vandaag

van Middelnederlands "van daghe", in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: heden’ voor het eerst aangetroffen in 1488

Heden (schrijftaal) is het formelere woord voor vandaag (spreektaal).

Vandaag is het Monday 2 December 2024.

Vandaag zou ik de woestijn intrekken, een dorre vlakte die mij totaal vreemd was.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


somálsky

Somalisch; taal die vooral in Somalië gesproken wordt


portugalsky

Afgeleid van het bijvoeglijke naamwoord portugalský met het achtervoegsel -y

Portugees; met betrekking tot de taal het Portugees


portugalsky

Portugees; met betrekking tot het land Portugal

Portugees; met betrekking tot het volk de Portugezen


bij

Indo-Europees: *bʱi-, *bʱéi- (uitsluitend Europees ?)

West: Engels: bee (Angelsaksisch: bēo), Duits: Beie, Biene, (Oudhoogduits: bîa), Fries: bij

West: Engels: by (Angelsaksisch: bī), Duits: bei, (Oudhoogduits: bi), Fries: by (Oudfries: bi, be)

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

bijwerken: hij werkte alle bestanden bij.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

erbij: hij heeft er weinig bij op te merken.

Jan was weer bij met de rest van de klas.

met bewustzijn (met als antoniem bewusteloos)

Na een lange tijd kwam de dronken man weer een beetje bij.


olandiškai

in het Nederlands, in de taal gesproken in Nederland en Vlaanderen


albánsky

Albanees; met betrekking tot de taal het Albanees.

Albanees; met betrekking tot het land Albanië.

Albanees; met betrekking tot het volk Albanezen.


albánsky

Afgeleid van het bijvoeglijk naamwoord albánský met de suffix -y.


faersky

Faeröers; met betrekking tot de taal het Faeröers


faersky

Afgeleid van het bijvoeglijke naamwoord faerský met het achtervoegsel -y

Faeröers; met betrekking tot de eilandengroep Faeröer

Faeröers; met betrekking tot het autonome gebied Faeröer

Faeröers; met betrekking tot het volk de Faeröerders


ázerbájdžánsky

Afgeleid van het bijvoeglijk naamwoord ázerbájdžánský met het achtervoegsel -y.

Azeri; taal die vooral in Azerbeidzjan maar ook in Iran, Georgië en Turkije gesproken wordt.


čínsky

Afgeleid van de eigennaam Čína met het achtervoegsel -sky.

Chinees; de voornaamste taal die in China gesproken wordt.


čínsky

Afgeleid van het bijvoeglijk naamwoord čínský met het achtervoegsel -y.


dánsky

Deens; taal oorspronkelijk gesproken in Denemarken.


dánsky

Afgeleid van het bijvoeglijk naamwoord dánský met het achtervoegsel -y


frísky

Afgeleid van het bijvoeglijke naamwoord fríský met het achtervoegsel -y

Fries; met betrekking tot de Nederlandse provincie Friesland

Fries; met betrekking tot het volk de Friezen

Fries; met betrekking tot de Friese talen

Fries / Westerlauwers Fries; met betrekking tot de taal het Westerlauwers Fries


ja

In de betekenis van ‘tussenwerpsel: uitroep ter bevestiging’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

ja kun je krijgen, nee heb je al

wordt gebruikt als bemoediging voor iemand die ertegen opziet om iets te vragen

ja en neen is een lange strijd

wordt gebruikt wanneer er twee het oneens zijn en niemand wil toegeven

duidt bevestiging, instemming, toestemming, inwilliging of toegeving aan

Heeft hij dat echt gezegd? Ja.

Mag ik nog een stukje taart? Ja.

Vind jij dat ook? Ja.

Voor de zekerheid surfte ik nog even over het internet en, godbetere, daar verscheen een artikel van taalkundige en hoogleraar Marc van Oostendorp uit het tijdschrift Onze Taal in 2011 onder de kop: Boer roept ‘ja’ – de vele betekenissen van een bevestiging. Onder het artikel las ik met afschuw de cursief afgedrukte regel: „Ja is in het gesproken Nederlands het vaakst gebruikte woord.”


ja

Afgeleid van Middelhoogduitse ja
Afgeleid van het Oudsaksische ja
Afgeleid van het Middelnederduitse ja


ja

Das ist ja Spitze!

Ich hatte es ja gesagt.

Du kommst auch, ja?


ja

Afgeleid van het Oudsaksische ja
Afgeleid van het Middelnederduitse ja


ja

Ja lo sot bien, il lo celat.


ja

ja; duidt bevestiging, instemming, toestemming, inwilliging of toegeving aan


voorop

in een rij of groep als eerste in de bewegingsrichting.

Jan zat voorop op de tandem.

Hierdoor moest ik bij de steile stukken voorop, maar ik voelde mij redelijk veilig met mijn spikes en met mijn bijl in de hand.

als één der eersten: Het bedrijf loopt voorop bij het gebruik van nieuwe technologieën.


jidiš

Afgeleid van het Jiddische woord ייִדיש.


švédsky

Afgeleid van het zelfstandig naamwoord Švéd met het achtervoegsel -sky


švédsky

Afgeleid van het bijvoeglijk naamwoord švédský met het achtervoegsel -y


goed

bn: erfwoord, in de betekenis van ‘niet slecht’ aangetroffen vanaf 901

goed uit de verf komen

zich op een gunstige manier kunnen vertonen

Goed gedaan!

Ik kon niet alles goed volgen, maar het monotone geluid van stemmen om mij heen voelde veilig en vertrouwd.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

goedvinden: hij vond het goed.

Want het was goed hier, om niet te zeggen perfect, en ik zag geen reden waarom ik hier niet net zo lang zou kunnen blijven tot ik wist waar ik naartoe moest gaan.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 18

Het is goed mis in Nederland.

Mijn dag is goed verpest.


er

Deels afkomstig van een oude genitief van het voornaamwoord het, deels een verzwakte vorm van daar, in de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1237

Er gaan veel makke schapen in een hok.

wanneer iedereen rustig blijft, passen veel mensen in dezelfde ruimte

Er gaat een dominee voorbij.

in een gezelschap zwijgt iedereen plotseling

Er geen doekjes om winden

er voor uit komen zonder er om heen te draaien / direct zijn, de al dan niet onprettige waarheid zeggen

Er geen touw aan vast kunnen knopen

door de onduidelijkheid niet kunnen begrijpen wat er wordt bedoeld

Er is een tijd van komen en een tijd van gaan

Er is geen goed garen mee te spinnen.

iemand die niet in staat is goed samen te werken

Er is geen koe zo bont of er zit wel een vlekje aan.

Er is geen pot zo scheef, of er past wel een deksel op.

ook voor een minder mooi meisje is er een man te vinden

Er is geen zalf aan te strijken

ergens niets aan kunnen doen of geen enke zinvol advies mogelijk voor iemand

Er kan geen luis over zijn lever lopen of hij reageert.

Er verdrinken er meer in het glas dan in de zee.

er gaan veel mensen dood door het drinken van alcohol

Er zijn kapers op de kust.

er zijn meer mensen die belangstelling hebben.

Er zijn meer hondjes die fikkie heten

er zijn meer mensen/etc. met dezelfde naam

Er zijn vele wegen die naar Rome leiden.

iets kan vaak op meerdere manieren gedaan/bereikt worden

Er zit bij hem een steekje los

die is niet helemaal goed bij zijn hoofd

er is niets aan te doen

iets is vervelend maar het kan niet minder vervelend gemaakt worden

Als er een schaap over de dam is, volgen er meer.

als er de eerste stap is gezet is het voor een ander niet moeilijk meer om die ook te maken en volgt de rest vanzelf

Als twee honden vechten om een been, loopt de derde er mee heen.

als twee personen ruzie hebben of er niet uit komen, kan een derde daarvan profiteren

Beter er mee verlegen dan er om verlegen zijn

beter te veel van iets hebben dan te weinig van iets hebben

Het hoge woord moet er uit.

het moeilijke onderwerp waar iemand mee zit wordt uitgesproken

Het is niet alles goud wat er blinkt.

de dingen lijken mooier dan ze in werkelijkheid zijn; mooie verwachtingen kunnen weleens een addertje onder het gras verbergen

Men noemt geen koe bont, of er is een vlekje aan.

als er allerlei vervelende dingen worden verteld is er vast wel iets van waar

Wie een kuil graaft voor een ander, valt er zelf in.

je kan het slachtoffer worden van je eigen snode plannen

Zich er met Jantje van Leiden afmaken

Onzorgvuldig zijn en weinig aandacht aan het werk besteden

Zolang er leven is, is er hoop.

er is altijd hoop, dus geef nooit op! ofwel: er is nog een klein beetje loop dat het nog kan veranderen als het ernstig is

da

als locatief deel van een voornaamwoordelijk bijwoord vervangt het een persoonlijk voornaamwoord: het, ze

Er is honger.

Je kunt de bergen boven het (landschap) zien => Je kunt er de bergen boven zien.

Hij heeft er drie van => hij heeft er drie.

als inleiding van een onpersoonlijke lijdende vorm van overgankelijke werkwoorden

Er werden veel broden gebakken.

als inleiding van een onpersoonlijke lijdende vorm van inergatieve werkwoorden

Er werd gelachen en gejoeld.


er

Versteende mutatievorm van her (vgl. Nederlands hier)


voor

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Europese Hof voor de Rechten van de Mens

Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling

Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa

Voor de bui binnen zijn

voordat het slecht werd genoeg verdiend hebben

Voor de vuist weg (spreken)

zonder voorbereiden iets moeten vertellen

Voor galg en rad opgroeien

vanaf de jeugd een levenspad volgen dat later waarschijnlijk naar criminaliteit leidt

Voor het inkoppen hebben

een eenvoudige kans om in een discussie een punt te maken dankzij een voorzet van een ander

Voor niets gaat de zon op.

alles kost geld en moeite, behalve datgene wat van de zon komt

Voor schut staan

een blunder begaan voor de ogen van anderen (en schamen)

Voor spek en bonen meedoen

zonder winst of kost laten meedoen ofwel: meedoen maar door de andere deelnemers niet serieus worden genomen

Voor stoelen en banken praten

maar weinigen die naar iemands verhaal luisteren

Alleen de zon gaat voor niets op.

voor welvaart moet gewerkt worden, niks is gratis

Bang voor zijn hachje zijn

weinig durven en bang zijn om gevaar te lopen

Dat is te gek voor woorden.

Dat gaat het voorstellingsvermogen te boven.

De kastanjes voor iemand uit het vuur halen

Iemand anders het gevaarlijke werk laten doen

De kost gaat voor de baat uit.

eerst moeten er kosten worden gemaakt alvorens men er iets aan verdienen kan

Een appeltje voor de dorst zijn

geld bewaard hebben om later in moeilijke tijden toch geld te hebben

Een doekje voor het bloeden (zijn)

een ontoereikende, slechts symbolische maatregel of ofwel: een smoesje zijn, niet de waarheid

Een gewaarschuwd mens telt voor twee.

iemand die vooraf weet wat er fout kan gaan moet zich er maar op voorbereiden

Een lans breken voor iemand

het voor iemand opnemen ofwel: voor iemand de best doen diegene ergens mee te helpen iets te verkrijgen

Een streepje voor hebben

meer mogen dan een ander, minder gauw straf krijgen

Eieren voor je geld kiezen.

met minder genoegen nemen dan men eerder wilde

Ergens voor in de wieg gelegd zijn

de gave(n) hebben om een bepaald iets goed te doen

Ergens de vingers voor durven opsteken

ergens zeker van weten dat het een eerlijke zaak is

Ergens oog voor hebben

ergens de waarde van inzien of aandacht voor hebben

Ergens/er de hand voor in het vuur steken

heel erg zeker weten dat iets zo is, iets overtuigend garanderen

Geen blad voor de mond nemen

precies zeggen hoe er over iets gedacht wordt

Geen knip voor de neus waard zijn

zijn vak niet kennen en er geen verstand van hebben

Geen twee deuntjes voor één cent zingen

geen zin hebben hetzelfde nog een keer te herhalen

Hoogmoed komt voor de val.

iemand die erg trots is of hoogmoedig, krijgt gauw de bijbehorende ellende

Iemand voor het lapje houden

iemand iets wijs maken of voor de gek houden

Iemand voor vol aanzien

echt naar iemand luisteren wanneer iemand meepraat

Iemand geen knollen voor citroenen verkopen

iemand niet gemakkelijk kunnen bedriegen

Iemand het gras voor de voeten wegmaaien

alles al zeggen wat een ander eigenlijk zelf had willen zeggen

Iemand verantwoordelijk houden voor iets.

