a

ew; cîvakê diyarker bo tişt an kesê mê yê dûr


çê

Herwiha keye, hevreha kurmancî ke- di peyvên wek kebanî, kehî / kedî de ji zimanên îranî, binêrin: kedî.


berz

Bilind, tiştê ku mesafeya navbera bin û serê wî pirr bibe.


name

Vate 5 kitabî vetê nê deme de. Di miyanê yînan de yew helbest o. Kitabê Zulkuf Kişanakî yê bi namey "Delala Çimrengine rê Qesîdeyî" de 15 helbestê ke bi name<y 'qesîdey' hamey namekerdin ca gênê. Kişanak di helbestanê xo de vero wendoxan dano welatê xo, yînan beno koyan ra, zozanan ra, ca bi cara çarneno.


asê

asê, ciyê bilind û çiya ku rê nede, merivê înadker û serhişk; Cay keydê ma asê yo: Ciyê mala me asê ye


ar

afir, ciyê ku têda alef didin heywanên gird


axa

axa, kesê ku xwedî erd û axa zêde û hûkmê bibe


la

lê, ema, feqet, belam, lê belê, lakin, lêkin


rizgar

Hevreha "rizgar" (azad) ya kurmancî anku maneya "vekerê/'azadkerê' deriyan" dide, binere li jor.


bê

Rojhelat de zî kesê ke bi zanistîyanê pozîtîfan reyde eleqedar bîyê, eke zaf tay bê zî, estê..

Îsmaîl Beşîkçî: Rojhelat de Îlm-Rojawan de Zanist, wergerandin: Roşan Lezgîn, Zazaki.net, 8/2009


bê-

bêçare


bi

bi, Daçek (amraz) e. Mana bi hev ra bûnê, dide: Bi dilê xwe, Were pêşiya lêkeran şeklê fermaniyê didê.: Bifiroşe, bibe, bigre, bide, Di raweya bilanî û gerane de dibe alîkar.: Ez bi gorî, Di Tirkî da lêkerên kuBi zuran roj nêşono awan:Bi derewan roj naçe ava


pî

Ji proto-hindûewropî *ph₂tḗr- (”bab, bav”)
:*proto-îranî: *pīter (”bab, bav”)
::avestayî: pīter (”bab, bav”)
::farisiya kevn: pīter (”bab, bav”)
::partî: pīd (”bab, bav”)
::pehlewî: pīder (”bab, bav”)
::farisî: peder (”bab, bav”)
::belarusî: pīt (”bab, bav”)
::makedonî: pīyer (”bab, bav”)
::talîşî: pīye (”bab, bav”)...
::zazakî: pî, piy
:sanskrîtî: pitar (”bab, bav”)
:yûnanî: pater (”bab, bav”)
:latînî: pater (”bab, bav”)
:almanî: vater (”bab, bav”)
:îngilîzî: father (”bab, bav”)...
:Çavkanî: Horn p.64, Watkins p.67, Etymonline


pî

Di demên matmayî de weke baneşan li hinek deveran dihê bikaranîn.


ajel

kedî, heywanê ku di mal da bêtin xweyî kirin, kedî


bîn

weko bîn

din, rengpîşekî ye.: Şeva din, dî, -tir; Ay bîn: Ewê din'


Behdînan

Navê herêmekî ku di Başûrê Kurdistanê de ye


-an

-an, paşgira pirhejmariyê (rewşa çemandî)

şewan, daran, rojan, mêrdiman: şevan, daran, rojan, mêran


alet

alet, tiştê ku pê îş tê dîtinê, kondêz, gaz, hesk


rê

Seke berê medreseyanê îslamî zanistîyanê pozîtîfan rê girewte bo.

Beşîkçî: Rojhelat de Îlm-Rojawan de Zanist, wergerandin: Roşan Lezgîn, Zazaki.net, 8/2009


bel

bel, tê mana tîkî, Heywanê ku gohên wî/wê tîk bin.

Pey dewda ma de yew kerreyo bel esto


beş

Beş, heywanê ku nava eniya wî sipî be, çar.


asan

hêsan, rehet, rehetî, Başbûna kesê nexweş.

bi asaney ez şêna vejya enî koy ser

Bi hêsanî ez dikarim derkevim serê çiyan


bes

Hêdî derd û kûlê to bes î.


bela

Rewşa ku jê derketin zor be, zirar bide û kes wî nexwaze.


bi metatezêhevreha farisî an, belûçî ã, kurmancî hin- (wê/wî: hingê = wê demê) ji zimanên îranî


çî

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.


behr

Behra siyay


ax

ax, dema tif kirinê dengê ku ji qirikê dertê, Mana nîda (gazî) dide


ma

ziwanê ma

Tirsa Tato Ecewîd Yildirim 10.11.2010 Çarşem


azab

azab, piştê mirinê di axiretê da ceza ku bête dîtin


birîndar

Birîndar; kes yan jî tiştê ku birîn girtiye.


birîn

Birîn, şûna lêdana ku şop hiştiye, derd.


agadar

aga (di derheqê tiştekî de xwedî malumat bûyinê.)


kêz

porekêze


bend

bend, dîwarê hişkevir yan jî yê bi qirş û qal û sitrî ve hatiye çêkirin


bexşîş

bexşîş, hemberê kar û xebata yekî, ji heqê wî zêdetir xelat dayin


cêrî

Wazenî ez to rê sere ra qisey bika. Ez newe ra bîyara vîrê to. To dî ti hema vîst û çar serre yî. Serre hezar û new sey û heştay û heşt a. A serra ke parçeyê welatê to yê cêrî de asmên ra jehr vara.

Lezgîn Roşan: Nêweşîya Leblebîyan, Netkurd.com, 7/2009


bo

Hewna, na hemkarî rayîr akena ke kalîteyê edebîyatî zî berztir bo.

Roşan Lezgîn: Kirmanckî, Kirdkî, Dimilkî, Zazakî, Zazaki.net, 9/2009


ey

Ap Heş, çend rojî mîyanê dewe de xo rê geyreno. Dewijan reyde suhbet keno. Keyfê hemîne bi Ap Heşî yeno. Keyfê ey zî zaf bi hemeyê dewijan yeno.

Roşan Lezgîn: 'Sanikanê Dîyarbekirî ra Guldesteyêk, Enstîtuya Kelepûrê Kurdî, Hewlêr 2009, r. 68-71


key

Ji partî [skrîpt hewce ye] (keδ, “kengê; dema ku, gava ku”), hevreha se (“çi”), senîn (“çawan”), kam (“kî; kîjan”), çi (“tişt”)... Tev ji proto-hindûewropî *kʷís, kʷós.

kengî, kingê, kînga, çi demê, çi çaxî, çi wextî


mi

Kekê mi, birayê mi, roşnîya çimê mi. Dê goş bide mi. Bineyke goşdarîya mi bike. Willay billey bi no qayde ti îfleh nêbenî, ha! Sakîn be. Na mîratmenda parçeyêkê qederê to ya, roja ke ti ameyî dinya, a zî to reyde bî. Ganî ti qebul bikî. La ti xo nêdanî ver. Ney! Ti îfleh nêbenî.

Roşan Lezgîn: Nêweşîya Leblebîyan, Netkurd.com, 7/2009


avdestxane

avdestxane, cihê ku desmêj tê de tê girtin, avrêj


dewe

Deweyê ma de Hesê Qasimî esto. Wexto ke şonetîya dawaronê dewe kerdê, bi kurtî şone bi.

Hesê Belê: Kerraya ke Sero Zerence Wendê, Lotikxane.com, 7/2008


aqil

Aqilê xoantiş xo ser.


abî

şewa tarî bî, berê ma bixovera abî

kovarabir.com → here lînkê https://web.archive.org/http://www.kovarabir.com/wp-content/uploads/Ferheng%C3%AA-Dimil%C3%AE-Zazak%C3%AE-%C3%BB-Kurmanc%C3%AE-A-a.pdf arşîv


berd

Bir; di dema bûhûrî de halê lêkera berdene (“birin”).


no

Bi zimanê Hûrî ji bona peyva "no" em dibêjin "ani"


bindest

bindest, kesê ku li bin nîrê hinekî din de be


kîs

Hevreha soranî kus, kurmancî quz ji îranî


rew

Rew bêrî, ma şirê.

Ferhenga Zazakî. Şaban Şenateş. Nûbihar.


bere

bêrî, berê belîkirî û taybet e, çimkî bûye navê berê danekî dotina pesî


balon

balon, pêlîztika ku ji qauçukê çê bûye û bi hawa û gazê tête dagirtin


-ane

rojane, mehane, salane, giştane


yenê

Kirmanckî de çend metnê tewr kehenê ke yenê zanayîş kitabê Peter Îvanovîç Lerchî de yê. Nê metnî fekê çend camêrdanê kirmancan (kurdanê zazayan) ê ke şerê Qirimî de hêsîr kewtê destê leşkeranê Rûsya ra nusîyayê. No kitab serra 1857 de Petersburg de ginayo çape ro.


bilo

bilo, bi zimanê zarokan kîr (xir), bilik


azan

azan, di dînê îslamî da ji bo nimêjkirinê banga mele, bang


bejn

Dara bejîbejn, bi dirêjayî xûyabûna merivan


baz

Baz, navê cûrekî teyr e ku pir bi sûret difire.


rey

Welatê ma de aşma nîsane de zaf rey vewre varaya...

Li welatê me meha nîsanê gelek car berf dibare.


bimbarek

Roşanê te pîroz be


zerd

Bi hind û ewropî *ghel-, bi sanskrît hârit-, avestayî zeirite, bi pehlewî zert. Kurmancî dengê d'ye dike winda.


belek

belek, bi hev ra bûna du rengênku hev naxûn., Di nava berfê da perçe bi perçe xûyabûna erdê;

Manga ma ya beleke


panc

Kombîyayîş de qerar ame girewtene ke panc endamê neweyî ke pêşnîyaz bîy, kombîyayîşê newêsine ra pey beşdarê Grûbe Xebate ya Vateyî bibê.


def

Çar hetanê Diyarbekirî ra vengê def û zirna bîne berz.

Serdar Roşan, Dara gozê, Weşanxaneya Nefel, 2002


yo

Serekê Beledîya Çewlîgî Hecî Ketenalp AKP ra yo.

