taaltechnologiebedrijf

samenstelling van taaltechnologie zn en bedrijf zn

organisatie die zich richt op de toepassing van artificiële taal productie en herkenning

Philips gaat samenwerken met spraak- en taaltechnologiebedrijf Nuance. Het medisch technologiebedrijf wil met Nuance de rapportage van radiologische onderzoeken verbeteren door middel van kunstmatige intelligentie.

Weblink bron “Philips werkt met Nuance samen in radiologie” (16 nov. 2017), De Telegraaf


versmelting

van Middelnederlands versmeltinge, op te vatten als afgeleid van versmelten ww met het achtervoegsel -ing

samengesteld woord waarbij minstens één van de samenstellende delen geen zelfstandig woord of gangbaar affix is

Het is een beproefd recept: neem het eerste deel van het ene woord (breakfast), en het tweede deel van het andere (lunch), gooi de rest van de letters eraf en voilà, je hebt een nieuw woord: brunch. Evenzo is infotainment een duidelijk versmelting (van information en entertainment), dankt de digibeet zijn benaming aan een samengaan van digitaal en analfabeet, en het nieuwe hondenras, labradoedel, is – inderdaad – een kruising tussen een labrador en een poedel.

Weblink bron
Saskia Aukema
 “Het is groen en het plakt?” (4 mei 2010) op nu.nl


performantie

leenvertaling van Engels performance met het achtervoegsel -tie

De eerste betekenis "vermogen om prestaties te leveren" is vooral gangbaar in Vlaanderen.

feitelijk taalgebruik in concrete situaties in tegenstelling tot het geheel van abstracte taalregels dat een mens door zijn aangeboren taalvermogen ontwikkelt

Voor de chomskyaanse taalkunde is de performantie van secundair belang, omdat zij afhankelijk is van de competentie en verder bepaald wordt door allerlei niet-linguïstische factoren als communicatiesituatie, sociale context, concentratievermogen, geheugen e.d.

“Algemeen letterkundig lexicon : competentie” op dbnl.nl


werkwoordvorm

samenstelling van werkwoord zn en vorm zn

een van de vormen die het werkwoord kan aannemen

“Mijn probleem: ik begrijpen de chef niet altijd”, illustreert Thomas. De werkwoordvorm die hij gebruikt, is niet altijd de juiste, maar dat weerhoudt hem er niet van te zeggen dat er weleens wat verkeerd gaat, net omdat hij zijn leidinggevende niet altijd goed heeft begrepen.

Weblink bron
tv
 “Cursus Nederlands op de werkvloer: tongrolletjes in maderasaus” (18/07/2015), De Standaard

‘Omdat de regels voor het spellen van Nederlandse werkwoorden gemakkelijk zijn uit te leggen, vinden veel mensen het onaanvaardbaar dat je die regels vergeet toe te passen’, staat te lezen in Eos.

Weblink bron
lbo
 “Daarom maken we dt-fouten” (20/04/2016), De Standaard


werkwoordstam

samenstelling van werkwoord zn en stam zn

het gehele werkwoord zonder de laatste -en

Voor de vervoeging van een regelmatig werkwoord vertrekken we van de stam van het werkwoord. Deze stam is doorgaans de infinitief min -en.

Weblink bron “5. Spelling van werkwoorden” (23 OKTOBER 2009), De Standaard

de vervoeging van het werkwoord die men gebruikt bij de eerste persoon in de onvoltooid tegenwoordige tijd

Bij het werkwoord lopen is loop de werkwoordstam want het is: Ik loop


werkwoordsfout

samenstelling van werkwoord zn en fout zn met het invoegsel -s-

een vergissing in het gebruik of de spelling van werkwoorden

Maar liefst 81 procent van de studenten omschreef zichzelf als een gemiddelde tot zeer goede speller, en 50 procent gaf aan weinig of geen problemen te hebben met het juist vervoegen van de werkwoorden. Nochtans maakten ze gemiddeld 25 spelfouten, waaronder 5 werkwoordsfouten, in het dictee dat 12 paragrafen telde.

Weblink bron
hrt
 “Studenten kunnen niet spellen (maar denken zelf van wel)” (16/12/2008), De Standaard


werkwoordfout

samenstelling van werkwoord zn en fout zn

‘Ik ben in mijn eindwerk eerst op zoek gegaan naar de oorzaak van werkwoordfouten’, vertelt Vercauteren.

Weblink bron
Ivan Elegeert
 “Student vindt hulpmiddel uit: ‘Werkwoordenwiel om nooit meer dt-fouten te maken’” (10/12/2020), De Standaard


werkwoordsstam

samenstelling van werkwoord zn en stam zn met het invoegsel -s-

de vorm van het werkwoord dat men gebruikt bij de eerste persoon enkelvoud in de onvoltooid tegenwoordige tijd

De werkwoordsstam van lopen is loop: Ik loop.


písmeno

letter; een teken om in geschreven taal een klank van de gesproken taal weer te geven


písmeno

S velkým písmenem se píšou Evropa, Austrálie, Česká republika.

Europa, Australië en Tsjechië worden met een hoofletter geschreven.


číslo

getal; vorm van een woord die aangeeft of er sprake is van één of meer eenheden


číslo

V češtině rozeznáváme číslo jednotné a číslo množné. U některých slov se setkáváme i s pozůstatky duálu neboli dvojného čísla.

In het Tsjechisch herkennen wij enkelvoud en meervoud. Bij enkele woorden komen we ook nog overblijfselen van de dualis of tweevoud tegen.


flandricisme

van Frans flandricisme, van Flandria met het achtervoegsel -isme

woord of uitdrukking overgenomen uit het Vlaams of gevormd naar Vlaams voorbeeld

Verheije: "In een dialoog kan natuurlijk wel eens een Zuid-Nederlands woord zitten, maar verder haalt de bureauredactie heel streng alle flandricismen of belgicismen uit onze boeken."

Weblink bron
Ed van Eeden
 “Een vette streep door de flandricismen” (12 mei 1999) op nrc.nl

Het ligt voor de hand, dat een Noordnederlander, bij het lezen van geschriften van Vlamingen, herhaaldelijk een vermeende Zuidnederlandse afwijking moest optekenen die feitelijk volstrekt geen flandricisme is, doch alleen een lapsus, soms een formidabele vergissing van een auteur, iets dat tenslotte evenmin Zuid- als Noordnederlands is.

J.L. Pauwels
 Het Algemeen Beschaafd in Vlaanderen. in: De Nieuwe Taalgids., jrg. 42 nr. 1 (januari/februari 1949), J.B. Wolters, Groningen / Batavia, p. 23


twentisme

afgeleid van Twents zn met het achtervoegsel -isme

woord of uitdrukking overgenomen uit het Twents of gevormd naar Twents voorbeeld

Een twentisme is een uitdrukking letterlijk vertaald uit het Twents, maar de afzonderlijke woorden zijn uiteindelijk wel Nederlands: Bliev nog n zetjen. Blijf nog een poosje. Twentisme = Blijf nog een zetje.

Gerrit Hondelink
 bericht #3483 (14 mei 2020) in:
Rene
 Spreek je dialect (22 februari 2010)

Voor de goede orde: Een twentisme is een uitdrukking letterlijk vertaald uit het Twents, maar de afzonderlijke woorden zijn uiteindelijk wel Nederlands.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Leo Leurink
 Boekennieuws in: Boorn en Boerschop, jrg. 19 nr. 3 (december 2009), Heemkundevereniging Bussemakerhuis, p. 28 kol. 1


blook

Door de vruchtbare interactie tussen het Internet en de traditonele literatuur is het fenomeen van de blook ontstaan. Een blook is een boek dat gebaseerd is op blogs of verhalen die via websites gepubliceerd werden.

Weblink bron “Blook” (geraadpleegd 15 februari 2021), litterm


stijllaag

manier van formuleren die past bij een bepaalde sociale positie

Verklarend wil eveneens zeggen dat inlichtingen worden gegeven over de gebruiksmogelijkheden van het woord. Beter is wellicht te spreken van beperkingen in gebruik, omdat dit soort informatie altijd betrekking heeft op het voorkomen in een bepaalde tijd, in een bepaalde stijllaag, in een bepaalde groep, in een bepaald domein of in een bepaalde regelmaat.

P.G.J. van Sterkenburg
 “Op weg naar W(E)TEN. Een nieuw wetenschappelijk woordenboek van het twintigste- en eenentwintigste-eeuwse Nederlands.” (1997), Sdu Uitgevers, Den Haag, ISBN 90 12 08546 2, p. 15

Er zijn in de taal verschillende stijllagen: thuis aan tafel kennen we ‘ik wou’, net als ‘ik zou’. We voelen dat op momenten van verzorgde stijl beter ‘ik wilde’ past. Maar in de taal is ook een middel tot distinctie aanwezig. De bewuste beschaafd sprekende zal zich hoeden voor ‘z'n eigen’ in woord of geschrift, al hoort hij het van 99%, Hooghartig? Hyperbeschaafd? Ondemocratisch? Dat zijn termen die in de taal (niet in de spelling!) niet ter zake doen. Bepaalde taalvormen zijn een middel voor ons om te tonen dat we weten ‘hoe het hoort’.

T.F.
 Z'n eigen, Genootschap Onze Taal, Den Haag in: Onze Taal., jrg. 25 nr. 1 (januari 1956), p. 3


conatief

conative

betrekking hebbend op het willen en streven van een persoon

conatiever (uninflected comparative)
conatiefst (uninflected superlative)
conatieve (inflected positive)
conatievere (inflected comparative)
conatiefste (inflected superlative)
conatiefs (partitive positive)
conatievers (partitive comparative)

het veroorzaken van handelingen bij de luisteraar


dt-fout

een spelfout die optreedt op het einde van vervoegde Nederlandse werkwoorden. De fout wordt veroorzaakt doordat aan het woordeinde d, t en dt allemaal klinken als [t].

De onderhandelaars zeiden bij aankomst dat het om kleine, tekstuele wijzigingen gaat. Volgens D66-leider Pechtold staat er bijvoorbeeld een dt-fout in de concepttekst.