Iets voor de boeg hebben

nog een reis te maken hebben of nog iets te doen hebben

Je moet de huid van de beer niet verkopen voor hij geschoten is.

men viert best de overwinning niet alvorens er gewonnen is

Men moet de dag niet prijzen voor het avond is.

pas als alles gedaan is kun je zeggen of het goed ging

Niet voor één gat te vangen zijn

voor alles wel een oplossing weten of weten te vinden

Paarlen voor de zwijnen werpen

iets moois en kostbaars geven aan iemand die de waarde er niet van inziet

Pal staan (voor iets)

Onbeweeglijk stilstaan ofwel: niet twijfelen aan de eigen mening

Stank voor dank krijgen

voor het gedane werk geen dankjewel krijgen, zelfs commentaar

Stenen voor brood geven

iets geven waar de ander niets aan heeft

Te dom zijn om voor de du(i)vel te dansen

Veel waar voor weinig geld

met heel aantrekkelijke eigenschappen, gelet op de lage prijs

Vogeltjes die zo vroeg zingen zijn voor de poes.

wanneer iemand te snel van iets genieten wil, komen er vaak bedrogen vanaf

Wie voor een dubbeltje geboren is, wordt nooit een kwartje.

je kunt nooit boven de stand komen waarin je geboren bent. Arm geboren, zal wel arm blijven

je kan het slachtoffer worden van je eigen snode plannen

Zo klaar als een klontje voor iemand zijn

Zijn huis had voor en achter een grote tuin.

Of je nou voor of tegen bent, geef in ieder geval je mening.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord


ng diak

nee, neen; ontkenning, het tegengestelde van ja


enkel

In de betekenis van ‘voetgewricht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351

In de betekenis van ‘alleen, enig in zijn soort’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351


contant

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘in gereed geld’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1569

Hij betaalde het niet contant maar met een credietkaart.


fout

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘gebrek, misslag’ voor het eerst aangetroffen in 1265

Hij heeft het fout gedaan.


su

Van het Latijnse susum, een variant van sursum.


te

Als ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 901

In "des te meer" etc. gaat "te" terug op Oudnederlands thiu, een oude instrumentalis van het aanwijzend voornaamwoord that

in grotere mate of hoeveelheid dan wenselijk is

Als je het te snel doet, lukt het niet.


te

te; in grotere mate of hoeveelheid dan wenselijk is


te

vz: afgeleid van het Oudnederlandse te
bw:


klein

In de betekenis van ‘niet groot’ voor het eerst aangetroffen in 1140

Ik voelde me klein en uiterst kwetsbaar.

Klein acteren.

We hebben liever dat u klein betaald, omdat we een tekort aan wisselgeld hebben.


creatief

afgeleid van creatie met het achtervoegsel -ief

Het is lastig voor hardwerkende tweeverdieners, maar een korte periode alleen is vaak wel mogelijk met langetermijnplanning, creatief besparen en ouderwets verlof.


mooi

erfwoord, precieze herkomst onbekend. Misschien ontwikkeld uit een Germaanse vorm *mawjaz “gewassen”. Oorspronkelijk uitsluitend voorkomend in (het noorden van) het Nederlandse taalgebied en in het Oostfries.

Als deel van een persoonsnaam (Moye) aangetroffen vanaf 1153, en als woord in de betekenis van ‘fraai, bevallig’ vanaf 1350.

Het begint al mooi druk te worden hier.

Je zit er mooi naast!

voegt een extra dimensie van ontsteltenis/teleurstelling/verontwaardiging e.d. toe aan de mededeling

Mooi was er dus helemaal niemand!


morgen

erfwoord, via Middelnederlands morghen van Oudnederlands morgan
**zn: in de betekenis van ‘ochtend’ aangetroffen vanaf 901
***zn [2]: de hoeveelheid land die in een ochtend kan worden bewerkt
**bw: al in de middeleeuwen afgeleid van het zelfstandig naamwoord

’Kunnen we morgen wel richting Kennedy Meadows lopen?’ ‘Is er een alternatieve looproute?’


morgen

morgen: de eerstvolgende dag na vandaag.

Ich muss morgen früh aufstehen.


bay

chối bay

cãi bay

Nó gánh bay hai thúng thóc đầy.

Hij draagt makkelijk twee volle manden rijst op zijn schouders.


op

erfwoord, als voorzetsel aangetroffen vanaf 777

op en af rijden

(informeel) (Belgisch-Nederlands) heen en terug rijden

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord.

De temperatuur liep op.

Die naam staat er al jaren op.

op weg: een gedeelte van een taak is volbracht

Hij was al heel aardig op weg met het schrijven van zijn nieuwe roman.


a

Afgeleid van het Proto-Germaanse *aiwaz
Afgeleid van het Middelhoogduitse ein
Afgeleid van het Proto-Germaanse *ahwō


groot

In de betekenis van ‘niet klein’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1177

De fles was gelukkig groot genoeg en uiteindelijk kon ik met een zucht van verlichting de dop erop draaien.

groothouden: Hij hield zich groot.


y

Afkomstig van Oudfrans i, ontwikkeld uit Latijn hīc ‘hier; deze, dit’.


film

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘strook met film- of fotobeelden’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1912


prae

Prae Caesare steti.


circa

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1749

Dek de schaal af met folie en zet circa één uur in de oven.


ind

Afkomstig van het Oudnoorse woord inn med gotische herkomst; bijvorm van het Deense bijwoord i en het Deense voorzetsel i


waarlijk

afgeleid van waar met het achtervoegsel -lijk


pro

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1564


dum

achter negaties gevoegd: nog; nondum, necdum, nequedum: nog niet; vixdum: nauwelijks nog; nihildum: nog niets; nedum: ik laat staan, ik zwijg van, om niet te spreken van;

na imperatieven: toch, dan toch; ehodum: hoor toch; qui dum?: hoezo?; primum dum: ten eerste nu


waarachtig

Afgeleid van waar met het achtervoegsel -achtig

Daar staat waarachtig iemand te liften.

Het lijkt waarachtig wel of hij knettergek is geworden.


sic

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: aldus’ voor het eerst aangetroffen in 1824

gebruikt om een gang van zaken te markeren die niet vanzelfsprekend is

In een tekst staat sic doorgaans tussen haakjes.


rakelings

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: zo dat het bijna raakt’ voor het eerst aangetroffen in 1832

afgeleid van raak (stam van het werkwoord raken) met het achtervoegsel -lings met het invoegsel -e-


non

Pecunia non olet.


gisteren

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: de dag voor heden’ voor het eerst aangetroffen in 1240

van Middelnederlands ghisteren, ghistren, gestren


dies

De naam van Cassius adelt die praktijken; En dies verschuilt de tuchtiging haar hoofd


waar

erfwoord, in de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1237

Waar een wil is is een weg.

als je iets echt wilt, dan zul je ook slagen /de weg vinden naar je doel

Waar gehakt wordt, vallen spaanders.

als je iets wil bereiken, moet je offers brengen ofwel: waar mensen werken worden fouten gemaakt, zonder daaraan te ontkomen

Waar het hart vol van is, loopt/vloeit de mond van over.

over dingen die iemand bezig houdt praat men erg graag ofwel: wat je belangrijk vindt of waar je veel aan denkt, daar praat je ook veel over

Waar het paard aangebonden is, moet het vreten.

men moet zich naar de omstandigheden schikken

Waar niets is, verliest de keizer zijn recht.

zonder geld kan men wel iets willen, maar dan komt het er niet van

Waar twee kijven hebben twee schuld.

als iemand tegen je kijft is dat nog geen excuus om op dezelfde manier terug te kijven

Geluk is de kunst een boeket te maken van de bloemen waar je bij kunt

gelukkig leven met de gegeven mogelijkheden/beperkingen

Het bloed kruipt waar het niet gaan kan.

verborgen wensen en verlangens komen vroeg of laat bewust of onbewust bovendrijven, je kan ze niet onderdrukken ofwel: familieleden nemen het uiteindelijk steeds weer voor elkaar op

Hij heeft de klok wel horen luiden maar weet niet waar de klepel hangt

hij heeft iets gehoord, trekt conclusies, maar kent niet het totaalplaatje

in het hoekje zitten waar de slagen vallen

zich in een groep bevinden die altijd het moeilijk heeft of problemen krijgt

in de hoek zitten waar de klappen vallen

weten waar Abraham de mosterd haalt

zeer diepgaande kennis van een zaak hebben

Waar woont hij?

Dit is het huis waar hij tien jaar gewoond heeft.

Ik wilde met mijn hele hebben en houden op mijn rug in de overweldigende wildernis van Amerika slapen onder de sterren, nieuwe mensen ontmoeten, alleen met mijn gedachten door de bossen lopen en de vrijheid hebben om te gaan en te staan waar ik wilde.

als locatief deel van een voornaamwoordelijk bijwoord vervangt een vragend voornaamwoord wat,welk

waarvoor: Waar doet zij het voor?

als locatief deel van een voornaamwoordelijk bijwoord vervangt een betrekkelijk voornaamwoord wat, dewelke

waarachter: Ik opende de deur waar hij achter verborgen zat.

waarmaken: Hij was niet in staat dat waar te maken.


maar

Leenwoord uit het ?, in de betekenis van ‘gracht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 794

als Mohammed niet naar de berg komt, moet de berg maar naar Mohammed

Ik heb maar drie euro op zak.

bij gebrek aan beter, niet wetend wat anders te doen

Ik heb maar gezegd dat ik het opnieuw zou proberen.

Ik zou nou toch nog maar wel eens even goed nadenken!


tal

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/Wym-tal (wersja Józefa Gary).ogg


no

No må han klara seg utan førarkort.

Nu moet hij zich behelpen zonder een rijbewijs.


nee

Afgeleid van het Oudnederlandse *nēn, via het Middelnederlandse nee / neen en het Nederlandse nee

nee; duidt ontkenning aan, het tegengestelde van ja


idem

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: de- of hetzelfde’ voor het eerst aangetroffen in 1515

van Middelnederlands idem dat geleidelijk de betekenis van item overnam

dezelfde, hetzelfde, net zo, gebruikt om aan te geven dat een eerdere uitspraak hier opnieuw van toepassing is

Het is niet van iemands politieke kleur afhankelijk of hij goed of slecht samenwerkt met zijn collega die vrouw, zwart, genderneutraal et cetera is. Idem voor allerlei kennisfeiten die men aanhangt: medewerkers met ‘bizarre meningen’ kunnen onwijs toffe collega’s zijn, ook in heel diverse teams.


uit

erfwoord in de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 870

out

balsport term voor als de bal buiten de lijnen van het speelveld is geraakt

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

Uitmaken: ik maak het nu uit.


meer

zn: erfwoord via Middelnederlands mere van Oudnederlands meri, in de betekenis van ‘waterbekken’ voor het eerst aangetroffen in 755

ht, bw: erfwoord via Middelnederlands meer / meere van Oudnederlands mero

door de bomen het bos niet meer zien

door een overvloed aan informatie het overzicht verliezen

maak je maar boos, dan heb je twee keer werk, één keer om boos te worden, en één om niet meer boos te zijn.

woede kost veel energie en lost niets op

Deze bloem is meer rood dan oranje

Als je wil slagen, moet je je meer inspannen.

Ik heb wel meer met de trein gereisd.

Hij is niet meer welkom.


daar

erfwoord, in de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Daar helpt geen lievemoederen aan.

niets helpt, ook vriendelijke woorden niet

Daar is geen woord Frans/Latijn/Chinees/Spaans bij.

Daar kan de schoorsteen niet van roken.

men kan niet alleen van vriendelijke woorden leven

Daar kan je gif/vergif op innemen

je kunt er zeker van zijn dat iets zo is of gaat gebeuren

Geen haar op mijn hoofd die daar aan denkt.

daar woont hij.

Daar bij hun is het altijd een hoop ruzie, maar hier is het altijd gezellig.

Het zal u zijn opgevallen dat het hotel hier en daar sporen vertoont van achterstallig onderhoud. We hebben nu eenmaal niet zoveel gasten meer als vroeger. Ook daaraan wil meneer Wang iets doen. Hij streeft naar een volle bezetting.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 16

als locatief deel van een voornaamwoordelijk bijwoord vervangt het een aanwijzend voornaamwoord (ver af) dat, die

daarboven : daar kun je de bergen boven zien.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: daar achterblijvend

daarlaten: Dat argument liet men daar.

Wat doe je daar nu?


nggak

verkorte niet-officiële schrijfwijze van enggak


ngga

verkorte, niet-officiële schrijfwijze van enggak


meest

Facturen zonder het juiste kenmerk gaan retour. Omdat terugzending meest weinig prioriteit heeft, kan dit de betalingstermijn met weken vertragen.

Weblink bron
Cleo Scheerboom
 “Eén foutje en ze hebben een smoes” (10 februari 2009) op nrc.nl

Ook in de meest gezonde arbeidsrelatie komt er ooit een moment dat je een collega of baas naar de keel wilt vliegen.