Serokê belediyeya Çewlikê H.K. ji AKPê ye. - Netkurd.com, 4/2008


jû

Ji yew, ji ber ku nexasmaji bomaneya-ek (mîna; destek - jûdest) têbikaranîn, bûye "yû" ji ber ku bi lezgotine, û ew jî bi dengnasiyazimanînepêkan e lewma y>j bûye û dawiyê "jû".


bêrî

bêrî, daxwaza dîtina kesekî yan jî tiştekî, hesret


aso

berbang, berê derketina rojê destpêka sorbûna ewrê


alman

alman, ji nijadê Cermenan xelkekî û ew kesê ku ji vî xelkî be


nê

Verî ke ez derheqê muhtewaya nê kitabê ma de malumatan bida şima, ez wazena nuştoxê nê kitabê ma, yanî Mela Mehemed Elîyê Hunî bida şinasnayîş.

Berî ku ez li ser naveroka vê pirtûka me agadariyan bidim we, ez dixwazim nivîskarê vê pirtûka me anku Mela Mehemed Eliyê Hunî binasînim.

Kovara Mehname, Mewlid – Yîsif û Zelîxa – Qesîdeyê Kerbela, Roşan Lezgîn (wergêr Husein Muhammed), hj. 80, 10/2006


bext

Bextê maye, cêzê keyna yo.


ast

Hevreha soranî ئاسک (ask) (ask: xezal), farisî آهو (ahû: xezal), avestayî asû (beza, lezgîn), sanskrîtî asûk, latviyayî ašu, hemû ji proto-hindûewropî *okus (beza, lezgîn, çist)


berber

berber, ew kesê ku îşê wî por (gile) jêkirin be


axret

axret, li gor bawerîya dînê îslamî piştê mirinê ew jiyana ku nû dest pê dike


kevz

la sewbîna kewz zî esta.


way

Gilberte Favre Zaza: Lajê waya Nûredînî ya pîle vîst serrî yo ke cewab nêdano mektubanê ma.

Kurrê xwişka Nûredînî ya mezin bîst sal in ku bersiv nade nameyên me.

Di hevpeyivînekê de li gel Hulya Yetîşen, wergerandina li zazakî: Roşan Lezgîn bo Zazaki.net, wergerandina li kurmancî bo Wîkîferhengê: Husein Muhammed


çente

Ji farisî تنچه (tençe) ji تنجيدن (tencîden: nûrandin, qat kirin, hilmaştin).


bet

bet, navê cûrekî teyr ku ji elelokê mezintir e


afiyet

afiyet, tiştê ku tu dixwî pê cîkî te neêşe, hinava teda bihele. bw. noşîcan, jîyan


pird

Bi avestayî pêrêtu, bi zazakî pird, bi inglizî bridge. Kurmancî dengê d'yê dike winda.


asayîş

xuyabûn, tiştê ku tê dîtin, bînayîn, dîtin


bol

Bolê bizan.


pîl

Hevreha iştihardîپیل (pîl, “mezin”), ji zimanên îranî.


bedel

bedel, Deger, bûha, qîmet...qas dike, Dijberê tiştekî

Bedelê estordê to


bedêl

bedêl, Guhartina tiştekî bi tiştekîdî ra, Karanîna tiştekî di ciyê tîştekî dî . : Evro bedêla te da ez dê herim dora naxirê;Mi eno estor da biena qantire:Min vê hespê da bi vî qantirê'


bedil

cilên ser wergirtinê ku jêr û jorê wan yek bin


ayam

ayam, rewşa hawayê;Ayam weş o:Ayam xweş e


babik

babik, celebek xwarinê ye ku ji tevîhevbûna nan, helaw û rûnê malê çê dibe


-en

Ji *en ("li, di") ku bi kurdiya îro li bûye, binêre li. Anku ez kenan = ez li kirinê me, ez di kirinê de me. Bide ber kurmancî di-.

Ez kenan. ("Ez dikim")
Ê vanê (ji *vacenê) ("Ew dibêjin")
Ti şenê. ("Tu dişêyî")


vanî

Ey bi xo vanî, ma Dêrsim ra, mîreyîye Çemîşgezekî ra şîyî Xorasan. Zafê eşîranî ke nika Xorasan de estî, eynî eşîr Dêrsim de û cayanî bînanê Kurdîstanî de zî estî. Sey mîsal Şadî, Îzolî, Reşî ûyb.

Seyîdxan Kurij: Hekarî de Konferansa Kurdolojî, Zazaki.net, 6/2011


tewir

Tewir pîl.


aray

ew car;Aray ez ameya Diyarbekir, mi to nêd î: Ew car ez hatim Diyarbekirê min te nedît


afyon

afyon, ew şîrê ku ji xaşxaşê dinesile û mirov pê serxoş dibe


boçik

boçik (serê movika piştê ku tête ser devêqunê)


vate

navê kovareke bi zaravayê kirdkî (zazakî)ye


adet

Adetê ma, adetê baw ûbawkalan î


bêhed

bêhed, ewê ku hedê xwe nizanî be, sînor û giraniya xwe nizanî be


bêderd

bêderd, ew ê ku derdê û pirsgirêkên wî tune be


vil

Dima, endamanê grûbe sereka beledîya Edîbe Şahîn û endamanê meclisê beledîye reyde heykelê Seyîd Rizayî ke beledîya Dêrsimî meydanê Qisle de ronayo zîyaret kerd, desteyêk vilî verê heykelê Seyîd Rizayî de ronay û seba viraştişê heykelî şexsê sereka beledîye de heme kesê ke keda înan viraştişê nê heykelî de esta û bitaybetî şarê Dêrsimî pîroz kerd.


keynek

Na xebera xirabi, ze vewra Qerejdagî ma ser o varê. Felekê xayinî, azmênê ziwan û edebiyatê kurdî ra estareyê berd. Ez qehrê û kederê xal Aso, xanima to Zozani, keyneka to Zerya, lajekê to Alanî, bira û waran û heme merdimanê to ê bînan û wendoxan û sînayoxanê to zerrî ra bara kena û înan rê serweşey wazena. Wa sereyê kurdan weş bo! Ez wazene dubare bikera ke cayê to do dîroka ziwan û edebiyatê kurdî de tim bibirqo.

Haydar Diljen: Azmênê ziwan û edebiyatê kurdî ra estareyê rijiya, Netkurd.com, 10/2007


-ene

kerdene

dayene

biyene


-iye

pê navdêr ji rengdêran tên çêkirin (di kurmancî de: -î, -îtî, -tî, -yî)

azadiye

weşiye


azadiye

azadî, serbestî, xweserî, serxwebûn, rizgarî


wendox

Esas hemkarîya mîyanê nuştoxan û wendoxanê kirmanckî de tena naye ra îbaret nîya. Warê çapkerdiş, vilakerdiş û rotişê kitabanê kirmanckî û kovara Vateyî de zî na hemkarî bi xurtî dewam kena.


waştene

Ap Hes, Xal Hus, Dat Mih meremêne! Ez destê xo nêkena şima ra. Willey ez vengê xo şima ra nêkena. Ez wazena biba dewijê şima. Ez wazena biba cîranê şima. Ez zî sey însanan bicuya...


wayîr

xwedî, xwedan, xwidan, xudan, sahib, xweyî


milçike

çivîk, çûçik, firinde, balinde, teyr, tilûr


miyan

Bi alfabeya Jacobsonê (en) nivîsina mîyan.


astare

sitêrk, ji xeynê hîv û rojê cismên li ezmanan


ardî

arvan, wek tozê hêrandina genim, ceh, garis


doman

Hevrehên wê di nav zimanên îranî yan hindûewropî de nayên dîtin lê bidin ber sûmerî 𒌉 (dumu: zarok), 𒌉𒍑 (dumu-nita /dumunita/: kur, zarokênêr) û 𒌉𒊩 (dumu-munus /dumumunus: keç, zarokamê)


hewna

Hewna, na hemkarî rayîr akena ke kalîteyê edebîyatî zî berztir bo.


labelê

lê, ema, feqet, lêbelê, lakin, welê, belêpa


nêweş

Gilberte Favra Zaza: Gama ke babîyê ey nêweş kewt, o duwês serr û nêm bi.

Gava ku babê wî nexweş ket, ew diwanzdeh sal û nîv bû?

Di hevpeyivînekê de li gel Hülya Yetişen, wergerandina li zazakî: Roşan Lezgîn bo Zazaki.net, wergerandina li kurmancî bo Wîkîferhengê: Husein Muhammed


verên

Ji ver, têkildarî berê û berî yên kurmancî

Welat de zî, reya verêne metno ke nusîyayo, Mewlûdê Nebî yê Ehmedê Xasî yo (1867-1951). No kitab 1899 de, şaristanê Dîyarbekirî de, çapxaneyê Lîtografya de çape ro ginayo. Mewlûdê Nebî, 16 qismî û 756 rêzî yo, her rêze zî 11 hece ya. No metn seba edebîyatê nuştekî yê kirmanckî sey metno tewr verên qebul beno.


wendek

dibistan, xwendegeh, fêrgeh, medrese, mekteb


çim

Kekê mi, birayê mi, roşnîya çimê mi. Dê goş bide mi. Bineyke goşdarîya mi bike. Willay billey bi no qayde ti îfleh nêbenî, ha! Sakîn be. Na mîratmenda parçeyêkê qederê to ya, roja ke ti ameyî dinya, a zî to reyde bî. Ganî ti qebul bikî. La ti xo nêdanî ver. Ney! Ti îfleh nêbenî.


Homa

Hevreha farisî همایون (humayûn, “pîroz, evra”), avestayî 𐬵𐬎𐬨𐬁𐬌𐬌𐬀 (humāiia, “pîrozkirî”), sanskrîtî सुमाय (su-māyá, “pend û nexşeyên hêjabilind hebûn, pirr hişmend”). Dabestî ji proto-îranî *māyā- (“xweşî, diroz, bextxweşî”) û pêşgirka *hu- (“çê, ho-, xweş-”), ji proto-hindûewropî *h₁su-. Bide ber ermeniya kevn հմայք (hmaykʻ, “efsûn, cazû”) û osmanî همایون (>hümayun), deynên Îranî. /hu-/a îraniya navîn di kurdiya îro da wek /ho-/ dibe, bide ber hoy, hokar, hogir.
Homa bixwe bi gengazî navê çivîka efsanewî ye, bibîne teyrê Homa/هما/Hüma kuşu. Xwedayên sereke ên di forma çivîkan di nava kurdan da berbelav e ku diyar e ji Sîmirr û Tawisê Melek û gelek çîrrokên gelêrî.
Ti têkiliyên bi avestayî [skrîpt hewce ye] (haoma, “Hom, navê giyayekê pîroz ku wek xwedayekî jî dihat hesibandin”) rast nînin.


vaş

Giya. Guherîna dengên g-v /h-ş/h-s di kurmancî û kirdkî de; gur(g) = verg, gul = vil / guh = goş, hîv=aşme // bihar = wesar, deh= des. Lewra giya/giha û vaş/vas ji rehek in.


fek

Ji erebî فك (fekk, “erzînk, çene”), hevrehaaramî ܦܟܐ (pekka). Peyva erebî wek فک (fek) ketiye farisî û bi heman awayî di osmanî de jî peyda dibû.