Weblink bron “Partijen akkoord, nog één keer langs bij informateur Zalm” (10-10-2017), NOS

De Stad Gent heeft taalles nodig: overal duiken verkeersborden op met een pijnlijke dt-fout.

Weblink bron “Stad Gent heeft taalles nodig: overal duiken verkeersborden op met pijnlijke dt-fout” (04-10-2019), Tubantia


dt-regel

spellingsregel die bepaalt wanneer er aan het einde van een werkwoordsvorm een d een t of een dt moet worden geschreven

Het Vlaamse orakel Kristien Hemmerechts denkt daar heel anders over, want van de week piepte ze op de treurbuis dat het Nederlands best wel wat eenvoudiger mag, en dat bijvoorbeeld die dt-regels nergens voor nodig zijn: “Ik heb nu al studenten die werkwoorden gewoon systematisch met een ‘d’ schrijven, bijvoorbeeld ‘hij antwoord’ met een d.”

Weblink bron
Arthur van Amerongen
 “GroenLinks sloopt onze taal: fok die kofschip” (22/06/2018), HP de Tijd

'Het is zoals met de dt-regel: ik wil niet dat De Wever opnieuw burgemeester wordt, maar ik denk wel dat het zo zal lopen' Auteur Kristien Hemmerechts vertelt (in De Zondag) dat ze zelf niet wil dat de dt-regel verdwijnt, maar dat we het waarschijnlijk niet zullen kunnen tegenhouden, en trekt parallellen met de Antwerpse politiek.

Weblink bron “Ongehoord: 'Mensen snappen volgens mij niet dat het juist inspirerend is als een held laat zien hoe rijk hij is'” (28/07/2018), De Standaard


excurs

passage in een tekst die geen betrekking heeft op het hoofdonderwerp

Na een korte inleiding, een korte uiteenzetting van de dialectische methode en een kleine excurs in de toepassing daarvan, komen Theaetetus en de vreemdeling tot een eerste definitie van de sofist

Weblink bron “Sofist (Plato)” (geraadpleegd 15 maart 2021), Wikipedia


francofonie

afleiding van francofoon en met het achtervoegsel -ie

In het Caribische land zijn zo'n 12.000 VN-militairen aanwezig die de verkiezingen in goede banen moeten leiden. Daarnaast zijn er waarnemers van de Organisatie van Amerikaanse Staten, de Caribische Gemeenschap, de Francofonie en de Europese Unie.

Weblink bron “Geweld voor verkiezingen in Haïti” (27-11-2010), NOS

Deze dag werd in 1998 opgericht door de 49 leden van La Francophonie, de organisatie die de landen waarin Frans gesproken wordt verenigt. Ieder jaar op 20 maart wordt de gezamenlijke connectie (het Frans) gevierd. In 2000 luidde Canada als één van die landen zelfs het Jaar Van De Francofonie in.

Weblink bron
Sanne Riepema
 “Test je Franse woordenkennis op Internationale Dag van de Francofonie” (20-03-2017), Tubantia

De Internationale Organisatie voor Francofonie (OIF), die Franstalige landen in de hele wereld verenigt, heeft Togo woensdag als lid geschorst. Die beslissing volgt op de machtsoverdracht van maandag in het West–Afrikaanse land.

Weblink bron “Organisatie Franstalige landen schorst Togo als lid” (9 februari 2005), Reformatorisch Dagblad

Spaak maakte deel uit van de Hoge Raad voor de Franse Taal van de Franse Gemeenschap en van de Hoge Raad voor de Francofonie. De verdediging van de Franse taal en van de Franstaligen in Vlaanderen stond dan ook steeds bovenaan haar politieke programma.

Weblink bron
evg
 “Antoinette Spaak, eerste vrouwelijke partijvoorzitter van ons land, overleden” (29/08/2020), De Standaard


lexeem

lexemen (plural)
lexeempje (diminutive singular)
lexeempjes (diminutive plural)

betekeniseenheid die niet verder vereenvoudigd kan worden en die geen gebonden morfeem is, zoals een grondwoord

Een lexeem kan een heel woord zijn, maar veel woorden bestaan uit lexemen die verbogen zijn of waaraan andere elementen zijn toegevoegd..

Weblink bron “Taalterm van de week: Lexeem” (2018-08-02), Taaleidoscoop


déclinaison

Uit Middelfrans declinaison, ontleend aan Latijn declinatio.


omsett

Bijvoeglijk naamwoord: voltooid deelwoord van de Nynorske woorden omsetja ww , omsetje ww , omsetta ww en omsette ww


fleuretter

Ontleend aan het Franse woord fleurette zn (kleine bloem, bloemetje zn , bloempje zn )

/ flæʉˈrɛtəɾ /

beminnelijke en galante uitdrukkingen die worden gebruikt in gesprekken met vrouwen


streektael

Samenstelling van de zelfstandige naamwoorden streek en tael


omspeller

naamwoord van handeling van omspellen met het achtervoegsel -er

computerprogramma dat een tekst omzet naar de nieuwe spelling als er een spellingshervorming is geweest

De omspeller – een speeltje van de Taalunie – komt voor twee edities van de krant De Standaard tot één wijziging op zo'n 2700 woorden. Dat zou verwaarloosbaar zijn. Dezelfde omspeller signaleert in het artikeltje dat u nu aan het lezen bent, twee woorden die moeten worden omgespeld.

Weblink bron
Willy Smedts
 “Omspeller (woord vooraf)” (2006), Mededelingenblad van de Leuvense Germanisten


onzinzin

een serie woorden die hoewel ze gezamenlijk in syntactisch verband een afgerond geheel vormen toch betekenisloos zijn


fatisch

afgeleid van het Griekse 'phatis' met het achtervoegsel -isch

fatischer (uninflected comparative)
fatische (inflected positive)
fatischere (inflected comparative)
fatischers (partitive comparative)


אלף

alef, de 1e letter van het Hebreeuwse alfabet: א (uitspraak: IPA: /ʔ/ of /a/), vaak weergegeven als ' of a in het Nederlands


שין

sjien, de 21e letter van het Hebreeuwse alfabet: ש (uitspraak: IPA: /ʃ/) vaak weergegeven als sj in het Nederlands


למד

lamed, de 12e letter van het Hebreeuwse alfabet: ל (uitspraak: IPA: /l/), vaak weergegeven als l in het Nederlands


monosyllabisch

afgeleid van syllabe met het voorvoegsel mono- met het achtervoegsel -isch

monosyllabischer (uninflected comparative)
monosyllabische (inflected positive)
monosyllabischere (inflected comparative)
monosyllabischers (partitive comparative)


monotonisch

afgeleid van monotonie met het achtervoegsel -isch

monotonischer (uninflected comparative)
monotonische (inflected positive)
monotonischere (inflected comparative)
monotonischers (partitive comparative)


הא

hee de 5e letter van het Hebreeuwse alfabet: ה (uitspraak: IPA: /h/), vaak weergegeven als h in het Nederlands


גימל

gimel de 3e letter van het Hebreeuwse alfabet: ג (uitspraak: IPA: /ɡ/), vaak weergegeven als g in het Nederlands


דלת

dalet de 4e letter van het Hebreeuwse alfabet: ד (uitspraak: IPA: /d/), vaak weergegeven als d in het Nederlands


וו

wav de 6e letter van het Hebreeuwse alfabet: ו (uitspraak: IPA: /v/ of /w/), vaak weergegeven als v of w in het Nederlands


זין

zajin de 7e letter van het Hebreeuwse alfabet: ז (uitspraak: IPA: /z/), vaak weergegeven als z in het Nederlands


חית

chet de 8e letter van het Hebreeuwse alfabet: ח (uitspraak: IPA: /x/), vaak weergegeven als ch in het Nederlands


טית

tet de 9e letter van het Hebreeuwse alfabet: ט (uitspraak: IPA: /t/), vaak weergegeven als t in het Nederlands


יוד

jod de 11e letter van het Hebreeuwse alfabet: י (uitspraak: IPA: /j/), vaak weergegeven als j in het Nederlands


סמך

samech de 15e letter van het Hebreeuwse alfabet: ס (uitspraak: IPA: /s/), vaak weergegeven als s in het Nederlands


עין

ajin de 16e letter van het Hebreeuwse alfabet: ע (uitspraak: IPA: /ʔ/), vaak weergegeven als ' (apostrof) in het Nederlands


קוף

koef, kof de 19e letter van het Hebreeuwse alfabet: ק (uitspraak: IPA: /k/), vaak weergegeven als k in het Nederlands


ריש

reesj de 20e letter van het Hebreeuwse alfabet: ר (uitspraak: IPA: /r/), vaak weergegeven als r in het Nederlands


מם

mem de 13e letter van het Hebreeuwse alfabet: מ, aan het eind van een woord: ם (uitspraak: IPA: /m/), vaak weergegeven als m in het Nederlands


נון

noen de 14e letter van het Hebreeuwse alfabet: נ, aan het eind van een woord: ן (uitspraak: IPA: /n/), vaak weergegeven als n in het Nederlands


פא

pee de 17e letter van het Hebreeuwse alfabet: פ, aan het eind van een woord: ף (uitspraak: IPA: /p/ of /f/), vaak weergegeven als p of f in het Nederlands


צדי

tsadi of tsadee, de 18e letter van het Hebreeuwse alfabet: צ, aan het eind van een woord: ץ (uitspraak: IPA: /ts/), vaak weergegeven als ts in het Nederlands


nikoed

markering met diakriet waarmee in Hebreeuwse tekst klinkers kunnen worden aangegeven

Typisch negentiende-eeuwse verschijnselen als Hebreeuwse punctuering (nikoed) en Duitsachtige klinkerverlengers (heej en ajin) verdwijnen de laatste jaren uit de meeste boeken en kranten.

