pleonasme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘stijlvorm’ voor het eerst aangetroffen in 1872

via Frans pléonasme en Latijn pleonasmus afgeleid van Oudgrieks πλεονασμός (pleonasmos) "overschot"

Pleonasmus

(taalkunde) een uitdrukking waarin eenzelfde begrip dubbel is uitgedrukt

pleonasmen (plural)
pleonasmetje (diminutive singular)
pleonasmetjes (diminutive plural)

"Witte sneeuw" is een duidelijk voorbeeld van een pleonasme.

"Eclectische potpourri" is een subtieler voorbeeld.


fricatief

Leenwoord uit het modern Latijn, in de betekenis van ‘wrijvingsmedeklinker’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1912

Frikativ

een medeklinker die geproduceerd wordt met een gedeeltelijke obstructie ergens in het spraakkanaal

fricatieven (plural)
fricatiefje (diminutive singular)
fricatiefjes (diminutive plural)

In het Nederlands worden stemhebbende fricatieven, net als stemhebbende plosieven, aan het eind van een lettergreep stemloos gemaakt.


sisklank

sisklanken (plural)
sisklankje (diminutive singular)
sisklankjes (diminutive plural)

In het Nederlands worden stemhebbende sisklanken, net als stemhebbende plofklanken, aan het eind van een lettergreep stemloos gemaakt.


wrijfklank

wrijfklanken (plural)
wrijfklankje (diminutive singular)
wrijfklankjes (diminutive plural)

In het Nederlands worden stemhebbende wrijfklanken, net als stemhebbende plofklanken, aan het eind van een lettergreep stemloos gemaakt.


plosief

eksplosief

medeklinker die geproduceerd wordt met een volledige obstructie...

plosieven (plural)
plosiefje (diminutive singular)
plosiefjes (diminutive plural)

medeklinker die geproduceerd wordt met een volledige obstructie ergens in het spraakkanaal

In het Nederlands worden stemhebbende plosieven, net als stemhebbende fricatieven, aan het eind van een lettergreep stemloos gemaakt.


occlusief

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘plofklank’ voor het eerst aangetroffen in 1950

afgeleid van occlusie met het achtervoegsel -ief

afgeleid van het Franse occlusif of daarvoor van het Latijnse 'occlusum'

plosive

een medeklinker die geproduceerd wordt met een volledige obstructie ergens in het spraakkanaal

occlusieven (plural)
occlusiefje (diminutive singular)
occlusiefjes (diminutive plural)

In het Nederlands worden stemhebbende occlusieven, net als stemhebbende fricatieven, aan het eind van een lettergreep stemloos gemaakt.


plofklank

plofklanken (plural)
plofklankje (diminutive singular)
plofklankjes (diminutive plural)

In het Nederlands worden stemhebbende plofklanken, net als stemhebbende sisklanken, aan het eind van een lettergreep stemloos gemaakt.


neusklank

neusklanken (plural)
neusklankje (diminutive singular)
neusklankjes (diminutive plural)

een klank geproduceerd met een verlaagde velum in de mond, waardoor lucht tijdens het vormen van de klank ongestoord door de neus kan ontsnappen

In veel talen kan een klinker voor een neusklank genasaliseerd worden, waarna de neusklank vaak zelfs verdwijnt.


affricaat

In de betekenis van ‘klank die als explosief begint en als spirant eindigt’ voor het eerst aangetroffen in 1912

afgeleid van Affrica met het achtervoegsel -aat

Affrikate

een combinatie van twee medeklinkers, waarvan de eerste een plosief...

affricaten (plural)
affricaatje (diminutive singular)
affricaatjes (diminutive plural)

een combinatie van twee medeklinkers, waarvan de eerste een plosief is en de tweede een homorgane wrijfklank

De meest voorkomende affricaten zijn /pf/, /ts/, /kch/ en /dz/.


alternant

Van het Latijnse alternans, tegenwoordig deelwoord van alternare, ("(ver-/uit-)wisselen, aflossen")

Naamwoord van handeling van alterneren met het achtervoegsel -ant

alternant

determinant samengesteld uit n functies en n punten (niet noodzakelijkerwijze onderscheiden) door het element i,j gelijk te stellen aan de waarde van de functie i in punt j en vice versa

alternanten (plural)
alternantje (diminutive singular)
alternantjes (diminutive plural)

elk van meerdere elementen die afwisselend in de taal voor dezelfde functie gebruikt worden

Wanneer we een morfeem opvatten als een abstracte grammaticale categorie, zoals Bloomfield doet, dan heten de elementen die die categorie uitdrukken alternanten.


spelling

Naamwoord van handeling van spellen met het achtervoegsel -ing

Rechtschreibung

de al dan niet vastgelegde manier waarop de woorden van een taal geschreven worden

Het Nederlands heeft, in tegenstelling tot het Engels, een officieel vastgelegde spelling.

Dank aan de auteurs en uitgevers die overname toestonden (zie voor bijzonderheden 'Bronnen' aan het einde van het boek). De oorspronkelijke spelling hiervan is zoveel mogelijk gehandhaafd. Van enkele stukken bleken, tot onze spijt, auteur en uitgever niet te achterhalen.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 7

Mijn spelling was op z’n zachtst gezegd interessant omdat ik in Engeland op school heb gezeten en nooit foutloos Nederlands heb leren schrijven.