In fekê ma nîyo, fekê Dersimî yo!


akerdene

pejirandin, qebûl kirin, gotin belê, gotin erê, gotin a / e


watene

Va, vat.


wesar

Ji proto-îranî *upacarHdáh, ji *upa- (“berev”) + *carHdáh (“bihar; havîn; sal”); ewa paşîn ketiye serre (“sal”) û serînî ramana biharê yan havînê dida. Ne hevreha kurmancî bihar.


meşte

Grûba Xebate ya Vateyî ra zî Malmîsanijî bi sernameyî “Rayero ke antîkurdolojî ra ver bi kurdolojî şino û Îsmaîl Beşîkçî” Munzur Çemî bi sernameyî “Vizêr, ewro û meşte Elewîtîye” û Seyîdxan Kurijî zî bi sernameyî, “Peter Lerch û xebatê ey ware kurdolojî de” teblîxî pêşkêş kerdî. Na konferans 30î aşm roja dişeme bi yew konser a qedîya.


vamer

darbahîv, darbadem, darbehîv, darên bahîvan


sodir

Hevreha kurmancî sosret, ji erebî سُدُورة (sudûret), ji reha سدر (sdr, “dîmen vegirtin, bînahiyê ragirtin, çav li berê delîn”). Bo guherrîna ji ramana vebûn, hilhatin, xuya bûn bi sibe bibîne beyanî.


lej

Ji *lejm < *rejm, hevreha farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (rezm) û partî [skrîpt hewce ye] (rejm), dawiyê ji proto-hindûewropî *h₃reǵ- (“xurtandin, bi hêz kirin”). /r/ên îraniya navîn ên di destpêka bêjekê de bûyî /l/ di zazakî de berbelav e. Pirraniya zimanên îranî de êdî derî karînanê ye. Hevzahiya bi kurmancî şerr binîqaş e nê gengazkî nîne.


vinderdene

Kombîyayîşê 18. yê Grûba Xebate ya Vateyî de rastnuştişê tayê karan (nameyê mesderî) û nameyê meslegan ser o ame vindertene. Kar, name û termê ke verê cû ra amade bibîy, cîya-cîya dergûdila munaqeşe bîy û formê çeku û terman yê standardî tesbît bîy.


vêşî

Kirmanckî (zazakî), nisbet bi lehçeyanê bînan ê kurdkî, taybetmendîyê ziwananê qedîman hîna vêşî xo de muhafeze kerdê.


tût

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.


vila

Vila kerdene.

Wazenî ez to rê sere ra qisey bika. Ez newe ra bîyara vîrê to. To dî ti hema vîst û çar serre yî. Serre hezar û new sey û heştay û heşt a. A serra ke parçeyê welatê to yê cêrî de asmên ra jehr vara. Herinda tovî de erdanê welatê to de bi sehezaran cesedî amey karitiş. Bi sehezaran merdimê welatê to ca û warê xo ra derbeder bîy. Welatan ra vila bîy. Vernîya înan ameye resaye bi Dîyarbekir. Ti a serre newe cîya bîyê. To xo rê ban viraşto, ti deyndar î. Ti pêhesînî ke tayê welatîyê to ha şaristanê Eskîşehîrî de karê înşaatî de gureyenî.


çin

Gilberte Favre Zaza: Yew roja ke ez ey nêfikirîyî çin a


zime

Hevreha kurmancî zivistan û zozan, pehlewî "zem" (sar), ji proto-hindûewropî [Peyv?], binêre zivistan û zozan.


esto

Kesê sêyem yekjimar dema niha ji lêkera estene.


şimitiş

Heqîqeten zî awe roniştişê hêrsî rê zaf rind a. Mîyanê şarê ma de zî, gama ke yew hêrs beno, vanê “çend qurtî awe bişime”. Verênan hol zanayo ke şimitişê awe hêrsî vindarnena. La nika bi hawayêko îlmî tesbît bîyo ke şimitişê awe hêrsî senî vindarnena.


şimitene

Eke ti zî hêrs bî, qedehêk awe bişime, wa hêrsê to ronişo.


-ij

Ji ermenî [Peyv?]-իչ (-ičʿ) ji proto-hindûewropî *-ikos ku herwiha serekaniya -ец (-êç) ya rûsî, -icus ya latînî û -ik ya kurdî ye jî.


vewre

Vizêr Kurdistanê Vakurî de, şaristanê Hekarya de vewre varaye. Yew camêrdêkê kalî va, "Yeno vîrê mi, serra 1948 de, aşma nîsane de 1 metre vewra varaybî."

Duhî li Kurdistana Bakur, li wîlayeta Hekariyê berf barî. Camêrekî pîr got: "Tê bîra min, sala 1948ê meha nîsanê metreyek befr barîbû.


vindî

No darqeweno bêtoşe û har Omer Ulusoy ke bi eslê xo yew dewa Qeyserî ra yo, mîyanê teşkîlatê MHP de bîyo. Nê mîlîtanê darqewanî Unîversîteya Akdenizî de bi demançe êrîşî wendekaran kerd la nika mîyan ra bîyo vindî, nêaseno. Heme teşkîlatê polîsê Tirkîye kewtê ey dima la o nêaseno.


ayet

ayet, her yek hevoka sureyên ku ji wan Quran pêk tête


bore

bixwe (forma fermanî ji lêkera werden = xwarin)


akerdiş

pejirandin, qebûlkirin, gotin belê, gotin erê, gotin a / e


rîb

Dimsa Nêrîbê meşhûr e. Em Dimilî ji dimsê re Rîb dibêjin.

Hesê Belê: Di derbarê nav û dengê min de, Lotikxane.com, 2/2008


pancês

Rojnameyê Agirî ke pancês rojan ra reyê bi kurdîkîya kurmancî weşanîyeno, hûmara xo ya 100. roja 30.11.2008 weşana.

Rojnameya Agirî, ya ku pazde rojan carekê bi kurdiya kurmancî tê weşandin, hejmara xwe ya 100em roja 30.11.2008 weşand.


kiştiş

Kiştişê 33 leşkeran vernî ro çareserîye girewto


mendê

Hulya Yetîşen: Kurdî demêko derg binê hegemonyaya dewletanê cîya-cîyayan de mendê.

Kurd demekî dirêj di bin hegemoniya dewletên cuda-cuda de mane.

Di hevpeyivînekê de li gel Gilberte Favre Zaza, wergerandina li zazakî: Roşan Lezgîn bo Zazaki.net, wergerandina li kurmancî bo Wîkîferhengê: Husein Muhammed


açî

açî, di zimanê zarokan de lêxistin. bw. eç


astar

astar, cafunê tenikê ku li binê kin can, ...da bête dirûtin;Astarê jê ridê jêra vayêr o: Astarê wî jirûyê wî bihatir e


amoj

amoş, Ew kesê ku hêrs dibe, dixeyde û bêhawa xeber bide ku û meriv bi lavayî û gotinên xweş wî/wê biseknîne, tê gotin ku ew, Heywanê ku dema dotin û şîrdayinê, serhişkî bike, çêleka xwe nemijîne û nehêle bête dotin, bi hinkî tevgeran ew bête berdest kirin, tête gotin amoş bûye


sey

Wazenî ez to rê sere ra qisey bika. Ez newe ra bîyara vîrê to. To dî ti hema vîst û çar serre yî. Serre hezar û new sey û heştay û heşt a. A serra ke parçeyê welatê to yê cêrî de asmên ra jehr vara.


vela

Vela kerdene.


erjan

Ji farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (erzân). Hevreha avestayî erec-, bi partî erjân, kurdî erzan.

erzan, kêmbiha, tişta/ê dikare bi kêm pare bêt kirîn


aşêf

aşêf, ew giyayê ku di nava ziyanan (çandinî) da derkeve; Ziyanê ma amsar aşêfin î:Ziyanê me ev sal bi aşêf in


kerdox

çêker, amadeker, hazirker, daner, berhevker


kird

Na grûba kurde ke zafane xo “kird” yan zî “kirmanc” name kena, hema vajêne ke pêru sermîyan û roşinbîrê na grûbe, destpêk ra hetanî nika heme prosesanê mucadeleyê neteweperwerîya kurdî de ca girewto.


diyayîş

Netîceyê xebata standardîzekerdişê na lehçe de nê nameyan ra “kirmanckî” maqul ameya dîyayîş (8) û nika wareyê nuştişî de no name yeno şuxulnayîş. Eke çekuya “zazakî” bîyero şuxulnayîş zî, zaf rey sey “kurdkîya zazakî” yena nuştiş.


yeno

Netîceyê xebata standardîzekerdişê na lehçe de nê nameyan ra “kirmanckî” maqul ameya diyayîş û nika wareyê nuştişî de no name yeno şuxulnayîş. Eke çekuya “zazakî” bîyero şuxulnayîş zî, zaf rey sey “kurdkîya zazakî” yena nuştiş.


şuxulnayîş

bikaranîn, xebitandin, şuxilandin, îstihmalkirin


dorûver

Şarê dorûverê Çêrmûge, Sêwregi, Aldûş û Motkî xo sey “dimilî/dumbilî” û lehçeya xo zî sey “dimilkî” name kenê.

