alsnog

Na zeer lange tijd in Ghana verbleven te hebben, hebben we alsnog een beetje Twi geleerd.

De kweker hoopt dat hij de bloemen alsnog kwijtraakt. "Het is toch een van de topweken voor ons, dus het hakt er wel in. Ik hoop dat de mensen in de regio-Nijmegen als de vierdaagseweek begint toch weer een bosje op tafel zetten. Het vierdaagsegevoel in huis halen."

Weblink bron “Kweker heeft 300.000 gladiolen over door afgelasting Vierdaagse” (2 juni 2020), NOS


tijdelijk

Afgeleid van tijd met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Net als de mogelijkheid om tijdelijk afstand te nemen van de constante druk in Amsterdam en even helemaal te doen waar ik zelf zin in had.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


blootsvoets

Samenstellende afleiding van bloot en voet met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s

Ze liep blootsvoets door de tuin.


barrevoets

In de betekenis van ‘blootsvoets’ voor het eerst aangetroffen in 1540

Samenstellende afleiding van bar en voet met het invoegsel -e- met het achtervoegsel -s

Ze liep barrevoets door de tuin.


allerbest

In de ni'je klere zag zee der allerbest oet.

In de nieuwe kleren zag ze er zeer goed uit.


dienst

In de betekenis van ‘het dienen’ voor het eerst aangetroffen in 1240.

Naamwoord van handeling van dienen met het achtervoegsel -st; Middelnederlands dienst, ontwikkeld uit Oergermaans *þewanōst-, nomen actionis afgeleid uit het w.w. *þewanōn- ‘dienen’; zie verder dienen. Evenals Nederduits Deenst, Duits Dienst en Fries tsjinst.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

dienstdoen: dat deed dienst als warmte-isolatie.


zelfs

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: tegen de verwachting in’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1285

kondigt een uitspraak aan die een bewering onderstreept

Hij heeft zelfs een grote bijdrage daartoe geleverd.

In de Grieks-en in de Rooms-Katholieke kerk werd hij vereerd. Reeds in de negende eeuw breidde zijn roem zich uit van Klein-Azië naar Italië en omstreeks het jaar duizend zelfs over de Alpen.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 10

Zelfs zij waren zich rot geschrokken van de klap, en beseften dat het nu menens was.


achtereenvolgens

samenstelling van achtereen en volgen met het achtervoegsel -s

Hij noemde achtereenvolgens alle staten van de VS op.

in een bepaalde volgorde van voren naar achteren

Als je iemand wil bellen draait u achtereenvolgens het landnummer, het kengetal en als laatste het abonneenummer.


alstublieft

van de verbinding van  als, 't, u en blieft, versmolten tot één enkel woord; als ‘tussenwerpsel: verzoek’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1721

bitte

toevoeging als beleefde aandrang bij een verzoek of versterking bij een bevel

Wilt u alstublieft even doorlopen!

Nu is mijn witte paard ziek. Wilt u alstublieft een drank voor hem maken? Volgende week gaan wij naar Holland en zonder dat paard kan ik niet over de daken rijden.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 13

vaste toevoeging wanneer men iets aan iemand anders overhandigt/overdraagt

Alstublieft, (hier is) uw nieuwe creditcard.

Alstublieft, (hier is) uw rekening!

uitroep die een soort van vertwijfeling uitdrukt (in dit geval vaak gecombineerd met het tw. zeg)

Alstublieft zeg, wat een niveau!


streng

In de betekenis van ‘koord, bundel draden’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1177

erfwoord: Middelnederlands strenc, ontwikkeld uit Oergermaans *strangi- ‘koord, bundel draden e.d.’, bij Indo-Europees *strengʰ- ~ *strongʰ- ‘ineendraaien’, waartoe ook Latijn stringere ‘strak aantrekken, vastsnoeren’, Middeliers sreng(a)im ‘ik trek’ en Lets stringt ‘stijf worden’ zijn te herleiden. Evenals Fries/Engels string en Zweeds sträng. (Zie ook stringent en strikt.)

Ook sprak ik mezelf af en toe streng toe en schold mezelf uit als ik weer eens een inschattingsfout had gemaakt.


klaar

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘helder’ voor het eerst aangetroffen in 1200

klaarkrijgen: Ik krijg dat werk vandaag niet meer klaar.


amechtig

In de betekenis van ‘sterk hijgend’ voor het eerst aangetroffen in 1574

Afgeleid van amacht met het achtervoegsel -ig, afgeleid van macht met het voorvoegsel a-,


aanstonds

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: gauw’ voor het eerst aangetroffen in 1673

samenstelling van aan en stond zn met het achtervoegsel -s


aldoor

Hij ging aldoor door met fluiten, terwijl hem uitdrukkelijk gevraagd was te stoppen.

Het leven is een aldoor komen en gaan van problemen.

Ellis noch Leo vroeg waarom ze het op haar schoot legde, als een script; misschien waren ze er al aan gewend dat ze het aldoor bij zich had; of misschien vonden ze het vanzelfsprekend dat ze het boek erbij hield.

Amanda Block
 “De verloren verteller” (2021), The house of books, ISBN 9789044363647


waarschijnlijk

In de betekenis van ‘bijwoord en bijvoeglijk naamwoord: denkelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1540

Samenstellende afleiding van waar en schijn met het achtervoegsel -lijk of samenstelling van waar en schijnlijk

من المحتمل

aannemelijk, iets dat vermoedelijk zo is

Hij had waarschijnlijk te veel alcohol gedronken.

Dat kwam waarschijnlijk omdat je in de woestijn altijd alles om je heen kon zien, maar ook doordat ik uit het vlakke Nederland kom, waar ik gewend ben aan weidse landschappen met vergezichten en hoge luchten.

Waarschijnlijk was het helemaal niet terecht geweest dat hij de twee Duitse schrijvers had vervloekt die om een of andere reden niet samen in het Grand Hotel in Saltsjôbaden wilden verblijven, zodat een van hen, helaas de bolsjewiek en niet de Nobelprijswinnaar, bij hen thuis in Villa Bellevue moest logeren.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


aanstotelijk

Naamwoord van handeling van aanstoten met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-


achter

erfwoord via Middelnederlands achter van Oudnederlands ahter, in de betekenis van ‘voorzetsel’ aangetroffen vanaf 876

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord

Hier zit meer achter.

Achterlaten: Hij liet een goed lopend bedrijf achter.

Hij loopt achter met zijn werk, dus hij moet nog veel inhalen.


langzamerhand

Langzamerhand kwam ik in een gestage cadans en ik begon me steeds meer op mijn gemak te voelen in deze omgeving.


alhier

Betere foto's van het feest vindt u alhier.

Voorts wordt sedert gisteren een jongetje vermist van 5 jaren, genaamd Reinier Kostet; alhier woonachtig, zoontje van Jacob Koster en Neeltje Waardenburg.

Marja Visscher
 “Het verdwenen kind” (2024), Davey Jones Publishing, ISBN 9789464934021


achterwaarts

In de betekenis van ‘naar achteren’ voor het eerst aangetroffen in 1445

Afgeleid van achter met het achtervoegsel -waarts.


alom

Barack Obama is ondertussen alom bekend.

Dit verlies moeten we met z’n tweeën verwerken. ’ Knikkende hoofden en strakke gezichten alom. Haar geest schroefde het tempo op.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


aanschouwelijk

Naamwoord van handeling van aanschouwen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

De bloederige tragische verhalen die overal op de Peloponnesos in theaters aanschouwelijk werden gemaakt, gingen over inschattingsfouten, blinde vlekken, onmatige temperamenten en koppige karaktertrekken waardoor het leven van bekwame en bewonderenswaardige mensen werd ontwricht.

Alain de Botton
 “Hoe overleef ik de moderne wereld” (2022), Atlas Contact , ISBN 9789045045979

Corona is snel, dramatisch en aanschouwelijk, meetbaar wat de gevolgen betreft.

Juli Zeh
 “Onder buren” (2021), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026356186

onderwijs waarbij de leerlingen aanschouwen.


afgezonderd

*vervoeging van afzonderen: voltooid deelwoord, op te vatten als samenstelling van af bw en gezonderd ww


afgrijselijk

Naamwoord van handeling van afgrijzen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Dat is echt een afgrijselijk nare gebeurtenis.


nog

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: tot op dit ogenblik, voortdurend’ voor het eerst aangetroffen in 1100

Nog niet op eigen benen kunnen staan

nog niet zichzelf volledig zelfstandig kunnen redden

nog geen luis hebben om dood te drukken.

Al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel.

liegen keert zich tegen je, altijd! - met een leugen schiet iemand niets op omdat de waarheid altijd vroeg of laat naar buiten komt

Een oud voerman hoort nog graag het klappen van de zweep.

iemand die oud is vindt het fijn te praten over dingen van vroeger

Één zwaluw maakt nog geen zomer.

het lijkt op een begin, maar dat zegt niets over het resultaat; Of: als 1 ding goed loopt, betekent het niet dat andere dingen ook zo goed gaan lopen

Het takje buigen als het nog jong is

goede gewoonten leert men het beste op jonge leeftijd aan

Van Teeuwes nog Meeuwes weten

ergens van helemaal geen verstand hebben

Hij is nog jong.

Ik heb nog geen huis gevonden in de stad waar ik nu werk, maar ik ben hard op zoek en zal er heus nog wel een vinden.

vanaf dit moment (duidt iets overblijvends aan)

Ik heb nog drie rapporten na te kijken.

Daar kroop ik, nog in de greep van de angst, mijn slaapzak in en rolde mezelf tot een kleine bal.

erbij komend (duidt iets toegevoegds aan)

Daar vliegt nog een purperreiger.

Ik zou nou toch nog maar wel eens even goed nadenken!

Oke, geef me er nog maar een, maar dat is dan ook echt het laatste wijntje dat ik drink.


alsjeblieft

samenstellende samenstelling van als vw, je vn en blieft ww , als ‘tussenwerpsel: verzoek’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1721

als beleefde aandrang bij een verzoek of versterking bij een bevel

Laten we samen door die gitzwarte tunnel gaan. Ergens moet licht gloren. Eens, zullen we het zien. Kom alsjeblieft bij me. Jij bent het enige wat ik nog heb.

gebruikt om vertwijfeling of irritatie te benadrukken

Alsjeblieft zeg, wat een onzin!


anderszins

samenstelling van ander en zin met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s

Ik vind het boeiend om naar mensen te luisteren die hun leven op een andere manier hebben vormgegeven, door minder geld uit te geven, eerder te stoppen met werken of anderszins.


rond

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bolvormig’ voor het eerst aangetroffen in 1236

In de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1836

Zij draaide van duizeligheid rond.


ngay

vlak, net; ngay ở đấy – net ginder, juist op die plaats


vanavond

Hier ging ik vanavond slapen, helemaal in mijn eentje.


af

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 701

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: niet langer op of aan iets

afwassen: hij waste de kopjes af

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord niet langer op of aan iets

De stank is er nog steeds niet af.

Hij is van de weg af.

Daarmee is hij politicus af


af

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: af; niet langer op of aan iets

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: af; niet langer op of aan iets


af

Hy was die koppies af.


af

af; bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord


afwisselend

Hij heeft afwisselend les in Spaans en in Latijn.

Ze greep Chantal steviger beet en drukte een tedere kus op haar voorhoofd. Het daaropvolgende uur luisterden ze naar de regen, die afwisselend op de ramen tikte en kletterde. God had ook Zijn buien.


vroeg

In de betekenis van ‘aan het begin, tijdig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

op een tijdstip dat eerder is dan de meeste

Hij is al vroeg gestorven.


veelal

De Nobelprijzen worden komende week toegekend. Mogelijke winnaars zouden dit jaar veelal jong, vrouw en niet-Europees zijn.

Weblink bron “Nobelprijzen dit jaar mogelijk diverser dan ooit” (07-10-2019), NOS


misdadig

Wat een misdadig duur huis is dit!


achterna

Wij liepen hem achterna.

Toch fijn dat enkelen die vooraf zo fel en kritisch waren geweest, mij na afloop van de tocht een persoonlijk bericht stuurden om te zeggen hoe mooi ze het vonden dat ik mijn droom achterna was gegaan.


aanstekelijk

Naamwoord van handeling van aansteken met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

(bijwoord) Hij kon heel aanstekelijk lachen waardoor iedereen in de klas ook moest gaan lachten.

(bijvoeglijk naamwoord) Hij had een aanstekelijke lach waardoor iedereen in de klas ook moest gaan lachen.

Ze had een aanstekelijke energie en we spraken al snel over zaken als conventies, opvoeding en hang naar vrijheid. Deze gesprekken waren anders dan anders en gingen al snel de diepte in.


mogelijk

In de betekenis van ‘kunnende gebeuren’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Naamwoord van handeling van mogen met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Mogelijk komt hij nog naar het feest.

Het was na al deze jaren nog steeds een gunst om hier alleen met haar te zitten, zo lang nadat hij in zijn jeugd heen en weer geworpen was tussen hoop en vrees. Niets had erop gewezen dat het mogelijk zou zijn.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Tussen rood en zwart” (2014), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044625691


aan

erfwoord als voorzetsel aangetroffen vanaf 901

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

Deze soort is er nauw aan verwant.