Weblink bron
Nicoline van der Sijs (red)
 “Taaltrots : Purisme in een veertigtal talen” (1999), Uitgeverij Contact, Amsterdam / Antwerpen, ISBN 9025496245, p. 101


proclitisch

In de betekenis van ‘toonloos aangesloten aan volgend woord’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1929

afgeleid van proclisis met het achtervoegsel -isch

proclitischer (uninflected comparative)
proclitische (inflected positive)
proclitischere (inflected comparative)
proclitischers (partitive comparative)


prothetisch

afgeleid van prothese of prothesis met het achtervoegsel -isch

prothetischer (uninflected comparative)
prothetische (inflected positive)
prothetischere (inflected comparative)
prothetischers (partitive comparative)


doventaal

samenstelling van dove zn en taal zn met het invoegsel -n-

sign language

taal die mensen die niet of slecht kunnen horen gebruiken om te kunnen communiceren (officiële term is gebarentaal)

taal die mensen die niet of slecht kunnen horen gebruiken om te kunnen communiceren (de meer officiële en wat nettere term hiervoor is gebarentaal)

Weblink bron “PvdA en CU zoeken erkenning doventaal, rest Kamer is zover nog niet” (03-10-2016), NOS

Vlak voor het debat zijn Tijsseling en Westerhoff gespannen. De twee maken zich al jarenlang hard voor erkenning van de taal. "Ik weet niet of ik durf te kijken", zegt Tijsseling lachend. Westerhoff: "Ik ben vooral benieuwd naar welke taal ze gebruiken. Ik hoop dat ze geluisterd hebben de afgelopen jaren, dat niemand het heeft over 'doventaal' bijvoorbeeld."

Volgens de hoogleraar is het niet nodig een uitgebreide kennis van de 'doventaal' te hebben. “Nee, een paar gebaren is vaak al voldoende. Het gaat vooral om interactieve gebaren als 'ga je mee?', 'wil je koffie of thee' of 'vind ik leuk (of niet)'.”

Weblink bron
Sanne Schelfaut
 “'Iedere Nederlander zou gebarentaal moeten leren'” (12-10-2018), Tubantia


plaatsbepaling

samenstelling van plaats zn en bepaling zn


plaatsonderwerp

samenstelling van plaats zn en onderwerp zn

plaatsonderwerpen (plural)
plaatsonderwerpje (diminutive singular)
plaatsonderwerpjes (diminutive plural)

Er als tweede onderwerp aan het begin van de zin of na inversie midden in de zin direct na de persoonsvorm, dus waar gewoonlijk het echte onderwerp staat

Er stond een agent voor het consulaat


bantoeïstiek

van Frans bantuistique, op te vatten als afgeleid van bantoeïst met het achtervoegsel -iek

studie van de Bantoetalen, de taalfamilie waar de meest gesproken talen in de zuidelijke helft van Afrika toe behoren

Promotor was dr. A. E. Meeussen, buitengewoon hoogleraar in de bantoeïstiek.

Weblink bron “Promoties” (5 februari 1971) op nrc.nl


Sofeer

afgeleid van sofeer, Hebreeuws סוֹפֵר zn (sofeer), "schrijver"

Het woordenbestand van Sofeer is voor een groot deel in WikiWoordenboek opgenomen in het kader van een samenwerkingsproject.

stichting die zorgt voor de publicatie van woordenboek en website met dezelfde naam

Wat was ik blij toen ik op de website stuitte van Sofeer: spellingchecker en woordenboek.

Nine de Vries
 “Machla”, e-book (2016), Boekencentrum, Zoetermeer, ISBN 9789023978480, hfst. Dankwoord


gebruiksfrequentie

samenstelling van gebruik zn en frequentie zn met het invoegsel -s-

hoe veel keer een woord in een corpus voorkomt, vergeleken met het totale aantal woorden daarin; gebruikt als een maatstaf voor de gangbaarheid van dat woord

Maar omdat de gebruiksfrequentie van `ramp` volgens de CELEX-database (een bekende telling van woordgebruik) in het Engels 0,85 per miljoen is en in het Nederlands 1,41 per miljoen, valt het in een andere experimentele categorie dan bijvoorbeeld het woord `room`, met een Engelse log frequentie van 2,73 en een Nederlandse log frequentie van 0,78.

Weblink bron
Ton Dijkstra
 “Alle woorden samen 3” (31 mei 2008) op nrc.nl


blend

Van Middelengels blenden, Angelsaksisch blandan; mogelijk uit het Oudnoors. Verder te herleiden tot Protogermaans *blandan , Indo-Europees *bhel-, "schijnen", "branden". Cognaat met o.a. Oudhoogduits blantan, Gotisch blandan, Duits blenden, Middelnederlands blanden, Litouws blandus, Oudkerkslavisch блєсти.


Sitelen Pona

van Toki Pona sitelen pona "goed schrift"

Sitelen Pona

logografisch schrift gebruikt voor de kunsttaal Toki Pona


metaforiek

afleiding van metafoor met het achtervoegsel -iek

Het korte verhaal was van begin tot eind ontdaan van metaforiek en andere literaire stijlfiguren.

Johan Harstad (vert. Edith Koenders en Paula Stevens)
 “Max, Mischa & het Tet-offensief” (2017), Podium , ISBN 9789057598500

"Het woord zorghelden alleen al komt van het slagveld. De artsen en verpleegkundigen werden de frontsoldaten genoemd in de strijd. En het is grappig dat zo'n metaforiek ineens internationaal omarmd wordt. We strijden tegen een onzichtbare vijand."

Weblink bron “Coronavocabulaire: 'Veel eendagsvliegen, maar anderhalvemetersamenleving blijft'” (18-04-2020), NOS


kanswoord

term waarmee in een uitspraak de mate van zekerheid wordt uitgedrukt

Vooral in gesprekken gebruiken we daarom vaak kanswoorden (onwaarschijnlijk, grote kans, misschien) of frequentiewoorden (vaak, nooit, meestal). Deze uitspraken geven indirect al de statistische onzekerheid aan. (…) Gebruikt jouw arts toch een keer een kanswoord? Vraag dan om verduidelijking.

Weblink bron Gearchiveerde versie
Sanne J.W. Willems
 “Hoe vaak is vaak?” (11 august 2021) op sannejwwillems.nl

Bij bepaling van de intensiteit van een kanswoord zouden dan ook niet één maar twee getallen moeten worden toegekend: een getal tussen 0 en 1 dat aangeeft, welke intensiteit gemiddeld gesproken door taalgebruikers aan een bepaald woord wordt toegekend (= de kans), en daarnaast een getal dat laat zien hoe groot de verschillen van mening daarover zijn tussen taalgebruikers (= de kansvariatie).

J.J. van Cuilenburg
 “Tekst en betoog: naar een computer gestuurde inhoudsanalyse van betogende teksten” (1988), Sectie Communicatiewetenschap, Vrije Universiteit, Amsterdam, ISBN 9789062837236, p. 34


frequentiewoord

samenstelling van frequentie zn en woord zn

term waarmee in een uitspraak wordt uitgedrukt hoe vaak iets gebeurt

Vooral in gesprekken gebruiken we daarom vaak kanswoorden (onwaarschijnlijk, grote kans, misschien) of frequentiewoorden (vaak, nooit, meestal). Deze uitspraken geven indirect al de statistische onzekerheid aan. (…) In ons onderzoek legden wij dat soort vragen voor aan onze deelnemers, elke zin met een ander kans- of frequentiewoord.

Er kunnen veel woorden op de 1e plaats in de zin staan. Bijvoorbeeld:
– frequentiewoorden: soms, vaak, meestal (…)

Weblink bron “Contact! nieuw : Bijlagen”, Intertaal, Almere, ISBN 9789463926881, p. 150


verzamelwoord

samenstelling van verzamelen ww en woord zn

een zelfstandig naamwoord dat, hoewel het enkelvoud is, een veelheid van bijeenhorende dingen of zaken aangeeft

ik had van jongs af aan geleerd om de meteorologische nuances te interpreteren, om de verschillende consistenties van sneeuw en natte sneeuw te bepalen door er slechts één blik op te werpen en er snel een vinger door te halen, of om regen niet als regen te zien maar als een verzamelwoord voor een arsenaal aan verschillende soorten neerslag

Cruijff wees onder meer op het gebrek aan handelingssnelheid bij de verdedigers van tegenwoordig. "Verdedigen is een verzamelwoord. Vroeger was 90 procent van de verdedigers eerst rechts- of linksbuiten. Als buitenspeler heb je veel meer technische bagage nodig en moet je handelingssnelheid hoog zijn. Dat hebben de verdedigers tegenwoordig niet en dat is dus een tekortkoming."

Weblink bron “Een congres van vele visies en 'overleven' als kernwoord” (15-12-2014), NOS


beginkapitaal

samenstelling van begin zn en kapitaal zn

starting-up capital

hoeveelheid geld dat men heeft bij het begin van een project

beginkapitalen (plural)
beginkapitaaltje (diminutive singular)
beginkapitaaltjes (diminutive plural)

de hoofdletter die het begin van een zin vormt

Juryvoorzitter Gerard Haverkort wijst er op dat de dichtregel Er is zoveel gebeurd, maar niets veranderd wel een beginkapitaal heeft, maar maar geen eind-leesteken (punt / vraag- of uitroepteken) kent.

Weblink bron
Roel Lutkenhaus
 “Wie doet mee aan Willem Wilmink Dichtwedstrijd?” (05-01-2010), Tubantia


literatuurwetenschapper

samenstelling van literatuur zn en wetenschapper zn

iemand die de literatuur op een systematische manier onderzoekt

Ín de grote Gouden Zaal van het paleis houdt die ochtend een literatuurwetenschapper een lezing over Tsjechov, wiens honderdvijftigste geboortedag met een kleine tentoonstelling wordt gevierd.

Michel Krielaars
 “Het brilletje van Tsjechov : reizen door Rusland” (2014), Atlas Contact , ISBN 9789045024875

Coen Verbraak sprak met Pascale Bos, literatuurwetenschapper aan de Universiteit van Texas, over de wet die het sinds deze week mogelijk maakt dat studenten wapens meenemen naar de campus. Dat kan tot onprettige situaties leiden als studenten verhaal komen halen over een beoordeling.