Roşan Lezgîn, Kirmanckî, Kirdkî, Dimilkî, Zazakî https://web.archive.org/http://www.zazaki.net/haber/kirmanck,-kirdk,-dimilk,-zazak-148.htm arşîv, zazaki.net, 2009


-êr

zaf > zafêr

Herçiqas kirmancê elewî gelekî bibê zî, kirmancê muslumanê sunnî înan ra zafêr ê.


nêbeno

Eke ma no xususîyet kurmanckî (kirdaskî) reyde muqayese bikin, na çeku her hîrê halan de zî kurmanckî de sey “golik” nusîyêna. Yanî, kurmanckî de hetanî ke çeku mîyanê cumle de nêyero şuxulnayîş, bellî nêbeno ke çeku nêrî, makî yan zafhûmar a. La kirmanckî (zazakî) de çeku bi tena sereyê xo zî taybetîya xo nîşan dana. No xususîyet qedîmbîyena lehçe zî nawneno.


bi tena sereyê xo zî

bi tenê ji, bi serê xwe jî, serbixwe jî, xweser jî


zanayîş

Kirmanckî de çend metnê tewr kehenê ke yenê zanayîş kitabê Peter Îvanovîç Lerchî de yê. Nê metnî fekê çend camêrdanê kirmancan (kurdanê zazayan) ê ke şerê Qirimî de hêsîr kewtê destê leşkeranê Rûsya ra nusîyayê. No kitab serra 1857 de Petersburg de ginayo çape ro.


beno

Welat de zî, reya verêne metno ke nusîyayo, Mewlûdê Nebî yê Ehmedê Xasî yo (1867-1951). No kitab 1899 de, şaristanê Dîyarbekirî de, çapxaneyê Lîtografya de çape ro ginayo. Mewlûdê Nebî, 16 qismî û 756 rêzî yo, her rêze zî 11 hece ya. No metn seba edebîyatê nuştekî yê kirmanckî sey metno tewr verên qebul beno.


keno

Mewlidêko bîn zî, yê muftîyê wextêk ê Sêwregi Usman Efendîyê Babijî (1852-1929) yo. No metn serra 1906 de nusîyayo. Dima ra destnuşteyê nê metnî kewenê destê Celadet Alî Bedirxanî (1893-1951). O zî serra 1933 de Şam de bi alfabeya erebkî çapkeno.


peyên

Nêmeyo peyên ê serranê 1970an de, Tirkîya de hetê rewşa sîyasî ra bineyke serbestî virazîya. Na rewşe de, nara wendekaranê wendegeyan dest bi nuştişî kerd.


weşanayîş

Merdim şêno kovara kulturî Tîrêj ke 1979 de dest bi weşanayîşî kerd, seba kirmanckî destpêkê edebîyatê modernî bihesebno.


şêno

Dema niha kesa sêyem yekjimar ya şayene (“dikare”).

Senî ke lehçeyanê bînan ê kurdkî de gelek fekî (şîweyî) estê, kirmanckî (zazakî) de zî gelek fekî estê. La merdim şêno bi hawayêko pêroyî kirmanckî biko di fekê girdî: Fekê Dêrsimî, hema vajêne ke kirmancê elewî qisey kenê. Fekê bînî zî, merdim şêno vajo ke kirmancê sunnî qisey kenê.


roje bi roje

roj bi roj, her ku diçe, her roj, herro, hero

Seba standardîzekerdiş û aktualîzekerdişê kirmanckî, serra 1996 ra nata tay xebatê organîzekerdeyî benê. Nê xebatî roje bi roje hîna bi îstîqrar dewam kenê.


kombîyayîş

Xebata standardîzekerdişê kirmanckî, 1996 de, teberê welatî de, Swêd de dest pêkerd. Da-pancês roşnvîranê kirmancan ê ke cayanê cîya-cîyayan ra yê û xo sey “Grûba Xebate ya Vateyî” name kenê, na lehçe ser o dest bi xebate kerd. Na koma xebate, verê netîceyê kombîyayîşê xo sey broşurî vila kerdî la dima ra kovarêk bi nameyê Vateyî vete.


nîzdî

Na koma xebate hetanî nika 16 rey seba standardîzekerdişê kirmanckî kom bîya û nîzdîyî 6.000 çekuyê bingeyî (esasî) yew formo standard de tesbît kerdê. Na xebate vernî ro nuştişê na lehçe akerdo.


vatiş

Standardîzekerdişê kirmanckî de krîteranê weçînayîş yan zî tesbîtkerdişê formê çekuyan ra yew no yo ke lehçeyê kurdkî nêzdîyê yewbînî bibê. Sey nimûne, muqabilê çekuya “artık” a tirkî, kurmanckî de vanê “êdî” û kirmanckî (zazakî) de zî formê sey “êdî”, “hendî”, “endî”, “êndî”, “îndî”, “hêdî” yenê vatiş. Seba ke mîyanê lehçeyanê kurdkî de muşterekîye virazîyo û hetê fehmkerdişî ra asanîye bibo, kirmancan zî ziwanê nuştişî de sey formêko standart formê “êdî” qebul kerdo.


esta

Kesê yekem yekjimar dema niha ji lêkera estene.

Kesê duyem yekjimar dema niha ji lêkera estene.


nuştox

Netîceyê nê munaqeşe û îzehetan de nuştoxê kirmanckî benê wayîrê aqilêkê muşterekî.


kena

Na têkilî û hemkarî kena ke warê şuxulnayîşê ziwanî de zelalî virazîyo, vernî ro kaos û anarşîya ziwanî bigêrîyo.


mîyan

Ji proto-hindûewropî *médyos, hevrehaمیان (miyan) ya farisî, मध्य (medhye) ya sanskrîtî, μέσος ya yûnanî, medium û medius yên latînî, Mitte ya almanî, mid- ya îngilîzî, մեջ (meǰ) ya ermenî, между (mêjdu) ya rusî...


çapkerdiş

Esas hemkarîya mîyanê nuştoxan û wendoxanê kirmanckî de tena naye ra îbaret nîya. Warê çapkerdiş, vilakerdiş û rotişê kitabanê kirmanckî û kovara Vateyî de zî na hemkarî bi xurtî dewam kena.


kemiliyayîş

Ez bawer nîya ke mîyanê kovaranê kurmanckî de kirmanckî hende leze aver bişîyêne. Yanî, neşrîyato cîya yê lehçeyan, seba standardîzasyonî, seba kemilîyayîşê şexsîyetê lehçeyî hîna baş aseno.


nêzdî

Eke ewro Kurdistanê Bakûrî de statuyêk seba kurdkî, yanî seba lehçeya kurmanckî û kirmanckî bidîyo, do her di lehçeyî zî mîyanê şertanê sey yebînî de aver şêrî. Cayo ke kurdê kurmancî tede zaf ê, mavajî, Cûlemêrg de, Cizîre de, do kurmanckî serdest bo, cayo ke kurdê zazay tede zaf ê, mavajî, Pîran de, Dêrsim de do kirmanckî serdest bo, cayê ke qiseykerdoxê her di lehçeyan zî tede zafî bê, cayanê sey Licê yan Dîyarbekir de, do her di lehçeyî pîya serdest bî û bîyerî şuxulnayîş. Feqet baştir o ke qiseykerdoxê her di lehçeyan bala xo bidê her di lehçeyan ser, qet nêbo, tayê qaydeyê serekeyî yê kilîtî estê ke ganî bizanê, a game do her di lehçeyî roje bi roje vêşêr ver bi yewbînî nêzdî bibî.


ameya

Wextanê ke Ewropa rastê îslamî ameya û nata fehmê Rojhelat-Rojawanî, nakokîyê Rojhelat-Rojawanî bîyê problemêko muhîm.

Îsmaîl Beşîkçî: Rojhelat de Îlm-Rojawan de Zanist, wergerandin: Roşan Lezgîn, Zazaki.net, 8/2009


estê

Rojhelat de keyeyî, mavajî kurdî, seba ke mîyanê cematî de nîşan bidê ke çiqas weçînite yê, çiqas birêz ê, bale ancenê ser ke mîyanê ferdanê keyeyê înan de çiqas mela û şêxî estê.


nêşêno

Sedemê nê heme çîyan no yo ke, îslam tadayêka pête vera fikrê azadî de tetbîq keno. Ferman dîyeno ke tu fikr nêşêno xîlafê Quranî de bo.


fehmkerdiş

Sedemê nê heme çîyan no yo ke, îslam tadayêka pête vera fikrê azadî de tetbîq keno. Ferman dîyeno ke tu fikr nêşêno xîlafê Quranî de bo. No ferman keno ke fikr bicemedîyo, beno manî ke munaqeşeyo azad aver şiro. Fikro azad, bêguman, manastiran de zî binê tada de bi. Labelê ancîna, mîyanê yê ke manastiran de perwerde dîyo de derheqê fehmkerdişê babetanê se tebîet, dinya, însan û cematî de meraq aver şiro.


averşiyayîş

Rojawan de terîqetê Fransiskenî 1209 de terîqetê Dominikenî 1215 de ronîyaya. Terîqetê Fransiskenî fikrê azadî rê hîna akerde yo. Averşîyayîşê zanistî de zî rolêko muhîm kaykerdo.


tay

Rojhelat de zî kesê ke bi zanistîyanê pozîtîfan reyde eleqedar bîyê, eke zaf tay bê zî, estê..


sanik

Sanikanê Dîyarbekirî ra Guldesteyêk

Navê pirtûkek Roşan Lezgîn, Enstîtuya Kelepûrê Kurdî, Hewlêr 2009


vêşêr

Heş beno aşiqê însanan. Êdî her roje yeno corê dewe de peyê yew zinarî de xo nimneno û temaşe keno ke hela însanî se kenê, senî qisey kenê. Roje bi roje hîna vêşêr însanan şinasneno.