Het is aan tussen Peter en Marie: Marie en Peter houden van elkaar, ze hebben een relatie.


behendig

In de betekenis van ‘handig’ voor het eerst aangetroffen in 1240

afgeleid van hand met het voorvoegsel be- met het achtervoegsel -ig

Behendig wist de inbreker de gevel te beklimmen en zich door het openstaande raam te wurmen.


allengs

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: langzamerhand’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1615

Het Byzantijnse Rijk werd allengs afhankelijker van de Venetianen.

Het werd allengs warmer door de klimaatverandering.

Terwijl Gerhard zijn weg vond in zijn nieuwe rol als vogelbeschermer en zijn collega's van de natuurbescherming allengs van het feit wist te overtuigen dat een hoogleraar in de sociologie misschien overgekwalificeerd, maar daarmee nog niet volkomen onbekwaam was, ging Jule in een afgeknipte spijkerbroek en bezweet T-shirt met een zeis de tuin te lijf.

Juli Zeh
 “Ons soort mensen” (2016), Ambo/Anthos uitgevers , ISBN 9789026334672


allengs

't Riek Biezentjöms waerdje-n allengs aafhenkeliker ven g'r Veneesjerer.

Het Byzantijnse Rijk werd allengs afhankelijker van de Venetianen.


allerminst

intensiverende samenstelling van aller vn "van alle" en minst bn "overtreffende trap van weinig"

Hij was daar allerminst tevreden over.

Een van de vijf opende tenslotte zijn mond en sprak Nemo aan. Zijn stem klonk allerminst vriendelijk. 'Wie ben jij?' vroeg hij. 'En wat kom je doen in Palettania?'

Ondanks alle informatie die ze bevatten, zijn diezelfde kranten allerminst in staat gebleken ons werkelijk te betrekken bij het merendeel van de feiten die ze ons voorleggen.


achteraf

Achteraf is makkelijk praten.

Achteraf realiseerde ze zich dat er hoogstwaarschijnlijk een sussend, enigszins lacherig antwoord op haar paniekerige belletje was gevolgd.

De verlegen man stond altijd wat achteraf de wereld te observeren.


btw

(initiaalwoord) voor belasting over de toegevoegde waarde


waarmee

verwant met met en mede
samenstelling van waar en mee

Waarmee heeft hij dat gedaan?

Dit is het mes waarmee hij het brood snijdt.

Dit is het mes waar hij het brood mee snijdt.

Nog voordat ik mijn pakken en overhemden ging uithangen in de kleerkast in de achterkamer, voerde ik het ritueel uit waarmee ik het bureau als mijn territorium markeerde.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 18


andersom

in omgekeerde volgorde, juist de andere zijde

Hij droeg zijn trui per ongeluk andersom.

Wat was het probleem? Oorlog was oorlog, maar dat zou jonge mensen er niet van moeten weerhouden te trouwen, eerder andersom.

Eerder andersom, het zou van ons een primaire bedreiging maken die ten koste van alles onschadelijk moest worden gemaakt.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “De tweede doodzonde” (2020), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044645149


alleen

In de betekenis van ‘bijwoord: zonder gezelschap’ voor het eerst aangetroffen in 1240

Hij is niet alleen intelligent, hij is ook knap.

Deze maaltijd mag alleen in de magnetron bereid worden.


aldus

Hij erfde het landgoed van zijn vader en werd aldus een man in goeden doen.

U kunt gerust zijn we gaan geen oorlog voeren aldus de president.

‘Ons doel was om anderen te inspireren,’ aldus Orme. ’Het was fantastisch als mensen ons vertelden dat ze nu ook afval gingen opruimen.

Wat hij 'de tirannie van de meerderheid' noemde, was in bepaalde opzichten nog erger dan de tirannie van een absolute heerser, omdat - aldus Mill - die tirannie volgens diezelfde meerderheid volkomen gerechtvaardigd was.


eenmaal

Hij heeft die vergissing slechts eenmaal gemaakt.

nu ~ een feit dat niet veranderd kan worden

Hij heeft die vergissing nu eenmaal gemaakt.

Sommige vrouwen zijn nu eenmaal enorme kletskousen daar moet je maar mee zien te leven.

Het zal u zijn opgevallen dat het hotel hier en daar sporen vertoont van achterstallig onderhoud. We hebben nu eenmaal niet zoveel gasten meer als vroeger. Ook daaraan wil meneer Wang iets doen. Hij streeft naar een volle bezetting.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 16

als ... ~ geeft een verandering in omstandigheden aan bij een bepaalde gebeurtenis, eens

Als ik eenmaal een nieuwe baan heb zal ik je zeker trakteren.

Als er eenmaal water door de dijk begint te komen, is een doorbraak onvermijdelijk geworden.

Eenmaal buiten wist ik me gelukkig nog net mijn roze fiets te herinneren en daarop reed ik voorzichtig richting de Best Western.


automatisch

Van automatie of het Duitse automatisch met het achtervoegsel -isch

De machine plakt er automatisch een etiket op.

Ik heb dit klusje al zo vaak gedaan, de uitvoering gaat automatisch.

Wie daarover discussieert, wie termen en inhouden zoekt om deze ‘verouderde’ noties nieuw leven in te blazen, komt automatisch terecht bij conservatief gedachtegoed.

Hij was nog maar pas verhuisd en reed automatisch naar zijn oude adres.


open

erfwoord via Middelnederlands van Oudnederlands opan, in de betekenis van ‘toegankelijk’ aangetroffen vanaf 1100

Hij sprak daar heel open over.

openmaken - Ze maakte haar pakje open.


allesbehalve

duidt aan dat het genoemde juist niet waar is

Hij is allesbehalve een goed experimentator.

Constable weet ons zelfverzekerd mee te voeren naar de dingen die het bekijken waard zijn, zelfs in een allesbehalve onberispelijk tafereel.

Heetten die zo? Veermannen? Dat klonk als iets uit de mythologie, maar de gele stalen schuit die elke dag mensen en goederen tussen Fàrôsund en Fàrô vervoerde, deed allesbehalve mythologisch aan.

Håkan Nesser
 “Herfst op Gotland” (2021), De Geus (uitgeverij), ISBN 9789044535624


je

Wann wird man je verstehen?


bijgevolg

ˌbɛiɣəˈvɔl^əx

/ˌbɛɪχəˈvɔɫχ/

/ˌbɛːɣəˈvɔlx/

par conséquent, conséquemment, de ce fait

De sleutel zat nog in het slot en bijgevolg kon de deur niet open.


min

In de betekenis van ‘zoogster’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1350

In de betekenis van ‘gering’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1236

In de betekenis van ‘liefde’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100

min of meer: met weinig of met veel; meer of minder

Als de baas van het nieuwe D 25 de codenaam 'Eva' had gehad, had geen van al deze min of meer verwarde maar vol testosteron zittende verzetslui haar serieus genomen.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Blauwe ster” (2016), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628265


eensklaps

plotseling, in een keer zonder geleidelijke overgang

Ze werd eensklaps verdrietig en begon te huilen.


bijtijds

samenstelling van bij en tijd met het achtervoegsel -s

Als je bijtijds vertrekt hoef je je niet te haasten.

Hij had al zijn werkstukken bijtijds ingeleverd.

Hij was nog een half uur doorgelopen en de Heuvels waren hoger en hoger geworden toen hij plotseling bijna struikelde. Hij kon zich nog bijtijds op de been houden.


mest

Jeg spiller mest basstuba.


mest

Eg speler mest basstuba.


waterecht

bestand tegen het contact met water, kleur / vorm verandert niet door nat worden.


tijd

tijdrekken: Je zit alleen maar tijd te rekken.


bedenkelijk

Naamwoord van handeling van bedenken met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

op een wijze die van enig bedenk, van twijfel of van bezorgdheid blijk geeft

Hij schudde bedenkelijk met het hoofd.


elegant

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bevallig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1784

典雅

een prettige uitstraling hebbend door de subtiele afwerking

Het gebouw was elegant versierd.


wellicht

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: misschien’ voor het eerst aangetroffen in 1678

Wellicht zal hij haar een huwelijksaanzoek doen.

Wellicht was ik door mijn drukke agenda thuis wat mat en ingeslapen geraakt.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers


i.i.g.

ɪnˈidərɣəˌvɑl

wat er ook gebeurt, ongeacht de ontwikkelingen, in elke toestand die zich kan voordoen


beleefd

*vervoeging van beleven: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel
**ww: van Middelnederlands beleeft
**bn: in de betekenis van ‘hoffelijk’ aangetroffen vanaf 1613

Hij groette beleefd.


verontwaardigd

In de betekenis van ‘gekrenkt’ voor het eerst aangetroffen in 1699

*vervoeging van verontwaardigen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

entrüstet

gevoelens koesterend dat men te na gekomen is

Ze reageerde altijd verontwaardigd ‘Waarom ik altijd? Mijn zusje kan ook ontsporen hoor!’ Maar zolang alles goed en gezond bleef aan beide kanten van de oceaan kon ik met een gerust hart doorlopen.


ongeveer

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: om en nabij’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1599

Op een bordje stond vermeld dat deze krater 650 meter diep was en ongeveer 7.700 jaar geleden was ontstaan.

Ze moesten het materiaal dus verwarmen met vuur en bovendien een systeem bedenken om de stammen boven het vuur om te draaien op ongeveer dezelfde manier als zuiderlingen schapenlichamen boven open vuur roteerden.


ineens

Ineens schoot het antwoord op die vraag me te binnen.

Tot mijn verbazing wist ik deze zes weken durende tocht zonder noemenswaardige problemen te voltooien, waardoor ik voor het eerst echt begon te geloven dat mijn ‘American Dream’ wel eens in vervulling zou kunnen gaan. En zo was ik ineens klaar voor de moeder aller tochten, de PCT.


beurtelings

Afgeleid van beurt met het achtervoegsel -lings met het invoegsel -e-

Naast hem bogen vier medewerkers van het hotel zich beurtelings over twee levenloze kinderen.


nagenoeg

Dat is nagenoeg hetzelfde.

Uit een onderzoek van de Stanford University uit 2014 bleek dat lange-afstandslopen vele voordelen heeft, behalve het feit dat je in de natuur bent en dat het nagenoeg gratis is.


bewusteloos

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘buiten bewustzijn’ voor het eerst aangetroffen in 1819

Afgeleid van bewust met het invoegsel -e- met het achtervoegsel -loos

bewusstlos

in een toestand waarin men het bewustzijn voor de omgeving is verloren, buiten kennis, in comazijn

Misschien was hij uitgegleden en lag hij bewusteloos op de grond.


teleurgesteld

*vervoeging van teleurstellen: voltooid deelwoord (van het scheidbare werkwoord), op te vatten als samenstelling van teleur bw en gesteld ww

skuffet

een onaangenaam gevoel hebbend omdat een verwachting of hoop niet uitgekomen is

Ik zakte teleurgesteld neer op een houten bankje naast het raam en opende het gastenboek van het café dat als ‘trail-register’ fungeerde.

Ruald keek een beetje teleurgesteld, maar drong niet verder aan.

De European Broadcasting Union (EBU), die het Eurovisie Songfestival organiseert, snapt dat er in Oekraïne teleurgesteld is gereageerd op de keuze om het evenement volgend jaar niet in het door oorlog getroffen land te houden. De organisatie blijft echter bij de beslissing dat het winnende land Oekraïne momenteel niet aan de eisen voldoet om het Songfestival te organiseren, meldt ze op Twitter.

Weblink bron “Organisatie Songfestival snapt teleurstelling Oekraïne, maar blijft bij besluit” (23 juni 2022), NU.nl


beschaamd

*vervoeging van beschamen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

verschämt

vol met de neiging zich te verbergen voor anderen, verlegen

Ze keek beschaamd voor zich uit toen een passerende verpleger zijn hoofd haar kant op draaide.


bijna

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: op weinig na’ voor het eerst aangetroffen in 1276

hogos

op zo'n manier dat het niet veel scheelt of iets is zo

Hij had bijna genoeg geld om die auto te kopen.

Bijna voldoende betekent meestal helemaal gezakt.

Zoals gebruikelijk in een woestijn was er ook hier heel weinig water beschikbaar waardoor ik af en toe een aantal kilometers van de trail af moest om water te vinden. Dankzij de Guthook App lukte me dit bijna altijd.


bijvoorbeeld

byvoorbeeld

als voorbeeld, om tot voorbeeld te dienen, een of enkele zaken maar niet alles

Haar agenda bevatte vele punten, bijvoorbeeld de hond uitlaten en naar de kapper gaan.

Je kunt heel veel dingen doen die ik niet allemaal kan opnoemen maar wandelen is bijvoorbeeld iets dat je hier heel goed kan doen.

Ook werden er waarschuwingen bij specifieke stukken trail achtergelaten, zoals bijvoorbeeld op welke plek men het best een gevaarlijke rivier in de bergen kon oversteken.


watervast

bestand tegen water, niet oplossend in water


billijk

In de betekenis van ‘rechtvaardig’ voor het eerst aangetroffen in 1300

van Middelnederlands billijc, billike "rechtvaardig, passend", cognaat met Duits billig

redelijk, rechtvaardig, eerlijk, een niet te hoge of te lage prijs

De stem der redelijkheid in haar hoofd zei haar dat ze zich vooral billijk op moest blijven stellen en rustig blijven.


akelig

In de betekenis van ‘naar’ voor het eerst aangetroffen in 1615

afɡeleid met het achtervoegsel -ig van akel bn , dat teruggaat op Middelnederlands ākel zn (leed, verdriet, nadeel)

De huur van dit huis is echt akelig hoog.


verkouden

In de betekenis van ‘kou gevat hebbend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1762

een kou gevat hebben, een infectie hebben aan de bovenste luchtwegen

`Sarah! Alweer jij. Ben jij toevallig verkouden? Het is wel toevallig dat jij altijd verkouden bent. Vind je dat niet erg toevallig?'

