pisîk

Ji dengê onomatopoetîk yê gazîkirina pisîkan: pişo-pişo / piso-piso!. Bi heman awayî di gelek zimanên din de jî hatiye çêkirin: soranî پشیلە (pişîle), belûçî پشی (pişî), farisî پیشی (pîşî), azerî û tirkmenî (tirkmenistanî) pişik, çagatayî (çaxatayî) پیشیک (/pîşîk/), romanî pisicã... Hevwateya wê kitik jî peyveke li navneteweyî ye - bo agahiyên berfirehtir li wê binêrin.

Kitik û ajelên nêzî wan (wek şêr, piling, panter, leopard, jaguar û hwd).


hêk

Herwiha hêg, hevreha din ya kurmancî hêlik (gun, ritil), hevreha soranî هێڵکه / hêłke, hewramî hêłe, zazakî hak, belûçî ہیک (hêyk), ہیگ (hêyg), peştûyî هګۍ (هګۍ) (hegêy), pehlewî 𐫟𐫀𐫏𐫃 (xʾyg, /xāyeg/), farisiya berê خاگ (xag) û خایه (xaye), farisiya niha خایه (xayê: berê bi maneya "hêk", niha bi wateya "hêlik, gun"), tacikî хоя (xoya), avestayî eye- û 𐬀𐬉𐬨 (eêm), danmarkî æg, îngilîzî/îzlendî/norwecî egg, swêdî ägg, almanî Ei, holendî ei, yûnaniya kevn ᾠόν (ōión), yûnaniya niha αβγό (avgó), latînî ōvum, îtalî uovo, portugalî ovo, spanî huevo, hueva, ovo, fransî œuf... hemû ji proto-hindûewropî *h₂ōwyóm (hêk) ji *h₂éwis (teyr, firinde, balinde).
Peyva îranî ketiye tirkî û hinek zimanên din jî yên tirkîkî: azerî xaya / خایا, osmanî خایا (xaya, haya), tirkî haya (gun, hêlik)...
Çavkanî: Çabolov r. 434-435, Chyet r. 249, Horn r. 103, Lubotsky, Novák r. 183, Watkins r. 6, Etymonline

ovûm, hucreya serekî ya jinan û heywanên mê


navik

ناڤک
navk
nafk
nafik
navok
nawik
nawk
nawok
nêvik
nêvk
nêwik
nêwk
nêwok
navok

Hevreha belûçî ناپگ (napeg), hevreha soranî ناو (naw), farisî ناف (naf, “navik”), pehlewî 𐭭𐭠𐭯𐭪 (nāfag, nafeg: navik)... sanskrîtî नभ्य (nábhya) û नाभि (nā́bhi)... latviyayî naba... almanî Nabe, Nabel, holendî naaf, îngilîzî nave, navel, swêdî nav, navel, danmarkî navle... ermenî անիւ (anîw: çerx)... yûnaniya kevn ὀμφαλός (omphalós)... latînî umbilīcus, fransî nombril, ombilic, îtalî ombelico, portugalî umbigo, spanî ombligo... hemû ji proto-hindûewropî*h₃nobʰilos ji *h₃nebʰ- (“nav, nîve; navik”).
Ne hevrreha nav yan hinav.


kutan

Hemû madde an jî hokarên nexweşiyê yên lawazkirî ji boy avakirina bergiriya destketî di laş de. Bi gelemperî bi derzîkirinê kutanê didin laşê mirov.

Dema kesek tê kutan (immunise) ne tenê li berjewendiya wan e lê li berjewendiya her kesiye. Amanca dezgehên tendirûstiyê xwe bigînin nav civakê jibo her kes derziyên kutanê li zarokên xwe xin.

OLGA KLEPOVA, Rêberiya Nishtecêbûnê: Yasayên kutanê li Australya https://web.archive.org/https://www.sbs.com.au/language/kurdish/audio/reberiya-nishtecebune-yasayen-kutane-li-australya?language=ku arşîv, sbs.com.au, 29.04.2016

Dezgeha xêrxwaziya Barzanî bi hemahengî li gel welatê Imaratê zêdetir li heft ton derman û derziyên kutanê li ser nexwaşxaneyên her sê parêzgeha Hewlêrê û Silêmaniyê û Duhokê dababeş kirin.