Å

de hoofdletter van de negenentwintigste letter van het Noorse alfabet, klinker


ø

de achtentwintigste letter van het Noorse alfabet, klinker


Ø

de hoofdletter van de achtentwintigste letter van het Noorse alfabet, klinker


æ

de zevenentwintigste letter van het Noorse alfabet, klinker, umlaut


æ

de zevenentwintigste letter van het Nynorske alfabet, klinker, umlaut


æ

een letter van het Oudnoorse alfabet, klinker, umlaut


Æ

de hoofdletter van de zevenentwintigste letter van het Noorse alfabet, klinker


Æ

de hoofdletter van de zevenentwintigste letter zn van het Nynorske alfabet, klinker


parabool

via Frans parabole of direct van Latijn parabola en Oudgrieks παραβολή (parabolè) (met het voorvoegsel para-), in de betekenis van ‘kegelsnede’ aangetroffen vanaf 1645
Cognaat met parabel.

Parabel

kegelsnede waarbij het snijvlak parallel loopt met een lijn die aan de kegel raakt en tevens het toppunt snijdt.

parabolen (plural)
parabooltje (diminutive singular)
parabooltjes (diminutive plural)

een retorische stijlfiguur, een formulering die de waarheid bewust te kort doet door haar als zeer klein, onnozel of onbeduidend voor te stellen

Als jij het Concertgebouworkest "een aardig strijkje" noemt, dan is dat een parabool, je weet wel beter!


fonetiek

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘tak van taalwetenschap betreffende spraakklanken’ voor het eerst aangetroffen in 1847

afgeleid van foon met het achtervoegsel -iek

Phonetik

de wetenschap die zich bezig houdt met de bestudering van de fysiologische, fysische en perceptieve aspecten van spraak

Binnen de fonetiek is het van groot belang een duidelijke schriftelijke weergave voor spraakklanken te hebben.


phonology

Van het Oudgriekse φωνη (fōnē, “geluid”) met het achtervoegsel -λογία (-logía, “-logie, tak of van de wetenschap”).


Z

Z's (plural)
Z'je (diminutive singular)
Z'jes (diminutive plural)

hoofdletter van de z, de zesentwintigste letter van het alfabet


Z

de vijfentwintigste letter van het Anglo-Normandische alfabet


sandhigeminatie

samenstelling van sandhi zn en geminatie zn

doubladur kevreadurezhel

fonetisch procedé in het Fins en Italiaans, waarbij de beginklinker van een morfeem verdubbeld...

fonetisch procedé in het Fins en Italiaans, waarbij de beginklinker van een morfeem verdubbeld wordt indien het vorige morfeem op een klinker eindigt

Voor vele studenten Italiaans vormt de toepassing van sandhigeminatie een groot struikelblok.


J

J's (plural)
J'tje (diminutive singular)
J'tjes (diminutive plural)

hoofdletter van de j, de tiende letter van het alfabet


avleie

Afleiding van Oudnoords: leiga ww met het voorvoegsel av-

/ ɑːʋˈlæjə /

avleie oppmerksomheten fra noe eller noen

avleie et nytt stoff av oljen

een nieuw geneesmiddel uit olie ontwikkelen

afleiden (een woord uit een ander woord afleiden)


avleie

Afleiding van leie ww met het voorvoegsel av-

/ ɑːʋˈlæjə /


beleefdheidsvorm

samenstelling van beleefdheid en vorm met het invoegsel -s-

Höflichkeitsform

beleefde aanspreekvorm, gebruikt tegen iemand die men niet tutoyeert.

beleefdheidsvormen (plural)
beleefdheidsvormpje (diminutive singular)
beleefdheidsvormpjes (diminutive plural)

De beleefdheid van de Britse passagiers op de Titanic heeft hen het leven gekost.


woordherkomst

Wortherkunft

de oorsprong en ontwikkeling van een woord

Ook de woordherkomst staat in dit woordenboek vermeld.


førsteledd

Samenstelling van de Noorse woorden første en ledd

het eerste woorddeel van een samengesteld woord


førsteledd

Samenstelling van de Nynorske woorden første en ledd


førsteled

het eerste deelwoord van een samengesteld woord


samansetning

Ord som "hustak" og "formann" er samansetningar.

Woorden zoals "huisdak" en "voorzitter" zijn samenstellingen.


語

外国語

合成語


語

日本語


L

L's (plural)
L'etje (diminutive singular)
L'etjes (diminutive plural)

hoofdletter van de l, de twaalfde letter van het alfabet


gebarentalen

sign languages

verzamelterm voor ongeveer 135 talen die geschikt zijn voor mensen met beperkingen bij spreken of luisteren doordat informatie zonder geluid met de stand van de handen en de gelaatsuitdrukking wordt overgedragen


kunsttalen

artificial languages

verzamelteram voor speciaal ontwikkelde talen die door mensen worden gesproken

verzamelterm voor speciaal ontwikkelde talen die door mensen worden gesproken


spelfout

spelfouten (plural)
spelfoutje (diminutive singular)
spelfoutjes (diminutive plural)

Hackers lopen 1 miljard dollar mis door spelfout


Bantoetalen

[eiɡennaam] samenstelling van Bantoe en en talen zn

[zelfstandiɡ naamwoord] Bantoetaal met de uitgang -en

Bantu languages

taalfamilie van honderden talen die in Afrika worden gesproken


Wort

das Wort (nominative singular)
die Wörter (nominative plural)
des Wortes (genitive singular)
des Worts (genitive singular)
der Wörter (genitive plural)
dem Wort (dative singular)
den Wörtern (dative plural)
das Wort (accusative singular)
die Wörter (accusative plural)

Sätze bestehen aus Wörtern.


steenkolenengels

De term steenkolenengels zou oorspronkelijk verwijzen naar de mengtaal waarin (Nederlandse) havenarbeiders en zeelieden met bemanningsleden van met name Engelse steenkolenschepen communiceerden, aangetroffen sinds het begin van de 20e eeuw, zie vindplaatsen hieronder.

slecht Engels, met slechte uitspraak en slechte grammatica

Mijn steenkolenengels is na dertien jaar in Engelstalige landen gewoond te hebben toch een stuk beter geworden.