‘Ik was zo vaak mogelijk mijn handen. Een cliënt die snottert, sturen we naar huis. Maar in de praktijk is dat moeilijk. Wanneer is iemand verkouden genoeg om naar huis te sturen? Voor veel van onze cliënten is de dagbesteding een belangrijke plek, ze kunnen niet altijd lang thuis blijven.

Weblink bron
Charlotte Huisman
 “Wie neemt er nog de trein op een stil Utrecht Centraal?” (13 maart 2020), de Volkskrant


buccaal

afgeleid van het Franse buccal (met het achtervoegsel -aal) en daarvoor van het vulgair Latijnse buccā (mond)

Wat is het effect en de veiligheid van buccaal toegediend midazolam versus rectaal diazepam bij kinderen die zich op de spoedgevallen-dienst aanmelden met persisterende (tonisch-clonische) aanvallen?


samen

samen ben je sterker / samen sta je sterker

als je iets samen met anderen doet kun je meer aan


tv

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord


binnenkort

Dat gebouw wordt binnenkort gesloopt.

Ze zouden binnenkort gaan trouwen, maar door de ziekte van de moeder van de bruid hebben ze het feest uitgesteld naar een later tijdstip.

Mijn lichaam moest zich constant aanpassen aan de lange afstanden en mijn nieuwe levensstijl waardoor ik heel snel steeds weer honger had. Het maakte niet uit wat en hoeveel ik at, het leek nooit genoeg te zijn. Gelukkig zou de trail binnenkort een weg kruisen waarlangs ik het legendarische ‘Paradise Café’ kon bereiken. Daar werden de ‘Best Burgers in the World’ geserveerd, stond in een commentaar in de Guthook App.

De belangstelling voor bloemen en planten die overblijven als de Floriade in Almere binnenkort sluit, is zo groot dat de inschrijving daarvoor per direct is gesloten.

Weblink bron
NOS Nieuws
 “De Floriade was een flop, maar de plantjes wil iedereen hebben” (Zaterdag 1 oktober, 12:05), NOS


in situ

Aan het Latijn ontleende woordcombinatie

Een constructie in situ.

Ga bij het in situ hechten van het implantaat voorzichtig te werk.


bijdehand

'Maar meen je nou echt dat het daar mooier was dan hier?' probeerde hij zo zonder al te bijdehand over te komen.


vanaf

samenstelling van van vz en af vz , in de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1828

from

duidt een tijdstip aan waarna (en waarop) iets geldt

Hij heeft dat dure jacht tijdig verkocht, daar is hij mooi vanaf.


beslist

*vervoeging van beslissen: de stam met de uitgang -t, zonder ge- vanwege voorvoegsel

Dat is beslist niet goed!

Maar één ding wilde Pietje beslist niet: slapen in een groot bed met witte lakens.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11


echt

In de betekenis van ‘huwelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 701

In de betekenis van ‘wettig, werkelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

om de stelligheid van een bewering te benadrukken

Hij zingt echt mooi

Tot mijn verbazing wist ik deze zes weken durende tocht zonder noemenswaardige problemen te voltooien, waardoor ik voor het eerst echt begon te geloven dat mijn ‘American Dream’ wel eens in vervulling zou kunnen gaan.

"Het is dit jaar voor eerst dat we het effect zo duidelijk zien", zegt voorzitter Rachel Heijne van Kringloop Nederland. "We zien ook dat de kwaliteit van spullen gewoon echt slecht is. Het is kleding die na een paar keer wassen kapot gaat. Die kun je niet in de kringloop verkopen.

Weblink bron “Minder kleding bij de kringloop door slechte kwaliteit fast fashion” (15-10-2024), NOS

Om op een sollicitatiegesprek te laat te komen is echt iets voor hem.


minimaal

Leenwoord uit het Engels, in de betekenis van ‘uiterst klein’ voor het eerst aangetroffen in 1904

Afgeleid van minimum met het achtervoegsel -aal .


adequaat

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘overeenkomstig’ voor het eerst aangetroffen in 1658

Zout is een adequaat middel tegen gladheid.

De piloot reageerde adequaat toen de motoren van het vliegtuig uitvielen en wist het vliegtuig keurig op de snelweg te laten landen.

Hoe vrouwen het aanpakten tijdens hun menstruatie weet ik niet precies. Er bestaat een speciale PCT-vrouwenfacebookgroep (women of the PCT) waar onderling tips en tricks over dit soort onderwerpen worden gedeeld. Ik heb er tijdens de tocht niemand over horen praten dus voor alles blijkt een adequate oplossing te zijn.

Dan moest er adequaat worden gereageerd.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


daadwerkelijk

In de betekenis van ‘feitelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1906

Als er daadwerkelijk een auto wordt weggegeven, doe ik misschien wel mee.

Je zult vast obstakels tegenkomen of het eng vinden om daadwerkelijk alleen op reis te gaan, maar dit is met tijd en planning te voorkomen.


routinematig

Afgeleid van routine met het achtervoegsel -matig


prenataal

vermoedelijk van Frans prénatal, in de betekenis van ‘vóór de geboorte’ aangetroffen vanaf 1931 (zie vindplaats hieronder); op te vatten als afgeleid van nataal met het voorvoegsel pre-

Dit kan al prenataal verholpen worden.


sporadisch

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘zelden’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1863

afgeleid van het Griekse 'sporás' (uitgestrooid) met het achtervoegsel -isch

Deze ondersoort komt nog sporadisch op het vasteland voor.


specifiek

Onze diensten zijn specifiek afgestemd op de behoeften van de wat oudere reizigers.


zeildoeks

Afgeleid van zeildoek met het achtervoegsel -s.


voorlijk

zelfstandig naamwoord: samenstelling van voor bw en lijk zn (verouderd: "zeiltouw")

bijvoeglijk naamwoord, bijwoord: afleiding van voor (bijwoord) met het achtervoegsel -lijk


maximaal

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘het maximum bereikend’ voor het eerst aangetroffen in 1908

Afgeleid van maximum met het achtervoegsel -aal .

Er mogen maximaal twee huisdieren gehouden worden.

Een Australische jongen had me aan de bar in Tehachapi een vraag gesteld die me bleef achtervolgen: ’Wat is de langste tijd dat je ooit totaal alleen bent geweest?’ Zelfs op de trail kwam ik niet verder dan 36 uur, maximaal.


effectief

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘wezenlijk’ voor het eerst aangetroffen in 1669

afgeleid van effect met het achtervoegsel -ief

Het effectief handelen van de politie werd door de burgers zeer gewaardeerd.

Het effectief uitvoeren van de plannen maakte meer indruk op de burgers dan alle eerdere loze beloftes van de regering.


stik

Hij was stik verkouden en voelde zich beroerd.


vort

Zorg, dat er veel smook is, meester! We moeten vort maken!
—Aan mij zal het niet liggen! zei de meester. —Altijd stoom genoeg en zo!


bezorgd

*vervoeging van bezorgen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel

Sinterklaas keek erg bezorgd.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 12

Bezorgd en koud wikkelde ik mijn regenjas om mijn voeten in de hoop droog te blijven.


kun

Afkomstig uit het Deens als verkorting van ikkun, dat van ikke uden komt.


abrupt

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘plotseling plaatshebbend’ voor het eerst aangetroffen in 1650

Afkomstig van het Latijnse woord abruptus, het voltooid deelwoord van het Latijnse werkwoord abrumpere (= afbreken, breken, onderbreken) met het voorvoegsel ab-.

De temperatuur veranderde abrupt.

Harald bleef abrupt staan.


thầm

geheimelijk: trachtend ervoor te zorgen dat niemand erachter komt


elders

erfwoord Ontstaan uit ouder elre (met bijwoordelijke achtervoegsel -s, vergelijk anders), uit Germaans *aljar “naar elders”, verwant aan Gotisch aljar “elders”, Oudsaksisch ellior, Angelsaksisch ellor “naar elders”.

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats: niet hier’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1514

ergens anders, in een andere plaats, op een andere plaats

Mijn familie woont elders in Almelo


der

Jeg kan være der klokka sju.


bak

Afkomstig van het Oudnoordse bijwoord bak

Buksa har hull bak.

Det stod kvinner bak.


bak

Buksa har hol i baken.


ze

te; in grotere mate of hoeveelheid dan wenselijk is

De Kaffi ass ze waarm fir ze drénken.


direct

van Frans direct, in de betekenis van ‘rechtstreeks, ogenblikkelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1647

Toen de dief haar tasje probeerde te stelen gaf de oude vrouw hem direct een klap met haar stok.


direct

Patrick lui a dit direct qu’il allait la larguer.

Patrick heeft haar recht voor zijn raap gezegd dat-ie haar zou dumpen.


des

bw: genitief van het aanwijzend voornaamwoord dat

zn v/m: van Duits Des,
 samentrekking van d (3) met het achtervoegsel -es

zn o: (letterwoord) di-ethylstilbestrol zn

Hoe meer hij at, des te dikker hij werd.

Hoe meer hij at, hoe dikker hij werd.

Des te meer hij at, des te dikker hij werd.


a capella

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘zonder instrumentale begeleiding’ voor het eerst aangetroffen in 1772

Afkomstig van het Italiaanse a cappella, in de zin van "in de vorm van een zangkoor dat in een kapel zingt".

Zingt u vaak a capella?


to

Afgeleid van het Proto-Germaanse *tō / *ta


to

Afgeleid van het Angelsaksische ta / tā / tahe / tāhe


extreem

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘uiterst’ voor het eerst aangetroffen in 1544

Vannacht is er extreem zware vorst te verwachten.


jegens

In de huidige betekenis voor het eerst aangetroffen in het jaar 1292

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord tegenover


wal

wel; benadrukkend, verbazing uitdrukkend


wal

I'j komt neet op t feest vanaovend? Jaowal, ik komme wal.

Je komt niet op 't feest vanavond? Jawel, ik kom wel.

Hee is wal 2 meter 10 laang.


bijkans

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: bijna’ voor het eerst aangetroffen in 1432

bijna, op zo'n manier dat het niet veel scheelt of iets is zo

Het spel was, zoals zo vaak dit seizoen, niet om aan te zien. Maar wat maakte het uiteindelijk uit. De schaamte van een jaar geleden is uitgewist. Het publiek, dat bijkans gek werd van de spanning, juichte twee keer uitbundig. En dat was bij de 1-0 en 2-0 van Jong PSV.


objectief

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘zich bepalend tot de feiten’ voor het eerst aangetroffen in 1847

Naamwoord van handeling van objectiveren

afgeleid van het Franse objectif of daarvoor van het Latijnse 'obiectivus'

objectivement

onpartijdig, volgens de feiten, neutraal

op een onpartijdige, neutrale wijze; zich aan de feiten houdend

De commissie heeft het geval objectief onderzocht.

`Vind je niet dat Venetië ook iets triests heeft? Als je Piazza San Marco zo overziet, zou je objectief gezien moeten vaststellen dat het er druk is. Toch maakt het plein een wezenloze en verlaten indruk, alsof het met zijn gedachten ergens anders is.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 27

Niemand sprak Martina tegen en het vervolg van de discussie werd zowel ingetogener als ingewikkelder, zoals toen ze de verschillen begonnen uit te spitten tussen objectieve en subjectieve redenen voor een Sovjetpoging om de hervormingspolitiek met geweld te stoppen.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “1968, De grote eeuw deel 7” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044633535


schier

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: snel, bijna’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1220

In de betekenis van ‘wit, grijs, grauw’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901


cá

Cá bhfuil an leithreas?


steeds

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: altijd’ voor het eerst aangetroffen in 1451

Omdat je die opmerking steeds herhaalt, word ik kwaad.

Doordat de wind recht mijn kant opblies en het geluid van de donder steeds dichterbij kwam bleven mijn tranen stromen.


is

Cliste, is cliste.


amper

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: ternauwernood’ voor het eerst aangetroffen in 1771

Onzeker. Mogelijk van Middelnederlands amper "bitter", via een uitdrukking die "met moeite" zou betekenen. Anders mogelijk van Maleis hampir.

Hij kon amper ademhalen.

Hij kon amper naar het toilet lopen.

Ze was slechts een meter negenenvijftig en woog amper vijfenveertig kilo.


plus

Wir haben heute Morgen plus 9 Grad Celsius.

Der Strom fließt von plus nach minus.

plus; groter dan het gemiddelde of de middelwaarde

Dafür hast du eine Eins plus verdient.


plus

Denní teploty vystoupí na plus pět stupňů Celsia.

De dagtemperaturen stijgen naar plus vijf graden Celsius.

Pět plus pět rovná se deset.


da

Da ist der Drecksack!

Sie sah ihn böse an, da fing er an zu weinen.