Roşan Lezgîn: 'Sanikanê Dîyarbekirî ra Guldesteyêk, Enstîtuya Kelepûrê Kurdî, Hewlêr 2009, r. 68-71


musayene

evisîn, belidîn, serwextbûn, hûbûn, hîn bûn, fêr bûn, elimîn

Heş beno aşiqê însanan. Êdî her roje yeno corê dewe de peyê yew zinarî de xo nimneno û temaşe keno ke hela însanî se kenê, senî qisey kenê. Roje bi roje hîna vêşêr însanan şinasneno. Her roje yew di çekuyan fekê însanan ra museno. Êdî nameyê heme dewijan museno.


vano

Rojêk qerarê xo dano, xo rê vano, ez zî ha eynî sey însanan qisey kena, ez êdî hemeyê dewijan şinasnena, ez nameyê hemîne zana, willey ez şina xo rê bena dewij. Û dano piro şino miyanê dewe.


willey

Roşan Lezgîn: Sanikanê Dîyarbekirî ra Guldesteyêk, Enstîtuya Kelepûrê Kurdî, Hewlêr 2009, r. 68-71


wazena

Kesê yekemê yekjimar di dema nihayê erênî de ji lêkera waştene.
dixwazim, min divê


hênî

Heş şino serê hênî. Cinîyê ke serê hênî de kincan şuwenê, ê ke şîyê xo rê awe biyarê keye, senî ke çim ginenê ra heşî, her yewe hetêk ser remena.


geyreno

Ap Heş, çend rojî mîyanê dewe de xo rê geyreno. Dewijan reyde suhbet keno. Keyfê hemîne bi Ap Heşî yeno. Keyfê ey zî zaf bi hemeyê dewijan yeno.


remeno

Dewijî senî vînenî ke Ap Heş ha goştê bizanê înan weno, hema her yew cayê xo ra kenê qîrî û hawar; o ke kerra erzeno ey, o ke dar gêno şino ser de, o ke pê çu dano piro. Û Ap Heş çirp û remeno.


viyartene

- Dato, to nêdî ke yew heş tîya ra vîyart?


acêr

- Ez hewn de bîya, şima ra ver terpî û repî ameye, ez bîya haya. Mi ewnîya ke yew heş mîyanê ereqî de mendibi. No dere ro acêr vazda şi.


bêbin

lîç, bendav; Bêbin bestiş: Bendav girêdan

bêbin, bîrê ku pirr kûr be; keça ku xame nebe


wina

Peynî de veng ame dayene ke wa şar raya xo sey erê bido û wina ame vatene: “Sere de şarê xo, ma venga heme hêzanê demokratîkan danê ke referandumo ke 12ê êlula 2010î de beno de raya xo ‘eke qîm nêko zî, erê’ bidê.”


vajo

Merdim şêno bi asanî vajo ke her nuşteyê kirmanckî tewr tay teqrîben hetê 300 kesî ra ameyo wendene.


mêman

Kombîyayîşê 18. yê Grûba Xebate ya Vateyî Dêrsim de Mêmanxaneyê Beledîya Dêrsimî de virazîya û grûbe mêmana beledîya Dêrsimî bî.


kurdkî

navê eşireke kurdan e ku li Serhedê û li sirûcê berbelav in


bêro

Yan behsê înan ameyo kerdene yan zî lazim o ke bêro kerdene.

Yan behsê van hatiye kirin yan jî lazim e ku bêt kirin.

Murad Canşad: Marwer, Zazaki.net, 12/2010


ameyo

Murad Canşad Marwer, Zazaki.net, 12/2010


girewto

Nuştoxî karêko zehmet girewto xo ser la heqbere ra zî ameyo.

Nivîskarî karek giran girtiye ser xwe lê ji heqê wî jî derketiye.


merde

Ziwan pê qiseykerdiş ciwîyeno, ziwano ke mîyane şari de qisey nêbi, wazenî wa hezar kitabê ey bibî, o ziwan merde yo.

Zimanê pêaxivînê dijî, zimanê ku di gel de neyê axivîn, bixwazî hezar kitêbên wî jî hebin, ew ziman mirî ye.

Kemreş Çewlîgî: Derheqê Rayziwanî de, Zazaki.net, 5/2011


zerrweşî

Deniz Gunduzî komela Dêrsimî ya Anqara de kirmanckî ser o qisey kerd. No qiseykerdiş 28.05.2011 de saete 13.00 de komela Dêrsimî de virazîya. Qiseykerdişê Deniz Gunduzî Leyla Adabeyî bi zerrweşî akerd û seba ameyîşê ey zaf sipasî kerd. Îdarekerdoxa qiseykerdişî, mamostaya Kurdî-Derî Ayşe Navruz bî.

Deniz Gunduz li Komeleya Dêrsimê ya Enqereyê li ser kirmanckî axivî. Ev peyivîn li 28.05.2011 seet 13.00 hat kirin. Leyla Adabeyî axivîna Deniz Gunduzî vekir û ji ber hatina wî gelek spasî kir. Birêvebera peyivînê, mamosteya Kurdî-Derê Ayşe Navruz bû.

Zazaki.net, 5/2011, wergerrandina li kurmancî bo Wîkîferhengê: Husein Muhammed


kirmanckî

Esas hemkarîya mîyanê nuştoxan û wendoxanê kirmanckî de tena naye ra îbaret nîya. Warê çapkerdiş, vilakerdiş û rotişê kitabanê kirmanckî û kovara Vateyî de zî na hemkarî bi xurtî dewam kena.

Roşan Lezgîn: Kirmanckî, Kirdkî, Dimilkî, Zazakî, Zazaki.net, 9/2009


wendekar

Mîyanê nê beşdaran ra qismêk wendekarê xebata ziwanî, qismêk zî yan kirmanckî baş nêzaneyne yan zî kurmanc bîy.

Di nav van beşdaran de beşek xwendekarên xebata zimanî, pişkekê jî yan zazakî baş nedizanî yan jî kurmanc bûn.


hetkarî

Ayşe Navruz demê qiseykerdişê îdarekerîye de xebata kirmanckî ser o qal kerd û vat, na xebata ke ha Anqara de, bi hetkarîya Kurdî-Derî û Grûba Xebate ya Vateyî yena dayene. Seba naye Kurdî-Der û Grûba Xebate ya Vateyî rê zaf sipasî kerdî.

Ayşe Navruz di dema axivîna birêvebirinê de li ser xebata zazakî behs kir û got ku ev xebat li Enqerê bi hevkariya Kurdî-Derê û Koma Xebatê ya Vateyê tê dan. Ji ber vê yekê gelek spasiya Kurdî-Derê û Koma Xebatê ya Vateyê kir.


biwano

îdarekerdoxê Çewlîgî nêwazenê ke şar bi ziwanê xo rojname biwano û xeberan ra haydar bo.

Birêveberên Çewligê naxwazin ku gel bi zimanê xwe rojnameyê bixwîne û ji nûçeyan agadar be.


nêwazenê

Îdarekerdoxê Çewlîgî nêwazenê ke şar bi ziwanê xo rojname biwano û xeberan ra haydar bo.


amey

Dema borî pirjimar ya ameyene (“hatin”).

Badê nê pers û cewaban, îdarekerdoxa qiseykerdişî Ayşe Navruz sipasî kerd û qiseykerdiş qedîna û kitabê Weşanxaneyê Vateyî amey rotiş. Beşdarê qiseykerdişî zî kitabê xo îmza kerdî.

Piştî van pirs û bersivan, birêvebera axivînê Ayşe Navruzê spasî kir û axivîn xilas bûn û kitêbên Weşanxaneya Vate hatin firotin. Beşdarên axivînê jî kitêbên xwe îmza kirin.


kerd

kir (dema borî ya yekjimar ji kerdene = kirin)


kerdî

kirin (dema borî ya pirjimar ji kerdene = kirin)


berde

lod, navê komekî giya ku ji sî fitlan pêk tête


şewçila

ŞEWÇILA kovarêka edebî-hunerî ya û hîrê mengan ra reyêk vejêna.

ŞEWÇILA kovarek edebî-hunerî ye û her sê mehan carekê diweşe.

Zazaki.net, 5/2011, wergerrandin li kurmancî bo Wîkîferhengê: Husein Muhammed


amebî

Derheqî kurdanî Xorasanî de zî çend kesan qisê kerd. Mi rî çîko newe kurdî Xorasanî bîy. Xorasan ra 4-5 kesî amebî. Mîyanî înan di cînî zî bîy. Mi raya verên kurdî Xorasan dîy. Ey kurmancî qisê kenî û şîî yî. Merdim kurmancîye înan ra zaf rehet fam keno. Înan tarîx, nasname û muzîk kurdanî Xorasanî ser o teblîx pêşkêş kerdî.


nêkerd

Panc rojî îta de kurdan ser o her çî bi şeklo azad ame qisêkerdiş. Seke Îbrahîm Seydo qisêkerdişî xo yê destpêkî de vatib, temayî polîtîk zî îta de ameyî qisêkerdiş. Mesela, neteweperîyê Hacî Qadirî Koyî ser o ame qisêkerdiş. Hancî bi nameyî “Kurdan Meselay Kurdan Senî Nuşt” yew teblîx estbi ke mesela kurdî hetî sîyasî ya ra analîz kerden. Cayê vatişî yo ke nê panc rojan de qet kesî midaxeleyî teblîxan, persan û qisêkerdişan nêkerd.


nêwaştibî

Salon û dormareyî salon de qet polîs û leşker çînîye bî. Roja verên walîtîye texmîn kerdib ke protesti bibî, înan zanîngeh re teklîf ardib ke polîsan bişawî salon. La zanîngeh no teklîf red kerdib, yanî rektor û organîzatoranî konferans nêwaştib ke polîs yan zî leşker bîyero cayî konferans. Bi rastî mi xo îta de yew welatî Ewropa de yan zî Kurdîstanê Azadî de hîs kerd.


vilaweke

Pênî na konferans de bi nameyî pîyerê qisêkerdoxanî konferansa kurdolojî ya yew vilaweke ameyî vilakerdiş. Qisekerdoxanî konferans zaf ehemîyet da na konferans û waşt ke nê konferansî inahawa birûmî, la înan eşkira kerd ke nê konferansî têna xo ser çare nîyî, ganî kurd sey heme neteweyanî dinya waharî heqanî xo yê mîlî û demokratîkan bî.


neşkabi

Îbrahîm Seydo Aydogan eynî roj verî nêmroj şibi endamanî TZP-Kurdî de qisê kerdibi. Ey armancê konferans ser înan de qisê kerdib, la o neşkabi înan îqna bikero.


nêame

Hancî yew roj cuwa ver Îbrahîm Seydo Aydogan, Celîlê Celîl, Tosinê Reşîd, Şahînê Bekirê Soreklî û çend kesî bînan pîya serekî şaredarî zîyaret kerd. La serekî şaredarî zî qet nêame salonê konferans


vînî

Bernameyî Mehmud Kizil ra pey rektorî Zanîngehî Hekarî Prof. Dr. Îbrahim Belenlî qisê kerd. Prof. Dr. Îbrahim Belenlî va, eger yew roj Tirkîya de kurdolojî sey yew şaxî îlmî bîyero akerdiş, ganî laboratuwarî nê Hekarî bo û qisêkerdişî xo inahawa rûmna, “kulturî şarî kurd, şeklî ciwîyayîşî şarî kurd hêna hol na mintiqa de ameyo qorî kerdiş. Semed ke no kultur vînî nebo, ganî cigêrayox hol xebat bikerî. Na xebat encax kesî zanayê eşkenî bikerî, no kar karî merdimanî zanayan o. Ma hewl danî ke ardimî na xebat bikerî. Verî ke merdim bieşko derheqî yew gel de, derheqî yew cemat de karo îlmî bikero, ganî no şar neyero înkar kerdiş. Wext ke yew gel bîyero înkar kerdiş merdim neşkeno na gelî ser xebata îlmî bikero. Ez îta de gazî pîyerê rojnamewananî mintiqa, pîyerê cigêrayoxan kena ke makînayanî xo yê fotograf, hacetanî xo yê vengqeydkerdişî bigerî, şîyerî dewan materyal top bikerî û ma re bîyarî. Ma hedreyî înan re her qede ardim bikeri. Ma heme materyalanî înan bierni û arşîvê xo de qorî bikeri. Ma inahawa eşkenî nê materyalan pêşkêşî kesanî cigêrayoxan û zanayan bikeri.”


neyero

neyê (neyêt, nehê, nehêt, neyêtin, nehêtin)


weçînayîş

Weçînayîşê serra 2002 ra pey Çewlîg de AKP (Partîya Averşîyayîş û Edaletî) ra vêşîr tu partî nêşa yew parlameter veco. Her weçînayîş ra pey AKP rayî xo hebîna zêde kerdî. AKP Çewlîg de her di weçînayîşanê peyênan de se ra hewtay ra zêdeyêr ray girewtî û rekorê Tirkîya şikit. Hîre wekîlê Çewlîgî estî, her hîrê zî di weçînayîşan de partîya AKP ra vecîyayî.