Op 18-jarige leeftijd vertrok hij in ’t bezit van een weinig steenkolen-Engels, naar Engeland, bracht een half jaar door aan The Royal Normal College for the Blind in Upper-Norwood, met ’t doel daar opleiding te ontvangen voor leeraar in de Wiskunde.

Verscheidenheden (20 augustus 1909) in: De Bode; orgaan van den Bond van Nederlandsche Onderwijzers, Jaargang 34, p. 2 op Delpher.nl

Ja zeker, vooruit maar, hurry up." Kees kende wat Engelsch — steenkool-Engelsch, zooals men dat op de havenplaatsen noemde.

W.J. Mets
 “Hoe Kees zeeman werd” (1909), Bruna, p. 7 op Delpher.nl

'n Reeds lang in 't Zeemanshuis gelogeerde Zweed voegde zich bij ons en vertelde : „Morge ik ga work an boord. Grootveld zegt to me ein uur." In onze onmiddellijke nabijheid knoopte 't kleine koopmannetje 'n gesprek aan met 'n Engelschman: „You sleap here this night?" vroeg-i in steenkool-Engelsch. „No," was 't antwoord. „I go directly to London." „No Saterday with the boat ?"

W. Bakker
 “Het leven van den zeeman te Amsterdam : volgens persoonlijke ervaringen” (1902), Tierie en Kruyt, p. 73 op Delpher.nl


klik

In de betekenis van ‘tussenwerpsel: nabootsing van geluid’ voor het eerst aangetroffen in 1599

klikken (plural)
kliks [3] (plural)
klikje (diminutive singular)
klikjes (diminutive plural)

een niet-pulmonaire medeklinker gemaakt door een dubbele afsluiting te maken met de tong of de lippen, een onderdruk te maken en de afsluiting los te trekken

In het Xhosa komen drie kliks voor die geschreven worden als c, x en q en die ieder in een zestal varianten uitgesproken kunnen worden.


modersmål

Samenstelling van de Zweedse zelfstandige naamwoorden moder en mål met het invoegsel -s-


ordform

I medisinske ord skal den greske bokstaven theta (θ) gjevast att med - t - i norske ordformer, også i samansetjingar og avleiingar.

In medische termen zal voortaan de Griekse letter theta (θ) in Noorse woordvormen met een 't' weergegeven worden, ook in samenstellingen en afleidingen.


sammensetning

Ord som "sagbruk" og "hustak" er sammensetninger.

Woorden zoals "zaagwerk" en "huisdak" zijn samenstellingen.


avleiing

Afkomstig van het Noorse werkwoord avlede met het achtervoegsel -ing

/ ˈɑːʋlæjɪŋ /


avleiing

Afkomstig van het Nynorske werkwoord avlede met het voorvoegsel av- en met het achtervoegsel -ing

/ ˈɑːʋlæjɪŋ /


avledning

Naamwoord van handeling van Noors: avlede ww met het voorvoegsel av- en met het achtervoegsel -ning

/ ˈɑːʋleːdnɪŋ /


fokus

deel van de taalkundige bericht dat de zender ziet als belangrijk.