Ze keek hem boos aan, toen begon hij te huilen.


tegenin

Als voorzetsel in de regel gescheiden: Tegen de wind in.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: zich tegen iets verzettend

Hij ging er niet tegenin.


tegennatuurlijk

Samenstelling van tegen (bijwoord) en natuurlijk (bijvoeglijk naamwoord)

Sommige van deze dansbewegingen zijn tegennatuurlijk en moeten aangepast worden, anders kunnen we het niet uitvoeren.


los

bn: van Middelnederlands los bn , in de betekenis van ‘niet gebonden’ aangetroffen vanaf 1277

zn: van Middelnederlands los zn , mogelijk van Oudsaksisch lohs, in de betekenis van ‘katachtige’ aangetroffen vanaf 1451

loskrijgen: Hij kreeg de knoop niet los.


haast

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘spoed’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1237

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: bijna, weldra’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1401

Dingen die lekker lang duren, lijken haast niet meer te mogen.

Hij wist haast geen woord uit te brengen.


desalniettemin

Het regent. Desalniettemin gaat hij vissen.


middels

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘voorzetsel’ voor het eerst aangetroffen in 1914

bijwoord: afleiding van middel met het achtervoegsel -s dat bijwoorden vormt

voorzetsel: leenvertaling van Duits mittels


vanochtend

Toen de deuren van de basiliek van de stad vanochtend om zes uur opengingen, hadden zich al enige duizenden mensen verzameld. Verwacht wordt dat rond de honderdduizend mensen de kerk zullen aandoen. De organisatoren verwachten zelfs bussen uit Slovenië, Polen en Libanon.

Weblink bron “Italianen in de rij voor St. Antonius” (Maandag 15 februari 2010, 15:51), NOS


vooraan

Meteen na de start, meldde ze zich vooraan, pal achter Can, en pal voor Grøvdal en de Zwitserse Fabienne Schlumpf. Maar gaandeweg begon ze van vermoeidheid te trekkebekken en kort daarop groeide het gat met de koplopers, Can, Schlumpf en uiteindelijk ook de Noorse.

Weblink bron
Rob Gollin
 “Te grote ambitie kost Krumins een medaille bij EK cross” (9 december 2018), de Volkskrant


derhalve

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: op die grond’ voor het eerst aangetroffen in 1524

Afgeleid van der met het achtervoegsel -halve

waaruit blijkt dat, om deze reden, dus, daarom

Het boek van de Nijmeegse filosoof René ten Bos dat vorige week vrijdag de Socratesbeker 2016 won, heet Bureaucratie is een inktvis. Bureaucraten worden derhalve door hem ‘inktschijters’ genoemd: onmisbaar als de stoelgang, maar door niemand geliefd.

Hoewel beide zaken cruciaal zijn voor een goed begrip van de huidige problemen in de ouderenzorg en derhalve ook voor het beleid in de toekomst, krijgen ze in het rapport nauwelijks aandacht.

Weblink bron
Noud Engelen
 “Kwetsbare ouderen hebben beschermde woonomgeving nodig” (14 februari 2020), Trouw


dom

Půjdem dom.


jammer

~ genoeg drukt betreurenswaardigheid uit.

Van die taal hebben we jammer genoeg nog maar weinig woorden in het bestand.


nok

Afkomstig van het Nederduitse woord "noch".

Nå har vi arbeidet nok for i dag.

Nu hebben we voor vandaag genoeg gewerkt.

Ta nok et glass.


nok

Nå har vi arbeidd nok for i dag.


rund

Afkomstig uit het Nederduits, oorspronkelijk afkomstig van de Latijnse woorden rotundus en rota.


vannacht

Ze verwachten voor vannacht zware vorst.

‘Storm? Vannacht? Nee, maak je geen zorgen.’ Na deze geruststellende woorden trokken we ons ieder terug in onze eigen tent.

Er is vannacht ingebroken bij de buren.


vanmiddag

‘Maakt niet uit, we eten slang vanavond.’ Hij wees naar het vuur waarop de vanmiddag gevangen slang lag te bakken.


terloops

samenstelling van ter en loop ww met het achtervoegsel -s

onopvallend tussen andere dingen, alsof het er niet toe doet: dit feit wordt terloops vermeld


rado

Afgeleid van het bijvoeglijke naamwoord rad


hieraŭ

Van het Franse hier met het achtervoegsel -aŭ, dat bijwoorden van tijd kenmerkt.


morgaŭ

Van het Duitse morgen met het achtervoegsel -aŭ, dat bijwoorden van tijd kenmerkt.


knap

In de betekenis van ‘slim, aantrekkelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1657

Dat vraagstuk is knap lastig.


dik

In de betekenis van ‘(op)gezet’ voor het eerst aangetroffen in 1089

Van het Middelnederlandse dicke met dezelfde betekenis, van het Germaanse *thekuz. Vergelijk het Oudhoogduitse dicki, het Angelsaksische þicce en het Oudnoorse þykkr, þjokkr. Buiten het Germaans mogelijk alleen in Keltisch (Oudierse tiug) bekend.

Hij smeerde zich dik met zonnebrandolie in.

Hij was daar dik tevreden mee.


überhaupt

van Duits überhaupt, in de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: alles in aanmerking genomen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1919

Het woordje ‘er’ heeft een imagoprobleem. (…) Er is vaak nauwelijks chocola van te maken. Waarom moet je zeggen, ‘er is iets ergs gebeurd’, en niet, ‘iets ergs is gebeurd’? Waarom zeg je over je kinderen: ‘ik heb er vijf’, en niet ‘ik heb vijf?’ Wat betekent het woord überhaupt in die zinnen?

Weblink bron
Eva Peek
 “Een bescheiden, dienend woord” (23 mei 2022) op nrc.nl

Dat kan überhaupt niet.

Zou ik het überhaupt durven, of zou ik halverwege de nacht mijn biezen pakken en verder trekken op zoek naar de eerstvolgende tent langs de trail? Op de derde avond was het grote moment aangebroken: helemaal alleen in mijn tent de nacht doorbrengen.

Het is op dit moment de mode in chiquere, hippe restaurants om enkel de losse ingrediënten te vermelden, meestal afgewisseld met een sluisteken: 'Makreel| Venkel | Sesam | Mosterd | Schelvislever'. In echt heel exclusieve restaurants (bijvoorbeeld NOMA in Kopenhagen) krijg je überhaupt geen kaart te zien.

Joël Broekaert
 “de Alleseter” (2017), Podium , ISBN 9057598663, p. 267

‘Ik werk bij een audiovisueel productiebedrijf dat onder meer tv-commercials maakt. Veel bedrijven zeggen deze dagen hun shoots bij ons af. Maar het werk dat vandaag moet gebeuren, kon niet thuis worden gedaan. Ik hoorde gisteren überhaupt pas laat van de genomen maatregelen. Ik had tot laat gewerkt en daarna waren we gaan eten met collega’s.


al

Hij heeft het al geprobeerd.

Dat is al te dol!

Al wandelend kwam hij zijn oude vriend tegen.


al

Il est al Momo?


al

Afgeleid van het Proto-Germaanse *allaz
Afgeleid van het Proto-Germaanse *allaz


per se

van Latijn per door vz se zichzelf vn , dus "door zichzelf", in de betekenis van ‘bijwoord: uit het wezen van persoon of zaak zelf, stellig’ aangetroffen vanaf 1684

Hij wilde per se naar de kermis toe.

Een zevengangenmenu van louter toetjes, dat klinkt niet per se aantrekkelijk.

Weblink bron
Joël Broekaert.
 “Dieptepunt van eten bij de Dessertclub: de ravioli van chocolade met roquefort en anglaise van karnemelk” (28 oktober 2021) op nrc.nl

Bij de rechtbank zei hij in de camera van NOS: „Ik sta hier niet voor mezelf per se maar vooral om de sport te dienen.”

Weblink bron
Carolina Trujillo
 “Koninklijke dwangsom” (23 juni 2021) op nrc.nl

Niet de dreiging per se maakt saamhorig, maar het delen van het ongewisse.

Weblink bron
Marente de Moor.
 “Het voordeel van de twijfel” (3 april 2020) op nrc.nl


vaak

In de betekenis van ‘slaap’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

Ik zou vaak dankbaar aan haar advies terugdenken als ik weer eens met een nog volle fles bij een riviertje aankwam.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

Vanaf die dag sliep ik vaker in de open lucht.


anti

Leenwoord uit het Grieks, in de betekenis van ‘tegen’ voor het eerst aangetroffen in 1824

Ik ben vaak anti, vooral als andere mensen vóór zijn.


's morgens

samenstelling van des en morgen met het achtervoegsel -s

’s Morgens gaat hij altijd hardlopen.


categorisch

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘onvoorwaardelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1698

Van het Franse catégorique, van het Latijnse categoricus met het achtervoegsel -isch


vlug

In de betekenis van ‘snel’ voor het eerst aangetroffen in 1287

Hij ging vlug naar boven.


mos

Hy gaan mos saam?


wild

In de betekenis van ‘in de natuurstaat, woest’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1174

Hij sloeg wild om zich heen.

wildplassen: Hij plaste daar wild en liep een bekeuring op.


ergens

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats’ voor het eerst aangetroffen in 1285

Ergens de mond vol van hebben

praten over de zaken die iemand bezighouden

Ergens de vingers voor durven opsteken

ergens zeker van weten dat het een eerlijke zaak is

Ergens een gooi naar doen

een kans wagen of iets proberen te raden

Ergens een halszaak van maken

iets heel erg aantrekken en ernstig nemen

Ergens een handje van hebben

als iemand de kans ergens toe ziet die ook nemen en een ander het werk bv laten doen

Ergens een stempel op drukken

duidelijk je invloed ergens laten gelden

Ergens een streepje door lopen

erg vreemd zijn, zich abnormaal gedragen

Ergens geen kaas van gegeten hebben

iets niet begrijpen of geen verstand van hebben

Ergens geen speld tussen kunnen krijgen

iets klopt precies ofwel: geen gelegenheid krijgen in een gesprek ertussen te komen

Ergens geen tittel of jota van afweten

ergens geen verstand van hebben, ergens helemaal geen kennis van hebben

Ergens haring of kuit van willen hebben

ergens precies alles van willen weten hoe het in elkaar steekt

Ergens lucht van krijgen

ergens van de op de hoogte geraken, iets in de gaten krijgen

Ergens met lood in de schoenen naar toe gaan

Ergens muziek in zitten

ergens veel van kunnen verwachten en/of plezier van beleven

Ergens oog voor hebben

ergens de waarde van inzien of aandacht voor hebben

Ergens op gebrand zijn

iets heel erg fijn vinden en ernaar streven

Ergens part noch deel aan hebben

ergens niets van weten of niet aan deelgenomen hebben

Ergens prat op gaan

erg trots over iets zijn en erover opscheppen

Ergens voor in de wieg gelegd zijn

de gave(n) hebben om een bepaald iets goed te doen

Ergens zijde bij spinnen

ergens goed aan verdienen of een groot voordeel mee hebben

Je ergens met een jantje-van-leiden van afmaken

Hij woont ergens in Hilversum.

Met mijn 43 jaar was ik duidelijk de oudste van het stel, de rest leek ergens tussen de twintig en vijfentwintig.

Ergens vind ik hem ook wel grappig.

Maar er moest ergens iets fout zijn gegaan, aangezien de hele gietvorm van de brugoverspanning in de slotfase was ingestort. Dat was het enige wat met zekerheid kon worden gezegd.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142

als locatief deel van een samengesteld voornaamwoordelijk bijwoord vervangt het een onbepaald voornaamwoord iets

Hij schreef met iets => hij schreef ergens mee.

kan ik u metiets helpen => Kan ik u ergens mee helpen.


dicht

In de betekenis van ‘nauw aaneensluitend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1286

In de betekenis van ‘gedicht’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1350

Nederland en Vlaanderen zijn dicht bevolkte gebieden.


asymmetrisch

Afgeleid van symmetrisch met het voorvoegsel a-

afgeleid van asymmetrie met het achtervoegsel -isch

De buitenproportioneel grote klokkentoren van rode baksteen met een witte marmeren omgang en een groen puntdak bracht met zijn asymmetrische plaatsing een belachelijk contrapunt aan in de rationele, paradeerbare ruimte, dat juist vanwege het feit dat het concessieloos gewaagd en overdreven was effectief en elegant uitpakte.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 26


alvast

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: voorlopig’ voor het eerst aangetroffen in 1784

Ik doe alvast mijn schoenen aan, dan kunnen we later gaan wandelen.

Het is de dag voordat de Tour de France de gevreesde helling in de Vogezen aandoet. Liefhebbers klauteren alvast naar adem happend en met knarsende ketting naar boven.

Weblink bron
Rob Gollin
 “De helling van de mooie meisjes knijpt de renner de keel dicht” (10 juli 2019), de Volkskrant


zelden

In de betekenis van ‘zeer weinig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

Hij heeft zelden aan deze zaak aandacht besteed.

Het regent in de Mojave zo zelden dat de slapende zaden soms pas na een aantal jaar ontkiemen.


stil

In de betekenis van ‘geruisloos, roerloos, bedaard’ voor het eerst aangetroffen in 814

Stil maakte hij zijn examen af en leverde het in.

stilvallen: Plotseling viel de wind stil.


hieruit

Hieruit wordt goud gewonnen.


erin

Het zat erin verstopt.