Weblink bron “Podcast: Het beste uit het Oog” (27-08-2016), NOS


бреве

breve; diacritisch teken dat kortheid aanduidt


deverbatief

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘van een werkwoord afgeleid’ voor het eerst aangetroffen in 1902

een woord dat van een werkwoord is afgeleid

Causatieven, frequentatieven en intensieven worden samen ook deverbatieven genoemd.

Rijpma, E., Schuringa, F.G.
 “Nederlandsche spraakkunst” (1924), Wolters


deverbatief

Deverbatief is ook het in alle dialecten voorkomende -rik 'de plaats of tijd, waar of waarop men iets doet of ondergaat'.

Uhlenbeck, C.C.
 “Ontwerp van eene vergelijkende vormleer der Eskimotalen” (1907), Müller


ISO 639

ISO gevolgd door het volgnummer van de standaard

internationale standaard om natuurlijke talen met een lettercode aan te duiden

De Ethnologue is sinds 2005 gekoppeld aan ‘ISO 639-3‘, een internationaal coderingssysteem waarin iedere taal zijn eigen code van drie letters heeft.

Weblink bron
Berthold van Maris
 “Eén klein land, ruim honderd talen” (17 november 2012) op nrc.nl


afbreekregel

samenstelling van afbreken ww en regel zn

voorschriften met betrekking tot het afbreken van woorden met meer lettergrepen

Taalloket Afbreekregels:Hoe breek je een woord af aan het einde van een regel?:Bij het afbreken van een woord spelen drie zaken een rol: de uitspraak van het woord, de opbouw ervan en de herkomst. Niet elke factor is even belangrijk.

Weblink bron
onzetaal.nl/taalloket
 “Hoe breek je een woord af aan het einde van een regel?”


кириллица

afgeleid van Кири́лл en (Kiríll) met het achtervoegsel -ица (-ica)

ru-кириллица.ogg

/kʲɪˈrʲilʲɪt͡sə/


superfamilie

afgeleid van familie met het voorvoegsel super-

superfamilies (plural)
superfamilietje (diminutive singular)
superfamilietjes (diminutive plural)

een taalfamilie die meerdere taalfamilies omvat


pictofonetisch

van Engels pictophonetic bn , gevormd met Latijn pictus ww "uitgebeeld", Engels phonetic bn "fonetisch" met het invoegsel -o-

gevormd uit een element dat de uitspraak aangeeft en een dat laat zien om welke betekenis het gaat

Het Chinese karakter voor "zich wassen" is pictofonetisch: het rechterdeel laat zien dat het klinkt als het woord voor "boom" en het linkerdeel geeft aan dat het met "water" te maken heeft.


interlinguaal

afgeleid van linguaal bn met het voorvoegsel inter-

ˈɪntərlɪŋˌɣwal

interlinguale (inflected positive)
interlinguaals (partitive positive)

betrekking hebbend op meerdere talen tegelijk

Neem het geval van een moderne versie van een niet langer begrijpelijke middeleeuwse tekst in ‘dezelfde’ taal: intralinguaal of interlinguaal?

Dirk Delabastita e.a.
 “Algemeen letterkundig lexicon : vertaling” (vanaf 2012) op nrc.nl

Vooral op Romaans gebied is de taalgeografie interlinguaal werkzaam geweest.

A.A. Weijnen
 “Nederlandse dialectkunde.” (1966), Van Gorcum & - Dr. H.J. Prakke & H.M.G. Prakke, Assen, p. 15


taalvariëteit

samenstelling van taal zn en variëteit zn

bepaalde taal, opgevat als vorm van een omvattende taal of taalfamilie

Je kan dus niet beweren dat het boek nou perse Turks of Azerbeidzjaans is. Het is in wezen een oudere taalvariëteit, die op zichzelf staat.

Weblink bron
Berthold van Maris
 “De bergen storten in, de rivieren staan stil” (19 november 2005) op nrc.nl

Het Ottersems in Noord-Limburg is bijvoorbeeld goed onderzocht, en het blijkt dat de mensen daar aldoor switchen tussen het Nederlands en het Ottersems. Die twee liggen kennelijk heel dicht bij elkaar in de hoofden van de sprekers. Dat kun je weer zien aan de plaatsen waar er gewisseld wordt: niet op grote zinsgrenzen, maar binnenin de zinnen, zelfs binnenin de zinsdelen. Je vindt vaak een Nederlands lidwoord gevolgd door een Ottersems zelfstandig naamwoord, of andersom. Wat niet wil zeggen dat de sprekers die twee taalvariëteiten niet kunnen scheiden, dat kunnen ze perfect, maar als ze wisselen doen ze dat op andere plekken dan pakweg iemand uit Nieuw-Zeeland die Maori en Engels spreekt, en die ook switcht.

Weblink bron
Liesbeth Koenen
 “Halverwege taal; Prof. P.C. Muysken: 'Een taal overlééft juist door vreemde elementen'” (12 april 1997) op nrc.nl


betekenisontwikkeling

samenstelling van betekenis zn en ontwikkeling zn

verandering van de betekenis van een woord in de loop van de tijd

Zo kunnen geïnteresseerde taalliefhebbers de herkomst opzoeken, maar de site is vooral ook bedoeld voor taalkundigen. Etymologen en andere taalkundigen kunnen er meer kennis vergaren over een woord of uitdrukking, maar ook over zaken als betekenisontwikkeling en klankverandering.

Weblink bron “Herkomst Nederlandse woorden online” (Zaterdag 27 november 2010, 09:08), NOS


spellingverandering

samenstelling van spelling zn en verandering zn


bedrijvende vorm

de gebruikelijkste zinsconstructie in het Nederlands en veel andere talen waarmee een handeling wordt beschreven. Een zin met deze constructie wordt ook wel een "bedrijvende zin" genoemd. Kenmerkend voor de bedrijvende vorm is dat het overgankelijke (transitieve) werkwoord in de actieve vorm staat


belanghebbend voorwerp

term die uitdrukt wie belang heeft bij een bepaalde "handeling"


ondervindend voorwerp

zinsdeel dat aangeeft wie de uitgedrukte handeling ondervindt


ongeleed woord

een woord bestaande uit slechts één morfeem


samengesteld werkwoord

een lexicale eenheid die bestaat uit een werkwoord en een affix in de vorm van een zelfstandig naamwoord, een bijvoeglijk naamwoord of voorzetselbijwoord. Dergelijke werkwoorden komen vooral in het Nederlands, Duits en Hongaars veel voor


trappen van vergelijking

vormen van een bijvoeglijk naamwoord of een bijwoord waarmee een bepaalde gradatie wordt uitgedrukt


voorzetselvoorwerp

samenstelling van voorzetsel zn en voorwerp zn

voorwerp voorafgegaan door een voorzetsel dat vast verbonden is met een bepaald werkwoord


lontara

van Boeginees lontara' / ᨒᨚᨈᨑ
**o: geschreven met een kleine letter volgens spellingregel 16.A, omdat het een schriftsoort is en geen taalnaam

benaming voor oude documenten in het Boeginees en Makassaars

In de lontara’s (eigenlijk lontar’s, later geschiedboeken) vindt men de geschiedverhalen, vermengd met stukken uit vorsten-edicten en allerlei wetenswaardigheden.

Sassen, Jan (ed.)
 “De Katholieke Encyclopaedie. Deel 17 : Makassaarsch” (1937), Joost van den Vondel, Amsterdam, p. 87 kol. 1


lontara

schrift dat traditioneel werd gebruikt om het Boeginees, Makassaars en enkele andere talen op of nabij Sulawesi (Celebes) weer te geven; een abugida die via het kawischrift teruggaat op het brahmischrift

Zij kon het lontara waarin het verhaal was geschreven, zonder moeite lezen.


proto-

[2] Namen van talen worden volgens spellingregel 16. met een hoofdletter geschreven. Als de naam van de taal begint met een E, I, O of U wordt de klinkerbotsing opgelost met een koppelteken na "proto".

gebruikt om een gereconstrueerde vroegste vorm van een bepaalde taal of taalfamilie aan te duiden


apostrofering

Afkomstig van Oudgrieks: 'apostrophos' "wegdraaien (van)" met het voorvoegsel apo-, met het achtervoegsel -ing

/ ɑpustɾɔˈfeːɾɪŋ /

Ennvidere tålte man før en mengde apostrofering (som ær’, kong’, rygend’, krummer’, din’ o. s. v.).

Bovendien tolereerde zij veel weglatingstekens (zoals ær', kong', rygend', krummer', din', etc.)


eindklemtoon

samenstelling van eind zn en klemtoon zn

Zoals blijkt uit de voorbeelden in (2) hebben woorden met schwa in de laatste lettergreep in elk geval één eigenschap: ze hebben geen eindklemtoon. Dit lijkt voor de hand liggend, aangezien de schwa nooit, in welke positie dan ook, klemtoon kan hebben in het Nederlands.

Mieke Trommelen & Wim Zonneveld
 “Klemtoon en metrische fonologie.” (1989), Dick Coutinho, Muiderberg, ISBN 9062837859, p. 132


tekensysteem

samenstelling van teken zn en systeem zn

tekensystemen (plural)
tekensysteempje (diminutive singular)
tekensysteempjes (diminutive plural)

een groep tekens die onderlinge samenhang vertonen


extension

via Middelengels extensioun en Oudfrans estension van Latijn extensio

extensie, omvang of verruiming van betekenis


extension

via Oudfrans estension van Latijn extensio


mammiaans

afgeleid van mam zn en mammie zn met het achtervoegsel -iaans

vereenvoudigde taal die moeders bij zeer jonge kinderen gebruiken

Binnen de taalkunde wordt verschillend gedacht over het nut van het mammiaans.