munten

In de betekenis van ‘doelen op’ voor het eerst aangetroffen in 1504

muntte (past)
gemunt (past participle)
te munten (active infinitive imperfect present long-form)
zullen munten (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen munten (active infinitive imperfect future long-form)
hebben gemunt (active infinitive perfect present short-form)
te hebben gemunt (active infinitive perfect present long-form)
gemunt zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
gemunt te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
muntend (imperfect participle)
gemunt (past participle)
munte (subjunctive)
munt (indicative imperfect present singular first-person)
munt (indicative imperfect present singular second-person)
munt (indicative imperfect present singular second-person)
munt (indicative imperfect present singular second-person)
munt (indicative imperfect present singular third-person)
muntte (indicative imperfect past singular first-person)
muntte (indicative imperfect past singular second-person)
muntte (indicative imperfect past singular second-person)
muntte (indicative imperfect past singular second-person)
muntte (indicative imperfect past singular third-person)
muntten (indicative imperfect past plural first-person)
muntten (indicative imperfect past plural second-person)
muntten (indicative imperfect past plural third-person)
zal munten (indicative imperfect future singular first-person)
zult munten (indicative imperfect future singular second-person)
zal munten (indicative imperfect future singular second-person)
zult munten (indicative imperfect future singular second-person)
zal munten (indicative imperfect future singular second-person)
zult munten (indicative imperfect future singular second-person)
zal munten (indicative imperfect future singular third-person)
zullen munten (indicative imperfect future plural first-person)
zullen munten (indicative imperfect future plural second-person)
zullen munten (indicative imperfect future plural third-person)
zou munten (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou munten (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) munten (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt munten (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou munten (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden munten (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden munten (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden munten (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb gemunt (perfect present first-person)
hebt gemunt (perfect present second-person)
hebt gemunt (perfect present second-person)
heeft gemunt (perfect present second-person)
hebt gemunt (perfect present second-person)
heeft gemunt (perfect present third-person)
hebben gemunt (perfect present first-person)
hebben gemunt (perfect present second-person)
hebben gemunt (perfect present third-person)
had gemunt (perfect past first-person)
had gemunt (perfect past second-person)
had gemunt (perfect past second-person)
hadt gemunt (perfect past second-person)
had gemunt (perfect past third-person)
hadden gemunt (perfect past first-person)
hadden gemunt (perfect past second-person)
hadden gemunt (perfect past third-person)
zal gemunt hebben (perfect future first-person)
zal gemunt hebben (perfect future second-person)
zult gemunt hebben (perfect future second-person)
zult gemunt hebben (perfect future second-person)
zal gemunt hebben (perfect future second-person)
zult gemunt hebben (perfect future second-person)
zal gemunt hebben (perfect future third-person)
zullen gemunt hebben (perfect future first-person)
zullen gemunt hebben (perfect future second-person)
zullen gemunt hebben (perfect future third-person)
zou gemunt hebben (perfect conditional first-person)
zou gemunt hebben (perfect conditional second-person)
zou gemunt hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gemunt hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gemunt hebben (perfect conditional second-person)
zou gemunt hebben (perfect conditional third-person)
zouden gemunt hebben (perfect conditional first-person)
zouden gemunt hebben (perfect conditional second-person)
zouden gemunt hebben (perfect conditional third-person)
er wordt gemunt (impersonal passive present imperfect)
er is gemunt (impersonal passive present perfect)
er werd gemunt (impersonal passive past imperfect)
er was gemunt (impersonal passive past perfect)
er zal gemunt worden (impersonal passive future imperfect)
er zal gemunt zijn (impersonal passive future perfect)
er zou gemunt worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou gemunt zijn (impersonal passive conditional perfect)
gemunt worden (passive infinitive imperfect present short-form)
gemunt te worden (passive infinitive imperfect present long-form)
gemunt zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
gemunt te zullen worden (passive infinitive imperfect future long-form)
gemunt zijn (passive infinitive perfect present short-form)
gemunt te zijn (passive infinitive perfect present long-form)
gemunt zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
gemunt te zullen zijn (passive infinitive perfect future long-form)
word gemunt (singular imperfect present first-person)
wordt gemunt (singular imperfect present second-person)
wordt gemunt (singular imperfect present second-person)
wordt gemunt (singular imperfect present second-person)
wordt gemunt (singular imperfect present plural third-person)
worden gemunt (singular imperfect present plural first-person)
worden gemunt (singular imperfect present plural second-person)
worden gemunt (singular imperfect present third-person)
werd gemunt (singular imperfect past first-person)
werd gemunt (singular imperfect past second-person)
werd gemunt (singular imperfect past second-person)
werdt gemunt (singular imperfect past second-person)
werd gemunt (singular imperfect past plural third-person)
werden gemunt (singular imperfect past plural first-person)
werden gemunt (singular imperfect past plural second-person)
werden gemunt (singular imperfect past third-person)
zal gemunt worden (singular imperfect future first-person)
zult gemunt worden (singular imperfect future second-person)
zult gemunt worden (singular imperfect future second-person)
zult gemunt worden (singular imperfect future second-person)
zal gemunt worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen gemunt worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen gemunt worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen gemunt worden (singular imperfect future third-person)
zou gemunt worden (singular imperfect conditional first-person)
zou gemunt worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gemunt worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gemunt worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gemunt worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gemunt worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden gemunt worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden gemunt worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden gemunt worden (singular imperfect conditional third-person)
ben gemunt (perfect present first-person)
bent gemunt (perfect present second-person)
bent gemunt (perfect present second-person)
is gemunt (perfect present second-person)
zijt gemunt (perfect present second-person)
is gemunt (perfect present third-person)
zijn gemunt (perfect present first-person)
zijn gemunt (perfect present second-person)
zijn gemunt (perfect present third-person)
was gemunt (perfect past first-person)
was gemunt (perfect past second-person)
was gemunt (perfect past second-person)
waart gemunt (perfect past second-person)
was gemunt (perfect past third-person)
waren gemunt (perfect past first-person)
waren gemunt (perfect past second-person)
waren gemunt (perfect past third-person)
zal gemunt zijn (perfect future first-person)
zult gemunt zijn (perfect future second-person)
zult gemunt zijn (perfect future second-person)
zult gemunt zijn (perfect future second-person)
zal gemunt zijn (perfect future third-person)
zullen gemunt zijn (perfect future first-person)
zullen gemunt zijn (perfect future second-person)
zullen gemunt zijn (perfect future third-person)
zou gemunt zijn (perfect conditional first-person)
zou gemunt zijn (perfect conditional second-person)
zou gemunt zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gemunt zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gemunt zijn (perfect conditional second-person)
zou gemunt zijn (perfect conditional third-person)
zouden gemunt zijn (perfect conditional first-person)
zouden gemunt zijn (perfect conditional second-person)
zouden gemunt zijn (perfect conditional third-person)

Tot slot is het interessant te bezien door wie woorden worden gemunt.

Criminoloog Wouter Buikhuisen is afgelopen dinsdag op 91-jarige leeftijd overleden. Buikhuisen is onder meer bekend van de affaire Buikhuisen. Ook muntte hij de naam provo voor de Provobeweging in Amsterdam, een protestbeweging die in de jaren 60 werd opgericht.

Weblink bron “Criminoloog Wouter Buikhuisen (91) overleden” (10 mei 2025), NOS


-s-

affix dat tussen twee delen van een samenstelling geplaatst wordt
Hierdoor worden de twee delen van een woord op toepasselijke wijze met elkaar verbonden. Het kan duiden op een bezitsrelatie en is historisch gezien verwant aan de genitief. De spelling kan die van de meervoudsvorm volgen, als er slechts één meervoudsvorm is; in de spellingregels die tot 1996 golden kon ook een rol spelen of de betekenis op meerdere exemplaren van het eerste deel betrekking had.