Er zat iets in verstopt.


daaruit

Daaruit wordt goud gewonnen.

Daar wordt goud uit gewonnen.

Daaruit trok hij de conclusie dat hij nooit meer gezond zou worden.


hiernaast

Hiernaast wonen Jan en Maartje.


daarop

Daarop zet je een vaas met bloemen.

Zie je de lijst? Daarop kun je je naam schrijven.


daarop

Na een paar replieken werd het debat gesloten. Daarop kwam 't hoofdpunt ter sprake.


mâine

morgen; de eerstvolgende dag na vandaag.


waarnaast

Waarnaast staat die bank?

Dit is de bank waarnaast het nieuwe museum gebouwd wordt.


ermede

De wet is ermede opgeheven.


wekelijks

afgeleid van week met het achtervoegsel -lijks met het invoegsel -e-

Behalve Guthook raadpleegde ik ook af en toe het Water Report, een door vrijwilligers wekelijks bijgewerkt pdf-bestand dat de actuele waterstand aangeeft.


wekelijks

De kaasboer komt hier wekelijks langs.


waarmede

Waarmede heeft hij dat gedaan?

Dit is de handeling waarmede de zaak afgehandeld is.


quasi

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: zogenaamd’ voor het eerst aangetroffen in 1671

De tweede betekenis "als het ware, nagenoeg" is in Vlaanderen veel gangbaarder dan in Nederland.

Comedian Tim Hartog merkt aan het begin van de avond op dat de eerste rij bijna leeg is. „Ik ga niet verder voordat hier wat publiek komt zitten”, zegt hij quasi streng.

Weblink bron
Kragtwijk, A.
 “‘Je kunt niets faken in een comedyclub’” (25 oktober 2019) op nrc.nl

De maakbaarheid van de mens schiet niet op, maar de maakbaarheid van de renner lijkt quasi voltooid. Meer bepaald de tijdrijder, die tegenwoordig blinkt als boenwas, ver van snot en ongemak.

Weblink bron
Hugo Camps
 “Geen fanfare” (19 juli 2019) op nrc.nl


hiermede

Hiermede is er een eind gekomen aan de zitting.


daarmede

Daarmede is alles gezegd.


ertussen

Met veel grijs haar ertussen.


daartussen

Daartussen is geen speld te krijgen.

Daar is geen speld tussen te krijgen.


hiertussen

Hiertussen ligt een sloot.


achteraan

Je kunt de vuilnisbak hier niet vooraan de straat zetten, maar wel achteraan het fietspad.

Hij stond helemaal achteraan de rij, alle andere mensen waren aan het voordringen.

Het logische ‘voor wie dan wel? ’ kwam daar direct achteraan.

Suzanne Vermeer
 “All-inclusive” (2006), A. W. Bruna Uitgevers B. V. , Utrecht , ISBN 90-229-9182-2


daarvan

Daarvan bestaat een tweede uitgave.

Ik heb zonnecellen op mijn dak. Het voordeel daarvan is dat de elektriciteitsrekening lager is.


daarover

Daarover werd niet gerept.

Daar werd niet over gesproken.

Toen hij de onvoldoendes zag op het rapport van zijn zoon verbaasde hij zich daarover.


hierover

Hierover is veel geschreven.


waartussen

Waartussen zat dat verstopt?

betrekkelijk: tussen wat, tussen hetwelk

Dit zijn de huizen waartussen de bomen geplant worden.


erboven

Een i wordt geschreven als een streepje met een punt erboven.


waarboven

Waarboven hangt deze lamp?

Dit is de tafel waarboven de lamp hangt.

Dit is de tafel waar de lamp boven hangt.


alweer

'Het geeft niets dat je de som alweer fout hebt gemaakt, we gaan het gewoon nog een keer proberen' zei de geduldige juffrouw tegen het teleurgestelde kind.

Twee dagen later bood de volgende verleiding zich alweer aan: Casa de Luna. Het op een bord langs de weg geschreven zinnetje ’Er zijn twee soorten hikers: zij die naar Casa de Luna zijn geweest en zij die ervan balen dat ze niet zijn gegaan’, sprak boekdelen.


harus

verplicht, noodzakelijk (vaak te vertalen met moeten)


tidak pernah

opgebouwd uit tidak (niet) en pernah (ooit)


bepaald

*vervoeging van bepalen: de stam met de uitgang -d, zonder ge- vanwege voorvoegsel


sterk

In de betekenis van ‘krachtig’ voor het eerst aangetroffen in 901

[3] In figuurlijke zin, voor het eerst aangetroffen in 1283.

Dat is sterk overdreven!


daarnaast

Daarnaast groeit marijuana.

Zie je die rode vrachtwagen? Daarnaast kun je je auto wel parkeren.

Hij werkte hard op school en daarnaast had hij nog een krantenwijk.

Daarnaast is het de kunst om niet in paniek te raken.

Weblink bron “Dit moet je weten over een mui, een plek die je de zee in kan sleuren”, NOS-stories


behoorlijk

Naamwoord van handeling van behoren met het achtervoegsel -lijk

Dat valt behoorlijk tegen.


gelijk

In de betekenis van ‘overeenkomend’ voor het eerst aangetroffen in 901

Van Germaans *galikaz, vanwaar ook Gotisch 𐌲𐌰𐌻𐌴𐌹𐌺𐍃 (galeiks), Angelsaksisch ġelīc, Oudhoogduits gilīh

Naamwoord van handeling van lijken met het voorvoegsel ge-

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

gelijkstaan: de wedstrijd stond gelijk.


betrekkelijk

In de betekenis van ‘in verband staande met’ voor het eerst aangetroffen in 1667

Naamwoord van handeling van betrekken met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

In die winkel zijn de artikelen betrekkelijk goedkoop.

De betrekkelijke stilte die er heerste was een oase van rust vergeleken bij de afgelopen uren waarin de tweeling als vanouds voor kabaal had gezorgd.


erdoor

Ze werden erdoor verslagen.

als de melk kookt doe dan de suiker erdoor.


postmorgaŭ

Van het Latijnse post en Duitse morgen met het achtervoegsel -aŭ, dat bijwoorden van tijd kenmerkt.


antaŭhieraŭ

Van het Latijnse ante en het Franse hier met het achtervoegsel -aŭ, dat bijwoorden van tijd kenmerkt.


ernaast

Ernaast staan twee huizen.

Ik legde de lege cahiers die ik had meegenomen links op een stapel, met mijn vulpen ernaast.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 18


best

erfwoord via Middelnederlands best van Oudnederlands bezzest / betist, als overtreffende trap van ‘bet’ aangetroffen vanaf 1100 en gebruikt als overtreffende trap van ‘goed’ vanaf 1236

Ten beste geven

Voordragen (v.e. lied, gedicht e.d.); (bij uitbreiding) in het algemeen blijk van iets geven

Die het dichtst bij het vuur zit, warmt zich het best

Als je ergens vlak bij bent, heb je daar vaak meer voordeel van dan wanneer dat niet het geval is

Oost west, thuis best

Waar je ook bent, thuis voel je je beter op je gemak

durchaus

als bevestiging dat iets goed is om te doen

onverbogen vorm van de overtreffende trap van goed

Ik weet niet wie van mijn zoons het best kan koken.

Wij kunnen best naar een nieuwe opzet kijken.

Hij is best stoer.

Het engste van alleen op pad gaan is de definitieve beslissing om het ook echt te gaan doen. Daarna valt gek genoeg alles best mee.


waakzaam

Afgeleid van waak- met het achtervoegsel -zaam.

Waakzaam schoten mijn ogen alle kanten op, speurend naar verborgen slangen in het struikgewas.


thans

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: nu’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1435


vast

In de betekenis van ‘niet beweeglijk, zeker, blijvend’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100

Vast in het zadel zitten

zeker van iemands positie zijn in een organisatie

Vaste voet aan de grond krijgen

iets gedaan krijgen en/of als gebruikelijk beschouwd gaan worden

Er geen touw aan vast kunnen knopen

door de onduidelijkheid niet kunnen begrijpen wat er wordt bedoeld

Zo vast als een muts met zeven keelbanden

Vast in dienst zijn

een arbeidscontract zonder einddatum hebben

Dat deel is er vast aan verbonden.

Die schroef zit vast en zullen we op een andere manier los moeten maken.

Die zit vast zonder geld.

‘Welcome to Paradise, what will it be?’ Voor me stond een ronde dame vol tattoos, die in haar jonge jaren vast de het mooiste meisje van de klas was geweest.


hierin

Het zat hierin verstopt.

Hier zat het in verstopt.

Ik zakte teleurgesteld neer op een houten bankje naast het raam en opende het gastenboek van het café dat als ‘trail-register’ fungeerde. Hierin stonden alle namen van de hikers die me voor waren geweest.


waarin

Waarin zat het verstopt?

Waar zat het in verstopt?

Is dit de zak waarin het verstopt zat?

Is dit de zak waar het in verstopt zat?

Ondertussen had zich een Amerikaanse vrouw van 22 jaar bij ons gevoegd, So it Goes. Deze trailnaam had ze gekregen vanwege haar fascinatie voor het boek ‘Slaughterhouse five’ van Kurt Vonnegut, waarin vaak de bijzin ‘so it goes’ terugkomt.


hierop

Hierop zet je een vaas met bloemen.

Hierop had hij geen antwoord.

Ik was verrast en blij om te zien hoeveel mensen hierop reageerden, waardoor binnen twee weken mijn streefdoel van 4.286 dollar was behaald.


hieraan

Hieraan wordt hard gewerkt.


hiermee

Hiermee kun je glas snijden.

Misschien zou ik me op een gegeven moment vervelen met alleen mijn eigen gedachten als vermaak. Of zou ik mezelf heel hard tegenkomen, ook al wist ik nog steeds niet precies wat hiermee bedoeld werd.


waaraan

Waaraan doet me dat denken?

Waar doet me dat aan denken?

Dit is de straat waaraan de school ligt.


hieronder

Hieronder woont een aardige meneer.


eruit

Eruit!

Hij nam er wat uit.


eruit

het harde woord moet eruit

de vervelende waarheid moet gezegd worden

zo komt het luie zweet eruit

iemand werkt harder dan hij normaal doet

eruitzien: hij ziet eruit alsof hij in de sloot gevallen is.

‘I’m Savage. What’s your name?’ klonk het vanachter de spiegelglazen. Ook al zag hij eruit als een wilde heavymetalfan, hij had een vriendelijke toon in zijn stem waardoor ik hem meteen mocht.


tegenwoordig

van Middelnederlands teghenwordich, in de betekenis van ‘aanwezig, nu bestaande’ voor het eerst aangetroffen in 1200

Al met al lijkt het er dus op dat de moderne slaper langer, beter en dieper slaapt, in zijn stille, afgesloten slaapkamer. Toch klagen tegenwoordig veel mensen over slecht slapen.

Weblink bron
Hendrik Spiering
 “Nu slaap je de hele nacht door, vroeger was dat heel anders” (23 december 2021) op nrc.nl

Ik begrijp al die haast van tegenwoordig niet.


waarop

waarop staat die vaas met bloemen?

waarop slaat dat nu?

Dit is de tafel waarop de vaas staat.

Het viel mij best tegen toen ik een bord zag waarop mile 1 stond.


eraan

eraan komen fietsen, hollen, lopen enz

al onderweg zijn op de beschreven manier

eraan moeten geloven

je ergens bij neer moeten leggen, overlijden

eraan toezijn

hoe de conditie van iemand is, ergens behoefte aan hebben

Toen moest ook hij eraan geloven.


ervan

Dit is een mooie opname ervan.

Hij heeft er een mooie opname van gemaakt.

Dat stuk is ervan afgebroken, maar gelukkig kan het nog wel gerepareerd worden.

Toen ik mijn tienjarige zoon vroeg wat hij ervan vond dat ik zo lang weg zou zijn, antwoordde hij: ‘Geen idee, dat weet ik toch pas als je weg bent?’

vervangt het onzijdig bezittelijk voornaamwoord zijn bij zaken

Het concert was prachtig, maar de opname ervan is mislukt. ← ..zijn opname is mislukt.


erover

erover gaan

het als verantwoordelijkheid hebben, bevoegd zijn

de zweep erover halen

mensen met geweld en dwang aansporen tot grotere prestaties

Toen ze bij het hek kwam is zij erover geklommen.

Het dorp is in gevaar nu er steeds meer water over de dijk stroomt.

Hij schrijft erover in zijn boek.

Hij schrijft er in zijn boek een heel hoofdstuk over.

Ik verbaasde me erover hoe een aantal jonge hikers buiten met de naderende storm omgingen. Ze maakten uitgebreid filmpjes en juichten bij elke donderslag terwijl ik juist dieper in mijn slaapzak kroop. Ik voelde me klein en uiterst kwetsbaar.


waaruit

Waaruit is dat gewonnen?

Dit is het zaad waaruit deze olie geperst wordt.

Gebruikers van deze app lieten opmerkingen achter om kwaliteit en kwantiteit van het water aan te geven, voorzien van een datum, waaruit op te maken was of een bron wel of niet was opgedroogd.


hiervan

Hiervan heb een goede opname.

Hier heb een goede opname van.

De opname hiervan is mislukt.