Weblink bron “Transformeer je boosheid” (12 december 2012) op nrc.nl

Het was gek om mijn gezondheid helemaal in handen van deze wonderlijke techniek te leggen, maar het leek mij de meest efficiënte optie.


tidak

nee; ontkenning die betrekking heeft op gezegde of bepaling

Bisa bicara bahasa Inggris? - Tidak.

niet; ontkenning van gezegde of bepaling

tidak adil


mungkin

van het Arabisch ممكن (mumkin): misschien


over

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 901

Het bad liep over.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

Die bal ging er niet over.

Hun vriendschap was voorgoed over.

Het duurde zeer lang tot zijn kater over was.

Hoeveel voedsel is er nog over?

De kledij die over was van de uitverkoop, werd aan goede doelen geschonken.

Ze hadden kansen te over, maar toch verloren ze.

De oorzaak was overduidelijk.


over

Jeg bor i etasjen over.


veel

In de betekenis van ‘onbepaald telwoord’ voor het eerst aangetroffen in 901

Een boer werkt veel buiten.

Hij houdt veel van voetbal.


dagelijks

In de betekenis van ‘iedere dag’ voor het eerst aangetroffen in 901

afgeleid van dag met het achtervoegsel -lijks met het invoegsel -e-

Hij leest dagelijks de krant.

We worden dagelijks en nachtelijks bestookt met woorden, zelfs in de blauwe lucht.


tevens

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: daarbij’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1470

Het tweede en tevens laatste boekje.

Het douchegordijn fungeerde tevens als tent en regenponcho.


ultra

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: verder dan, aan gene zijde van, zeer’ voor het eerst aangetroffen in 1574

Ik dook vol in de nieuwe wereld van ultra lichtgewicht kampeerspullen en verslond online zo veel mogelijk lijsten (gear lists) van anderen om de voor- en nadelen te begrijpen.


school

In de betekenis van ‘schare, groep’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onderwijsinstelling’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

schoolgaan: hij ging daar jarenlang school.


graag

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: met plezier’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1600

Een oud voerman hoort nog graag het klappen van de zweep.

iemand die oud is, vindt het fijn te praten over dingen van vroeger

Niet graag in iemand schoenen staan

niet graag willen ervaren hoe het is iemand anders te zijn die in een moeilijke of onprettige situatie zich bevindt

graag

met plezier, met graagte; dat doe ik graag

dat doe ik graag

Ik probeerde me voor te stellen waar ze nu mee bezig zouden zijn: met hun neus in de boeken of chattend met hun vrienden. Wat leefden we op dit moment in compleet andere werelden, wat was ik ver weg en wat zou ik ze nu graag even vast willen houden.


heel

In de betekenis van ‘ongeschonden, volledig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1220

hoewel een bijwoord geen verborgen vorm kent is het gebruik van hele (m.n. in spreektaal, m.n. in informele teksten) ook toegestaan in constructies als het hele/heel mooie meisje, de hele/heel jonge kinderen. In meer officiële constructies zoals de heel officiële aankondiging zou hele foutief zijn. Ook als het gaat om vervelende zaken is hele niet toegestaan De heel ernstige overstroming

Het meisje is heel mooi.

De hele jonge kinderen kunnen beter thuisblijven

Heel langzaam volgden we de contouren van de haarspelden naar beneden.


hier

erfwoord, in de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1236

Hier! (uitroep, kom naar deze plek, vaak tegen hond of klein kind)

Hier wordt goud gevonden.

De jongen naast me deed zijn koplamp aan waardoor de in de muur gekraste namen zichtbaar werden: hier waren al eerder mensen gestrand.

als locatief deel van een voornaamwoordelijk bijwoord. Het vervangt een aanwijzend voornaamwoord (nabij) deze, dit

hier gaat niets boven (niets gaat boven dit)

`Hier links vindt u de bibliotheek; zei mijn gids, 'met daarachter de groene zaal en de Chinese kamer.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 15


van

erfwoord, als voorzetsel aangetroffen vanaf 901

Hij wist er niets van.


in

erfwoord, in de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 776

inademen

samenstellingen met werkwoord en bijwoord in als linkerdeel

all-in

samenstellingen met bijwoord in als rechterdeel

inachtneming

samenstellingen met bijwoord in als linkerdeel

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: naar binnen

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: binnen

Hij woont er al jaren in.


in

Ontleend aan het Middelhoogduits en Oudhoogduits

herein, hinein (in een richting naar binnen)

Sie Sängerin geht in den Saal hinein.


aardig

In de betekenis van ‘bekoorlijk, mooi’ voor het eerst aangetroffen in 1420

Afgeleid van aard met het achtervoegsel -ig

Alles was nieuw voor dat kleine Pietje en hij zou zich zeker diep ongelukkig gevoeld hebben, als de Sint en zijn Pieten niet zo aardig voor hem waren geweest.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11

Ik heb aardig veel aarde gebruikt bij het ophogen van de tuin.


vest

Zelfstandig naamwoord [A]: afkomstig van het Oudnoorse woord vestr

Zelfstandig naamwoord [B] en bijwoord: afkomstig van het Latijnse woord vestis


en

Ik schreide om hulp omdat ik niet geholpen en werd.

⧖ Soo Barmhertigh was de Sarepsche Vrouwe,
Al had sy maer een weynigh Meel behouwen
Helias noodt uyt Liefde sy aenveerde,
Bieck hem eerst Broodt soo veel als hy begeerde,
Godts goedtheydt groot en heeft haer niet besweken
Tot in haer doot en leed sy gheen ghebreken.

Weblink bron “Den boom der gierigheyt, met sijn vruchten, d'welck gemaeckt is op de vrage wat gierigheyt is ende wat haer vruchten zijn” (ca. 1600)


en

(bijwoord/voornaamwoord): Uit Oudfrans ent (10e eeuw), ontwikkeld uit Latijn inde ‘daarvandaan, vandaar’.

La piscine ? J’en viens !


en

En gaman að sjá þig!


straks

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: dadelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1597

We zullen straks de vragen doorlopen.

mogelijk, duidt een gevaar of dreigende mogelijkheid aan, vaak in combinatie met nog

Straks valt die beker nog om!

Straks deed hij het nog.


waarom

Waarom had ik geen donder gehoord of bliksem gezien tijdens mijn tocht omhoog? Wat had ik nu spijt van het plan om de zonsondergang en zonsopkomst vanaf de top te willen gaan bekijken.

Waarom ging ik zes maanden op de Pacific Crest Trail (PCT) dwars door Amerika lopen? Tja, waarom niet.


gans

Gans väöl.


tamelijk

In de betekenis van ‘redelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1573

Naamwoord van handeling van het verouderde werkwoord tamen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e- (verg. betamen)


laatst

Laatst zag ik hem tot mijn verrassing in de kroeg.


đời xưa

vroeger, ooit, lang geleden, in vroeger tijden


nu

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: op het ogenblik’ voor het eerst aangetroffen in 901

Zo te zien komt er nu iemand binnen.

Kan je nu niet even stil zijn?

om een overgang in een verhaal of redenering aan te geven

Nu zijn er mensen die nooit stil kunnen zijn.


bar

In de betekenis van ‘naakt’ voor het eerst aangetroffen in 820

[bijvoeglijk naamwoord] erfwoord, Middelnederlands bar

erg, in hoge mate (vooral in combinatie met iets ongunstigs)

Het is bar slecht.


extra

van Latijn extra, in de betekenis van ‘boven het gewone, bijzonder’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1738

van meer dan normale omvang, buitengewoon

gebruikt om het daaropvolgende bijvoeglijke naamwoord te versterken

Ik raakte laatst echt in gesprek met een meneer. Die kocht een duur cadeau, voor zijn vrouw die ernstig ziek was. Ik heb het extra mooi ingepakt, en hij bedankte me uitvoerig.

Weblink bron
Christiaan Weijts
 “Ranking the verkoopsters” (29 april 2018) op nrc.nl


opeens

Opeens wist ik het.

De heks bleef zwijgend in haar pot roeren. Opeens krijste ze: 'En wat krijg ik als ik dat voor je doe? Sinterklaas, wat krijg ik?'

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 13

Het was al jaren kurkdroog geweest in Californië, dus ik kon mijn ogen niet geloven toen het opeens uit het niets begon te regenen.

Maar dit gevoel duurde niet lang want na een kort praatje schreef hij opeens een officiële boete uit voor de hele groep omdat het blijkbaar verboden was om boven op Mount Whitney te overnachten.


door elkaar

door elkaar praten

gelijktijdig spreken, zodat je niet meer goed kan worden wat er wordt gezegd

door elkaar schudden

1. stevig vastpakken en heen en weer bewegen
2. (figuurlijk) overhoop halen

ongeordend gemengd, een wanordelijk geheel opleverend

De stukjes van de puzzel liggen nog helemaal door elkaar.

Ooit had de krant een voorpagina met alles op volgorde en met een eigen prioriteit – nu heerst het algoritme. Iedereen z’n eigen werkelijkheid. Waarheid en bullshit door elkaar.

Weblink bron
Folkert Jensma
 “Een rechtsstaat heeft journalisten hard nodig” (21 oktober 2024) op nrc.nl

Je moet het water en cement goed door elkaar roeren.

Ook belangrijk: deelnemers zitten door elkaar, acteurs, technici, decorbouwers, kantoorpersoneel, mensen die achter de bar staan. Je leert elkaar beter kennen.

Weblink bron
Gretha Pama
 “Hoe versterken theatergezelschappen de sociale veiligheid?” (24 september 2024) op nrc.nl


dankbaar

Afgeleid van dank met het achtervoegsel -baar.

Ik vond het mooi om te zien dat ze mijn situatie begreep en een onderscheid kon maken tussen hoofd- en bijzaak. Ik zou vaak dankbaar aan haar advies terugdenken als ik weer eens met een nog volle fles bij een riviertje aankwam.


mer

Afkomstig van het Oudnoordse woord meiri


aandachtig

Afgeleid van aandacht met het achtervoegsel -ig

внимателен

met belangstelling, met aandacht, met interesse

op een wijze de getuigt van aandacht en interesse

Mijn zoontje was aandachtig naar de tv aan het kijken.

De arts luisterde aandachtig naar de patiënten.

De koningin, die bekendstaat als groot paardenliefhebber, genoot zichtbaar van het evenement, zeker toen er op het hoogtepunt van de show dieren uit haar eigen stoeterij voorbij werden geleid. Met een deken over haar benen en een sjaal om volgde ze de show aandachtig en knikte ze soms instemmend bij alle lof.

Weblink bron “Queen Elizabeth geniet zichtbaar van paardenshow” (16 mei 2022), NOS

Iedereen stond er met aandachtige toewijding bij en ze hadden allemaal het gevoel dat er een kroon op het werk werd gezet, alsof het succes van de burgerlijke familie op dat moment eindelijk werd gemanifesteerd.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691


lam

erfwoord via Middelnederlands lam / lamb van Oudnederlands lamp, in de betekenis van ‘jong van een schaap’ voor het eerst aangetroffen in 701

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord verlamd, grondig verstoord

lamleggen: De sneeuwval legde het verkeer lam.


kort

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘niet lang’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 976

Leugens hebben korte benen

met een leugen schiet iemand niets op, na verloop van tijd komt de waarheid altijd naar buiten


niet

Engels: ne, nought, (Angelsaksisch: ne), Duits: nicht, (Oudhoogduits: niht, niowiht, ni), Fries: net (Oudfries: nāwet)

de huid niet verkopen voor de beer geschoten is

de zon niet in het water kunnen zien schijnen

jaloers zijn, iets niet kunnen verdragen

een gegeven paard niet in de bek kijken

iets wat je gemakkelijk krijgt niet bekritiseren

het ei niet kwijt kunnen (raken)

niet kunnen zeggen wat men eigenlijk graag wil uiten

het licht niet onder de korenmaat steken

meespreken, de eigen mening en kennis laten blijken

het verschil tussen mijn en dijn niet kennen

niet alle vijf op een rijtje hebben

zich vreemd gedragen, iet goed bij het verstand zijn

niet begrepen hebben op

geen vertrouwen hebben in, een lichte afkeer hebben van

niet bij de pakken neerzitten

zich niet door tegenslag van de wijs laten brengen

niet graag staan in de schoenen van

niet graag van positie willen ruilen met (iemand die in een moeilijke of onprettige situatie verkeert)

niet in tel zijn

niet belangrijk genoeg zijn of genegeerd worden door anderen

niet kunnen rijmen met

zien als iets wat niet te verenigen is met

niet kunnen zetten

niet echt bereid zijn tot luisteren naar

niet onder stoelen of banken steken

niet stil houden, maar openlijk een mening uiten

niet op mijn weg liggen

ergens niets mee te maken hebben of niet mee willen bemoeien

niet op zijn mondje gevallen zijn

precies duidelijk maken hoe iemand over iets denkt

niet tegen/aan dovemansoren zeggen

uit enthousiasme erg goed worden onthouden

niet van gisteren zijn

veel weten, veel begrijpen en snel doorhebben

niet verder springen dan de polsstok lang is

niet verder zien dan je neus lang is

niet goed nadenken wat de gevolgen van iets zijn

niet voor één gat te vangen zijn

voor alles wel een oplossing weten of weten te vinden

nog niet op eigen benen kunnen staan

nog niet zichzelf volledig zelfstandig kunnen redden

om niet

zonder dat er een tegenprestatie tegenover staat, gratis

Aken en Keulen zijn niet op één dag gebouwd.