Bakker + room → bakkersroom.

Beroep + ethiek → beroepsethiek.

Rijkelui + zoontje → rijkeluiszoontje.


isotopie

Afkomstig van het Griekse isos (zelfde) en topos (plaats).

afgeleid van isotoop met het achtervoegsel -ie

isotopieën (plural)
isotopietje (diminutive singular)
isotopietjes (diminutive plural)

een onderliggende semantische eenheid van een tekst die aan de hand van bepaalde terugkerende elementen kan worden bepaald

De enige zog. isotopie die door de hele tekst loopt, is die van het lezen en de lezer.


gezegde

In de betekenis van ‘spreekwijze’ voor het eerst aangetroffen in 1785

afgeleid van gezegd met het achtervoegsel -e

expression

een vaste idiomatische verbinding met een figuurlijke betekenis, maar zonder werkwoord

gezegden (plural)
gezegdes (plural)
gezegdetje (diminutive singular)
gezegdetjes (diminutive plural)

Wat is het verschil tussen een spreekwoord, een zegswijze en een gezegde?


dialectoloog

van het Oudgriekse διάλεκτος, dialektos, "dialect" met het achtervoegsel -loog

dialectologist

iemand die regionale verschillen tussen taalvariëteiten bestudeert

dialectologen (plural)
dialectoloogje (diminutive singular)
dialectoloogjes (diminutive plural)

De dialectoloog heeft veel interessante boeken gepubliceerd.


dialectologie

van het Oudgriekse διάλεκτος, dialektos, "dialect" met het achtervoegsel -logie

dijalektologija

de wetenschap die regionale verschillen tussen taalvariëteiten bestudeert

De dialectologie heeft veel interessante boeken geproduceerd.

De tekst met wederzijdse rechten en plichten werd vertaald door de ’prezedent’ van de vzw Variaties, de Koepelorganisatie voor Dialecten en Oraal Erfgoed in Vlaanderen, die samenwerkt met het Seminarie voor Nederlandse Taalstudie en Dialectologie van de UGent.

Weblink bron
jta
 “Gent huwt eerste koppels in de streektaal” (15/07/2011), De Standaard


neologisme

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘nieuw gevormd woord’ voor het eerst aangetroffen in 1813

afgeleid van het Grieks logia uit 'logos' (woord) met het voorvoegsel neo- met het achtervoegsel -isme

Neologismus

een woord dat nieuw is of nieuw gevormd is

een taalelement dat nieuw is of nieuw gevormd is

En het woord 'stationcar' is zelfs uit uitsluitend vreemdtalige elementen opgebouwd; niettemin moet het als een zuiver Nederlands neologisme worden beschouwd.


containerbegrip

samenstelling van container zn en begrip zn

containerbegrippen (plural)
containerbegripje (diminutive singular)
containerbegripjes (diminutive plural)

een begrip zonder scherp afgebakende betekenis waaraan de taalgebruiker zelf nader invulling kan geven en dat zodoende op veel verschillende toestanden, gebeurtenissen of zaken wordt toegepast

Het woord "ding" is een typisch voorbeeld van een containerbegrip.


gotisk

Afgeleid van het Noorse woord gotikk met het achtervoegsel -isk.

En del kjenner godt til det gotiske trykte alfabetetet, men synes gotisk håndskrift er umulig å forstå.

Sommigen zijn vertrouwd met het gotische gedrukte alfabet, maar het gotische handschrift lijkt onmogelijk te begrijpen.


gotisk

Afgeleid van het Nynorske woord gotikk met het achtervoegsel -isk.


skrift

Afkomstig van het Oudnoorse woord skript.

Jeg kan ikke lese kyrillisk skrift.

Ik kan het cyrillische schrift niet lezen.


omvoegsel

samenstelling van om bw en voegsel zn , een leenvertaling van het oorspronkelijk Latijn circumfix

omvoegsels (plural)
omvoegseltje (diminutive singular)
omvoegseltjes (diminutive plural)

gebonden morfeem dat rondom, dus voor en achter, een ander woord geplaatst wordt om iets aan de betekenis toe te voegen; ook wel discontinu affix genoemd

Berg + ge- -te → gebergte.

Lopen + ge- -en → gelopen.


circumfix

circumfix

een woorddeel dat rondom een ander woord geplaatst wordt om iets aan de betekenis toe te voegen

circumfixen (plural)
circumfixje (diminutive singular)
circumfixjes (diminutive plural)

een gebonden morfeem dat rondom, dus voor en achter, een ander woord geplaatst wordt om iets aan de betekenis toe te voegen. Ook discontinu affix genoemd

Berg + ge- -te → gebergte.