Weblink bron
Guusje Tromp
 “Waarom zegt mamma niet 'ik' als ze met de baby praat?” (29 mei 2009) op nrc.nl


betekenismoment

samenstelling van betekenis zn "strekking" en moment zn "werking in een bepaalde richting"

strekking die een woord vanuit een bepaalde invalshoek heeft

Zo kan men stellen dat binnen het woord huisdeur met het klankvormmoment huis- het ‘huis-achtige’ betekenismoment van het woord als geheel correspondeert en met het klankvormmoment -deur, zijn ‘deurachtig’ betekenismoment. Insgelijks correleert in het woord appels met het klankvormmoment appel- het ‘appelachtige’ betekenismoment en met het klankvormmoment -s het betekenismoment ‘meer dan één’.

Weblink bron
H. Schultink
 De studie van de Nederlandse morfologie vanuit wetenschapshistorisch oogpunt in: Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde., jrg. 109 nr. (voorjaar 1993), E.J. Brill, Leiden, p. 1 op Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren

Soms heeft met woorden als zelden, vaak, etc. een kategoriaal of grammaticaal betekenismoment gemeen, dat we in ons proefschrift Het Probleem van de Woordsoorten, p. 104, ‘frequentie’ genoemd hebben. Bovendien heeft het woord een lexicaal betekenismoment, waardoor het zich van zelden, vaak, etc. onderscheidt en dat we hier de ‘wel-niet-verhouding’ noemen (tegenover b.v. zelden de ‘meer-niet-dan-wel-verhouding’).

Weblink bron
H. Roose
 Primair en Secundair Gebruik in: De Nieuwe Taalgids., jrg. 60 nr. 2 (voorjaar 1967), J.B. Wolters, Groningen, p. 126


deelbetekenis

samenstelling van deel zn en betekenis zn

elk van de meer specifieke dingen die met een bepaald woord bedoeld kunnen worden

Zo kun je in het compact weergegeven artikel „vos” snel de gewenste deelbetekenis vinden, bijvoorbeeld ‘bruinrode vlinder’.

Weblink bron
Jaap Bakker
 Vensters in het taalmuseum : De grote Van Dale op cd-rom in: Onze Taal., jrg. 69 nr. 12 (december 2000), Genootschap Onze Taal, Den Haag, p. 346


pun

via Middelengels punen ww van Angelsaksisch punian ww , cognaat met pond


thorn

erfwoord, via Middelengels thorn van Angelsaksisch þorn

benaming voor het teken Þ, dat in sommige Germaanse talen een th-klank weergeeft


semagram

afleiding van met het voorvoegsel sema- en met het achtervoegsel -gram

structuur waarbij men aangeeft welke woorden een relatie hebben met het trefwoord; een uitgebreidere omschrijving van de betekenis van een woord

Een semagram is de weergave van kennisgegevens die met een woord te verbinden zijn, in een frame met ‘slots’ en ‘fillers’. ‘Slots’ zijn conceptuele-structuurelementen die kenmerken en relaties noemen die gelden voor de betekenisklasse waartoe een woord behoort (bv. KLEUR, GEUR, SMAAK, SAMENSTELLING, GRONDSTOFFEN, BEREIDING voor de klasse van de drankbenamingen). Aan de hand daarvan worden de gegevens ingevuld die specifiek gelden voor het woord in kwestie (‘fillers’). Frame en semagram zijn niet identiek. Het frame is een abstract structuurschema en heet in ANW-jargon ‘typesjabloon’. Het semagram is het concreet ingevulde typesjabloon (zie ook Moerdijk 2002 en Moerdijk 2004).

Weblink bron
Fons Moerdijk (
 “Definities, frames en semagrammen Betekenisbeschrijving in het ANW” (Aangepast 27 februari 2023 16:42)


eenheidstaal

samenstelling van eenheid zn en taal zn met het invoegsel -s-

gestandaardiseerde taal die in het hele land wordt gebruikt

Door dat brede aanbod raakt het Nederlands meer versplinterd. Doordat niet alle woorden tot ieders filterbubbel doordringen, ontstaan er subgroepen met een eigen taal. "Vanaf de 17e eeuw werkten we naar een centrale taal toe, waarin dialecten vervangen werden door een eenheidstaal. Nu lijkt het weer uiteen te waaien."

Weblink bron
Lambert Teuwissen
 “10 jaar taal: Nederlands raakt steeds meer versplinterd” (Zaterdag 28 december 2019, 06:30), NOS


accusative

via Middelengels accusative en Anglo-Normandisch accusatif of Middelfrans acusatif van Latijn accusativus

accusatief, lijdende vorm, vierde naamval


usage

via Middelengels usage en Anglo-Normandisch usage van Oudfrans usage


usage

van Oudfrans usage, afgeleid van user ww met het achtervoegsel -age


license

zn: via Middelengels licence en Oudfrans licence van Latijn licentia

ww: via Middelengels licensen van Latijn licens ww , tegenwoordig deelwoord van licere "toestemming hebben, mogen"


klemtoonteken

samenstelling van klemtoon zn en teken zn

accent grave (in het Nederlands tot 1995 bij korte klinkers)

diakritisch teken of symbool om aan te geven dat een lettergreep met extra klemtoon wordt uitgesproken

Het klemtoonteken wijst er op, dat er een sterke nadruk moet vallen op een woord of lettergreep.

Weblink bron
K. Holtvast (ps. van R.A. Kollewijn; ed. J.G.M. Moormann)
 “Beknopte Nederlandse spraakkunst.”, 20e druk (1938), P. Noordhoff, Groningen, p. 162 § 288.


marked

bn: afgeleid van mark zn met het achtervoegsel -ed

gemarkeerd bn, minder voor de hand liggend


YIVO

(letterwoord) van Jiddisch ייִוואָ van ייִדישער װיסנשאַפֿטלעכער אינסטיטוט (Yidisher Visnshaftlekher Institut)

wetenschappelijk instituut voor het behoud van en onderzoek naar geschiedenis en cultuur van het Oost-Europese jodendom, opgericht in Wilna in 1925, vanaf 1940 in New York als ‘YIVO Institute for Jewish Research’

De vondst werd anderhalf jaar lang stil gehouden. Het YIVO onderzocht hoe het zat met de rechten voor mogelijke publicatie ervan.

Weblink bron “Brieven van vader Anne Frank ontdekt” (25 januari 2007) op nu.nl


basisbeperking

samenstelling van basis zn en beperking zn

noodzakelijke voorwaarde voor het kunnen optreden van een bepaald grammaticaal verschijnsel in een uiting

Haar conclusie is dan ook dat het suffix -te niet aan een basisbeperking onderworpen is die samengestelde adjectiva buiten het derivationele domein sluit, maar dat er hier een semantische factor in het spel is.

Weblink bron
Harald Baayen
 Taalsystematiek, taalgebruik, semantiek en produktiviteit in: Forum der Letteren., jrg. 1992 nr. 3 (september 1992), Smits drukkers-uitgevers, Den Haag, p. 222


bijklemtoon

extra nadruk op een lettergreep die in een woord niet de meeste nadruk heeft

De aanwezigheid van bijklemtoon hangt af van de lengte van een woord: als een woord lang genoeg is, dan valt, ruwweg, de bijklemtoon (hier aangegeven met een `) op iedere tweede lettergreep (links of rechts) van de hoofdklemtoon: dus geen bijklemtoon in húis en jalóers, wel in pàragráaf, gòrgonzóla en Pàramáribò.

Weblink bron
Mieke Trommelen
 Klemtoonverschuiving : Is het Nederlands een ‘hangmat’-taal? in: Onze Taal., jrg. 61 nr. 4 (april 1992), Genootschap Onze Taal, Den Haag, p. 63


nieuwvorming

samenstelling van nieuw bn en vorming zn , leenvertaling van Duits Neubildung

ontstaan van een nieuw woord binnen een taal

Ongeveer een derde van de gemunte woorden is inheems en twee derde is gevormd van oorspronkelijke leenwoorden (die alle inheems gevoeld worden, anders zouden ze niet gebruikt worden in een nieuwvorming).

Weblink bron
Nicoline van der Sijs
 “Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen.”, 2e druk (2002), Veen, Amsterdam / Antwerpen, ISBN 9020420453, p. 552


acc.

vierde naamval; de naamval voor het lijdend voorwerp


boerenzegswijs

samenstelling van boer zn en zegswijs zn met het invoegsel -en-

uitdrukking die gebruikt wordt op het platteland

Dat één Vlaming naar de boerenzegswijs drie Fransen waard is, dat hij de laaiende zonnebrand van de zomer zo goed verdraagt als de mist en de regen van het herfstseizoen en voortwroet met zijn felle werkdrift, dat valt nog te verklaren uit het feit dat hij van een sterk en nijver ras stamt en daarbij zoveel verdienste als maar mogelijk is mee naar huis wil brengen.


Konjunktiv I

der Konjunktiv I I (nominative singular)
die Konjunktive I (nominative plural)
des Konjunktivs I (genitive singular)
der Konjunktive I (genitive plural)
dem Konjunktiv I (dative singular)
den Konjunktiven I (dative plural)
den Konjunktiv I (accusative singular)
die Konjunktive I (accusative plural)

conjunctief in het Duits, gevormd uit de stam van de onbepaalde wijs; vooral gebruikt om weer te geven wat een ander zegt of om een in principe vervulbare wens uit te drukken (en dan vergelijkbaar met de aanvoegende wijs in het Nederlands):

Er sagt, er habe es nicht gesehen. – Hij zegt dat hij het niet gezien heeft.

Es lebe die Königin! – Leve de koningin!


Konjunktiv II

der Konjunktiv II II (nominative singular)
die Konjunktive II (nominative plural)
des Konjunktivs II (genitive singular)
der Konjunktive II (genitive plural)
dem Konjunktiv II (dative singular)
den Konjunktiven II (dative plural)
den Konjunktiv II (accusative singular)
die Konjunktive II (accusative plural)

conjunctief in het Duits, gevormd uit de onvoltooid verleden tijd; vooral gebruikt om weer te geven dat iets geen werkelijkheid is, om een verzoek uiterst beleefd te formuleren en soms om weer te geven wat een ander zegt in gevallen waarin de Konjunktiv I identiek is aan de onvoltooid tegenwoordige tijd.


vernederlandsing

afgeleid van vernederlandsen ww met het achtervoegsel -ing

aanpassing waardoor een woord dat is ontleend aan een andere taal meer gaat lijken op een gewoon Nederlands woord

'Hoera' is inderdaad ontleend aan het Duits; het is een vernederlandsing van 'hurra', een Pruisische soldatenkreet.