voor een uitgebreide klus heb je meer tijd nodig

als de berg niet naar Mohammed komt, komt Mohammed wel naar de berg

Baat / baadt het niet, dan schaadt het niet

Daar kan de schoorsteen niet van roken.

men kan niet alleen van vriendelijke woorden leven

Dat wast al het water van de zee niet af.

iets is niet meer te veranderen/aan te passen

De appel valt niet ver van de stam/boom.

een kind lijkt op zijn ouder(s) / een persoon vertoont gelijkenis met de ander

De boog kan niet altijd gespannen staan.

aan een stuk doorwerken is niet gezond, er moet ook rust tussendoor zijn

De dorsende os zult gij niet muilbanden.

iemand die voor je werkt moet je goed behandelen

De liefde kan niet van één kant komen.

als je samen iets doet zal ieder moeten bijdragen

De splinter in andermans oog wel zien, maar niet de balk in het eigen

over kleine fouten van een ander vallen, terwijl de eigen grote fouten niet worden gezien

Die niet waagt, die niet wint

wie nooit een risico neemt kan ook niet iets bereiken

Die niet werkt, zal niet eten.

wie bewust niet wil werken heeft geen recht op geld

Die staat ziet toe dat hij niet valle.

mensen die alles denken te weten of kunnen, moeten zelf maar oppassen voor fouten en problemen

Doe wel en zie niet om.

doe datgene wat je doet goed, doe goede daden, maar verwacht niet geprezen te worden of een dankje wel daarvoor

Doe wel naar mijn woorden, maar ziet niet naar mijn daden.

ik geef raad waar je je het beste aan kan houden, maar ik doe het zelf niet

Een vos verliest wel zijn haren maar niet zijn streken.

als iemand van uiterlijk is veranderd, maar niet van karakter; ook wanneer een mens ouder wordt, heeft die nog steeds dezelfde karaktertrekken

Het bloed kruipt waar het niet gaan kan.

verborgen wensen en verlangens komen vroeg of laat bewust of onbewust bovendrijven, je kan ze niet onderdrukken ofwel: familieleden nemen het uiteindelijk steeds weer voor elkaar op

Het geld groeit niet op de rug

geld komt niet zomaar binnen, er moet hard voor gewerkt worden

Het is niet alles goud wat er blinkt.

de dingen lijken mooier dan ze in werkelijkheid zijn; mooie verwachtingen kunnen weleens een addertje onder het gras verbergen

Het leven gaat niet altijd over rozen.

het is niet altijd zo mooi, iedereen heeft wel eens tegenvallers

Het sop is de kool niet waard.

een onderwerp is te onbelangrijk om er aandacht aan te geven

Het zijn de slechtste vruchten niet waaraan de wespen knagen.

over de goede mensen worden vaak onaardige dingen verteld

Het zijn niet alleen koks die lange messen dragen.

uiterlijk vertoon bewijst niets ofwel: het gereedschap hebben maakt iemand nog geen vakman

Het zijn niet allen koks die lange messen dragen

Hij heeft de klok wel horen luiden maar weet niet waar de klepel hangt

hij heeft iets gehoord, trekt conclusies, maar kent niet het totaalplaatje

In het huis van de gehangene spreekt men niet van de strop

In het veen ziet men niet op een turfje.

wie rijk is let niet op een euro meer of minder

Je moet de huid van de beer niet verkopen voor hij geschoten is.

men viert best de overwinning niet alvorens er gewonnen is

Keulen en Aken zijn niet op een dag gebouwd.

grote projecten kosten tijd (en vergen geduld)

Laat uw linkerhand niet weten wat uw rechterhand doet.

als je een ander geld geeft kun je dat beter stilhouden want anderen hoeven het niet te weten

Maak je maar boos, dan heb je twee keer werk, één keer om boos te worden, en één om niet meer boos te zijn.

woede kost veel energie en lost niets op

Men moet de dag niet prijzen voor het avond is.

pas als alles gedaan is kun je zeggen of het goed ging

Men moet de huid niet verkopen voordat de beer geschoten is.

je moet niet geld uitgeven voordat je het hebt verdiend

Men moet een paard de rug niet stuk rijden.

men moet niet te veel eisen van een ander

Een mens leeft niet bij brood alleen.

mensen hebben wezenlijke geestelijke behoeften

niet geschoten, altijd mis.

als je het niet probeert, komt er ook niks van

Het gaat niet om de knikkers, maar om het spel.

Over smaak valt niet te twisten.

iedereen heeft een eigen smaak, een eigen persoonlijke voorkeur, niets mis mee

Stel niet uit tot morgen, wat je vandaag kunt doen.

doelt op actie, wees niet lui of gemakzuchtig, ga door en wel nu. ofwel: door nu het werk al te doen geeft het later een rustiger gevoel

Strenge heren regeren niet lang.

wanneer een baas niet een beetje soepel is wordt het voor hem erg moeilijk

Vieze varkens worden niet vet.

als iemand te kieskeurig is, krijgt die wellicht te weinig eten

Wat baten kaars en bril, als den uil niet zien en wil.

het heeft geen zin iemand te helpen die toch niet wil meewerken

Wat de boer niet kent dat eet hij niet.

onbekend maakt onbemind ofwel: als iets onbekend is eten sommige mensen dat niet

Wat het oog niet ziet, wat het hart niet deert.

wat je niet ziet en niet weet heb je ook geen last

Wat niet weet, wat niet deert.

waar je geen weet van hebt kun je ook geen last hebben

Weet wat je zegt, maar zeg niet alles wat je weet.

wees voorzichtig met woorden en je informatie

Wie boter op zijn hoofd heeft moet niet in de zon gaan lopen.

als je zelf iets gedaan hebt wat verkeerd is, moet je een ander niet van beschuldigen als die hetzelfde gedaan heeft

Wie het kleine niet leert, doet het grote verkeerd.

waardeer de kleine dingen in het leven, ze brengen je tot een groter doel

Wie niet horen wil, moet maar voelen.

wie niet luistert naar wijze raad, of wie ongehoorzaam is, zal de gevolgen wel aan den lijve ondervinden

Wie niet sterk is moet slim zijn.

wie geen macht of invloed heeft moet zijn slimheid gebruiken om je doel te behalen

Wie niet waagt, niet wint.

als je het nooit probeert, zal je ook geen succes hebben

Zo zijn we niet getrouwd.

op die manier iets niet afgesproken hebben

Dit zou toch niet mijn laatste nacht op aarde worden? Met zeven andere hikers zou ik de nacht in deze piepkleine ruimte van drie bij drie meter moeten doorbrengen.

Het is niet zo.


actief

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘werkzaam’ voor het eerst aangetroffen in 1580

afgeleid van actie met het achtervoegsel -ief

Tevens beschrijft het artikel op welke onderwerpen bewust en actief gestuurd moet worden om structurele verbeteringen door te kunnen voeren.


momenteel

afgeleid van moment met het achtervoegsel -eel

Momenteel ben ik een artikel aan het bewerken.


zo

bw: erfwoord via Middelnederlands so van Oudnederlands so, in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: op die manier, als’ aangetroffen vanaf 901

We zijn zo door dat gat naar de overkant gekropen.

Heb je zo even tijd om naar mijn document te kijken?


mal

Sechs mal sieben ist zweiundvierzig.


mal

J'ai mal entendu.


licht

zn: erfwoord via Middelnederlands licht zn van Oudnederlands lieht zn , in de betekenis ‘uitstraling van zon e.d.’; aangetroffen vanaf 901
Dit woord gaat terug op Oergermaans *leuhada- en Indo-Europees *leuk-ot- (vergelijk Hettitisch 𒇻𒊌𒄩𒀜 [lu-uk-ḫa-at] "dageraad"), een deverbatief afgeleid van *leuk- ~ *louk- ‘helder; schijnen’, waaruit Latijn lūcēre ww "verlichten, lichten", Welsh llug bn "helder" en Russisch луч zn (loetsj) "lichtstraal", net als Duits Licht, Nedersaksisch licht, Fries ljocht zn en Engels light zn .

bn [1]: erfwoord via Middelnederlands licht bn van Oudnederlands lieht bn , in de betekenis ‘niet donker’; aangetroffen vanaf 1130

bn [2]: erfwoord via Middelnederlands licht bn / lichte bw van Oudnederlands lihto bw , in de betekenis ‘niet zwaar, gemakkelijk’; aangetroffen vanaf 1177


licht

Afgeleid van het Angelsaksische lēoht, līht en līhtan


toentertijd

Er is toentertijd besloten om dit anders te doen.

Haar manier van vertellen is tot op de dag van vandaag op zijn zachtst gezegd bijzonder, bovendien met een duidelijk Duits accent, dat ik toentertijd niet hoorde, evenmin als ik het verschil hoorde tussen Noors, Zweeds en het gemengde Zwoors dat in Villa Bellevue werd gesproken.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767


eergisteren

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: op de dag voor gisteren’ voor het eerst aangetroffen in 1240

van Middelnederlands (e)erg(h)isteren, samenstelling van eer en gisteren

Vandaag is het zaterdag, gisteren was het vrijdag, eergisteren was het donderdag, morgen is het zondag en overmorgen is het maandag.

De grote Griek was de eerste die mij aan zijn tafeltje noodde, eergisteren, tijdens de merenda, die elke dag tussen vier en halfrijf wordt geserveerd in de Chinese kamer.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 30


nogmaals

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: wederom’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1659

Blijkbaar werkte mijn actie wel, dus ik schopte nogmaals wat zand waardoor de ratelslang sierlijk de struiken ingleed. Ik wachtte een paar minuten tot de kust echt veilig was.


dan

op een eerder genoemd tijdstip in de toekomst

Het is morgen de twaalfde. Hij zei dat hij dan zou komen.

Er kan ook een oranje windzak hangen. Dan mag je wel zwemmen, maar je opblaasflamingo moet op het strand blijven.

Weblink bron “Dit moet je weten over een mui, een plek die je de zee in kan sleuren”, NOS-stories

Eerst gaat hij ontbijten, dan gaat hij de krant lezen.


dan

Heeft dan niemand zijn huiswerk gemaakt?

Rot dan maar op!


dan

Als hij niet komt, dan moeten we even bellen.


dan

De nieuwe president van Suriname Desi Bouterse is niet welkom in Nederland, anders dan om zijn gevangenisstraf uit te zitten.


dan

Welk deel dan ook we nemen, de uitkomst is altijd hetzelfde.

Geen kind dan ook zou daar mee geconfronteerd moeten worden.


voldoende

afgeleid van voldoend met het achtervoegsel -e

Hij heeft niet voldoende geoefend op dat stuk.


boven

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1220

bo

bovenaan, erboven, niet beneden, niet eronder

Hij heeft boven opnieuw behangen.

Op de overloop boven aan de trap stond een grote vaas met plastic bloemen.

Toen ik de gigantische muur inktzwarte wolken op me af zag komen barstte ik in tranen uit. Na een lange beklimming stond ik uitgeput boven op Mount Whitney.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

De meeste Belgen van boven de achttien jaar kregen de afgelopen herfst of winter al een eerste boosterprik. De bescherming tegen COVID-19 van die prik loopt af. Bovendien doet weer een nieuwe variant van het coronavirus, BA.5, de ronde in België. Daarom is een nieuwe oppepper nodig, vindt de Hoge Gezondheidsraad. De ministers nemen dat advies nu over.

Weblink bron “Alle volwassen Belgen kunnen na de zomer tweede boosterprik krijgen” (06 juli 2022), NU.nl


godzijdank

Godzijdank, het is je gelukt!

Waarom vraagt vader dat?'Áls je wilt binnendringen bij een Zweedse marinebasis zou de enige mogelijke vermomming die van een Amerikaanse filmster zijn. En die hebben we godzijdank niet in Zweden.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


dichtbij

Van dichterbij bekeken leek dat maar zo.

Ik wilde de hele trail van begin tot eind te lopen en hoopte maar dat een paar dagen rust in het dichtbij gelegen dorp Independence mij zouden helpen om alles weer in perspectief te zien.


nauwelijks

In de betekenis van ‘bijwoord van hoeveelheid: amper’ voor het eerst aangetroffen in 1512

afgeleid van nauw met het achtervoegsel -lijks met het invoegsel -e-

Hoewel beide zaken cruciaal zijn voor een goed begrip van de huidige problemen in de ouderenzorg en derhalve ook voor het beleid in de toekomst, krijgen ze in het rapport nauwelijks aandacht.