Dezgeha xêrxwaziya Barzanî heft ton derman li ser nexwaşxaneyan dabeş kir https://web.archive.org/http://www.basnews.com/kr/babat/328402 arşîv, basnews.com, 05.02.2017


tewere

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Beşekî xaneya demarê ye, wekî akson jî tê bi navkirin. Tewere liqê dirêjtirîn ê demarexaneyê ye ko demareragihandinan vediguhazîne dûrê laşexaneya demarexaneyê

Cemserê jeografî ew xala li ser rûyê Zemînê ye, û tewereyê (axis) Zemînê di wê ve derbas dibe.

Zagrosê Hajo: Cemserê magnetîsî yê bakur bi lez cihê xwe diguhere, Netkurd.com, 2/2006


gede

Ji zimanên îranî, hevreha soranî گەدە (gede), hevreha din ya kurmancî geda, farisî گودک (gûdek, “lawik, xulam”), pehlewî kodek ("lawik")

Di zanista biyolojî de endamî koendamê hersê e. Xurek di gedeyî de bi hersa kîmyayî û hersa mekanîk tê hersandin.'
Gede dişibe kîsekî(tûrek) masûlkî di navbera soriçik û rûviya zirav de.
Gede di binê navpençikê (diyafram), li aliyê çêpê, li jorê Zikekelênê de cih digire.'


dalan

Cog an jî çavika navber ku çavikan bi hev re girê dide, navbeynkarî dike ji bo derbasbûna ji çavikek ber bi ya din.


vîrus

Ajanekî vegir e ligorî serboriyan ji têzavek navokî id qalikekî protînî de pêk tê. Pir hûr e ku bê dîtin bi rêya hûrbîna ronahiyê, û bitenê dikare xwe pir bike di nava şanikên zindî de yê mêvandar.


anatomî

Bi rêya fransî anatomie ji latînî anatomia ji yewnanî ανατομία ji yewnaniya kevn ανατομή (kelaştin) ji ανα- (ji nû ve, dîsan, ji serî ve) + τομή (birîn)

/ɑːnɑːtoːˈmiː/


peldar

Riwekên ku pel anku belg hene yan dibin.


lenf

Bi rêya fransî fransî lymphe ji latînî latînî lympha ji yewnaniya kevn yûnaniya kevn νυμφε (numphe, “nîmf”).

xwîna spî, ava wek xwînê lê spî ya ku ji leşî tê, skinc

Astim, spazmayên givirandinê (hezimkirin - sîndirim), rêyên avrêjê, nexweşîya ba (romatîzma), hêrsbûn, hemi awayên westanê (betlîn), sermagirtin, grîp, acizahîyên ji tevgêra xwînê, herneroid, nexweşîyên perdeyên lenf, zorpêketina, destava zarowan, rawestandina xwînê (li ba jinan), emorît, edavên cerm, makoza, û nexweşîyên zûhrewî.

Bavê Jîndar: Dermanxana xweristê, Lotikxane.com, 6/2008

Sîstema lenfa weki sîstema xwînê li her derê bedenê da tên dîtin. Ew, ji demarên gelek tenik û girêkên lenf hatîye avakirin. Ew demarana ji tevinek dikşmin girêka lenfa.

Anatomiya Bedena Mirovan, Huseyin Bektaş, Weşanên Deng


xane

Xane yekeya bingehîn a zîndewer e. Ango tiştekî zîndewer be, herî kêm xwediyê xaneyek e. Ji ber ku piraniya xaneyan pir piçûk in, bi çavê tazî nayên dîtin. Ji bo dîtina xaneyan mîkroskob tên bikaranîn.

Eqdê ihramê di 'işqê da ko pîrê 'işqê bestDê çi xem ger xerqe rehnê xane'ê xemmar-i bitGezmeyek qewsê şevên 'aşiq bi nîva dil kevit

Melayê Cizîrî, Dîwana Melayê Cizirî, ~1640


zoolojî

Ji fransî zoologie ji yûnanî ζῷον (zῷon) + λόγος (-lojî)

Zanista ku lêkolînan li ser heywanan dike.