Lopen + ge- -en → gelopen.


metonymie

metonymieën (plural)
metonymietje (diminutive singular)
metonymietjes (diminutive plural)

een beeldspraak waarbij men een woord B zegt in plaats van het woord A terwijl er tussen A en B een vaste relatie (een contiguïteitsrelatie) is

"Ik heb Couperus gelezen" is een metonymie van "Ik heb een boek van Couperus gelezen".


metonymia

metonymia's (plural)
metonymiaatje (diminutive singular)
metonymiaatjes (diminutive plural)

"Ik heb Couperus gelezen" is een metonymia van "Ik heb een boek van Couperus gelezen".


overnoeming

Naamwoord van handeling van overnoemen met het achtervoegsel -ing.

overnoemingen (plural)
overnoeminkje (diminutive singular)
overnoeminkjes (diminutive plural)

beeldspraak waarbij men een woord B zegt in plaats van het woord A terwijl er tussen A en B een vaste relatie (een contiguïteitsrelatie) is

"Ik heb Couperus gelezen" is een overnoeming van "Ik heb een boek van Couperus gelezen".


fonetisch

afgeleid van het Griekse 'phōnḗ' (klank, stem) met het achtervoegsel -isch

fonetischer (uninflected comparative)
fonetische (inflected positive)
fonetischere (inflected comparative)
fonetischers (partitive comparative)


clitisch

afgeleid van clise met het achtervoegsel -isch

clitic

een onbeklemtoonde vorm aannemend, vaak met reductie van volle klinkers tot een sjwa

Bij zelfstandige pronimina is het al dan niet clitische (gereduceerde, onbeklemtoonde) gebruik van persoonlijke pronomina in beide talen [Frans en Nederlands] vrij verschillend.

"Je" is de clitische vorm van "jij", "jou", "jouw" of "jullie".


connotatie

Leenwoord uit het middeleeuws Latijn, in de betekenis van ‘gevoelswaarde’ voor het eerst aangetroffen in 1698

Afkomstig van het Latijnse connoto (-are), letterlijk 'erbij schrijven, erbij opmerken'

Naamwoord van handeling van connoteren met het achtervoegsel -atie

Konnotation

de bijklank of gevoelswaarde van een woord of woordgroep, die tot op zekere hoogte losstaat van de letterlijke betekenis

connotaties (plural)
connotatietje (diminutive singular)
connotatietjes (diminutive plural)

de bijklank of gevoelswaarde van een woord of woordgroep, die tot op zekere hoogte los staat van de letterlijke betekenis (denotatie)


ປະໂຫຍກ

/paʔ˦˥ ɲoːk˨˩/


anagram

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘letterkeer’ voor het eerst aangetroffen in 1654

met het voorvoegsel ana- (terug, tegen) en met het achtervoegsel -gram

anagrammen (plural)
anagrammetje (diminutive singular)
anagrammetjes (diminutive plural)

een woord dat, of zin die, uit geheel dezelfde letters bestaat als een ander woord of andere zin in dezelfde taal

Niet voor elk woord is een anagram te vinden.

Grondzeil is een anagram van zoldering.

Jeanne zag onmiddellijk de mogelijkheden en zij veranderde de naam van het meisje in barones van Oliva - bijna een anagram van Valois.

Victoria Holt
 “Bekentenissen van een koningin” (1968), Saga, ISBN 9788726484847


bilabiaal

In de betekenis van ‘met beide lippen’ voor het eerst aangetroffen in 1892

afgeleid van labiaal met het voorvoegsel bi-

bilabialen (plural)
bilabiaaltje (diminutive singular)
bilabiaaltjes (diminutive plural)

met beide lippen gesproken medeklinker, zoals de 'b' en de 'p'


eksplosiv

'p', 't', 'k' er eksplosiver..


breve

[2] Van de onzijdige vorm van Latijn brevis "kort" (cognaat met brief)

Breve

het diakritisch teken (met ronde vorm) dat een korte klinker weergeeft

breven (plural)
brevetje (diminutive singular)
brevetjes (diminutive plural)

het diakritisch teken ˘ (met ronde vorm) dat een korte klinker weergeeft

Boven de ğ bevindt zich een breve.


bijzinconstructie

bijzinconstructies (plural)
bijzinconstructietje (diminutive singular)
bijzinconstructietjes (diminutive plural)

Syntactisch gezien is de weergave van een taaldaad vrij te noemen wanneer deze noch door toeschrijving, noch door een afhankelijke-bijzinconstructie van de hoofdzin en de woordvoerder daarvan afhankelijk is.


streektaal

Regionalsprache

één of meer taalvariëteiten van de overheid dit label hebben gekregen

streektalen (plural)
streektaaltje (diminutive singular)
streektaaltjes (diminutive plural)

één of meer taalvariëteiten die in een bepaald gebied gesproken worden en onderling sterk gelijken

Door de aanwezigheid van dialectcontinua is het meestal een heel lastige, zo niet een betekenisloze bezigheid om de grenzen van een streektaal te proberen vast te stellen.

Het Nedersaksisch en het Limburgs zijn door de Nederlandse overheid erkend als streektaal.


streektaal

Samenstelling van de zelfstandige naamwoorden streek en taal


gebonden

*vervoeging van binden: de stam met omvoegsel ge- -en en een klinkerwisseling i-o (IPAː /ɪ/ - /ɔ/)

gebondener (uninflected comparative)
gebondenst (uninflected superlative)
gebondenste (inflected superlative)
gebondens (partitive positive)
gebondeners (partitive comparative)

niet voorkomend als op zichzelf staande eenheid (d.w.z. als los woord), maar alleen als onderdeel van een woord

Een vrij of gebonden morfeem.


bijvoegende wijs

Konjunktiv

een werkwoordswijs waarmee men een wens of onzekerheid tot uitdrukking kan brengen.