Weblink bron
Noud Engelen
 “Kwetsbare ouderen hebben beschermde woonomgeving nodig” (14 februari 2020), Trouw

Ondanks dat er honderd redenen zijn waarom iets niet kan of onhandig is, liet deze doodgewone familie uit Yorkshire zien dat het wel gewoon kan. Beter onderwijs voor je kinderen kan ik me nauwelijks voorstellen.


af en toe

op onregelmatige tijden, met tussenpozen

Deze maandag is het zo goed als droog en de zon komt af en toe tevoorschijn.

Weblink bron
WetterKontor
 “Weer” (13 januari 2020) op nrc.nl

Af en toe moesten we zelfs een heel stuk teruglopen.


vroeger

Vroeger was er nog geen WikiWoordenboek.


tak

nee; ontkenning die betrekking heeft op gezegde of bepaling

Bisa bicara bahasa Inggris? - Tak.

niet; ontkenning van gezegde of bepaling

tak adil


onder

erfwoord, de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

ten onder gaan

de verliezer zijn van een strijd, gewoonlijk met dodelijke gevolgen

unter

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord zoals onderlopen.

unter

prepositionaal deel van een voornaamwoordelijk bijwoord zoals waaronder.

De polder liep door de dijkdoorbraak geheel onder.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord zoals waaronder

Dit is het hoofdstuk waar dit onder gerangschikt is.


etter

Afkomstig van de Oudnoorse woorden eptir en eftir


door

erfwoord, als voorzetsel aangetroffen vanaf 901

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord met klemtoon op dóór,

Je moet dóórwerken of dóórlopen!

Zij heeft de hele straat vandaag doorgelopen.

geeft aan dat de handeling een verplaatsing binnen het object meebrengt

Je kunt het water van de afwas nu wel doorspoelen.

Ik neem de informatie door.

als eerste deel van een onscheidbaar werkwoord, zonder klemtoon op door

Zij heeft de de opleiding tot arts doorlópen.

geeft aan dat de handeling van de ene kant tot de andere kant van een object uitwerking heeft

Hij doorbóórde de draak met zijn speer.

Het zijn doorbrave mensen.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

Hij wordt er soms door in de war gebracht.


beet

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: te pakken, vast

beethouden: Hij hield haar stevig beet.


pas

In de betekenis van ‘nationaliteitsverklaring’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1688

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: zo-even’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1669

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘schrede’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1265

Ik heb pas de nieuwe plaat van mijn favoriete band gekocht.

Ik ben nog maar pas afgestudeerd.

Die winkel gaat pas om half twee weer open.

Pas na lange tijd was ik ontspannen genoeg om de fles te vullen.

Vind jij dat mooi? Dit is pas een mooi schilderij!


pas

Je ne fume pas.


pas

pas; een deelnemer aan een spel die aangeeft dat hij zijn beurt voorbij laat gaan


daarin

Het zat daarin verstopt.

Daar zat het in verstopt.

Geen drama, dus. Geen huilende moeder die zich vastklampt aan de kist met daarin de dode lichamen van haar kinderen.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


koffie

Via het Italiaanse caffè en het Turkse kahve van het Arabische قهوة. In de betekenis van ‘drank bereid uit koffiebonen’ voor het eerst aangetroffen in 1640

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

koffiedrinken: We drinken op vrijdag altijd gezellig koffie.


as

Leenwoord uit het Latijn, waarvan ook het woord eso is afgeleid

ongeveer; drukt een mate van mindere nauwkeurigheid uit


lang

erfwoord, in de betekenis van ‘met een grote lengte’ voor het eerst aangetroffen in 788

Hij is lang zo goed niet als Lisa.

Kennedy Meadows is een soort oase die je als een draaikolk kan opslokken en waar je veel te lang in kunt blijven hangen.


tussen

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1249


do

Gedechtnisdaag iss der Daag as mir do in Amerikaa denke un errinere uff all die Soldaade die in Griege gschtarewe sin.

Memorial Day is de dag op die we denken en herinneren hier in Amerika aan al de soldaten die zijn omgekomen in oorlogen.


televisie

van Engels television, in de betekenis van ‘overbrenging van beelden’ voor het eerst aangetroffen in 1914


tegenover

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1613

samenstelling van tegen bw en over (voorzetsel)

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord (tegenoverstellen)

Hij stelde daar wel iets tegenover.

Het bankgebouw staat er schuin tegenover.


koud

erfwoord via Middelnederlands cout van Oudnederlands kalt, in de betekenis van ‘guur, kil’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1130

amper, nauwelijks (voornamelijk in combinatie met een tijdsaanduiding)

Het is koud twee uur geleden.


plaats

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘(open) ruimte’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

plaatsnemen: Hij nam plaats op de voorste rij.


eeuwig

Afleiding van eeuw met het achtervoegsel -ig.

Het kind bleef maar eeuwig doorzeuren en kreeg uiteindelijk haar zin.

Veel belangrijker nog, ik had de tocht niet kunnen lopen zonder haar zegen en support en ben eeuwig dankbaar voor de vrijheid die ze mij gaf.


uiteindelijk

Afgeleid van uiteinde met het achtervoegsel -lijk.

/œʏˈtɛɪndələk/

Uiteindelijk zal het hem wel lukken.

Meteen na de start, meldde ze zich vooraan, pal achter Can, en pal voor Grøvdal en de Zwitserse Fabienne Schlumpf. Maar gaandeweg begon ze van vermoeidheid te trekkebekken en kort daarop groeide het gat met de koplopers, Can, Schlumpf en uiteindelijk ook de Noorse.

Weblink bron
Rob Gollin
 “Te grote ambitie kost Krumins een medaille bij EK cross” (9 december 2018), de Volkskrant

De Slag om de Schelde was hierbij heel belangrijk. Soldaten uit Canada, Groot-Brittannië en Polen vochten vijf weken lang tegen soldaten uit Duitsland. Het was heel zwaar maar uiteindelijk wonnen ze. Dit werd afgelopen weekend herdacht in Terneuzen.

Weblink bron
nieuwsbegrip.nl
 “75 jaar vrijheid in Nederland” (2-9-2019), CED-groep


bol

In de betekenis van ‘rond voorwerp’ voor het eerst aangetroffen in 1280

In de betekenis van ‘rond’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351

oppustet

een glooiende uitstulping in een oppervlak vormend

De glimlach op haar gezicht stond ineens bol van de spontaniteit.


jaarlijks

afgeleid van jaar met het achtervoegsel -lijks

Zij hadden jaarlijks een familiereünie.

Hij had jaarlijks niet meer dan 800 euro aan vaste lasten en rommelde wat aan in de bouw.


thậm chí

zelfs: komt voor een woord of in een zin om nadruk te leggen


thình lình

plots, plotseling: zonder dat men het verwacht


cha

"Cha" wordt gevolgd door de afhankelijke vormen van het werkwoord.

Het koppelwerkwoord is wordt gewoonlijk onderdrukt na "cha".

Cha bhi mi a’ coiseachd idir


earjuster

eergisteren; de voorlaatste dag die voltooid is.


hjoed

vandaag; de dag van heden, in tegenstelling tot gisteren of morgen.


moarn

morgen; de eerstvolgende dag na vandaag.


alibi

samenstelling van alius "ander" en ibi “daar”.


ver

erfwoord via Middelnederlands verre van Oudnederlands ferri bn / ferro bw , in de betekenis van ‘op grote afstand’ aangetroffen vanaf 901


mondeling

Afgeleid van mond met het achtervoegsel -ling met het invoegsel -e-

Je kunt dat examen ook mondeling doen.


daarom

aanwijzend (ver af) om+dat, om+die: met die reden

Het regende hard en daarom deed ik het raam dicht.

Daar deed hij het om.

Toen de lerares geen antwoord kon geven op de vraag waarom het Nederlands zo moeilijk is, gaf ze als antwoord daarom. Waarop ik antwoordde: daarom is geen reden, als je van de trap afvalt ben je gauw beneden!

Hij trok een gek gezicht en daar moest ik om lachten.


weer

het is weer raak

een al vaker ervaren ongewenste toestand herhaalt zich

het ene oor in, het andere weer uit

iets (een raad e.d.) wel horen maar het vervolgens meteen weer vergeten; gezegd van hardleerse personen aan wie hetzelfde steeds weer opnieuw moet worden verteld

Weer wordt een volk gehersenspoeld door een autoritaire regering
Weer worden jonge soldaten gestuurd naar zinloze acties
Weer komen zij terug in lijkenzakken of met afgehakte ledematen
Weer moeten miljoenen burgers vluchten uit hun vertrouwde omgeving
Weer viert het fervente nationalisme hoogtij

van de andere kant (vaak als eerste deel van samenstellingen als weerspraak en weerstrijd)


naast

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1285

Het schot ging helaas naast.

ernaast: Er stond een boompje naast.


binnen

erfwoord, in de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ aangetroffen vanaf ca. 1151-1200

binnen zijn

zoveel verdiend hebben dat iemand niet meer hoeft te werken

voor de bui binnen zijn

voordat het slecht werd genoeg verdiend hebben

Het was vriesweer, maar binnen was het lekker warm.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord hierbinnen

Hier liggen maar twee straten binnen.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord binnenkomen

Hij kwam de kamer binnen.

een tijdspanne die korter is dan de genoemde tijd

Na een gigantische knal vlak boven ons hoofd stonden de stoere jonge gasten binnen tien seconden ook binnen. Zelfs zij waren zich rot geschrokken van de klap, en beseften dat het nu menens was.


alt

Bijwoord: Afleiding van het Noorse bijvoeglike naamwoord all (onbepaalde onzijdige vorm)

Zelfstandig naamwoord [A]: afkomstig van het Latijnse woord altus (= hoog)

Zelfstandig naamwoord [B]: afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord All, afleiding van het Noorse bijvoeglike naamwoord all met het achtervoegsel -t (onbepaalde onzijdige vorm)

Er du ferdig alt?


alt

Bijwoord: Afleiding van het Nynorske bijvoeglike naamwoord all (onbepaalde onzijdige vorm)

Zelfstandig naamwoord [A]: Afkomstig van het Latijnse woord altus (= hoog)

Zelfstandig naamwoord [B]: Afkomstig van het Duitse zelfstandige naamwoord All, afleiding van het Nynorske bijvoeglike naamwoord all met het achtervoegsel -t (onbepaalde onzijdige vorm)

Då brannvesenet kom fram var huset alt overtent.

Toen de brandweer aankwam, stond het huis al in lichterlaaie.


reeds

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: al’ voor het eerst aangetroffen in 1658

Hij heeft de auto reeds gewassen.

reeds was een veel gebruikt woord in de Fred Haché Show (Wim T. Schippers)


wanneer

van Middelnederlands wanneer, in de betekenis van ‘op het moment dat’ aangetroffen vanaf 1300

Samenstelling van Middelnederlands wan(ne) ‘wanneer’ en eer ‘vroeger’; zie verder wen en eer. Eveneens Nederduits wennehr, wannehr en Fries wannear, hoenear.

Wanneer komt hij naar huis?


toen

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1451

Hij is toen naar huis gegaan.

Toen was dat nog heel gewoon.


bovendien

In de betekenis van ‘voegwoordelijk bijwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1658

samenstelling van boven en dien (datief van het aanwijzend voornaamwoord die)

Stoppen met roken is gezond en bovendien een snelle manier om veel geld te besparen.

Nu ik helemaal alleen was viel er weinig te zeuren en bovendien zou niemand het horen.

Ze moesten het materiaal dus verwarmen met vuur en bovendien een systeem bedenken om de stammen boven het vuur om te draaien op ongeveer dezelfde manier als zuiderlingen schapenlichamen boven open vuur roteerden.


kam

Kam ideš?


kam

Kam jdeš?


integendeel

Hij is niet ontslagen. Integendeel, hij heeft zelfs promotie gekregen.

Ik dacht eerst dat ik tijdens dit experiment niet veel plezier zou hebben en misschien zelfs door de hikers zou worden genegeerd. Maar integendeel, ik heb in jaren niet zoveel gelachen.

De mensen thuis hadden het Duitse expeditieleger niet zoals de Denen met open armen ontvangen. Integendeel.


buiten

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1220

van buiten leren

zo goed leren dat het parate kennis wordt

in de buitenlucht dus niet in een gebouw

Wij eten vaak buiten in de tuin.

Ik verbaasde me erover hoe een aantal jonge hikers buiten met de naderende storm omgingen. Ze maakten uitgebreid filmpjes en juichten bij elke donderslag terwijl ik juist dieper in mijn slaapzak kroop. Ik voelde me klein en uiterst kwetsbaar.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord:

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord:

Hij staat er al jaren buiten.


onmiddellijk

Afgeleid van middellijk met het voorvoegsel on-

De injectie gaf onmiddellijk verbetering in de toestand van de patiënt.