Het Burning Man-festival in Nevada is de ultieme expressie hiervan en het komt aardig in de buurt van de echte hippielevensstijl van destijds.


erop

Erop staat een vaas met bloemen.

Er staat een vaas met bloemen op.

De fles was gelukkig groot genoeg en uiteindelijk kon ik met een zucht van verlichting de dop erop draaien.


waarover

Waarover heeft hij het eigenlijk?

betrekkelijk over wat, over hetwelk, dewelke

Dit is de renteverhoging waarover hij het alsmaar had.

Al mijn energie richtte zich op een bepaalde vraag waarover ik uren kon blijven nadenken om vervolgens een helder antwoord voor mezelf te formuleren.


waarna

Waarna kwam de vrede van Munster?

Er was tachtig jaar oorlog, waarna de vrede van Munster gesloten werd.

Tussen drie tenten was nog net genoeg ruimte om mijn eigen tent op te zetten, waarna ik bij een groep rond het kampvuur ging zitten.


daarna

De tijd daarna.

Eerst deden we de afwas, daarna gingen we televisie kijken.

De voorbereidingen konden beginnen. Het engste van alleen op pad gaan is de definitieve beslissing om het ook echt te gaan doen. Daarna valt gek genoeg alles best mee.


ernaar

De verwijzing ernaar is niet erg duidelijk weergegeven.

Hij keek ernaar.

Hij keek er even naar.

Het is een goed begin en ik kijk ernaar uit om meer vormen te vinden om meer te doen met minder, en zuiniger te leven.


hierboven

Zoals hierboven beschreven.

Hierboven wonen aardige mensen.

Er viel hierboven niks te faken of te bluffen, de bergen dwongen me om hen met respect en nederigheid te bejegenen.


even

[bijvoeglijk naamwoord]: Het woord is algemeen Germaans

zonder moeite of met slechts weinig moeite

Zet de stoel even recht.

Ik heb die spelfout even verbeterd.

Ik zou nou toch nog maar wel eens even goed nadenken!

Net als de mogelijkheid om tijdelijk afstand te nemen van de constante druk in Amsterdam en even helemaal te doen waar ik zelf zin in had.

Dat is even goed.

Hij was een man van even dertig jaar.

Valt dat even mee!


hierna

Hierna gaat het regenen.

Het schieten hield tot mijn grote opluchting snel hierna op.


hierbij

Hierbij hoort een tweede formulier.

De sneeuw werd er pappig van waardoor ik er tot mijn knieën in zakte (het zogenaamde postholing). Zelfs mijn microspikes hielpen hierbij niet.


erbij

Tja, dat hoort erbij!

De straf erbij is levenslang.

Op een avond, na een lange dag, zag ik een man aan een kampvuurtje zitten. Ik ging erbij zitten en hij stelde zich voor als Scrambler, een Texaan met een wilde bos dreadlocks die wat noedels uit een pindakaaspot zat te eten.


ermee

Je zou ermee getrouwd zijn!

Hoe gaat het ermee? Met mij gaat het goed.

Ik was aan het ontbijten aan een picknicktafel toen er een man genaamd Josh bij me kwam zitten. Hij at een hamburger, dronk een Budweiser en vertelde me toen plompverloren dat hij ermee ophield. Na bijna twee maanden was zijn PCT over en uit.


erna

vervangt persoonlijk vnw.: na+het na+ze:

Ik heb de hele nacht door gewerkt, maar de dag erna was ik zo moe dat ik toen weinig meer heb kunnen doen.

Het regent in de Mojave zo zelden dat de slapende zaden soms pas na een aantal jaar ontkiemen. De dagen erna zag ik overal kleine bloemen uit de droge grond tevoorschijn komen.


waarbij

Waarbij hoort dit dekseltje?

Het is al de gedachte aan bloed waarbij hij flauwvalt.

Water! Eindelijk water! Met hernieuwde moed liep ik de berg af en vulde snel mijn lege waterflessen met het koele water uit het meer, waarbij ik moest terugdenken aan het advies van mijn dochter.


heen

bw: in de betekenis van ‘bijwoord van plaats: weg’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1287

zn: erfwoord van Oudnederlands hen, aangetroffen als deel van toponiemen vanaf 838

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: weg

heengaan: Hij ging heen.

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord: in de richting van, naartoe

erheen: Hij ging er snel heen.

scheidbaar deel van sommige bijwoorden en voorzetsels, bijvoorbeeld overheen, achterheen

Hij reed over de brug heen.

Ik kon niet alles goed volgen, maar het monotone geluid van stemmen om mij heen voelde veilig en vertrouwd.

~ en weer: in een bepaalde richting en weer terug

De schommel ging heen en weer en de kinderen genoten.


waarvan

Waarvan is die foto?

Ik weet niet waarvan deze opname gemaakt is.

Ik heb de camera waar dit een lens van is, niet bij me.

Hier was het nog lastiger omdat er twee mensen naast mij lagen, waarvan één tot overmaat van ramp de enige aanwezige vrouw was.


dikwijls

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: vaak’ voor het eerst aangetroffen in 1514

samenstelling van dik en wijl met het achtervoegsel -s

Het is dikwijls moeilijk om uit te vinden wat de beste behandeling voor een patiënt is.

Door het tijdsverschil kwam het er dikwijls op neer dat ik ’s ochtends belde en met mijn neus in het avondeten van de familie viel.


mede

[B.1] erfwoord Ontwikkeld uit Middelnederlands mede, uit Germaans *medu-, verwant aan Engels mead (Oudengels meodu, medu), Duits Met (Oudhoogduits meto), Deens mjød, Zweeds mjöd, enz. In de betekenis van “honingdrank” voor het eerst aangetroffen in het jaar 1265.

[B.2] Herkomst onbekend, ook aangetroffen als samenstelling meekrap, met vergelijkbare vormen in Engels madder (Oudengels mædere), Oudhoogduits matara, enz. In de betekenis van “meekrap” voor het eerst aangetroffen in het jaar 1351.

Mede vanwege de gevolgen van Katrina is er een hernieuwde belangstelling voor het broeikaseffect.

Waarschijnlijk mede dankzij de endorfine die vanwege mijn dagelijkse 11 uur durende wandelingen door mijn lichaam stroomde.

: bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord


daarbij

Daarbij komt nog een fikse boete.

Daar hoort mosterd bij.

Daarbij opgeteld dat het personeel zich keurig aan de regels had gehouden, kon hij enkel tot de slotsom komen dat het hotel in deze zaak geen enkele blaam trof. Een geruststellende gedachte.


nou

van Middelnederlands nou, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: op het ogenblik’ aangetroffen vanaf

Nou is het genoeg!

Wat een tegenvaller, nou moest ik nog twee uur op mijn burger wachten.


waardoor

Waardoor kwam dat?

Waar zijn ze door in de problemen gekomen?

Is dit de poort waardoor je het plein bereikt.

Dat is het team waar zij door verslagen zijn.

De jongen naast me deed zijn koplamp aan waardoor de in de muur gekraste namen zichtbaar werden: hier waren al eerder mensen gestrand.


nogal

Dit is nogal grof, vind je niet?

Mentaal was het nogal omschakelen van kilometers naar mijlen.


langs

van Middelnederlands langes / lancs; op te vatten als afgeleid van lang bn met het achtervoegsel -s
** als voorzetsel aangetroffen vanaf 1351
** als bijwoord van richting aangetroffen vanaf 1285

langsglijden - hij gleed langs.

Het pad ligt er voor een belangrijk deel langs.

De dokter is vanochtend langs geweest.


stuk

In de betekenis van ‘kapot’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1819

In de betekenis van ‘brok’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord in stukken gebroken

stukslaan: Het schip sloeg stuk op de rotsen.

stukvallen: De vaas is viel stuk.


daardoor

door dat, door die waarbij de oorzaak van het vervolg is gegeven

Het is hierbinnen was het warm en vochtig. Daardoor beslaan alle ramen.

Ik wilde flexibeler in het leven staan en zag in dat ik thuis daardoor een veel aangenamere partner en collega zou worden.

Er zat een gat in de zak, en alle suiker stroomde daardoor weg.


hierdoor

Hierdoor ging het feest niet door.

Ik was blij dat ik ook mijn ijsbijl bij me had waarmee ik me, indien nodig, kon zekeren en een nieuw spoor door de sneeuw kon maken. Hierdoor moest ik bij de steile stukken voorop, maar ik voelde mij redelijk veilig met mijn spikes en met mijn bijl in de hand.


daaraan

tot daar aan toe

van iets dat het nog net te accepteren is

Daaraan wordt een kabel bevestigd.

Het zal u zijn opgevallen dat het hotel hier en daar sporen vertoont van achterstallig onderhoud. We hebben nu eenmaal niet zoveel gasten meer als vroeger. Ook daaraan wil meneer Wang iets doen. Hij streeft naar een volle bezetting.

Pfeiffer, Ilja Leonard
 “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 16


bao giờ

wanneer: vraagwoord dat naar een tijdstip vraagt

naar een tijdstip in het verleden als aan het eind van de zin
#*: Chuyện ấy xảy ra từ bao giờ? – Wanneer is dat gebeurd?

naar een tijdstip in de toekomst als in het begin van de zin
#*: Bao giờ mới biết kết quả? – Wanneer zullen we het resultaat kennen?
#*: Bao giờ anh ta sẽ đến đây? – Wanneer zal hij hier aankomen?


soms

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: weleens’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1777

in een beperkt aantal gevallen of tijden dus niet altijd en overal

Zij gaan soms naar het strand, maar meestal naar de bergen.

Als je het strand oploopt zie je soms vlaggen.

In een urinoir kan het ook soms moeilijk zijn om met iemand naast je te plassen.


soms

soms; in een beperkt aantal gevallen of tijden


oui

Uit Oudfrans oïl, een samentrekking van de uitroep ter bevestiging o ‘ja’ (uit Latijn hoc ‘deze, dit’) en het persoonlijk voornaamwoord il ‘hij’ (gelijkwaardig aan o-je, o-tu, o nos en o vos, die alle ‘ja’ betekenen).


waaronder

Waaronder wordt dit gerekend?

Haal het bijzettafeltje waaronder de hond altijd ligt hier heen.

Vijf landen namen deel aan de samenwerking, waaronder België.

Slechts vier mensen, waaronder ik, hadden microspikes voor onder hun schoenen.


não

Não posso.


sí

Encara no has fet els deures? — Sí els has fet!

Heb je je huiswerk nog niet gedaan? — Ik heb het wel gedaan!


eraf

Toen sprong hij eraf.

Elke dag het ergste vuil eraf poetsen met een natte bandana of een plons in een rivier zijn meer dan voldoende om jezelf schoon te houden.


daaronder

Daaronder wordt iets anders verstaan.

Ik heb een dikke buik maar daar lijd ik niet onder.

Ze droeg een zachtgroen, haute-couturemantelpakje dat ongetwijfeld een maandsalaris kostte. Daaronder een satijnen blouse die niet uit de schappen van H&M kwam.

daar beneden, beneden wat eerder genoemd is

Zie je die stapel boeken? Daaronder ligt de brief.


biến

Chạy biến đi.

giấu biến mất


eronder

We zetten een streep eronder.

Daar stonden ze voor de garage, zij tussen Mutti en vader in, op het erf eronder wachtte de hele familie met Noorse, Duitse en Zweedse vlaggen in hun handen, ze was de eerste Zweedse studente van de familie.


vrij

In de betekenis van ‘niet belemmerd, niet onderworpen of bezet’ voor het eerst aangetroffen in 701.

[bijvoeglijk naamwoord]: Middelnederlands vrī ‘vrij, edel, heerlijk, blij’, uit Oudnederlands frī ‘ongebonden’, ontwikkeld uit Oergermaans *frijaz ‘vrij’, oorspronkelijk ‘bemind, geliefd’, bij Indo-Europees *priHó-, nultrap van *preiH- ‘liefhebben’, waartoe ook Welsh rhydd ‘vrij’, Avestisch friia- ‘geliefd, dierbaar’ en Sanskrit priyá- ‘id.’ behoren. Evenals Nederduits free, Duits frei en Fries frij.

[zelfstandig naamwoord 1] (verkorting) van vrijloop

[zelfstandig naamwoord 2] (verkorting) van vrijdag


pari

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: tegen de koers van 100’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1643


daarmee

Daarmee is alles gezegd.

Daar is alles mee gezegd.

Zo was Denise nu eenmaal. Licht provocerend zonder daarmee de grens te overschrijden.

Daarmee vond hij dat hij aan zijn plicht had voldaan en hij wrong zich door het gedrang om terug te keren naar het wachtende bureau thuis.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “1968, De grote eeuw deel 7” (2017), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044633535


ruim

In de betekenis van ‘uitgestrekt’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 698

Dat is ruim een pond kaas.

Het was in totaal ruim voldoende om Italië, Rusland, Zwitserland en Noorwegen voor te blijven. Zweden werd uiteindelijk pas zesde door een tegenvallende score bij de publieksstemmen.

Wij vonden 25 kilometer per dag al prima, terwijl jullie nu ruim 40 kilometer per dag doorjakkeren. Neem toch de tijd, zoiets maak je maar een keer in je leven mee. Het heeft me nooit losgelaten na al die jaren.’


meteen

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: dadelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1602

Ik zal het meteen doen.