Weblink bron “Hoera! Hoezee!” (15 september 2009) op nu.nl

verandering waardoor een taal meer op het Nederlands gaat lijken

Dogruöz verwacht dat de vernederlandsing van het gesproken Turks zal doorzetten naarmate de Nederlandse Turken minder contact hebben met het moederland.

Weblink bron “Nederlandse Turken vernederlandsen hun Turks” (4 december 2007) op nu.nl

invoering of uitbreiding van het Nederlands als voertaal

Op 10 december las hij zijn regeringsverklaring voor in de Kamer en legde hij het regeringsontwerp neer over de vernederlandsing van de universiteit in Gent.

Weblink bron
H.J. Elias
 “Vijfentwintig jaar Vlaamse Beweging. Deel 3” (1969), De Nederlandsche Boekhandel, Antwerpen, p. 32


lingo

Televisiepresentator François Boulangé (67) is overleden. Hij was al enige tijd ziek. Met zijn ronde studentikoze brilletje, knalrode bretels, bolle gezicht en warrige haar was hij in de jaren 90 met spelprogramma Lingo een opvallende verschijning op de televisie.

De Lingo-achtige online woordpuzzel Wordle, die de afgelopen jaren heel snel populair werd, is op plek 7 geëindigd. Queen Elizabeth, wier overlijden en uitvaart veel aandacht kreeg, staat op plek acht.

Weblink bron “Oekraïne en Jeroen Rietbergen trending zoekopdrachten in 2022” (7 december 2022, 09:00), NOS


regenboogtaalkunde

samenstelling van regenboog zn en taalkunde zn

beschrijving van de taal de gebruikt wordt in de LHBTI+-gemeenschap

Een jong vakgebied: regenboogtaalkunde: Bestaat er zoiets als homotaal? Die vraag begonnen taalkundige lhbt’ers zichzelf nog maar relatief kortgeleden te stellen. Inmiddels is het een volwaardig vakgebied.

Weblink bron
Sterre Leufkens Olivier Heiligers
 “Een jong vakgebied: regenboogtaalkunde” (juni 2022), Onze Taal


beginaccent

bəˈɣɪnɑkˌsɛnt

Voor een aantal van deze woorden is beginaccent normaal geworden (bijvoorbeeld 'diverse, 'absoluut); bij andere is het incidenteel.

M.C. van den Toorn e.a. (red.)
 “Geschiedenis van de Nederlandse taal.” (1997), Amsterdam University Press, Amsterdam, ISBN 9053562346, p. 496


gemeenkunnig

samenstellend afgeleid van gemeen bn en kunne zn met het achtervoegsel -ig

gemeenkunniger (uninflected comparative)
gemeenkunnigst (uninflected superlative)
gemeenkunnige (inflected positive)
gemeenkunnigere (inflected comparative)
gemeenkunnigste (inflected superlative)
gemeenkunnigs (partitive positive)
gemeenkunnigers (partitive comparative)

bij het aanduiden van een levend wezen door een woord de sekse daarvan in het midden latend

Een zelfstandig naamwoord is gemeenkunnig als het, een levend wezen aanduidend, de sekse daarvan in het midden laat, taalkundig geformuleerd: niet voor het kenmerk [V] of [M] gespecificeerd is.

Weblink bron
Albert Sassen
 “Inleidende opmerkingen over ‘taal en sekse’ in Nederland”


standaarduitdrukking

samenstelling van standaard zn en uitdrukking zn

Sprookjes en bruidwervingsverhalen eindigen vaak met de standaarduitdrukking 'en zij leefden nog lang en gelukkig'.

Jan Valentijn Meininger
 “Vertoog over de liefde” (1987), Het Spectrum , ISBN 9027418063


dieptestructuur

samenstelling van diepte zn en structuur zn

een theoretische constructie waarvan het hoofddoel het aan elkaar koppelen van een aantal verwante taalinherente structuren is


actant

elk van de zinsdelen die duiden op een persoon of zaak die bij een handeling is betrokken, zoals het onderwerp, het lijdend voorwerp en het meewerkend voorwerp

Met deze actanten en hun diverse combinaties worden in het Nederlands talrijke verschillende syntactische structuurpatronen gevormd.

Weblink bron
Robert Leclercq
 Valentie - Stiefkind in de Nederlandse taalkunde in: Colloquium Neerlandicum 10. Handelingen Tiende Colloquium Neerlandicum. Colloquium van docenten in de neerlandistiek aan buitenlandse universiteiten. (1989), Internationale Vereniging voor Neerlandistiek, Woubrugge, ISBN 9072870018, p. 197


actant

tegenwoordig deelwoord van acter ww "handelen" met het achtervoegsel -ant
**zn als taalkundige term in 1959 postuum geïntroduceerd door de 20e-eeuwse Franse taalkundige L. Tesnière in zijn boek Éléments de syntaxe structurale


computertaalkunde

samenstelling van computer zn en taalkunde zn , in de betekenis ‘taalwetenschap met behulp van computers’ aangetroffen vanaf 1974 (zie vindplaats hieronder)

onderzoek van natuurlijke talen waarbij programmeerbare machines worden gebruikt

De kwantitatieve en de computertaalkunde zijn gebieden die misschien het meest overeenkomen met wat de titel van het voor u liggende artikel suggereert: wat voor nut heeft de computer nu voor taal- en letterkunde en waar kan men daar meer over lezen?

Weblink bron
A.A. Verrijn Stuart
 De computer in de taal- en letterkunde in: Forum der Letteren., jrg. 1975 nr. 4 (december 1975), Smits Drukkerij en Uitgeverij, Den Haag, p. 213

In 1970 promoveerde hij op een proefschrift over computer-taalkunde.

Personalia : Dr H. Brandt Corstius in: De Volkskrant , jrg. 52 nr. 15073 (27 april 1974), NV De Volkskrant, 's-Hertogenbosch, p. 11 kol. 7


apocoperen

apocopeerde (past)
geapocopeerd (past participle)
te apocoperen (active infinitive imperfect present long-form)
zullen apocoperen (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen apocoperen (active infinitive imperfect future long-form)
hebben geapocopeerd (active infinitive perfect present short-form)
te hebben geapocopeerd (active infinitive perfect present long-form)
geapocopeerd zullen hebben (active infinitive perfect future short-form)
geapocopeerd te zullen hebben (active infinitive perfect future long-form)
apocoperend (imperfect participle)
geapocopeerd (past participle)
apocopere (subjunctive)
apocopeer (indicative imperfect present singular first-person)
apocopeert (indicative imperfect present singular second-person)
apocopeert (indicative imperfect present singular second-person)
apocopeert (indicative imperfect present singular second-person)
apocopeert (indicative imperfect present singular third-person)
apocopeerde (indicative imperfect past singular first-person)
apocopeerde (indicative imperfect past singular second-person)
apocopeerde (indicative imperfect past singular second-person)
apocopeerde (indicative imperfect past singular second-person)
apocopeerde (indicative imperfect past singular third-person)
apocopeerden (indicative imperfect past plural first-person)
apocopeerden (indicative imperfect past plural second-person)
apocopeerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal apocoperen (indicative imperfect future singular first-person)
zult apocoperen (indicative imperfect future singular second-person)
zal apocoperen (indicative imperfect future singular second-person)
zult apocoperen (indicative imperfect future singular second-person)
zal apocoperen (indicative imperfect future singular second-person)
zult apocoperen (indicative imperfect future singular second-person)
zal apocoperen (indicative imperfect future singular third-person)
zullen apocoperen (indicative imperfect future plural first-person)
zullen apocoperen (indicative imperfect future plural second-person)
zullen apocoperen (indicative imperfect future plural third-person)
zou apocoperen (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou apocoperen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) apocoperen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt apocoperen (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou apocoperen (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden apocoperen (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden apocoperen (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden apocoperen (indicative imperfect conditional plural third-person)
heb geapocopeerd (perfect present first-person)
hebt geapocopeerd (perfect present second-person)
hebt geapocopeerd (perfect present second-person)
heeft geapocopeerd (perfect present second-person)
hebt geapocopeerd (perfect present second-person)
heeft geapocopeerd (perfect present third-person)
hebben geapocopeerd (perfect present first-person)
hebben geapocopeerd (perfect present second-person)
hebben geapocopeerd (perfect present third-person)
had geapocopeerd (perfect past first-person)
had geapocopeerd (perfect past second-person)
had geapocopeerd (perfect past second-person)
hadt geapocopeerd (perfect past second-person)
had geapocopeerd (perfect past third-person)
hadden geapocopeerd (perfect past first-person)
hadden geapocopeerd (perfect past second-person)
hadden geapocopeerd (perfect past third-person)
zal geapocopeerd hebben (perfect future first-person)
zal geapocopeerd hebben (perfect future second-person)
zult geapocopeerd hebben (perfect future second-person)
zult geapocopeerd hebben (perfect future second-person)
zal geapocopeerd hebben (perfect future second-person)
zult geapocopeerd hebben (perfect future second-person)
zal geapocopeerd hebben (perfect future third-person)
zullen geapocopeerd hebben (perfect future first-person)
zullen geapocopeerd hebben (perfect future second-person)
zullen geapocopeerd hebben (perfect future third-person)
zou geapocopeerd hebben (perfect conditional first-person)
zou geapocopeerd hebben (perfect conditional second-person)
zou geapocopeerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt geapocopeerd hebben (perfect conditional second-person)
zoudt geapocopeerd hebben (perfect conditional second-person)
zou geapocopeerd hebben (perfect conditional third-person)
zouden geapocopeerd hebben (perfect conditional first-person)
zouden geapocopeerd hebben (perfect conditional second-person)
zouden geapocopeerd hebben (perfect conditional third-person)
er wordt geapocopeerd (impersonal passive present imperfect)
er is geapocopeerd (impersonal passive present perfect)
er werd geapocopeerd (impersonal passive past imperfect)
er was geapocopeerd (impersonal passive past perfect)
er zal geapocopeerd worden (impersonal passive future imperfect)
er zal geapocopeerd zijn (impersonal passive future perfect)
er zou geapocopeerd worden (impersonal passive conditional imperfect)
er zou geapocopeerd zijn (impersonal passive conditional perfect)


appositioneel

afgeleid van positie met het voorvoegsel ap- en met het achtervoegsel -eel

appositioneler (uninflected comparative)
appositioneelst (uninflected superlative)
appositionele (inflected positive)
appositionelere (inflected comparative)
appositioneelste (inflected superlative)
appositioneels (partitive positive)
appositionelers (partitive comparative)


bastaardering

Naamwoord van handeling van bastaarderen met het achtervoegsel -ing


bekrachtiger

Naamwoord van handeling van bekrachtigen met het achtervoegsel -er


bezitsvorm

samenstelling van bezit zn en vorm zn met het invoegsel -s-

buigingsvorm van een naamwoord, lidwoord of telwoord die aangeeft dat iets toebehoort aan de zo verbogen naamwoordgroep