Deze weg geeft niet onmiddellijk toegang tot de binnenstad, maar gaat er met een bocht omheen.


warm

In de betekenis van ‘met hoge temperatuur’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Hij werd warm onthaald.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

warmlopen: Zij waren bezig zich warm te lopen.


bitter

In de betekenis van ‘scherp van smaak’ voor het eerst aangetroffen in 901

Bitter in de mond, maakt het hart gezond

Gezegd van iets wat een vieze smaak heeft, maar wel gezond is

Een bittere pil

Iets wat moeilijk, onaangenaam en/of pijnlijk is

c'hwerv

een vaak als onaangenaam ervaren smaak, niet behorend tot zout, zuur of zoet

Op het puntje van haar stoel wachtte ze haar moment af. 'Er samen uitkomen, zei u?' antwoordde Jeroen bitter.

Ik ben bitter in je teleurgesteld.


iets

In de betekenis van ‘een of ander ding’ voor het eerst aangetroffen in 1348.

Met toegevoegd -s onder invloed van niets, uit Middelnederlands iet, waarvoor zie iet.

De draak met iets steken/De draak steken met iets

ergens hetzij niets van geloven of het niet serieus nemen, en er dan maar grapjes over maken

Een balletje (over iets) opgooien

een onderwerp voorzichtig noemen, in de hoop dat anderen er dan ook over gaan praten

Een draai aan iets geven

een hele eigen versie van wat er gebeurd is vertellen

Iemand iets aan de neus hangen

iemand iets vertellen wat die beter niet kan weten

Iemand iets in de mond geven

iemand de mening van een ander laten geven in plaats van de eigen mening

iets (met krijt) aan de balk schrijven

een gebeurtenis is zo belangrijk/bijzonder dat men het niet wil vergeten

iets achter de hand hebben

iets ter beschikking hebben voor wanneer het nodig mocht zijn (bv nood)

iets blauw-blauw laten

iets laten rusten en er niet meer over praten

iets door de vingers zien

doen alsof de fouten van een ander niet opgemerkt worden

iets in de doofpot stoppen

ergens totaal niet meer over praten, verzwijgen

iets in de schoot geworpen krijgen

iets verkrijgen zonder al te veel moeite er voor te doen

iets in de wacht slepen

op oneerlijke manier verkrijgen ofwel: iets in bezit krijgen voor weinig geld

iets in kleuren en geuren vertellen

iets meet overdrijving en fantasie vertellen

iets in zijn schild voeren

iets van plan zijn, een geheim hebben, stilzwijgend een plan uitvoeren

iets langs je (koude) kleren af laten glijden

iets met de mantel der liefde bedekken

iets niet met anderen bespreken maar stilzwijgen en accepteren

iets niet met droge ogen kunnen aanzien

letterlijk: gaan huilen/tranen bij het zien gebeuren van iets

iets niet over zijn hart kunnen krijgen

ergens niet toe kunnen komen of ergens op gesteld zijn

iets op een procrustusbed leggen

Een regeling zo toepassen dat hij er voordeel van heeft

iets op je lever hebben

dat je nog iets wilt uiten, dat er iets is dat je heel erg dwars zit en dat gezegd moet worden

iets op je vingers kunnen natellen

iets erg gemakkelijk kunnen nagaan/checken

iets op zijn lever hebben

iets willen vragen/zeggen ofwel: iets verkeerds gedaan hebbe

iets te verhakstukken hebben

nog iets met iemand te bespreken hebben ofwel: nog iets te doen hebben

iets tussen neus en lippen zeggen

zonder dat je het merkt in het geheel iets zeggen

iets uit de eerste hand hebben

ergens zelf bij zijn geweest of hebben meegemaakt

iets voor de boeg hebben

nog een reis te maken hebben of nog iets te doen hebben

iets wikken en wegen

erg lang over iets nadenken en alle voors- en tegens afwegen

In koelen bloede iets doen

geheel kalm en rustig iets doen, alsof er niets aan de hand is

Kan uit Nazareth iets goeds komen?

wanneer iemand een bepaalde opvoeding heeft gehad kan daar nis goeds van verwacht worden

Met de pet naar iets gooien

niet echt moeite voor iets doen ofwel: zonder inzicht schatten

Naar iets kunnen fluiten

iets (wat je uitleent) niet meer terug krijgen

Op iets dood blijven

erg belust op iets zijn (bv geld -> gierig)

Voor een appel en een ei iets hebben gekocht/verkocht

iets voor een veel te lage prijs hebben gekocht of verkocht

Zijn zegel aan iets hechten

goedkeuring of toestemming ergens aan geven

Hij kwam iets dichterbij staan.

We komen iets later.

Het is op zich goed, maar iets te prijzig.

De volle fles legde ik tussen mijn benen in de hoop mijn slaapzak iets op te warmen.


overal

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Overal vind je leugen en bedrog.

Overal kwamen er kleine cactusbloemen tevoorschijn: prachtige felle kleuren, van knalroze tot limoengroen, oranje en citroengeel.

als locatief deel van een samengesteld voornaamwoordelijk bijwoord vervangt het alles

Hij loog over alles -> hij loog overal over.


khá

nogal: in zekere mate, niet te; khá đẹp – nogal mooi, aan de mooie kant


meestal

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: bijna altijd’ voor het eerst aangetroffen in 1772

Daarover wordt meestal niet gesproken.

Het bijzondere aan alleen reizen is dat je nieuwe mensen ontmoet. Thuis verkeerde ik meestal in mijn vertrouwde kringetjes.


onderweg

/ˌɔndərˈʋɛχ/

/ˌɔndərˈβ̞ɛx/

op pad

onderweg zijn: bezig zijn zich van plek A naar plek B te verplaatsen

Het Utrechtse TivoliVredenburg wordt die week omgetoverd tot het Serious Request-hoofdkwartier. Ook vanuit die plek, met een radiostudio, krijgen de zwervende en onderweg radio makende presentatoren opdrachten ingefluisterd.

Zo zat er in elke doos ontbijt, lunch en avondeten, maar ook al mijn snacks, repen en noten voor onderweg en papieren landkaarten voor de volgende etappe, nieuw wc-papier en om de 700 kilometer een paar nieuwe schoenen.


vrolijk

In de betekenis van ‘blij’ voor het eerst aangetroffen in 1200

Vrolijk Kerstfeest en een Gelukkig Nieuwjaar!

Het is nooit te laat om aan jezelf te werken en het blijft altijd een keuze of je knorrig of vrolijk door het leven wilt gaan.


vrolijk

Hij lachte vrolijk.


onderwijl

Hij was al enige jaren in de Kongo en was onderwijl bevorderd tot kaptein.


terug

In de betekenis van ‘bijwoord van richting: achteruit, retour’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1376

Ergens niet van terug hebben

Geen goed weerwoord op iets hebben (met als gevolg vaak gezichtsverlies)

Hij is terug ziek geworden.

Ik ga weer terug naar huis.

Dat was in 1905. Nu was het 1940 en was je terug bij het uitgangspunt. Het was alsof je de Kleivebron opnieuw bouwde.

Ga eens even een meter terug, volgens mij ben je op iets getreden.

Ze zeiden dat het de koudste winter sinds honderd jaar was of in elk geval zo ver terug in de tijd als iemand zich kon herinneren. Het kwik daalde soms tot rond de -40, hoewel de wind minder erg was dan daarboven op de vlakte.


gratis

Afkomstig van het Latijnse woord gratis, de datief- en ablatiefvorm meervoud van gratia

/ ˈgɾɑːtɪs /


gratis

/ ˈgɾɑːtɪs /


geheel

In de betekenis van ‘heel’ voor het eerst aangetroffen in 1236

afgeleid van heel met het voorvoegsel ge-

De vormen en kleurcombinaties waren mij geheel vreemd maar ik kon er geen genoeg van krijgen. Bij elke bloem moest ik stoppen om foto’s te maken.


slecht

Oorspronkelijk in de betekenis van ‘eenvoudig, onaanzienlijk, gering’, vervolgens ‘ordinair, minderwaardig; onnozel’ (ook gespeld als slicht). In de betekenis van ‘niet goed [van afkomst]’ voor het eerst aangetroffen in 1573

Deze groep is wel het slechtst behandeld.


misschien

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: wellicht’ voor het eerst aangetroffen in 1236

Uit Middelnederlands maschien, een verkorting van "het mach schien" - «het zou kunnen gebeuren»(geschieden).

dalk

duidt aan dat er een bepaalde kans bestaat dat de uitspraak waar is

De euro zal misschien de dollar gaan vervangen als de reservevaluta van de wereld.

Niemand wist wat dat blauwe licht was geweest, misschien statische energie van de storm of een bolbliksem?


gedeeltelijk

afgeleid van gedeelte met het achtervoegsel -lijk

De lening werd slechts gedeeltelijk terugbetaald.


beneden

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1236

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

van Middelnederlands beneden; in het Germaans afgeleid met het voorvoegsel *bi-, de oorsprong van Nederlands be- (2)

Zij wonen beneden.

Heel langzaam volgden we de contouren van de haarspelden naar beneden.

'Als je zo midden in de nacht naar beneden springt met een parachute, ja ik weet er niets van, maar ik neem aan dat het midden in de nacht moet zijn, dan ben je toch enorm bang?'Hij verzekerde haar dat hij niet bang zou zijn.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Blauwe ster” (2016), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628265

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

Hij woont al jaren in een flat waar een muziekwinkel beneden is.

Als we met drieduizend of meer waren, zoals op deze voorzomerse dag, deelde de politie de burgerlijke pers mee dat we met tweeduizend waren, wat de journalisten naar beneden toe afrondden zodat drieduizend mensen op straat er een paar honderd in de kolommen werden.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “1968, De grote eeuw deel 7” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044633535

Zij wonen beneden de grote rivieren.


nergens

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1379

Dat zul je nergens aantreffen.

Ze besloten zich vanaf een plateau in een meertje te storten. In werkelijkheid kunnen ze alleen maar wadend in de troebele poel hun dood tegemoet zijn gelopen - een nabij ravijn is nergens te bekennen.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant

als locatief deel van een samengesteld voornaamwoordelijk bijwoord vervangt het een ontkennend voornaamwoord als niets of niks

Hij praatte over niets => hij praatte nergens over.

Hij maakte zich nergens druk om, al helemaal niet over morgen en was een echte hippie met zijn geliefde hasjpijp in zijn mond.


zwart

erfwoord, via Middelnederlands swart van Oudnederlands swart, in de betekenis van ‘kleur waarbij licht niet wordt teruggekaatst’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1001
Dit woord is te herleiden tot Indo-Europees *suord- of *surd- en cognaat met Duits schwarz, Noors svart, Gotisch 𐍃𐍅𐌰𐍂𐍄𐍃 (swarts) en Latijn sordidus

zwartrijden: Hij reed soms zwart.


hoe

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: op welke wijze’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Hoe ging hij naar zijn werk?

Ik weet niet hoe hij naar zijn werk ging.

Ik verbaasde me erover hoe een aantal jonge hikers buiten met de naderende storm omgingen.


collectief

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘gezamenlijk’ voor het eerst aangetroffen in 1669

afgeleid van collectie (met het voorvoegsel col-) met het achtervoegsel -ief

afgeleid van het Franse collectif of daarvoor van het Latijnse 'collēctīvus'

Toen de mensen van het televisieprogramma de Turken om een reactie vroegen, antwoordde men doodleuk "dat de standaardnormen met betrekking tot hygiëne in Turkije anders lagen dan die in Nederland". De reiswereld zweeg collectief.


oost

In de betekenis van ‘windstreek’ voor het eerst aangetroffen in 802

erfwoord Afkomstig van het Protogermaanse *-aus-to, *-austro (richting de dageraad), van het Proto-Indo-Europese *-aus (dageraad, letterlijk: schijnen).

Zo was de eenvoudige monnik uit Myra, die in de vierde eeuw plotseling in de geschiedenis kwam als de weldoener van alle mensen - en er korte tijd later weer uit verdween - nu in oost en west bekend.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 10


volledig

In de betekenis van ‘geheel’ voor het eerst aangetroffen in 1729

samenstellende afleiding van vol en lid met het achtervoegsel -ig

Het werd me al snel duidelijk dat ik de trail volledig had onderschat.


volledig

Dit is volledig onmogelijk.


aartsvaderlijk

Afgeleid van vaderlijk met het voorvoegsel aarts-

afgeleid van aartsvader met het achtervoegsel -lijk

afgeleid van vader met het voorvoegsel aarts- en met het achtervoegsel -lijk

met de eerbiedwaardigheid van de aartsvader.


juist

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘billijk, correct’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1337

daarnet, daarstraks, zopas, net, zo-even, zojuist, zonet

in tegenstelling tot het vooraf genoemde

Ze maakten uitgebreid filmpjes en juichten bij elke donderslag terwijl ik juist dieper in mijn slaapzak kroop. Ik voelde me klein en uiterst kwetsbaar.


nooit

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: op geen enkel tijdstip’ voor het eerst aangetroffen in 1265

Samenstelling van een ontkennend partikel en ooit.