Wehdet Sîwanij: Çewlîg de Serekê Sindoqan Mela yê, Zazaki.net, 6/2011


senî

Hülya Yetişen: Gilberte [Favre Zaza] xanima delale, to senî û çi şertan de Nûredîn Zaza nas kerd?

Hülya Yetişen: Gilberte [Favre Zaza], xanima delal, te çawa û di çi rewşê de Nûredîn Zaza nas kir?

Wergerandina li zazakî: Roşan Lezgîn bo Zazaki.net, wergerandina li kurmancî bo Wîkîferhengê: Husein Muhammed


biciwiyo

Gilberte Favre Zaza: Nûredîn Zaza do hertim zerrîya mi de biciwîyo.

Gilberte Favre Zaza: Nûredîn Zaza dê herdem di dilê min de bijî.


Rojhelato Miyanên

Gilberte Favre Zaza: Reya verêne serra 1965 de gama ke mi perwerdeyê rojnamegerîye dîyêne, mi eşnawitbi ke qalê kurdan beno. Mi plan kerdbi ke ez şira Rojhelato Mîyanên.

Cara pêşîn sala 1965, dema ku min rojnamegerî dixwend, min bihîstibû ku behsa kurdan tê kirin. Min plan kiribû ku biçim Rojhilata Navîn.


estbi

Gilberte Favre Zaza: Fikrêkê mi estbi ke ez Rojhelato Mîyanên de çar mengî raywanîye bikerî û Kurdîstanê Îraqî keşf bikerî.

Fikreke min hebû ku ez li Rojhilata Navîn çar mehan bigerim û Kurdistana Iraqê binasim.


amebiya

Gilberte Favra Zaza: Ez derheqê neheqî û tedaya ke ro miletanê bindestan bena û qederê înan ser o bihîsîyat û eleqedar bîya çunke ez zî mintiqayêkê koyan de (Valais de) amebîya dinya.

Ez dervarê neheqî û tadeya ku li gelên bindest dibe û qedera wan bihesiyet û eleqedar bûm çunkî ez jî li devereke çiyayî hatibûm dinyayê.


xo vîr ra kerdene

Gilberte Favra Zaza: No mîyan de ez manzaraya muhteşeme ya koyê Agirî, mêmanperwerîya şarê Erzirom û Bazîdî qet xo vîr ra nêkena, muhteşem bîy.

Di vê navberê de ez dîmenê şikodar yê Çiyayê Agirî, mêvanperweriya gelê Erziromê û Bazîdê qet ji bîr nakim. Muhteşem bû.


menda

Gilberte Favra Zaza: Demeyê şerî de ez Lubnan û Urdun de menda.

Li dema cengê ez li Libnan û Urdinê mam.


raywanî

Gilberte Favra Zaza: Sûrîye, Lubnan, Qibrîs û Îsraîl de, mi raywanîya xo dewam kerde.

Min rêvingiya xwe li Sûriyê, Libnanê, Qibrisê û Israîlê dewam kir.


seke

Gilberte Favra Zaza: Û dima, seke meslegê mi gore îcab kerdêne, ez hertim şîya Rojhelato Mîyanên.

Û paşî, wek ku li gor pîşeya min îcab dikir, ez herdem diçûm Rojhilata Navîn.


merdê

Gilberte Favra Zaza: yew kitabê mi esto ke mi seba tutanê ke şerê Lubnanî de merdê, kerdo dîyarî û vateyo verên yê nê kitabî şaîr û nuştoxo pîl Andree Chedidî nuştbi ke demêk ra ver Parîs de rehmet kerd..

Kitêbeke min heye ku min diyarî zarokên ku ji ber cenga Libnanê mirin kiriye û pêşgotina wê şair û nivîskarê mezin André Chedidî nivîsbû ku ku demek berî niha li Parîsê rehmet kir.


nêgirewtbi

Gilberte Favra Zaza: Senî ke seba çapkerdişê kitabî ma ra destur nêgirewtbi, qapaxê kitabî zî qet goreyê eslê ey nêbi..

Çawa ku ji bo çapkirina kitêbê destûr ji me negirtibû, qepaxê kitêbê jî qet ne li gor eslê wê bû.


bikerîn

Gilberte Favra Zaza: Amancê xelate no bi ke Nûredîn Zaza bêro yad kerdene û miletêk ke wazenê komployê bêvengîye de bidê vîr ra kerdiş, ma rojnamegeran teşwîq bikerîn ke na mesela de bêveng nêmanê.

Armana xelatê ew bû ku Nûredîn Zara were bibîranîn û miletê ku dixwazin bi komploya bêdengiyê bidin jibîrkirin, em rojnamegeran teşwîq bikin ku di vê meselê de bêdeng nemînin.


zano

Hulya Yetîşen: Nûredîn Zazayî ra yew lajê to esto. Nameyê ey Cengo yo. Cengo nika çi kar keno? Vera cuya mucadeleyê polîtîkî yê babîyê xo de helwêsta ey çi bî, nika çi ya? Çiqas tarîx û kulturê kurdan şinasneno? Zano kurdkî qisey bikero?

Bi Nûredîn Zaza re te kurek heye. Navê wî Cengo ye. Cengo niha çi kar dike? Derbarê têkoşîna siyasî ya babê xwe de helwesta wî çi bû, niha çi ye? Çiqas dîrok û çandeya kurdan dinase? Dizane bi kurdî biaxive? Armana xelatê ew bû ku Nûredîn Zara were bibîranîn û miletê ku dixwazin bi komploya bêdengiyê bidin jibîrkirin, em rojnamegeran teşwîq bikin ku di vê meselê de bêdeng nemînin.

Di hevpeyivînekê de li gel Gilberte Favra Zaza, wergerandina li zazakî: Roşan Lezgîn bo Zazaki.net, wergerandina li kurmancî bo Wîkîferhengê: Husein Muhammed


nêdî

Gama ke babîyê ey nêweş kewt, o duwês serr û nêm bi. Gama ke babîyê ey merd zî, pancêsserre bi. Mergê babîyê ey mi ra vêşêr ey de travmayêka zaf girde viraşte. Lajê mi Cengoyî, ne aîleya mi ra ne zî aîleya Nûredînî ra tu destekêk nêdî.

Gava ku babê wî nexweş ket, ew diwanzdeh sal û nîv bû. Dema ku babê wî mir jî, ew panzdehsalî bû? Mirina babê wî, ji min jî zêdetir, li wî trawmayek zêde mezin peyda kir. Kurê min Cengo, ne ji malbata min û ne jî ji ya Nûredîn, ti alîkarî nedît/wernegirt.

Di hevpeyivînekê de li gel Hülya Yetişen, wergerandina li zazakî: Roşan Lezgîn bo Zazaki.net, wergerandina li kurmancî bo Wîkîferhengê: Husein Muhammed


nêda

Gama ke babîyê ey nêweş kewt, o duwês serr û nêm bi. Gama ke babîyê ey merd zî, pancêsserre bi. Mergê babîyê ey mi ra vêşêr ey de travmayêka zaf girde viraşte. Lajê mi Cengoyî, ne aîleya mi ra ne zî aîleya Nûredînî ra tu destekêk nêdî. Badê ke Nûredîn merd aîleya ey zî terkê ma kerd. Ne madî ne manewî tu garantîyêk nêda ma.

Gava ku babê wî nexweş ket, ew diwanzdeh sal û nîv bû. Dema ku babê wî mir jî, ew panzdehsalî bû? Mirina babê wî, ji min jî zêdetir, li wî trawmayek zêde mezin peyda kir. Kurê min Cengo, ne ji malbata min û ne jî ji ya Nûredîn, ti alîkarî nedît/wernegirt. Piştî ku Nûredîn mir, malbata wî jî terka me kir. Ne madî ne manewî, ti garantiyek neda me.


bivîno

Gilberte Favre Zaza: Cengoyî serrêk Parîs de perwerde dî. Gama ke ma waşt Cengo Amerîka de perwerde bivîno, kurdanê ke sozê peydakerdişê bursî da, sozê xo nêard ca.

Cengo [kurrê wê û Nûredîn Zaza] salekê li Parîs xwend ["perwerde dît"]. Dema ku me xwest Cengo li Amerîkayê bixwîne ["perwerdeyê bibîne"], kurdên ku soza peydakirina bursan da soza xwe neanî cih.


nêard

Cengo [kurrê wê û Nûredîn Zaza] salekê li Parîs xwend ["perwerde dît"]. Gava ku me xwest Cengo li Amerîkayê bixwîne ["perwerdeyê bibîne"], kurdên ku soza peydakirina bursan da soza xwe neanî cih.


gama ke

Di hevpeyivînekê de li gel Hulya Yetîşen, wergerandina li zazakî: Roşan Lezgîn bo Zazaki.net, wergerandina li kurmancî bo Wîkîferhengê: Husein Muhammed


cênayêne

Gilberte Favre Zaza: Gama ke emrê Cengoyî panc serr û nêm bi, ey keman cenayêne. Badê ke babîyê ey merd, fek keman ra verada.