Door aan een persoonsnaam de uitgang "-s" toe tevoegen, ontstaat de bezitsvorm: "Robins neus" is "de neus van Robin".

Of „the dog ate it’s bone”, waar bezitsvorm „its” is verwisseld met de inkorting van „it is”.

Weblink bron
John Hoogerwaard
 “De apostrof staat er alleen voor” (2 december 2019) op nrc.nl


betekenisnuance

samenstelling van betekenis zn en nuance zn

betekenisnuances (plural)
betekenisnuancen (plural)

geringe, maar toch merkbaar verschillende strekking van een uiting

Dialectsprekers in Limburg zeggen soms ‘het’ als ze het over een vrouw hebben. Daarmee kun je een betekenisnuance uitdrukken. (…) Als je de betreffende vrouw goed kent, als zij dicht bij je staat, zeg je eerder ‘het’. En ook haar leeftijd speelt een rol. Bij jongere vrouwen wordt het eerder ‘het’.

Weblink bron
Berthold van Maris
 “In Limburg kan een vrouw ‘het’ zijn – en daarover lopen de meningen uiteen” (3 juli 2023) op nrc.nl

Volgens mij ware het te wensen dat de redactie van deze krant het gebruik van het woord ‘zelfmoord’ in alle omstandigheden zou vervangen door het woord ‘zelfdoding’ in onder haar verantwoordelijkheid vallende teksten. ‘Moord’ heeft een criminele betekenisnuance die niet terecht is, zelfdoding is geen misdrijf, ook niet volgens ons Wetboek van Strafrecht.

Weblink bron
E.T.B. Willing-Versteegh
 Als men lichamelijk en geestelijk gezond is in:
H. Drion
 Het zelfgewilde einde van oude mensen. (1992), Balans, Amsterdam, ISBN 9050181708, p. 72


betekenisonderscheiding

samenstelling van betekenis zn en onderscheiding zn

bepaalde afgebakende strekking van een woord binnen de verscheidenheid van zaken waarop het kan duiden

Polysemie is een fundamenteel kenmerk van taal, dat evenwel in de taalpraktijk zelden tot misverstanden leidt omdat de context steeds helpt de juiste betekenisonderscheiding te selecteren.

Weblink bron “Algemeen letterkundig lexicon” (2012-…), "polysemie" op Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren


nevenklemtoon

samenstelling van neven bw en klemtoon zn

nevenklemtonen (plural)
nevenklemtoontje (diminutive singular)
nevenklemtoontjes (diminutive plural)

extra nadruk op een lettergreep die in een woord of woordenreeks niet de meeste nadruk heeft

Het woord "horizontaal" heeft naast de hoofdklemtoon op de laatste lettergreep ook een nevenklemtoon op de eerste, wat in een fonetische weergave met ˌ wordt aangegeven: /ˌhorizɔnˈtal/.

Het lijkt in losse zinnen uiteen te vallen. Waarschijnlijk komt dat doordat deze zinnen een uitroepend karakter krijgen, meteen zware klemtoon op de eerste en een sterke nevenklemtoon op de laatste woordgroep.

Weblink bron
Frank Jansen
 Leest men in het hiernamaals de krant? : Doe-het-zelf rouwgedichten in: Ons Erfdeel., jrg. 47 nr. 2 (april 2004), Stichting Ons Erfdeel, Rekkem / Raamsdonksveer, p. 239


conversion

via conversion en Anglo-Normandisch conversion van Latijn conversio

conversie, vorming van een nieuw woord uit een bestaand woord uit een andere woordsoort zonder de vorm te veranderen


rendition

Van Frans rendition; uiteindelijk te herleiden tot Latijn redditio.


particle

v1a Middelfrans particule van Latijn particula


n-word

samenstelling van n zn "beginletter van een woord" en word zn
**[1] om het uitspreken van een beladen term te vermijden


genericiteit

geen meervoud op te vatten als afgeleid van generiek bn met het achtervoegsel -iteit
**[1], [2] van Frans généricité
**[3] als leenvertaling van Engels generics

Genericiteit slaat op het steeds weerkeren van elementen in een onbepaalde tijd en plaats.

Weblink bron
Willy Van Langendonck
 Taal en tongval als instincten in: Taal en Tongval., jrg. 49 nr. 2 (1997), G. de Schutter, Gent / J.B. Berns, Amsterdam, p. 201


collectivum

afgeleid van het Latijn met het voorvoegsel col-

collectiva (plural)
collectivumpje (diminutive singular)
collectivumpjes (diminutive plural)

een zelfstandig naamwoord dat, hoewel het enkelvoud is, een veelheid van dingen of zaken aangeeft


zelfstandignaamwoordgroep

samenstelling van zelfstandig naamwoord zn en groep zn

woordgroep die als een substantief functioneert

Een "halve finale" is iets anders dan de helft van een finale en het kan in een zin net zo worden gebruikt als "finale" of "kwartfinale", daarom is het een zelfstandignaamwoordgroep.

De algemene regel geldt ook als het linkerdeel van de samenstelling een zelfstandignaamwoordgroep is.

Weblink bron
Commissie Spelling
 “Technische Handleiding : Regels voor de officiële spelling van het Nederlands” (oktober 2016), Taalunie, Den Haag, p. 65 kol. 2


achterbuurttaal

samenstelling van achterbuurt zn en taal zn

manier van spreken die past bij mensen die een lage sociaal-economische positie bekleden

manier van spreken die past bij mensen die in een probleemwijk wonen


afbreekfout

samenstelling van afbreken ww en afbreekfout zn

afbreekfouten (plural)
afbreekfoutje (diminutive singular)
afbreekfoutjes (diminutive plural)

een vergissing bij het afbreken van een woord aan het einde van de regel


afbreekpatroon

samenstelling van afbreek ww en patroon zn

de manier waarop een woord kan worden afgebroken op het einde van een regel in een gedrukte tekst


afbreekplaats

samenstelling van afbreken ww en plaats zn

locatie in een woord waar het woord kan worden afgebroken op het einde van een regel in een gedrukte tekst


afbreekroutine

samenstelling van afbreken ww en routine zn

methode waarmee men woorden kan afbreken aan het einde van een regel in een gedrukte tekst


afleidkunde

samenstelling van afleiden ww en kunde zn

de studie naar de oorsprong en de verandering van vorm en betekenis van woorden


woordafleidkunde

samenstellende samenstelling van woord zn, afleiden ww en kunde zn


anglistiek

uit het Latijn met het achtervoegsel -iek


agentief

afgeleid van agent met het achtervoegsel -ief

agentieve (inflected positive)
agentiefs (partitive positive)

betrekking hebbend op de handelende persoon


dialectatlas

samenstelling van dialect zn en atlas zn


dialectgeografie

geen meervoud, samenstelling van dialect zn en geografie zn

leer van de verspreiding van (taal)dialecten


dialectkaart

samenstelling van dialect zn en kaart zn

kaart waarop is aangegeven waar een bepaald dialect of taalkundig verschijnsel voorkomt