Beter laat dan nooit.

Als iets pas laat gebeurt of lukt, is dat nog altijd beter dan dat het helemaal niet gebeurt of lukt

Een rupsje nooitgenoeg

Iemand die nooit genoeg heeft of nooit tevreden met iets is

Zeg nooit "nooit".

Iets mag in geen geval bij voorbaat worden uitgesloten

de soep wordt nooit zo heet gegeten als zij wordt opgediend

De meeste gezichten had ik nog nooit gezien.


hol

bn in de betekenis van ‘leeg’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 918

zn in de betekenis van ‘grot’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

zn in de betekenis van ‘rennen’: uit het Middelnederlands


zaken

zakendoen: Hij deed veel zaken met Iran.


piano

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘toetsinstrument’ voor het eerst aangetroffen in 1836

zn: (verkorting) van pianoforte, uit het Italiaans letterlijk "zacht-hard", omdat op de eerste klavierinstrumenten geen verschil tussen hard en zacht spelen mogelijk was

Deze passage moet piano worden gespeeld.


piano

Vas-y piano.


tegen

In de betekenis van ‘in de andere richting, ten aanzien van’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1284.

Middelnederlands tēghen, naast ouder tjēghen, samengetrokken uit te + jēghen, waarvoor zie jegens. Te diende daarin om aan te duiden in welke richting een handeling plaatsvond; vgl. Oudnederlands angegin, ingegen ‘tegemoet, in strijd met’. Evenzo gevormd zijn Nederduits tegen ‘tegen’ en Duits zugegen ‘aanwezig’; met genitiefuitgang Oudfries tōjēnis(t) en Oudengels tōgēanes.

Bent u voor of tegen?


handel

In de betekenis van ‘kopen en verkopen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1573

handeldrijven: zij dreven daar al jaren handel mee.


waarvoor

De Great Trail dwars door Canada is van kust tot kust meer dan 24.000 kilometer lang waarvoor je er een aantal jaar voor uit zult moeten trekken.


noord

Middelnederlands: nort (streek), norder (windrichting)

Oudnederlands: nort- / north, in de betekenis van ‘windstreek’ aangetroffen vanaf 790

Indo-Europees: *H₁nr-téro- 'neer(gaand), links'

West: Engels: north (Angelsaksisch: norð), Duits: Nord, (Oudhoogduits: nord), Fries: noard (Oudfries: north)

Noord: Deens nord 'naar het zuiden', Zweeds norr (Oudnoords: norðr), IJslands/Faeröers: norður

Hellenisch: Oudgrieks: ἐνέρτερος, νέρτερος 'dieper, lager gelegen'

Italisch: Umbrisch: nertru, Oskisch: nertrak 'links'

Tochaars: West-Tochaars: ñor 'lager gelegen'

in de richting van de pool die in de Noordelijke IJszee gelegen is; wanneer je in de richting van opkomende zon kijkt, links

De wind draaide van noord naar west.

De buurstaat Oregon daarentegen liep ik in drie weken van zuid naar noord.


plotseling

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘onverhoeds’ voor het eerst aangetroffen in 1642

Afgeleid van plots met het achtervoegsel -ling met het invoegsel -e-

Plotseling werden we aangevallen door een groep jongeren.


dễ dàng

rustig: zonder moeilijkheden en zonder zich te haasten, op het gemak


do đó

hierdoor: om deze reden, door deze oorzaak


bình thường

/ɓiʲŋ²¹ tʰɨɜŋ²¹/


optimaal

van Frans optimal, in de betekenis van ‘hoogst’ voor het eerst aangetroffen in 1949; op te vatten als afgeleid van optimum met het achtervoegsel -aal

Het boek gaat over optimaal concentreren, inclusief een gezonde afwisseling met ontspanning.

Weblink bron
Ykje Vriesinga
 “‘Je eigen brein is de belangrijkste bron van afleiding’” (27 maart 2020) op nrc.nl

Het werkelijke kapitaal zit op het podium. Die mensen verdienen een fatsoenlijke, marktconforme vergoeding maar verdienen het ook dat hun kennis en kunde optimaal ingezet wordt.

Weblink bron
Bart van Meijl
 “Muziekgezelschappen kunnen ook zelf meer verdienen” (9 maart 2020) op nrc.nl


voorbij

In de betekenis van ‘bijwoord van richting’ voor het eerst aangetroffen in 1267

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord een bepaald punt passeren

voorbijgaan: Hij ging op de fiets voorbij.

Het werd het koudst in maart op het moment dat we dachten dat de winter snel voorbij zou zijn.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Echte Amerikaanse jeans” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044632767


kennelijk

afgeleid van ken (stam van het werkwoord kennen) met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Er was kennelijk geen andere weg, dus gingen we nog maar de smalle straat in.

Een potje schieten hoort er voor de lokale rednecks in de woestijn kennelijk gewoon bij in het weekend.


natuurlijk

Afgeleid van natuur met het achtervoegsel -lijk

En wat deden de andere Pieten in die drie dagen? Natuurlijk, ze maakten een nieuwe rode mantel voor Sinterklaas.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 13

Natuurlijk had ik ook tot mijn pensioen kunnen wachten, maar ik wilde het nu.


geleden

*vervoeging van lijden: de stam met omvoegsel ge- -en (in de niet meer gangbare betekenis "voorbijgaan, passeren") en een klinkerwisseling ij-ee (IPAː /ɛi/ - /e/). In het Mnl. geschreven als gheleden. Ook de vorm leden kwam voor.

her

een woord om aan te duiden dat iets zich in het verleden af heeft gespeeld

De beroemdheden komen nog altijd. Henriroux: 'Een paar dagen geleden hadden we Stevie Wonder nog, na zijn optreden op het jazzfestival van Vienne.'

Weblink bron
Peter Giesen
 “Route Nationale 7, leuker dan de Route du Soleil” (30 juli 2014), de Volkskrant

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima waren afgelopen weekend in Terneuzen. De koning gaf het startschot voor de viering van 75 jaar vrijheid. Want dit jaar is het 75 jaar geleden dat Nederland bevrijd werd.


maandelijks

afgeleid van maand met het achtervoegsel -lijks met het invoegsel -e-

Wij gaan maandelijks vissen.


genoeglijk

Naamwoord van handeling van genoegen met het achtervoegsel -lijk

Hij zat genoeglijk een kopje thee te drinken.


hartelijk

Afleiding van hart met het achtervoegsel -lijk en met het invoegsel -e-.

herzlich

(van personen) aardig, gastvrij en spontaan

met veel geestdrift, met veel vriendelijkheid

‘We zijn er.’ Jack parkeerde de auto naast de grensmuur. Ik trok mijn rugzak uit de achterbak en bedankte hem hartelijk voor zijn hulp.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


partij

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘groep’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1266

partijtrekken: Zijn vader trok altijd partij voor zijn zusje.


weg

A erfwoord via Middelnederlands wech van Oudnederlands weg
**zn: in de betekenis van ‘baan’ aangetroffen vanaf 838
**bw: in de betekenis van ‘verdwenen’ aangetroffen vanaf 1285

B van Middelnederlands wegge, in de betekenis van ‘broodje’ aangetroffen vanaf 1360

Voor de vuist weg

(spreken): spontaan, zonder voorbereiding

Hij liep van huis weg.

Een halfjaar weg van mijn gezin vond men wel erg lang.

Het kan toch niet zomaar weg zijn?

Het ging fout, want hij deed het allemaal in het wilde weg.


eerst

erfwoord via Middelnederlands eerst van Oudnederlands erist, in de betekenis van ‘rangtelwoord: vóór ieder ander’ aangetroffen vanaf 1100

We gaan eerst bij mijn ouders langs en daarna pas naar de stad.

Eerst gingen we naar school, later moesten we werken.

pas [3], niet eerder dan, op een laat moment

Hij kwam eerst om twee uur thuis.


redelijk

afgeleid van rede met het achtervoegsel -lijk

Het is al redelijk warm geworden.


aaneen

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: elkaar in tijd opvolgend’ voor het eerst aangetroffen in 1436

De zomerhuisjes stonder zeer dicht aaneen.

De politieagent bond de handen van de dief aaneen.


schuldig

afgeleid van schuld met het achtervoegsel -ig

verantwoordelijk voor een laakbaar/strafbaar feit

Hoewel ik als vader niet veel had kunnen doen, aangezien ze dit proces vooral met haar vriendinnen verwerkte, voelde ik me toch schuldig dat ik er niet voor haar was op dit indrukwekkende moment in haar jonge leven.


In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1200

[1],[2] erfwoord via Middelnederlands na van Oudnederlands nah

[3] van Hebreeuws נע (na) "bewegend, mobiel"

Iemand niet te na gesproken

Iemand, veelal uit respect, uitsluiten van de gedane uitspraak

Na aan het hart gaan/liggen

Veel waarde hebben of van groot belang zijn; dierbaar zijn

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

te ~ te dicht erbij, te veel in iemands vaarwater

Je moet hem niet te na komen, dan krijg je problemen.


schoon

erfwoord via Middelnederlands schone / scone van Oudnederlands skoni, in de betekenis van ‘rein, mooi’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord proper, gereinigd

schoonwrijven: hij trachtte zijn jas schoon te wrijven.


spoedig

In de betekenis van ‘binnen korte tijd, binnenkort’ voor het eerst aangetroffen in 1637

Afgeleid van spoed met het achtervoegsel -ig.

Uw bestelling zal zo spoedig mogelijk opgestuurd worden.


zacht

In de betekenis van ‘niet hard’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

zachte heelmeesters maken stinkende wonden

een aanpak die te voorzichtig is maakt problemen erger

op zijn zachts gezegd

op de meest vriendelijke en meest verhullende manier uitgedrukt

sag

gemakkelijk samen te drukken en/of te buigen


voortdurend

Ik lette goed op veranderingen in mijn omgeving en ik keek voortdurend naar de wolkenpatronen en -trekrichting.


zorgvuldig

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘zorgdragend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1511

Dat moet u zorgvuldig aanpakken.

David Hockney zet zijn tanden in een Double Smash Burger met gekarameliseerde uien en gerookte cheddar. Zijn twee gehoorapparaten heeft hij naast zijn bord gelegd, op zijn schoot ligt een zorgvuldig gevouwen servet.

Rond elf uur hield ik het niet meer en nam één hap van mijn Snicker. Ik kauwde zorgvuldig om optimaal te genieten van de nougat, pinda’s, karamel en melkchocolade.

De onbewerkte vloerplanken in zijn zolderkamer met uitzicht op de rivier waren zorgvuldig geboend met groene zeep.


naar

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

In de betekenis van ‘akelig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Hij keek er met grote belangstelling naar.

Doe niet zo naar!


naar

verouderde spelling of vorm van når tot 1917


niettemin

In de betekenis van ‘onderschikkend voegwoord’ voor het eerst aangetroffen in 1240


voorheen

Deze regel gold voorheen wel, maar is sinds dit voorjaar afgeschaft.

Bewoners van de Dokter Schräderlaan in het Brabantse Oisterwijk keken toch wat vreemd op, toen de werkzaamheden voor een nieuwe riolering waren voltooid. De lantaarnpaal die voorheen op het trottoir stond, staat nu plotseling op de rijbaan. Dat dat niet helemaal de bedoeling is, blijkt wel uit het feit dat de paal wordt afgeschermd door een rood-wit waarschuwingsbord. De gemeente Oisterwijk laat in een reactie weten dat het om een tijdelijke situatie gaat.

De grappen waren even hard als voorheen, maar men werd wat zorgzamer voor elkaar.


praktisch

afgeleid van het Duits met het achtervoegsel -isch

In de betekenis van ‘m.b.t. de toepassing, nuttig’ voor het eerst aangetroffen in 1840

zogoed als, in die mate dat het verschil met "helemaal" verwaarloosbaar is (daarmee nog wat sterker in gradatie dan bijna en haast)

In de eerste helft van de 20e eeuw ging Duitsland praktisch drie keer failliet


mis

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘rooms-katholieke kerkdienst’ voor het eerst aangetroffen in 1236

Van Latijn missa (heenzending), afgeleid van het Latijnse mittere (zenden). Vermoedelijk afgeleid van de laatste woorden van de mis Ite, missa est (ga, het is de heenzending).

het mis hebben

het bij het verkeerde eind hebben, zich vergissen

Niet geschoten, altijd mis.

als je het niet probeert, komt er ook niks van

niet raak, verkeerd, helemaal niet aan de verwachting voldoend

Hij sloeg de bal mis.