Lang leve de koningin!


subjunctief

afgeleid van het Latijnse 'iungere' (samenvoegen) met het voorvoegsel sub-

Lang leve de koningin!


egodocument

De naam is bedacht door de historicus Jacques Presser rond 1955. Het is een samenstelling van ego en document.

egodocumenten (plural)
egodocumentje (diminutive singular)
egodocumentjes (diminutive plural)

een verzamelnaam voor autobiografische teksten zoals memoires, dagboeken, brieven, reisverslagen, bekeringsverslagen die veelal in de ik-vorm staan

De studie van egodocumenten geeft een interessante blik op de ontwikkeling van de taal zoals deze dagelijks gesproken werd.


determinatief

afgeleid van determinatie met het achtervoegsel -ief

determinatiever (uninflected comparative)
determinatiefst (uninflected superlative)
determinatieve (inflected positive)
determinatievere (inflected comparative)
determinatiefste (inflected superlative)
determinatiefs (partitive positive)
determinatievers (partitive comparative)


holoniem

vernederlandsing naar voorbeeld van woorden als anoniem en pseudoniem van Engels holonym, samenstelling van Oudgrieks ὅλον (hólon) "geheel" en Oudgrieks ὄνομα (ónoma) "naam", dus "naam voor het geheel"

holonym

een term die het geheel van iets weergeeft, terwijl in werkelijkheid slechts een deel wordt bedoeld

holoniemen (plural)
holoniempje (diminutive singular)
holoniempjes (diminutive plural)

benaming voor het geheel waartoe de betekenis van een bepaald woord behoort

Lichaam is een holoniem van zowel arm, been als hart.

Woord en zin zijn beide een holoniem van letter.


meroniem

Van het Oudgriekse μέρος met het achtervoegsel -oniem

Meronym

een term die een deel van iets anders weergeeft

meroniemen (plural)
meroniempje (diminutive singular)
meroniempjes (diminutive plural)

Raam is een meroniem van gebouw.


metoniem

metoniemen (plural)
metoniempje (diminutive singular)
metoniempjes (diminutive plural)

een term die in letterlijke zin iets weergeeft dat slechts een relatie heeft met datgene wat in feite bedoeld wordt

De woorden "monarch" en "kroon" zijn metoniemen.


zinsverband

samenstelling van zin en verband met het invoegsel -s-

de woorden rondom een bepaald woord in een zin

Dit woord komt zelden in dat zinsverband voor.


abreviar

afkorten, inkorten, verkorten, abbreviëren


fraseren

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘(muzikaal) interpungeren’ voor het eerst aangetroffen in 1912

afgeleid van frase ? (met het achtervoegsel -eren)