diftongeren

afgeleid van diftong met het achtervoegsel -eren

diftongeerde (past)
gediftongeerd (past participle)
te diftongeren (active infinitive imperfect present long-form)
zullen diftongeren (active infinitive imperfect future short-form)
te zullen diftongeren (active infinitive imperfect future long-form)
zijn gediftongeerd (active infinitive perfect present short-form)
te zijn gediftongeerd (active infinitive perfect present long-form)
gediftongeerd zullen zijn (active infinitive perfect future short-form)
gediftongeerd te zullen zijn (active infinitive perfect future long-form)
diftongerend (imperfect participle)
gediftongeerd (past participle)
diftongere (subjunctive)
diftongeer (indicative imperfect present singular first-person)
diftongeert (indicative imperfect present singular second-person)
diftongeert (indicative imperfect present singular second-person)
diftongeert (indicative imperfect present singular second-person)
diftongeert (indicative imperfect present singular third-person)
diftongeerde (indicative imperfect past singular first-person)
diftongeerde (indicative imperfect past singular second-person)
diftongeerde (indicative imperfect past singular second-person)
diftongeerde (indicative imperfect past singular second-person)
diftongeerde (indicative imperfect past singular third-person)
diftongeerden (indicative imperfect past plural first-person)
diftongeerden (indicative imperfect past plural second-person)
diftongeerden (indicative imperfect past plural third-person)
zal diftongeren (indicative imperfect future singular first-person)
zult diftongeren (indicative imperfect future singular second-person)
zal diftongeren (indicative imperfect future singular second-person)
zult diftongeren (indicative imperfect future singular second-person)
zal diftongeren (indicative imperfect future singular second-person)
zult diftongeren (indicative imperfect future singular second-person)
zal diftongeren (indicative imperfect future singular third-person)
zullen diftongeren (indicative imperfect future plural first-person)
zullen diftongeren (indicative imperfect future plural second-person)
zullen diftongeren (indicative imperfect future plural third-person)
zou diftongeren (indicative imperfect conditional singular first-person)
zou diftongeren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou(dt) diftongeren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zoudt diftongeren (indicative imperfect conditional singular second-person)
zou diftongeren (indicative imperfect conditional singular third-person)
zouden diftongeren (indicative imperfect conditional plural first-person)
zouden diftongeren (indicative imperfect conditional plural second-person)
zouden diftongeren (indicative imperfect conditional plural third-person)
ben gediftongeerd (perfect present first-person)
bent gediftongeerd (perfect present second-person)
bent gediftongeerd (perfect present second-person)
is gediftongeerd (perfect present second-person)
zijt gediftongeerd (perfect present second-person)
is gediftongeerd (perfect present third-person)
zijn gediftongeerd (perfect present first-person)
zijn gediftongeerd (perfect present second-person)
zijn gediftongeerd (perfect present third-person)
was gediftongeerd (perfect past first-person)
was gediftongeerd (perfect past second-person)
was gediftongeerd (perfect past second-person)
waart gediftongeerd (perfect past second-person)
was gediftongeerd (perfect past third-person)
waren gediftongeerd (perfect past first-person)
waren gediftongeerd (perfect past second-person)
waren gediftongeerd (perfect past third-person)
zal gediftongeerd zijn (perfect future first-person)
zal gediftongeerd zijn (perfect future second-person)
zult gediftongeerd zijn (perfect future second-person)
zult gediftongeerd zijn (perfect future second-person)
zal gediftongeerd zijn (perfect future second-person)
zult gediftongeerd zijn (perfect future second-person)
zal gediftongeerd zijn (perfect future third-person)
zullen gediftongeerd zijn (perfect future first-person)
zullen gediftongeerd zijn (perfect future second-person)
zullen gediftongeerd zijn (perfect future third-person)
zou gediftongeerd zijn (perfect conditional first-person)
zou gediftongeerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gediftongeerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gediftongeerd zijn (perfect conditional second-person)
zoudt gediftongeerd zijn (perfect conditional second-person)
zou gediftongeerd zijn (perfect conditional third-person)
zouden gediftongeerd zijn (perfect conditional first-person)
zouden gediftongeerd zijn (perfect conditional second-person)
zouden gediftongeerd zijn (perfect conditional third-person)


epenthetisch

samenstelling van epos zn en thetisch bn met het invoegsel -en-

epenthetischer (uninflected comparative)
epenthetische (inflected positive)
epenthetischere (inflected comparative)
epenthetischers (partitive comparative)

Ook vóór de uitgang ij treft men een epenthetische n aan, in artsenij, slavernij


gemeenslachtig

Samenstellende afleiding van gemeen en geslacht met het achtervoegsel -ig

gemeenslachtiger (uninflected comparative)
gemeenslachtigst (uninflected superlative)
gemeenslachtige (inflected positive)
gemeenslachtigere (inflected comparative)
gemeenslachtigste (inflected superlative)
gemeenslachtigs (partitive positive)
gemeenslachtigers (partitive comparative)

bij het aanduiden van een levend wezen door een woord de sekse daarvan in het midden latend


gevolgaanduidend

samenstelling van gevolg zn en aanduidend ww

gevolgaanduidende (inflected positive)
gevolgaanduidends (partitive positive)

dienend om een opeenvolging aan te wijzen


klanknabootsend

samenstelling van klank zn en nabootsend ww

klanknabootsender (uninflected comparative)
klanknabootsendst (uninflected superlative)
klanknabootsende (inflected positive)
klanknabootsendere (inflected comparative)
klanknabootsendste (inflected superlative)
klanknabootsends (partitive positive)
klanknabootsenders (partitive comparative)

de klank van iets weergevend, vooral van woorden die door hun klank datgene wat zij benoemen suggereren


koortsmeetsysteemstrook

samenstellende samenstelling van koorts zn, meetsysteem zn en strook zn , door de 20e-eeuwse Nederlandse auteur Hugo Brandt Corstius gepubliceerd in zijn boek Opperlandse taal- & letterkunde uit 1981; het wordt vooral gebruikt als een toonbeeld van een lang palindroom in het Nederlands en werd in 2015 bij besluit van het Comité van Ministers van de Nederlandse Taalunie opgenomen in de Woordenlijst Nederlandse taal

reep papier als onderdeel van een apparaat dat vaststelt of iemand een verhoogde lichaamstemperatuur heeft

Koortsmeetsysteemstrook. Best een lang woord hè? Ik heb ook een zin voor u: ,,De mooie zeeman nam Anna mee, zei oom Ed.” (…) In de week voor de krokusvakantie confronteerde ik mijn 29 leerlingen ook met de koortsmeetsysteemstrook en de zin over Anna en Ed.

Weblink bron
Marieke Dubbelman
 “‘Koortsmeetsysteemstrook’: wonderlijke taferelen in klas van juf Marieke door palindroom op digibord” (8 augustus 2023) op ad.nl

Een koortsmeetsysteemstrook te Heeze
blijkt uiterst bijzonder te wezen.
Die strook is niet slechts
van links af naar rechts,
maar ook andersom af te lezen.

Boet van Heugten
 “Gedichten : Meten is weten” op boetvanheugten.nl


maandnaam

woord om precies een van de twaalf perioden waarin het jaar verdeeld is aan te duiden
In sommige culturen kan een jaar in een ander aantal maanden zijn ingedeeld.

Alle namen voor maanden en seizoenen zijn oud. Het jongste is de maandnaam ramadan (1603), die we in Indonesië hebben leren kennen; pas in 1824 wordt deze naam in de woordenboeken opgenomen, tot die tijd zal het woord slechts in beperkte kring bekend zijn geweest.

Weblink bron
Nicoline van der Sijs
 “Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen”, 2e druk (2002), Veen, Amsterdam / Antwerpen 2002, ISBN 9020420453, 403/404


meerslachtig

Samenstellende afleiding van meer en geslacht met het achtervoegsel -ig

meerslachtige (inflected positive)
meerslachtigs (partitive positive)

meer dan één geslacht hebbend bij verschil van betekenis, bv. 'peer' (v. (m.)) vrucht en (m.) boom


ref.

verwijzing naar informatie buiten de lopende tekst, vaak in verkorte vorm

Ref.: Scheepers 486 (= Veilingcat. Beijers, 6-7 jan. 1947).

Weblink bron
G.J. Jaspers
 Trou moet Blyeken te Haarlem en haar oude drukken in de Stadsbibliotheek in: De boekenwereld., jrg. 8 nr. 4 (april 1992), Uitgeverij Matrijs, Utrecht, p. 164


adnominaal

afleiding van het Latijnse ad en nomen met het achtervoegsel -aal

adnominale (inflected positive)
adnominaals (partitive positive)

met een zelfstandig naamwoord verbonden gebruikt


monolinguaal

van het Latijnse lingua (taal, tong) met het voorvoegsel mono- met het achtervoegsel -aal

afleiding van linguaal met het voorvoegsel mono-

monolingualer (uninflected comparative)
monolinguaalst (uninflected superlative)
monolinguale (inflected positive)
monolingualere (inflected comparative)
monolinguaalste (inflected superlative)
monolinguaals (partitive positive)
monolingualers (partitive comparative)


nevenschikkend

nevenschikkender (uninflected comparative)
nevenschikkendst (uninflected superlative)
nevenschikkende (inflected positive)
nevenschikkendere (inflected comparative)
nevenschikkendste (inflected superlative)
nevenschikkends (partitive positive)
nevenschikkenders (partitive comparative)

woorden, woordgroepen of zinnen als gelijkwaardig naast elkaar stellend


hippopotomonstrosesquipedaliofobie

samenstelling van hippopotomonstrosesquipedalio en fobie zn


Kangeans

afgeleid van Kangean met het achtervoegsel -s


bijna-moedertaalspreker

samenstelling van bijna bw en moedertaalspreker zn

persoon die een vreemde taal bijna zo goed beheerst als een persoon die is opgegroeid met deze taal


Antilliaans-Nederlands

samenstelling van Antilliaans bn en Nederlands bn

Antilliaans-Nederlandser (uninflected comparative)
Antilliaans-Nederlandst (uninflected superlative)
Antilliaans-Nederlandse (inflected positive)
Antilliaans-Nederlandsere (inflected comparative)
Antilliaans-Nederlandste (inflected superlative)
Antilliaans-Nederlandsers (partitive comparative)

betrekking hebbend op de taal die op de Nederlandse-Antillen wordt gesproken


Antilliaans-Nederlands

het Nederlands dat op de Nederlandse Antillen wordt gesproken


dative

datief, vorm voor het meewerkend voorwerp


voyelle

van Middelfrans voielle (ca. 1483); een afleiding van Frans voix "stem" naar voorbeeld van Latijn vocalis (zie ook Frans vocal) van vox


mouilleringstheorie

samenstelling van mouillering zn en theorie zn met het invoegsel -s-

mouilleringstheorieën (plural)
mouilleringstheorietje (diminutive singular)
mouilleringstheorietjes (diminutive plural)

theorie die de umlaut uit de mouillerende werking van de 'j' probeert te verklaren


mouillering

het verschijnsel in de spraak waarbij een harde medeklinker (meestal een plosief) zachter wordt uitgesproken. Dit komt er meestal op neer dat de tong minder of helemaal geen contact meer maakt met het verhemelte


stamboomtheorie

samenstelling van stamboom zn en theorie zn

stamboomtheorieën (plural)
stamboomtheorietje (diminutive singular)
stamboomtheorietjes (diminutive plural)

een theorie over het uit elkaar ontstaan van taalfamilies


swang a̱lyiat

/sʷàŋ ə̀lʲʲád/