[Ji] gava ku jiyê Cengo pênc sal û nîv bû, wî keman dijenî. Piştî ku babê wî mir, wî dev ji kemanê berda.


nêdano

Gilberte Favre Zaza: Lajê waya Nûredînî ya pîle vîst serrî yo ke cewab nêdano mektubanê ma.

Kurrê xwişka Nûredînî ya mezin bîst sal in ku bersiv nade nameyên me.


maneno

Gilberte Favre Zaza: Eke rojêk ez şirî, o bêkes maneno.


nêbî

Gilberte Favre Zaza: Badê ke o merd, tutanê ey zî na mesela de xo mesul nêdî, qet eleqedar nêbî.

Piştî ku ew mird, zarokên wî jî di vê meselê de xwe berpirs nedît, qet eleqedar nebûn.


bibê

Bi to mumkin o ke çar parçeyê Kurdîstanî bibê yew?

Bi te gengaz e ku çar parçeyên Kurdistanê bibin yek?

Di hevpeyivînekê de li gel Gilberte Favre Zaza, wergerandina li zazakî: Roşan Lezgîn bo Zazaki.net, wergerandina li kurmancî bo Wîkîferhengê: Husein Muhammed


nuseno

Nika ma bêrîn şima ser. Vanê, to duwêsserrîya xo de dest bi nuştiş kerdo. Gîlberte Xanime, merdim çira nuseno? Waştişê nuştişî kamca ra yeno? Ti şêna no ruh ma rê tarîf bikî? Tebaxa 2011î de yew romanê to vejêno. Ti nê romanê xo de qalê çî kena, ti şêna biney qalê mewzû û qehremananê romanê xo bikî?

Niha em werin se Te. Dibêjin, te di diwanzdehsaliya xwe de dest bi nivîsînê kiriye. Gulberte xanim, mirov çima dinivîse? Xwesteka nivîsînê ji çi tê? Tu dikarî wê ruhê ji me re vebêjî? Tebaxa 2011ê romaneke te diweşe. Tu di vê romanê de behsa çi dikî, tu dikarî qala mijar û lehengên romana xwe bikî?

Hülya Yetişen di hevpeyivînekê de li gel Gilberte Favre Zaza, wergerandina li zazakî: Roşan Lezgîn bo Zazaki.net, wergerandina li kurmancî bo Wîkîferhengê: Husein Muhammed


bieşnawo

Gelo çira dinya nêwazena kurdan bivîno û bieşnawo?

Gelo çima dinya naxwaze kurdan bibîne û bibihîze?


bibo

Labelê bîyayîşanê Tûnis û Misirî nîşanê ma da ke demokrasî şêno leze vila bibo.

Lê bûyerên Tûnis û Misrê nîşanî me da ku demokrasî dikare bi ez belav bibe.


biroşê

Gilberte Favre Zaza: Kurdê Îraqî hol zanê petrolê xo biroşê. Labelê qaydeyanê exlaqê meslegî û heqanê telîfî hîç nêzanê! Belkî rojêk bimusê. Sloganêk ke çapemenîya Swîsî de bi hawayêko biîntîzam weşanîyêna esta: Tecawuzkerdişê heqanê nuştoxan, dizdî ya!

Kurdên Iraqê xweş dizanin petrola xwe bifiroşin lê qaydeyên exlaqî yên pîşeyî û mafên telîfî qet nizanin! Belkî rojekê fêr bibin. Sloganek ku di çapemeniya swîsrî de bi awayekî inîntizam diweşe heye: Tecawizkirina mafê nivîskaran dizî ye!


nêana

Rewşa ke Tirkîya de esta zî hîna holêr nîya. Tirkîyaya ke endama Konvansîyonê Ewropa ya, mesulîyeto ke derheqê heqanê nuştoxan de girewto xo ser, nêana ca.

Rewşa ku Tirkiye tê de ye, ne hê baştir e. Tirkiye, ku endama Peymana Ewropayên ye, berpirsiyariya ku derbarê mafên nivîskaran de girtiye ser xwe, bi cih naîne.


nêdanê

Zafê weşanxaneyê Tirkîya (kurdî zî tede) goş nêdanê no mewzû.

Gelek weşanxaneyên Tirkiyê (kurd jî tê de) guh nadin vê mijarê.


agêreno

Nûredîn Zaza badê ke doktoraya xo zanistîyanê perwerdeyî de temam keno, serra 1956 de agêreno Sûrîye. 1967 de Partîya Demokrat a Kurdîstanê Sûrîye ronîyena û Nûredîn Zaza beno serekê na partî.

Nûredîn Zaza, piştî ku doktoraya xwe ya zanistên perwerdeyê temam dike, salla 1956ê vedigerre Sûriyê. Sala 1967ê Partiya Demokrat ya Kurdistana Sûriyê ava dibe û Nûredîn Zaza dibe serokê wê partiyê.


gêrena

Cinîya Nûredîn Zazayê rehmetî Gilberte Favre Zaza 1945 de şaristanê Sion (Valais) yê Swîsî de ameya dinya. Badê ke perwerdeyê rojnamegerîye temam kena, 1967 de yena Kurdîstan û Rojhelato Mîyanên ra gêrena. Serra 1971 de Nûredîn Zazayî şinasnena. Serra 1972 de Nûredîn Zazayî reyde zewijêna. Serrêk dima ra zî bi nameyê Cengo yew lajê înan yeno dinya..

Jina Nûredîn Zazayê rehmetî, Gilberte Favre Zaza, di sala 1945ê de li bajarê Sion (Valais yê Swîsreyê hatiye dinyayê. Piştî ku perwerdeya rojnamegeriyê temam dike, di 1967ê de tê li Kurdistanê û Rojhilata Navîn digerre. Sala 1971ê Nûredîn Zaza dinase. Sala 1972 pê re dizewice. Salek piştre jî bi navê Cengo lawekî wan tê dinyayê.


gam

Ji proto-hindûewropî *gʷem- (“hatin”) ji bo zêdetir bnr. gav.


hêga

Ji proto-hindûewropî *h₂éǵros (“zevî”), hevrehaअज्र (ajra) ya sanskrîtî, ἀγρός (agros) ya yûnaniya kevn, ager ya latînî, արտ (art) ya ermenî, acre ya îngilîzî, åker ya swêdî.

zevî, erdê çandinê, axa ku dexlûdan (genim / ceh û hwd) lê tê çandin


bize

bizêk (n): karik (nubûyî yan jî yeksalî)

bizêke (m): karik (nubûyî yan jî yeksalî)

kelce, kel (n): nêrî, gîsk (yê ku nehatiye xesandin)


kerge

hevreha goranî kerg, mazenderanî کرک (kerk), farisî کرک (kerk), pehlewî kerk, avestayî kehrkete-, herwiha rûsî û gelek zimanên din yên slavî курица (kurîça: mirîşk) û кур (kur: dîk, dîkil), îrlandiya kevn cerc, îrlandî û skotî cearc.. ji hemû ji proto-îranî. Ji eynî rehî bi kurmancî kurk (mirîşka li ser hêkan). Di îraniya kevn de ev navê eslî yê mirîşkan bû û peyva "mir-" (mirîşk, mamir) navê giştî yê teyr û tilûran bû. Ev wate hê jî di peyva mirîçike ya zazakî de hatiye parastin.


kirdkî

Ganî merdim heqê kursan zî înkar nêkero. Çunke gelêk kursê ziwanî dîyayî, wendiş û nuştişê kirdkî nê kursan reyde weş vila bî. Unîversîteyan de abîyayîşê beşanê kurdkî (kurmancî û kirdkî) zî averşîyayîşê kirdkîya nuştekî de rewşêka pozîtîfe arde meydan, zaf faydeyê xo bi.

Roşan Lezgîn, Nuşteyê Edîtorî yê Rojnameyê Newepelî-64 https://web.archive.org/http://www.zazaki.net/haber/nustey-edtor-y-rojnamey-newepel-64-1749.htm arşîv, zazaki.net, 18.7.2014


balerîn

balerîn, jina ku bale bike yan hûnermend bibe


avzêm

avzê, çavkaniya avê ya biharê çê dibe û ber bi havînê diçike, çavkanî, hekoke


arsa

erse, cihê ku ji avayî çêkirinê ra hatiye veqetandin


balî

xwezî, qe nebe; Balî ti zî biameynê: Xwezî tu jî bihatana


binik

binik, bermayê tiştekî.. : Binikê bêjingê. : Binikê bênderê;Binikê peşmî:Binikê hirîyê''


meşt

Ji zimanên îranî, hevrehatalîşî / enbeharîماشکی (maşkî). Di lehceyên din yên kurdî de sibe ya kurmancî ji erebî cihê wê girtiye.


balû

Ji proto-hindûewropî *gʷlh₂eno- binêre berû.


aa

Tebîrek e ku bi hatina pêşîya hevokê mana nîdayê dide.

Aa! eno hawa bî?


adirge

danê kevirheste, perçekî hesin e, li sîyê dixin ku pê agir bigre


alişk

dêm, gep; Dapîr mi lew naye alişkda mi ra: Dapîra min ramusanekê li gepa min da


aloznayiş

alozandin, helisandin, rizîn, pûç kirin. : Balîcanê me yên sor helisîn. : Gozê me pûç bûn. : Toraqê me qûsyaye;Vilînceyê mi alozya Firingî ma helisyayî:Benîştê min alozî'


altun

Altun wûrdêk o, qîmetê yê vêşî yo.


alûç

alûçe, lat. prunus. fêkiyek, arûk, hilûzerk, şilor


awekî

têvera şiyayişêya deştena du(di) - tegelan.


azeryon

lat. caltha. Yew bêj vaş. - bw. mexmorka zongî


badî

piştî, zerfê zeman e, paşî, Bar.: Piştîkî êzing anî


badî der

pişt ra; We(o) şî, ez badî der ameyo: Ew çû, ez pişt ra hatim


bal dayîş

bal dayin, baldan; Mi bala xo da bide, zaf rind bî: Min bala xwe dayî, zaf rind bû


banger

Kevira mezina gilover a ku ji bo dewisandina xaka ser banê xanî tête gerandin, loq.

Kerra girda gilover a ke banî sera banger.