fraseerde (past)
gefraseerd (past participle)
te fraseren (active infinitive imperfect present long-form)
zullen fraseren (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen fraseren (active infinitive imperfect future long-form)
hebben gefraseerd (active infinitive perfect present short-form)
te hebben gefraseerd (active infinitive perfect present long-form)
gefraseerd zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
gefraseerd te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
fraserend (imperfect participle)
gefraseerd (past participle)
frasere (subjunctive)
fraseer (indicative imperfect present singular first-person)
fraseert (indicative imperfect present singular second-person)
fraseert (indicative imperfect present singular second-person)
fraseert (indicative imperfect present singular second-person)
fraseert (indicative imperfect present singular third-person)
fraseerde (indicative imperfect past singular first-person)
fraseerde (indicative imperfect past singular second-person)
fraseerde (indicative imperfect past singular second-person)
fraseerde (indicative imperfect past singular second-person)
fraseerde (indicative imperfect past singular third-person)
fraseerden (indicative imperfect past plural first-person)
fraseerden (indicative imperfect past plural second-person)
fraseerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal fraseren (indicative imperfect future singular first-person)
zult fraseren (indicative imperfect future singular second-person)
zal fraseren (indicative imperfect future singular second-person)
zult fraseren (indicative imperfect future singular second-person)
zal fraseren (indicative imperfect future singular second-person)
zult fraseren (indicative imperfect future singular second-person)
zal fraseren (indicative imperfect future singular third-person)
zullen fraseren (indicative imperfect future plural first-person)
zullen fraseren (indicative imperfect future plural second-person)
zullen fraseren (indicative imperfect future plural third-person)
zou fraseren (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou fraseren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) fraseren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt fraseren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou fraseren (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden fraseren (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden fraseren (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden fraseren (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb gefraseerd (perfect present first-person)
hebt gefraseerd (perfect present second-person)
hebt gefraseerd (perfect present second-person)
heeft gefraseerd (perfect present second-person)
hebt gefraseerd (perfect present second-person)
heeft gefraseerd (perfect present third-person)
hebben gefraseerd (perfect present first-person)
hebben gefraseerd (perfect present second-person)
hebben gefraseerd (perfect present third-person)
had gefraseerd (perfect past first-person)
had gefraseerd (perfect past second-person)
had gefraseerd (perfect past second-person)
hadt gefraseerd (perfect past second-person)
had gefraseerd (perfect past third-person)
hadden gefraseerd (perfect past first-person)
hadden gefraseerd (perfect past second-person)
hadden gefraseerd (perfect past third-person)
zal gefraseerd hebben (perfect future first-person)
zal gefraseerd hebben (perfect future second-person)
zult gefraseerd hebben (perfect future second-person)
zult gefraseerd hebben (perfect future second-person)
zal gefraseerd hebben (perfect future second-person)
zult gefraseerd hebben (perfect future second-person)
zal gefraseerd hebben (perfect future third-person)
zullen gefraseerd hebben (perfect future first-person)
zullen gefraseerd hebben (perfect future second-person)
zullen gefraseerd hebben (perfect future third-person)
zou gefraseerd hebben (perfect conditional first-person)
zou gefraseerd hebben (perfect conditional second-person)
zou gefraseerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gefraseerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt gefraseerd hebben (perfect conditional second-person)
zou gefraseerd hebben (perfect conditional third-person)
zouden gefraseerd hebben (perfect conditional first-person)
zouden gefraseerd hebben (perfect conditional second-person)
zouden gefraseerd hebben (perfect conditional third-person)
er wordt gefraseerd (impersonal passive present imperfect)
er is gefraseerd (impersonal passive present perfect)
er werd gefraseerd (impersonal passive past imperfect)
er was gefraseerd (impersonal passive past perfect)
er zal gefraseerd worden (impersonal passive future imperfect)
er zal gefraseerd zijn (impersonal passive future perfect)
er zou gefraseerd worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou gefraseerd zijn (impersonal passive conditional perfect)
gefraseerd worden (passive infinitive imperfect present short-form)
gefraseerd te worden (passive infinitive imperfect present long-form)
gefraseerd zullen worden (passive infinitive imperfect future short-form)
gefraseerd te zullen worden (passive infinitive imperfect future long-form)
gefraseerd zijn (passive infinitive perfect present short-form)
gefraseerd te zijn (passive infinitive perfect present long-form)
gefraseerd zullen zijn (passive infinitive perfect future short-form)
gefraseerd te zullen zijn (passive infinitive perfect future long-form)
word gefraseerd (singular imperfect present first-person)
wordt gefraseerd (singular imperfect present second-person)
wordt gefraseerd (singular imperfect present second-person)
wordt gefraseerd (singular imperfect present second-person)
wordt gefraseerd (singular imperfect present plural third-person)
worden gefraseerd (singular imperfect present plural first-person)
worden gefraseerd (singular imperfect present plural second-person)
worden gefraseerd (singular imperfect present third-person)
werd gefraseerd (singular imperfect past first-person)
werd gefraseerd (singular imperfect past second-person)
werd gefraseerd (singular imperfect past second-person)
werdt gefraseerd (singular imperfect past second-person)
werd gefraseerd (singular imperfect past plural third-person)
werden gefraseerd (singular imperfect past plural first-person)
werden gefraseerd (singular imperfect past plural second-person)
werden gefraseerd (singular imperfect past third-person)
zal gefraseerd worden (singular imperfect future first-person)
zult gefraseerd worden (singular imperfect future second-person)
zult gefraseerd worden (singular imperfect future second-person)
zult gefraseerd worden (singular imperfect future second-person)
zal gefraseerd worden (singular imperfect future plural third-person)
zullen gefraseerd worden (singular imperfect future plural first-person)
zullen gefraseerd worden (singular imperfect future plural second-person)
zullen gefraseerd worden (singular imperfect future third-person)
zou gefraseerd worden (singular imperfect conditional first-person)
zou gefraseerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gefraseerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gefraseerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zoudt gefraseerd worden (singular imperfect conditional second-person)
zou gefraseerd worden (singular imperfect conditional plural third-person)
zouden gefraseerd worden (singular imperfect conditional plural first-person)
zouden gefraseerd worden (singular imperfect conditional plural second-person)
zouden gefraseerd worden (singular imperfect conditional third-person)
ben gefraseerd (perfect present first-person)
bent gefraseerd (perfect present second-person)
bent gefraseerd (perfect present second-person)
is gefraseerd (perfect present second-person)
zijt gefraseerd (perfect present second-person)
is gefraseerd (perfect present third-person)
zijn gefraseerd (perfect present first-person)
zijn gefraseerd (perfect present second-person)
zijn gefraseerd (perfect present third-person)
was gefraseerd (perfect past first-person)
was gefraseerd (perfect past second-person)
was gefraseerd (perfect past second-person)
waart gefraseerd (perfect past second-person)
was gefraseerd (perfect past third-person)
waren gefraseerd (perfect past first-person)
waren gefraseerd (perfect past second-person)
waren gefraseerd (perfect past third-person)
zal gefraseerd zijn (perfect future first-person)
zult gefraseerd zijn (perfect future second-person)
zult gefraseerd zijn (perfect future second-person)
zult gefraseerd zijn (perfect future second-person)
zal gefraseerd zijn (perfect future third-person)
zullen gefraseerd zijn (perfect future first-person)
zullen gefraseerd zijn (perfect future second-person)
zullen gefraseerd zijn (perfect future third-person)
zou gefraseerd zijn (perfect conditional first-person)
zou gefraseerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gefraseerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gefraseerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gefraseerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gefraseerd zijn (perfect conditional third-person)
zouden gefraseerd zijn (perfect conditional first-person)
zouden gefraseerd zijn (perfect conditional second-person)
zouden gefraseerd zijn (perfect conditional third-person)

in frasen onderverdelen (met name gezegd van zinnen)


monoftongering

Naamwoord van handeling van monoftongeren met het achtervoegsel -ing.

Monophtongierung

het verschijnsel dat een diftong overgaat in een monoftong.

het verschijnsel dat een diftong of triftong overgaat in een monoftong

De monoftongering van /ɑu/ is niet pan-Brabants.


diftongering

Naamwoord van handeling van diftongeren met het achtervoegsel -ing.

brydning

het verschijnsel dat een diftong overgaat in een monoftong

het verschijnsel dat een monoftong overgaat in een diftong

De diftongering van /e./ en /o./ in het Standaard-Nederlands.


tael

taal; een systeem van spraakklanken door middel waarvan mensen met elkaar communiceren en de schriftelijke vastlegging hiervan


triftongering

Naamwoord van handeling van triftongeren met het achtervoegsel -ing.

het verschijnsel dat een monoftong of diftong overgaat in een triftong

Er was sprake van diftongering en triftongering.


causatief

causatieven (plural)
causatiefje (diminutive singular)
causatiefjes (diminutive plural)

een werkwoord dat aangeeft dat men iets doet of laat gebeuren

Zetten is het causatief van zitten en vellen dat van vallen.