De chique, ruime schrijftafel van ebbenhout, die stijlvol was ingelegd met lichtere houtsoorten, die voor het raam was geplaatst naast de openslaande deuren naar het terras en die gepaard was aan een sobere maar degelijke en comfortabele houten bureaustoel uit de jaren dertig, had ik al meteen bij binnenkomst opgemerkt.

De volgende ochtend viel meteen op hoe stil het buiten was.

We zullen het meteen meenemen.


ooit

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: te eniger tijd’ voor het eerst aangetroffen in 1265

Ooit was Flevoland de bodem van de zee.

In een oude National Geographic had ik ooit als kind een artikel over deze trail gelezen, 4.286 kilometer door Amerika. Dit heb ik altijd onthouden, maar ik had nooit gedacht dat zo’n lange wandeltocht voor mij weggelegd zou zijn.

Zal het ooit vrede worden?

gebruikt om vertwijfeling over iets uit te drukken

Hoe heeft dit ooit kunnen gebeuren?

Hou je ooit eens op?


daarboven

Daarboven zie je de toppen van de Alpen.

Haar nieuwsgierige blik gleed over de kleding van Claudette. (...) Heel geraffineerd. Zwarte laarzen met daarboven nauwsluitende jeans.

Ze zeiden dat het de koudste winter sinds honderd jaar was of in elk geval zo ver terug in de tijd als iemand zich kon herinneren. Het kwik daalde soms tot rond de -40, hoewel de wind minder erg was dan daarboven op de vlakte.


saman

Korleis heng dette sammen?


hard

In de betekenis van ‘moeilijk samen te drukken, te verbrijzelen, te buigen; luid, meedogenloos’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

hart

stevig, een uitwendige kracht onverzettelijk weerstaand

Na twintig jaar hard werken in glimmende kantoorgebouwen had ik behoefte aan meer natuur en avontuur.

Hij kan heel hard lopen.


geenszins

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: in genen dele’ voor het eerst aangetroffen in 1350

samenstelling van geen en zin met het invoegsel -s- met het achtervoegsel -s


thuis

Hij was thuis.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

thuisbrengen: Hij bracht zijn moeder even thuis.


evenveel

van gelijke betekenis, op hetzelfde neerkomend


si

Tu ne viens pas? Si, je viens. – Kom je niet? Jawel, ik kom.

J’étais si fatigué. – Ik was zo moe.


glorieus

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘roemrijk’ voor het eerst aangetroffen in 1450

Afkomstig van het Latijnse gloria (glorie).

afgeleid van glorie met het achtervoegsel -eus

afgeleid van het Franse glorieux (met het achtervoegsel -eus)


baie

Afkomstig van het Maleise woord banyak (veel).


dadelijk

In de betekenis van ‘bijwoord van tijd: aanstonds’ voor het eerst aangetroffen in 1626

afgeleid van daad met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Hij zal dadelijk wel komen.

'Jij bent ziek,' zei hij bevend en ging dadelijk naar het paleis, om de andere Pieten wakker te maken.

Marijke van Raephorst
 “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 11

Dadelijk breekt het glas.

'Doe eens rustig. Dadelijk putten we ons allemaal uit in verontschuldigingen en daar schiet niemand wat mee op, toch? '


sowieso

van Duits sowieso, in de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: in elk geval’ in schrijfwijze met koppeltekens aangetroffen vanaf 1906 en aaneengeschreven vanaf 1914 (zie vindplaatsen hieronder)

Mijn uiteindelijke streefdoel is vijfentwintig, meer is sowieso uitgesloten, vanwege mijn lage rehabilitatiecoëfficiënt, die sinds m'n ongeval is blijven steken op 13,6 procent en die volgens diverse artsen alleen maar kan dalen, laat staan dat die ooit ooit zou stijgen.

Herman Brusselmans
 “Heilige schrik” (2011), Prometheus, ISBN 9789044619515, p. 257

Wat zeg ik, schilderkunst is sowieso op haar retour. Videokunst of computer—art heeft de toekomst.

Anita Terpstra
 “Dierbaar” (2011), De Bezige Bij , ISBN 9789023465058, p. 163

Ze noemt dat zo: platliggen, wat ik vreemd vind, want liggen, dat is sowieso plat, dus.

Griet Op de Beeck
 “Kom hier dat ik u kus” (2014), Prometheus, ISBN 9789044627282, p. 54

In een file blijf je sowieso niet.

“Herinnering aan de koloniale tentoonstelling, Semarang 1914” (1914), De Locomotief, Semarang, p. 54 kol. 2 op nrc.nl

Het onderwerp van de vrije liefde en dus Verhaltnis is so-wie-so aan de orde.

Karel Bloch
 Veertiendaagsche reflecties. Liaisons. in: Bataviaasch Nieuwsblad (22 december 1906), Kolff & Co., Batavia

Een enorme vermoeidheid verlamt haar wil, haar lichaam en haar vermogen om plannen te maken en besluiten te nemen. Niet dat het iets uitmaakt, de dingen op hun beloop laten is ook een vorm van beslissen. Ze weet alleen niet of ze daar uiteindelijk mee geholpen is. Sowieso heeft ze geen idee wat er allemaal gebeurt en of er nog een uitweg is.

Simone van der Vlugt
 “Aan niemand vertellen” (2012), Ambo/Anthos, ISBN 9789041423474, p. 90

Artistiek konden we er niet meer achter staan, achter Bas, en Karel heeft 't toen voor een grotere bezetting gearrangeerd, met twéé tuba's, en toen is het dus uitgekomen op Discro als Betty Houdt Van Hete Bliksem. Maar daar zaten dus nog hele stukken van de eerste versie in. Aan de melodie is sowieso niets veranderd, omdat die gewoon erg goed was weet je wel, die melodie.

Kees van Kooten
 “Alle treitertrends” (2013), De Bezige Bij , ISBN 9789023479888, p. 167

Het is ons overigens verboden om spelletjes op de iPad te installeren. Wij hebben daarvoor onze handtekening onder een contract moeten zetten. Dit vind ik zeer terecht. Spelletjes spelen op zo'n veegding is sowieso voor warhoofden, maar als het apparaat van de baas is, is het ronduit schandelijk.

Gerwin van der Werf
 “Schooldagen: een jaar in het leven van een muziekdocent” (2014), Atlas Contact , ISBN 9789045027326, p. 77

En bovendien heb jij makkelijk praten; ben jij sowieso wel een meter veertig?' 'Ik ben wel een meter tweeënzestig', antwoordde ik.

Emily Henry
 “Stranddagboek - Google Books Result” (2020), Overamstel Uitgevers, ISBN 9789044355819, p. 87


mordicus

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: onverzettelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1941

Komt van het Latijnse mordicus (dezelfde betekenis), van het werkwoord mordere (bijten in, vat krijgen op).

Ik ben daar mordicus tegen!


jawel

In de betekenis van ‘tussenwerpsel: uitroep ter bevestiging’ voor het eerst aangetroffen in 1615

doch

ja, antwoordend op een ontkennende vraag

Kom je niet mee vanavond? Jawel, ik kom.


le do thoil

alstublieft; als beleefde aandrang bij een verzoek of versterking bij een bevel.


scherp

erfwoord, via Middelnederlands scharpe / scarp van Oudnederlands skarp, in de betekenis van ‘puntig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

Mijn zintuigen stonden helemaal op scherp tijdens die eerste kilometers.

Tim Voors
 “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

De kandidatuur van Omtzigt heeft de race ook weer helemaal op z'n kop gezet, stelt Van der Wulp. "Het CDA is van oudsher een bestuurderspartij. Omtzigt is een kandidaat die juist strijdt tegen te veel macht voor de overheid. Ook hierdoor moeten de CDA-leden scherp kiezen."

Weblink bron “Week van de waarheid voor leiderschap en koers CDA” (06-07-2020), NOS


infaam

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘schandelijk’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1542

Die plaatjes zijn infaam slecht getekend.


volmaakt

*vervoeging van volmaken: de stam met de uitgang -t, zonder ge- vanwege voorvoegsel

De volmaakte man of vrouw bestaat niet.


ár

's morgens, 's ochtends vroeg, vroeg in de morgen


erg

In de betekenis van ‘slecht’ voor het eerst aangetroffen in 901

Dit is een erg moeilijke zaak.

Zelf moest ik ook erg nodig naar de wc, maar ik durfde na dit verhaal absoluut niet meer naar buiten.


eenduidig

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘ondubbelzinnig’ voor het eerst aangetroffen in 1939

Samenstellende afleiding van een en de stam van duiden met het achtervoegsel -ig


bèn

daarop: in reactie op een order, impliciet of expliciet, of iets dergelijks


bây giờ

/ɓɜj³³ zəː²¹/

nu: op het huidige tijdstip, op het moment van spreken


fort

Er ist schon lange fort.


bông lông

/ɓoŋ³³ loŋ³³/


bông lông ba la

/ɓoŋ³³ loŋ³³ ɓɐː³³ lɐː³³/


bông lông bang lang

/ɓoŋ³³ loŋ³³ ɓɐːŋ³³ lɐːŋ³³/


bóng gió

/ɓɔŋ³⁵ zɔ³⁵/


ne

Afgeleid van het Proto-West-Germaanse *ne, via het Oudnederlandse ne


ne

Afgeleid van het Proto-Germaanse *ne, via het Proto-West-Germaanse *ne


ne

Afgeleid van het Angelsaksische ne, via het Middelengelse ne


lijdzaam

Afgeleid van lijd- met het achtervoegsel -zaam.

Ze moest lijzaam aanzien hoe haar spullen in beslag werden genomen door de deurwaarders.


om

als ‘voorzetsel’ voor aangetroffen vanaf 1272

West: Engels: umb, umbe (Angelsaksisch: ymbe), Duits: um, (Oudhoogduits: umbi), Fries: om, umme (Oudfries: umbe, ombe)

Noord: Zweeds/Deens/Noors: om, (Oudnoords: umb), IJslands/Faeröers: um


om

Bijwoord en voorzetsel: afkomstig van de Oudnoorse woorden um en umb

Voegwoord: Vergelijk de Oudnoorse woorden ef en em (aan)

Vi fik en melding om, at en mand er blevet skudt i hovedet.

We kregen een rapport (erover) dat een man werd in het hoofd geschoten.


om

Zelfstandig naamwoord: Vergelijk het Oudnoorse woord ómun (geluid, klank, stem)


om

(Voegwoord) Vergelijk de Oudnoorse woorden ef en em (aan)!


quidem

in elk geval, tenminste, weliswaar, meerbepaald


vor allem

vooral; als het voornaamste of als zeer gewichtig.


sehr

Der Mann ist sehr schnell.


neer

In de betekenis van ‘bijwoord van richting: naar beneden’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901

[zelfstandig naamwoord 1] vermoedelijk afgeleid van het bijwoord, vanwege de draaikolken

[zelfstandig naamwoord 2] leenvertaling van Engels down "neer", dus ook afgeleid van bijwoord

[zelfstandig naamwoord 3] van Middelnederlands ere "dorsvloer"

[zelfstandig naamwoord 4] verkorting van nering

[zelfstandig naamwoord 5] van Hebreeuws נֵר (neer) "kaars, lichtje"

Op en neer.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord.


eerlijk

erfwoord via Middelnederlands eerlijc "braaf" van Oudnederlands erlik "respectabel", in de betekenis van ‘respectabel’ aangetroffen vanaf 901, op te vatten als afgeleid van eer met het achtervoegsel -lijk

Eerlijk(heid) duurt het langst

Uiteindelijk wordt bedrog alsnog gestraft, ook als het lang onopgemerkt kan blijven

Ik vertelde hem eerlijk dat ik geen kracht meer had om de pas over te steken en dat ik het erg fijn zou vinden om het de volgende ochtend samen met hem te doen.

Opdat het spel eerlijk zou verlopen, hield een opzichter hen in de gaten.


libenter

Bijwoordelijke afleiding van libens met het achtervoegsel -ter.


eveneens

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: ook’ voor het eerst aangetroffen in 1857

Hij is zeer geïnteresseerd in wiskunde en Nederlands en zijn vrouw en dochters eveneens.


auch

Das kann ich auch!


gaarne

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: met genoegen’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1100


olim

In de dagen van olim toen de dieren nog spreken konden

In de dagen van olim toen de kippetjes keurslijven droegen


subito

Son histoire nous donnait une envie pressante d'y aller subito.

Door zijn verhaal kregen we ontzettend zin er meteen naar toe te gaan.


cito

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord: met spoed’ voor het eerst aangetroffen in 1602

met spoed, voortvarend zonder enig uitstel

Natuurlijk liet ik cito weten dat ik graag naar de Linnaeushof kwam zodra mijn verhuizing achter de rug was.

op poststukken, om aan te geven dat zij zo snel mogelijk bezorgd moeten worden


ergo

Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘bijwoord van causaliteit: derhalve’ voor het eerst aangetroffen in 1540

[bijwoord en onzijdig zelfstandig naamwoord] van Latijn ergo

[vrouwelijk zelfstandig naamwoord] verkorting van ergotherapie

[mannelijk zelfstandig naamwoord 1] verkorting van ergotherapeut

[mannelijk zelfstandig naamwoord 2] verkorting van ergometer

Een liveticker op het internet leert me dat de naar aandacht smekende ziel Armindo Fonseca alleen op kop ligt. Het peloton volgt op zes minuten en vijfentwintig seconden. Ergo: het wordt een massasprint. Kittel, Greipel, of toch weer de afgeschreven Cavendish?


hieromheen

Hieromheen stonden prachtige eiken.