Kevira mezina gilover a ku ji çarnenê ke hara banî bişidyo. bw. lox


bawo!

bawo!, Bankirina bav, Gazî kirin;Way li min bowo! key mi veşa:Way li min bavo! mala min şewitî


bedilyayîş

Yew serê sibayî hila ke Gregor Samsa hewnanê xiraban ra xo aqilîya dî ke bedilîyayo bîyo yew kuska dewse. Qafikê xo yê sey zirxê hişkî ser, dergkewte bi. Binekî sereyê xo ke berz kerd pîzeyê xo yo xişno kûlbeyên, qeweyî û kirteyên dî. Lihêf pîzeyê ey ser o rêsabi û binekî mendbi ke bikewo erdî ser. Lingê ey gore leşa ey sey pîjikê bîy, çimanê ey ver de bereqîyaye kaydîyayêne.

Franz Kafka, Bedilîyayîş, (açarnayox:Jêhatî Zengelan


belxur

savar, navê cûrekî xwarin e, ku ji hebê şeliqandî yê hêrandî çê dibe


ber bi ber

nifş bi nifş, bw. qirn bi qirn; der bi der, ew kesên ku deriyê wan pêşberê hev e


ber piro

derî lê vekirin, hal û xatir pirsîn; derî li ser dadan, Li ser yekî da derî girtin, Hal û xatir pirs nekirin


berz firayîş

bilind firîn, quretî kirin; Berz fira, nizim kewt: Berz firî, nizim ket


bêbawer

bêîman, Kesê ku bê îtibar be, Kesê ku bi xwedê îman nebe, ateîst


bêj

cûre, celeb, tewir; Bêj bi bêj vaşî estî: Cûre bi cûre giya hene


bêmal

bêmal, bêxanî, Yê ku malê wî tûne be, xizan


bêter

bêtir, zêdetir, pirtir; Rizgo mi ra bêterêr(vêşêr) nan weno: Rizgo ji min bêtir nan dixû


bêtew

nelihev; Biray mi bêtew o, yewî reyde nêviyarneno: Birê min nelihev e, bi kesî ra nabihûrîne


boncî

boncî, cûrekî kuçikan e ku bi gelemperî hûr in.


bonder

Ez bonderê xeratê biya


boxe

şêgele, qahreman, gernas, xurtirîn kesayetî di herêmê de yan jî di nav êlekê de

jêder ji protogermanic bukkon almanî: Bock inglizî: buck Avesta:buza ermenî:buc


bûy

Bûya enî weşî weş a


hîrês

Roportajê na hûmare Serkan Naryaprağı yew kedkarê kulturî Remezan Özgültekinî dir kerdo. Remezan Özgültekin, Sêwregi de hetê xebata kulturî, folklorî, tarîx û daşinasnayîşê şexsîyetanê namdaran ra merdimêko muhîm o. Eke yew biwazo derheqê Sêwregi de çîyek bimuso, muraceetê Remezan Özgültekinî keno. Hetanî nika hîrês kitabê ci neşr bîyê. Zafê nê kitaban, behsê Sêwregi; kultur û tarîxê Sêwregi kenê.


sawiten

* proto-îranî: *sew- ("sûn, tîj kirin")
:partî: s’w- ("pelixandin")
:pehlewî: s'd- /say-/ ("sûn")
:farisî: sûden- / sāy- ("sûn")
:kurmancî: sûn, sûtin, hesûn- / -sû-, -hesû- ("sûn")
:hewramî: sewe ("sûn")
:zazakî: sawiten / saw- ("sûn")
* sanskrîtî: śā- ("sûn, tîj kirin")

Fekê kerde yan zî çîyê sey kerde sawrî kerdene.


vîr

Vîr amayen.


kewndêz

kowndêz
kondêz
kondês
kundês
kundêz
kundîyez
kunduz
kunêz
kunîyez


şimitox

Ehmed zaf cixare simên. Semed ma yira wûn şimitox.

Ehmed zehf cixare dikişîne. Lewma em jê re dibêjin vexwer.


deleverge

'Şûno, Şûno'
şûno, şûno, bira şûno
şûno, şûno, heval şûno
Tîj vecîyaya gilê kûno
Bî teq-teqê tifingûno
No dem, demê delvergûn o
Bî piç-piçê cîrûnûno
Adir kot zerrê daykûno
şûno, şûno, bira şûno


zûnaye

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.

Va ma yi ver ra vîyerêni senî
Vergî Zûnayey va kutik bisînî


qalker

Verggûn va, qalkerê ma, pîrê ma wo
Wi şi hêt kutik, da selûm xirrawo


pirçin

zeri pirç dı mûnen, laceko kejik û mûyın (û sey inun)


xuşxuşik

Yi çi rey nidîb teşweşi bajarûn
însûn tey bib sey xuşxuşik, sey varûn


ruçikitene

Ji ber rûyê te (Ev bela ku hatye serê me gişkî ruçikêtene)


antene

Ji partî [skrîpt hewce ye] (ahenc-) (>farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (ahîxten) >farisî آهنگ (aheng) >kurdî aheng), ji proto-îranî *āθanǰáyati, ji *ā- + *-θanǰáyati. Hevreha sengandin, ferheng, hênciqandin, soranî هەڵهێنجاندن (hellhêncandin)...


viraştene

Ji partî [skrîpt hewce ye] (wiraşt-, “çêkirin, eyar kirin, amade kirin”) (reha dema niha [skrîpt hewce ye] (wiraz-). Ji vi- (4) - *raştin, peywendî raşt. Hevreha kurmancî piraştin û birastin.


bermayene

Ji *bermaden, <*bremaden, guhartoyeke pehlewanî[skrîpt hewce ye] (bremîden, “girîn”). Guherîna dengê b/g diyardeyek berbelav e, hevreha badînîgirîn, soranîگریان (giryan).


musnayene

Hevreha farisî آموختن (amûxten, “hîn bûn, fêr bûn”) (rehê dema niha آموز (-amûz-)) û kurmancî hêvisîn / hêvotin ji zimanên îranî. Binêre: hêvisîn.


resayene

Ji zimanên îranî, hevreha farisî resîden


nequr

Zıraj şi, o çi pê nequrê ard eşt miyonê keyê xu.


-ken-

-k-, -ke-
 rehê dema niha yê lêkera kerdene (kirin)

ez ken-a (ez dikim)


het

Ji erebî خت (xet, “xet”). Lê herwiha bide ber ermenî հետ (het, “li gel, pê re, bi hev re; piştî, pey”)

Na xebate de Mesut Firat Yeşîlkayayî hetê ma kerd.


ciro herimnayene

lêherimandin, pê de rîtin, lê jehr kirin, ji dev û difn anîn, bêtehm kirin, tehmsarî kirin, ji bêvila yekî anîn, jehr xistin


-ênî

Hevrehên kurmancî -anî, -înî û soranî -îne ji zimanên îranî

paşgirek e ku pê navdêr ji rengdêran tên çêkirin

rind > rindênî,
 weş > weşênî


deyîre

Bi esehî nayê zanîn lê mimkin e ku ji zimanekî tirkî û mongolî be: di gelek zimanên mongolî û lêzimî wî de dû ye û di zimanên tirkî / tûranî de yır e lê ev peyv di tirkiya niha ya standard de nemaye.


desinde

di şûnê de, di cih de,tavil, tavilê, şirp, demildest, di cî de, zû, bênavbir,
bêyî derengî, bêyî gîrobûnê yan gîrokirinê

gama kê ma xeber girot, ma do desinde agadar bikeno.


qisey kerdene

axaftin, peyivîn, qezî kirin, deng kirin


şêna

Kesê sêyem yekjimar dema niha ji lêkera şayene.


payezd

bi rêya ermenî yan tirkmenî yan jî yekser ji rusî [Peyv?]по́езд (póyezd), hevreha ukraynî по́їзд (póyizd: trên) û polonî pojazd (tirimpêl). Heman peyva rûsî ketiye hin zimanên din jî yên îranî, bo nimûne tacikî поезд (poyêzd) û osetî поезд (poyêzd). Ew herwiha ketiye hinek zimanên tirkîkî jî, bo nimûne ozbekî poezd, kirgîzî поезд (poyêzd) û qazaxî поезд (poyêzd), пойыз (poyız).


traktore

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.


dixaskanî

çêl, duxaskan, distan
 7 roj an 40 rojên piştî zarokanînê


Wîkîqisebend

Ji wîkî + qisebend, wergerandina yekser ji îngilîzî Wiktionary


sûke

Ji erebî سُوق (sūq, “bazar, sûk, çarşî, firoşgeh”) (?).


misayib

Li nav kurdên elewî û êzdî, xwişk û biratîya giran, birayê axretê.


xeyrin

Wa edebîyatê ma rê xeyrin bê...

Roşan Lezgîn, Weşanxaneyê Roşna ra hîrê kitabî, 6/2023


bado

Ji erebî بَعْدَ (baʿda). Heman peyv ketiye farisî jî.


sînayene

Ji *sînaden, hevrehaevistayî[skrîpt hewce ye] (çinmen, “evîn”), farisiya kevn 𐎨𐎴𐏃 (çeneh, “arezû”), 𐎠𐎿𐎱𐎨𐎴𐎠 (espeçeneh, “hespevîn, hesphez, ê ku hespan dievîne”), partî [skrîpt hewce ye] (şadçen, “dilşa, kêfxweş”), çinar... Di zimanên îranîkî ên rojhilhatî de wek paşgirek bûye bi wateya "ê/a ku dihebîne" an "ê/a ku têkildar e", nêzî yewnanî φιλος (filos). Hevreha soranî کەندن (kendin, “kolandin”).

evandin, hebandin, evistin, gelek hezkirin, gelek kêf jê re hatin.

Ez to boll sîneno / Mi ti sînayî


çîmoşa

Navê kulîlka beybûnê ye. Herweha ji vê kulîlkê re kulîlka sipî, kulîlkmast, bi zazakî vilika adar jî tê gotin.


misayîb

Bê misayib loqme mexwe.

Misayib wekî kiras e.

Misayibî pir giran e, tu caran dilê hev û du meşikînin.


kartole

kartol, kepole, kirtop, petat, qompîr, sêvik


ameyê

Nê kitabî de hewt estanikê Şahê Maran ca gênê. Nê estanikî cîya-cîya herêman ra ameyê arêdayene û goreyê fekanê herêman ameyê nuştene.


dirbetin

Mihtemelen ji erebî ضَرْبَة (derbeᵗ / zerbeᵗ) + -in (“-în”).


dırbetın

Bi alfabeya Jacobsonê (en) nivîsina dirbetin.