En wat was er nou mis met een beetje liften? Niks, maar het zat me toch dwars dat deze mensen na afloop claimden dat ze de PCT hadden gelopen, terwijl ze in werkelijkheid meer dan 20 procent hadden overgeslagen.


aanvankelijk

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: in het begin’ voor het eerst aangetroffen in 1784

Naamwoord van handeling van aanvangen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-


zeer

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: in hoge mate’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1236

In de betekenis van ‘smart’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

In de betekenis van ‘pijnlijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Zeer goed.

Een onbekende stem vertelde een eindeloos lange mop met een zeer matige clou, maar ik was allang blij afgeleid te worden.

Het was dus maar zeer de vraag of het iets had uitgemaakt als hijzelf aanwezig had kunnen zijn bij de laatste fase van het storten, toen het ongeluk plaatsvond.

Dat doet zeer.


abnormaal

In de betekenis van ‘tegen de norm’ voor het eerst aangetroffen in 1864

Afgeleid van het Latijnse ab (weg van) en normaal

Hij heeft een abnormaal grote interesse in alles wat met Napoleon te maken heeft.

Elk geluid klonk abnormaal luid: het rammelen van haar sleutels, het zoemen van de koelkast, het blazen van Brontë.

Amanda Block
 “De verloren verteller” (2021), The house of books, ISBN 9789044363647

Het meisje had altijd heel abnormale kleren aan, maar ze vond zichzelf heel bijzonder.

Ze verzachtte dat meteen: 'Ik bedoel niet dat er iets abnormaals aan was, alleen dat Adeline van mening leek te zijn dat de jongen exclusief van haar was.


onlangs

afgeleid van lang met het voorvoegsel on- met het achtervoegsel -s

Ik ben daar onlangs nog geweest.

`Heeft het hotel een nieuwe eigenaar?' vroeg ik.
 `Onlangs is Grand Hotel Europa overgegaan in Chinese handen,' zei hij. 'De nieuwe eigenaar heet meneer Wang. Het gaat om een recente ontwikkeling die we op dit moment onmogelijk kunnen beoordelen.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 16

Onlangs reed hij nog in de Alpen, naar Val Thorens, finishplaats in de laatste Tourweek. ‘Dit is zwaarder. Die steile stukken hier knijpen je de keel dicht.’


voornamelijk

Afgeleid van voornaam met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Hij heeft mij voornamelijk opgelicht.

voor het grootste deel; in de meerderheid van de gevallen

In de zomer liep hij voornamelijk van hut naar hut in de bergen, vooral in de Alpen maar ook steeds vaker hier in Amerika waar de natuur nog echt wild was.

Sinds 5 oktober is voor heel het land weer een ophok- en afschermplicht van kracht voor houders van pluimvee en andere vogelsoorten. De maatregel werd afgekondigd vanwege een toename van het aantal besmettingen in september en uit angst voor meer besmettingen bij voornamelijk wilde vogels. De plicht om vogels binnen te laten geldt niet alleen voor bedrijven, maar ook voor hobbyhouders.

Weblink bron
NOS Nieuws
 “Grootste uitbraak vogelgriep tot nu toe: 300.000 vogels gedood in Heythuysen” (20 oktober 2022), NOS


les

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onderricht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240


zuid

In de betekenis van ‘windstreek’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 918

Indo-Europees: *sH₂un-téro- 'tegenover de zon'

West: Engels: south (Angelsaksisch: sūð), Duits: süd, (Oudhoogduits: sund), Fries: súd (Oudfries: sūth(ar))

Noord: Deens sønder 'naar het zuiden', Nynorsk sør (Oudnoords: suðr), IJslands/Faeröers: suður

in de richting van de pool die op Antarctica ligt

De wind draaide van oost naar zuid.

De buurstaat Oregon daarentegen liep ik in drie weken van zuid naar noord.


vermoedelijk

Naamwoord van handeling van vermoeden met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-


net

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘keurig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1456

In de betekenis van ‘visnet’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

het hoofd net boven water kunnen houden

amper genoeg inkomen hebben om te kunnen leven

De krant van gisteren? Die heb ik net weggegooid.

Het was net een sprookje.


net

Net 'n smal strepie land verbind die middestad met die strandoorde in die suide.

Slechts een smalle strook land verbindt de binnenstad met de badplaatsen in het zuiden.


toch

In de betekenis van ‘bijwoord van causaliteit: evenwel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1452

Een rode broek is toch erg opvallend.

Ik zou nou toch nog maar wel eens even goed nadenken!

Dit zou toch niet mijn laatste nacht op aarde worden? Met zeven andere hikers zou ik de nacht in deze piepkleine ruimte van drie bij drie meter moeten doorbrengen.

Het was bar weer maar hij is toch gekomen.

Hij is toch naar Amsterdam vandaag?


droevig

afgeleid van droef met het achtervoegsel -ig

Zijn vertrek stemt ons droevig, maar hij is een vrij mens en kan gaan en staan waar hij wil.'


slechts

De emmer bevat slechts een paar erwten.

Slechts vier mensen, waaronder ik, hadden microspikes voor onder hun schoenen.


waarheen

Waarheen leidt die weg?

Waar is hij heen?

Hij zei niet waarheen die weg leidt.

De stad waar die weg heen leidt, is niet Amsterdam maar Utrecht.


verantwoordelijk

Afgeleid van verantwoorden met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

responsible

er op aangesproken kunnen worden als het niet goed gaat

Niemand voelde zich verantwoordelijk om voor de kleine kinderen te zorgen.


altijd

van Middelnederlands altijt, op te vatten als samenstelling van al vn en tijd zn , in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: voortdurend’ voor het eerst aangetroffen in 1248

De boog kan niet altijd gespannen staan.

aan een stuk doorwerken is niet gezond, er moet ook rust tussendoor zijn

Een goed woord vindt altijd een goede plaats.

Een kat komt altijd op z'n pootjes terecht.

ingewikkelde en vervelende dingen kunnen vanzelf weer voor elkaar komen

Een vliegende vogel heeft altijd meer dan een zittende.

iemand die veel buitenkomt krijgt altijd meer dan iemand die thuis blijft zitten

Het gras aan de andere kant van de heuvel is altijd groener.

men denkt dat anderen geen problemen hebben

Het is altijd koekoek éénzang.

altijd hetzelfde verhaal vertellen of zelfde voorbeeld geven

Het leven gaat niet altijd over rozen.

het is niet altijd zo mooi, iedereen heeft wel eens tegenvallers

Het oog ziet altijd van zich af.

de eigen fouten ziet men niet, maar andermans fouten altijd wel

Het water loopt altijd naar de zee.

mensen die veel hebben krijgen er ook altijd steeds meer bij

Wie eens steelt is altijd een dief.

als iemand ooit heeft gestolen zal die altijd blijven stelen

Zijn haan moet altijd koning kraaien.

een bepaald iemand moet altijd z'n gelijk krijgen of zin krijgen

Dat kan altijd gebeuren.

Ik zal altijd van je houden zei de man tegen zijn vrouw.

'De Route Nationale 7 is nog altijd belangrijk voor ons, omdat ze veel toeristen aanvoert', zegt Sandro Belle (30), chef de cuisine van het Vineum in Tain l'Hermitage, een lunchrestaurant en wijnproeverij, twee jaar geleden geopend door de grote wijnproducent Paul Jaboulet Ainé.

Hij komt altijd te laat.

Dat gaat altijd fout.

0, ja, hij kon goed klimmen, op de rotsen tenminste, hij was gewend aan de kou, want in de bergen was het 's nachts altijd koud.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11


vooral

insbesondere

als het voornaamste of als zeer gewichtig

Leren is goed, maar vooral het begrijpen is belangrijk.

Vooral die bladzijde moeten jullie goed leren!

Het kwam er vooral op aan dat hij niet zou overlopen, anders zou mijn slaapzak nog natter worden.


bovenal

Het was lullig, gemeen en gechargeerd. Bovenal was het respectloos.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


langzaam

In de betekenis van ‘niet snel’ voor het eerst aangetroffen in 1265

Afgeleid van lang met het achtervoegsel -zaam


ademloos

afgeleid van adem (ook stam van het werkwoord ademen) met het achtervoegsel -loos

De kinderen zaten ademloos te luisteren.


ook

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: bovendien’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1001

In een gewone zinsvolgorde is niet altijd duidelijk op welk zinsdeel "ook" betrekking heeft en moet dit uit de context worden afgeleid. Het kan ook worden aangegeven met een klemtoon:
**Zijn vrienden gingen eikels zoeken. Híj liep ook door het bos. (Hij ook, net als zijn vrienden)
**Hij had te voet de bosrand bereikt. Hij líép ook door het bos. (Ook lopend, net als daarvoor)
**Hij wandelde eerst eens om het bos heen. Hij liep ook dóór het bos. (Niet alleen er omheen)
**Hij wandelde over de velden. Hij liep ook door het bós. (Niet alleen over de velden)

Wie er de nadruk op wil vestigen een verschil met mogelijke verwachtingen, spreekt "ook" met extra klemtoon uit, dit kan schriftelijk met klemtoontekens worden weergegeven als "óók". Het is ook mogelijk de zin in dat geval met "ook" te beginnen: "Ook gij, Brutus?" kan meer hedendaags worden weergegeven als "Brutus, jij óók?".

Ook de brandweer was naar het ongeluk toegekomen.

Na een gigantische knal vlak boven ons hoofd stonden de stoere jonge gasten binnen tien seconden ook binnen.


plat

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘dun, vlak’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287

[3] Mogelijke ontlening uit het Jiddisch פּליט (polet) "vluchteling" of (polat) "vluchten, redden", met een veronderstelde betekenisontwikkeling 'zijnde een (Joodse) mede-vluchteling' of ‘gered wordend' > 'vertrouwd, veilig'

flach

vlak van vorm met verwaarloosbare hoogteverschillen

Plotseling lag ik plat op mijn rug doordat mijn buren me met een zwiep van de hooibaal hadden geduwd.


vel

versterkend, bijv. bij overtreffende trappen zeer, erg

vel maximus

honestum tāle est ut, vel sī ignōrārent id hominēs, suā tamen pulchritūdine laudabīle esset

De deugd is een zodanige zaak dat zelfs al zou zij de mensen onbekend zijn, haar schoonheid waardig zou zijn geprezen te worden.


vel

Vi er vel ikke kjent for å være det beste skytterlaget.

We zijn wel niet bekend de beste schutterploeg te zijn.


anders

van Middelnederlands anders, in de betekenis ‘op andere wijze’ aangetroffen vanaf 1201, op te vatten als genitief van ander met het achtervoegsel -s

Deze keer heb ik het anders gedaan.

Anders is het altijd een vrolijk meisje maar nu is ze ziek en chagrijnig.


afwijzend

Er werd door de meeste leden afwijzend gereageerd op het voorstel.


evenmin

Dat is al evenmin een goed idee.

Hij houdt niet van voetbal en evenmin van tennissen.

Waarom God hun alle drie een dergelijke gunst had verleend, was onmogelijk te begrijpen, evenmin waarom hij in hun jeugd hun vader en oom tot zich had genomen door hen te laten verdwijnen op zee.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


allicht

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: zeker wel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1749

Dat zou allicht wel eens waar kunnen zijn.

Je zou allicht je boeken eens open kunnen doen voordat je naar het examen gaat.

Allicht kom ik op je verjaardag!


alleszins

samenstelling van alles en zin met het achtervoegsel -s

We danken u alleszins voor uw bijdrage.

Zijn verklaring was alleszins duidelijk.

Bent u van plan te komen? -- Alleszins!


west

In de betekenis van ‘windstreek’ voor het eerst aangetroffen in 822

erfwoord Van Proto-Indo-Europees *wes-, mogelijk van Proto-Indo-Europees *we- (naar beneden gaan). De betekenis is in dat geval eigenlijk: daar waar de zon ondergaat. Ook verwant met Latijn vesper (avond, het westen).

Zo was de eenvoudige monnik uit Myra, die in de vierde eeuw plotseling in de geschiedenis kwam als de weldoener van alle mensen - en er korte tijd later weer uit verdween - nu in oost en west bekend.


voorzichtig

In de betekenis van ‘behoedzaam, omzichtig’ voor het eerst aangetroffen in 1583

Samenstellende afleiding van voor en zicht met het achtervoegsel -ig

Eenmaal buiten wist ik me gelukkig nog net mijn roze fiets te herinneren en daarop reed ik voorzichtig richting de Best Western.

'Wat een geluk om zo'n fantastische man als jij te ontmoeten in dit kleine Brighton,'zei ze terwijl ze het half leeggedronken cognacglas voorzichtig uit zijn hand pakte, allebei hun glazen op het nachtkastje met de foto van haar man zette, zich snel over hem heen boog en hem kuste zodat hij buiten adem raakte.


voorzichtig

Sinterklaas maakte de gesp van zijn mooie rode mantel los en legde die voorzichtig om de schouders van de heks.


gisteravond

Hij werd gisteravond aangehouden en zit in de bak.