Hier stonden prachtige eiken omheen.


vlak

In de betekenis van ‘platte kant’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1561

Hij had het glas niet vlak neergezet en het viel daardoor om.

versterkend: in de onmiddellijke omgeving

Het huis staat vlak naast een winkel en vlak bij een park.

Na een gigantische knal vlak boven ons hoofd stonden de stoere jonge gasten binnen tien seconden ook binnen.

Mensen denken verschillend over dit plan, maar ik ben er vlak voor.


uiterlijk

In de betekenis van ‘visueel waarneembaar’ voor het eerst aangetroffen in 1350

afgeleid van uit met het invoegsel -er- met het achtervoegsel -lijk

Dit moet uiterlijk op 1 juni ingezonden zijn.

"We gaan ervan uit dat mensen die in juli op vakantie gaan, uiterlijk volgende week weten waar ze aan toe zijn. Voor vakanties in augustus zal dat begin juli zijn", zegt directeur Frank Oostdam van reiskoepel ANVR tegen NU.nl.

“Duidelijkheid over vliegvakantie komt met horten en stoten (en rijkelijk laat)” (24 juni 2022), NU.nl


omheen

herum

om, rond, rondom, aan alle kanten, langs alle kanten.

Hier stonden bomen omheen.

Er liepen mensen om de kerk heen.


primo

Leenwoord uit het Latijn of Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: op de eerste dag van de maand’ voor het eerst aangetroffen in 1324

[2] verkorting van Latijn primo die, ablatief van 'primus dies', dus: "op de eerste dag"


onverwachts

Afgeleid van onverwacht met het achtervoegsel -s

Hij kwam onverwachts op bezoek.

Na een lange dag was er niks fijner dan Coppertone onverwachts tegen te komen en van zijn vreemde combinatie te genieten.


her

⧖Ingeval de wind in strijd
Met uw doel mogt keeren:
Toont dan door gestaêge vlijt,
Dat ge uw vak goed meester zijt,
En ook kunt laveren.
Menig moet zulks, heen en her,
En brengt toch zijn scheepje ver.

J.D. Lodeesen
 “Ernst en luim: Tweede deel” (1861), p. 48

Er liggen nog gegevens van jaren her.

ouderwetse koetsiersterm die naar links betekent.

Als een koetsier vroeger wilde dat zijn paard naar links ging zei hij her of haar.

Van hot naar her betekent letterlijk van rechts naar links.


forte

Leenwoord uit het Italiaans, in de betekenis van ‘bijwoord: sterk’ voor het eerst aangetroffen in 1772

Fluisterzacht of forte - de piano geeft hem vleugels.


mat

Afgeleid van het Perzische شاه مات (šāh māt)

mat; situatie in het schaakspel waarin de koning het schaak niet meer kan ontlopen en het spel hierdoor tevens afgelopen is


tam

Ubikacje znajdują się tam.

Możesz to tam położyć?


tam

kam ho ráno postavíš, tam ho večer najdeš.

Seděl tam sám.

Nešel jsem tam sám.


leider

Achter g'm Kriege woort 't Platoeasj, 't Lèmbörgsj Veurlèmbörgs, tözaam g'm Hoeagpruusje es "ennemis" gezeen èn daodórch is 't leider oedgestórve.

Na de Tweede Wereldoorlog werd het Platois, het Limburgs van het oude Hertogdom Limburg, samen met het Hoogduits als "ennemis" gezien en daardoor is het jammer genoeg uitgestorven.


kasten

opzettelijk, met opzet, expres, met voorbedachten rade


lenig

In de betekenis van ‘buigzaam’ voor het eerst aangetroffen in 1611

afgeleid van lei ?? met het achtervoegsel -ig

Hij klom lenig over het hekje.


vooruit

/vo̝ːˈrʌʏ̯t/

in voorwaartse richting, verder, in de richting van de voorzijde

De auto moest eerst vooruit bewegen voordat die de draai kon maken.

Dit had ik je wel vooruit kunnen zeggen

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord in voorwaartse richting strekkend

vooruitsteken: Hij stak zijn zwaard niet ver genoeg vooruit en de slag miste.


ertegen

Een remedie ertegen is niet bekend.


uitermate

In de betekenis van ‘bijwoord van hoedanigheid: in hoge mate’ voor het eerst aangetroffen in 1265

> samentrekking van uit der mate: buiten de maat vallend

Hij is uitermate bang voor vleermuizen.


feitelijk

Afgeleid van feit met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

zo niet op papier dan toch wel in werkelijkheid

Hij heeft feitelijk niets meer te vertellen.


netjes

Afleiding van net met het achtervoegsel -jes dat er een bijwoord van maakt.

Hij heeft zijn kamer netjes opgeruimd.


ertegenaan

vervangt persoonlijk vnw. : *tegen+het+aan, tegen+ze+aan: vlak bij in de buurt

Het zit tegen eenbes aan =>dit hoort een bes te zijn, maar het zit ertegenaan.

Het zit er net tegenaan.


smakelijk

Naamwoord van handeling van smaken met het achtervoegsel -lijk met het invoegsel -e-

Eet smakelijk!


overdag

Overdag was het steeds snikheet waardoor ik zweette als een otter.


toe

erfwoord, via Middelnederlands toe van Oudnederlands tuo, bijwoordelijke vorm van tot, als ‘bijwoord van richting’ voor het eerst aangetroffen in 901

ht: van Hebreeuws ט״ו ht , letterwoord dat 15 uitdrukt met de getalswaarden van Hebreeuwse letters als 6 + 9 (ו en ט), ter vermijding van 5 + 10 (ה en י) dat te veel op יָהּ en , een verkorting van de naam van God zou lijken

prepositioneel deel van een voornaamwoordelijk bijwoord.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord

tot ... toe met genitief van een werkwoord

... tot bloedens toe.


toe

Dooch dien däör toe!


destijds

Destijds was ik nog een klein jongetje.

Toen hij de overeenkomst las, viel hem op dat hij voortaan moest zwijgen over de kwestie. In het stuk stond dat „beide partijen ten opzichten van derden geheimhouding betrachten over de inhoud, achtergrond en wijze van totstandkoming”. „Dat heb ik geweigerd”, zegt Roomans. „Ik wilde niet opnieuw door de daders geheimhouding opgelegd krijgen. Destijds moest ik zwijgen, nu weer. Dat vertik ik.” Hij liet de clausule schrappen.

Hollywoodster Colin Farrell verscheen na zijn 25ste verjaardag met zo'n kater op de set van de hitfilm Minority Report dat hij flinke moeite had met het onthouden van zijn tekst. De inmiddels 43-jarige acteur had destijds maar liefst 56 takes nodig voor één zin goed op camera stond, onthult Farrell tegen Mirror.

Weblink bron “Colin Farrell had 56 takes nodig voor één zin in hitfilm” (02-06-2019), Tubantia

De Universiteit Maastricht (UM) krijgt het losgeld dat in 2019 na een hack werd betaald aan cybercriminelen terug. De politie en het Openbaar Ministerie hebben inmiddels een deel van het losgeld en de cryptomunten gevonden. Doordat de cryptomunten meer waard zijn geworden, ontvangt de universiteit zo'n 500.000 euro, terwijl destijds bijna 200.000 euro aan losgeld is betaald, meldt de Volkskrant.

Weblink bron “Universiteit Maastricht krijgt losgeld dat in 2019 na hack betaald werd terug” (02 juli 2022), NU.nl


minus

Vrienden zijn meestal geweldig, en als ze een relatie hebben zijn ze ook geweldig minus een half jaar: de eerste drie maanden van de verkering zijn ze irritant gelukkig en de laatste drie maanden van de verbintenis moet je ze dagelijks opvegen.

De kunst was om mijn basisgewicht (base weight) zo laag mogelijk te houden, het gewicht van alles dat ik droeg minus voedsel, water en gas.


minus

Wir haben heute Morgen minus 9 Grad Celsius.

's Ochtends is het min 9 graden Celsius.

Der Strom fließt von plus nach minus.

De stroom vloeit van de plus naar de min.

minus, min; kleiner dan het gemiddelde of de middelwaarde

Dafür hast du eine Eins minus verdient.


rechtdoor

tout droit

noch naar rechts noch naar links van richting veranderend

Bij het volgende stoplicht ga je rechtdoor en daarna rechtsaf.


unverzüglich

Afleiding van het verouderde werkwoord verziehen (= vertragen) met het voorvoegsel un-, met het voorvoegsel ver- en met het achtervoegsel -lich

/ ˈʊnfɛɐʦyːklɪç /


immers

In de betekenis van ‘bijwoord van modaliteit: toch’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1530

een logisch verband aangevend met iets dat eerder gezegd is, meestal in een vraag

Nee, hij is al naar huis, hij werd immers gevraagd thuis te komen.

Voor vertrek kreeg ik naast enthousiaste reacties ook veel aanmerkingen. Een halfjaar weg van mijn gezin vond men wel erg lang. Toch voelde het voor mij niet als een eeuwigheid, wat zijn immers zes maanden op een mensenleven?


danig

In de betekenis van ‘zeer, zeer groot’ voor het eerst aangetroffen in 1781

Hij was danig geschrokken van de verkoopcijfers.


hevig

In de betekenis van ‘sterk, erg’ voor het eerst aangetroffen in 1100

Naamwoord van handeling van heffen ?? met het achtervoegsel -ig

Hij was hevig geschrokken van het ongeluk waar hij maar ternauwernood aan ontkomen was.


midden

In de betekenis van ‘punt op gelijke afstand van de uitersten’ voor het eerst aangetroffen in 694

hij ging midden tussen de bloemen staan

Midden in de nacht schrok ik wakker doordat de deur met een klap opensloeg.


schichtig

In de betekenis van ‘schuw’ voor het eerst aangetroffen in 1599

afgeleid van schicht met het achtervoegsel -ig

Hij keek schichtig om zich heen.

Ondanks de prachtige omgeving keek ik bij elk geluid toch wat schichtig achterom.


uiteraard

Dat is uiteraard een belangrijke zaak.

Uiteraard niet zo plat als thuis, maar toch 30 procent minder steil dan in de bergen.

Als het om de plunderingen van de bolsjewieken aan de overkant van de Oostzee ging was de eensgezindheid uiteraard groot. Ieder fatsoenlijk mens had achter Finland gestaan zolang de oorlog duurde.

Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
 “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142


naadloos

afgeleid van naad met het achtervoegsel -loos

Met Photoshop kun je twee foto's naadloos aan elkaar voegen.


gauw

In de betekenis van ‘snel, spoedig’ voor het eerst aangetroffen in 1220

Afkomstig uit het Middelnederlandse bijvoeglijke naamwoord gauwe, gouwe ‘snel, vlug, haastig’, aanpassing van Middel-/Oudnederlands gā (bijwoordelijk gālīco), uit Oergermaans *ganhuz, van onbekende verdere herkomst. Evenals Nederduits gau, Luxemburgs géi en Duits jäh ‘abrupt, steil; plotseling, haastig’.

Als apen hoger klimmen willen, ziet men gauw hun blote billen

zich voornamer voordoen dan men in het echt is, met gezichtsverlies tot gevolg

Kleed je gauw om.

De bus zal wel gauw komen.


omhoog

In de betekenis van ‘bijwoord van plaats: in de hoogte’ voor het eerst aangetroffen in 1486

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: in opwaartse richting

Waarom had ik geen donder gehoord of bliksem gezien tijdens mijn tocht omhoog? Wat had ik nu spijt van het plan om de zonsondergang en zonsopkomst vanaf de top te willen gaan bekijken.


gevangen

*vervoeging van vangen: de stam met omvoegsel ge- -en

/χəˈʋɑŋə(n)/

/ɣəˈʋɑŋə(n)/

De politie nam hem gevangen.


partieel

Leenwoord uit het Frans, in de betekenis van ‘gedeeltelijk’ voor het eerst aangetroffen in 1819

afgeleid van part met het achtervoegsel -eel

De lening werd slechts partieel terugbetaald.


entretanto

intussen, inmiddels, ondertussen, onderwijl


hierbuiten

Hierbuiten staat een boom.

Hier kan ik wel buiten.


erbuiten

Dit is niet in de stad maar erbuiten.


intussen

Leenwoord uit het Duits, in de betekenis van ‘bijwoord van tijd: inmiddels’ voor het eerst aangetroffen in 1757

inzwischen

gedurende de tijd die het genoemde vereist

Ik ga stofzuigen, zet jij intussen even koffie?

De mensen die dachten dat de oorlog snel voorbij zou zijn, waren intussen al lang dood.


tevreden

Samenstelling van te en de datief van vrede.

geen behoefte voelend om aanmerkingen te maken

Hij zat heel tevreden televisie te kijken.

bijwoordelijk deel van een scheidbaar werkwoord: tevredenstellen

Dat stelde hem geenszins tevreden.


sierlijk

Naamwoord van handeling van sieren met het achtervoegsel -lijk

Blijkbaar werkte mijn actie wel, dus ik schopte nogmaals wat zand waardoor de ratelslang sierlijk de struiken ingleed.


-ncinci

Ndiyathetha isiXhosa kancinci qha.