Dînawerî zanyarekî pirralî ye. Ne tenê li ser qadekê du qadan di gelek qadan deçixir kolaye û rê daye pêş zanyarên dû xwe. Di warê riweknasiyê (botanîk) de, di warê zoolojiyê de, di warê zimanzaniyê (fîlolojî) de, di warê tibê de, di warê mantiqê de, di warê dîrokê de, di warê erdnîgariyê de, di warê astronomiyê de, di warê meteorolojiyê de, di warê matematîk û mekanîkê de berhem nivîsîne û van berhemên wî ji alî zanyarên mezin ên dû wî weka çavkaniyên herî bi bawerî hatine bikarhanîn. Di heman demê de avakarê îlmê qethiyetê ye.

Mihemed Ronahî: Fîlozofên Kurd 4: Dînawerî, Serhed.org, 7/2009


mîkrobiyolojî

میکرۆبیۆلۆژی

hûrjînewernasî, zanista ku vekolînan li ser mîkro-organîzmayan dike, bi taybetî li ser bandora wan ya li mirovan organîzmên din yên jîndar

Li gor daxuyaniya WHO salane zêdeyî dû milyon testkirinên xwînê tên kirin bona nexweşiya jana zirav li nêzîka 17 dewletên paşketî, WHO daxwaz dike bi ti hawî pişt bi van rengên testkirinan neyê girêdan û di dewsa wê de testa mikrobayolojî bê bikaranîn.


mîkro-organîzma

hûrjînewer, organîzmayên hûrik yên ku tenê bi mîkroskopan dikarin bên dîtin (bi taybetî bakterî)


biyokîmya

zanista ku lêkolînan li ser hemû tiştên molekulên jîndaran û pêkhatin û guherîna wan dike dike

Hewceyê dubarekirinê nîne ku serhildana dawî ya Bakur têkçûye, ketiye bin fermana dijmin û hatiye guhertin. Gelê Bakur ji dil ve birîndar bûye, ketiye tengezariya ku di hinavê xwe de baweriyê jî dihewîne. Dem pêwîst e jê re, daku ji nû ve xwe vejîne. Me dijmin berdaye lê ew bi me bernade. Bi rêxistina me avakiribû, bi me re şer dike. Helbet em hemî jî dizanin, dijminên Kurd û Kurdistanê di hemî eniyên şer de bi me re cengê dikin. Ji bikaranînasaroxan heya rizandina sinc û estetîkê, ji şerê psîkolojîk heya tunekirina ajalên avî yên Kurdistanê, bi hemî alav û rêbazan li ber pozê me sekiniye, li mejiyê me dixe. Dijmin ketiye nav me û me berra hevûdu dide. Nirxên pîroz ên Kurdewariyê guftûgo dike, di şikê de dihêle û hêdî hêdî dixwaze ji holê rabike. Dijmin dixwaze Kurd bêî nirx, bêî bawerî, bêî armanc bimînin. Metodên zanistiyê bi kar tînin. Ji kognîtîv psîkolojiyê bigire heya civaknasiya koman, ji sîbernetîkê bigire heya biyokîmyayê ji tevayî cîhana zanistiyê sûdê werdigire û li dijî me dixebitîne.

Êlxan Penaber: Nirxên me yên pîroz û alternatîva nû - Galegal. Nasname.com, 11/2008


biyoteknolojî

حیاتی طرزیات

ḥīاtī t̤rzīاt

teknolojiya ku organîzmayên jîndar (bi taybetî mîkro-organîzmayan) bi kar tîne

Serokêşebeka Biyoteknolojiya Îranê got: Îran dermanê bi navê M.S dişîne 3 welatan.


briyolojî

lavlavknasî,
zanista ku lêkolînan li ser lavlavkan dike


amîba

Ajelek gelekî hûr ku hew ji şanekê pêk tê.


xiroka sor

Yek ji sê cureyî xaneyên xwînê ye. Xwîn rengê xwe ji xirokên sor digire. Xirokên sor oksîjenê ji pişikan diguhezînin hemû xaneyên laş. Heke hêjmara xirokên sor ên nav xwînê ji asta asayî kêmtir bibe, nexweşiya kêmxwînî peyda dibe.


kartêkir

hemû tişt an jî guherîn ko li hawîrdora zîndewer de peyda dibe û zîndewerê hander dike ko têkeve tevgerê û li dij vê guherînê bersîv bide.


vaksîn

Hemû madde an jî hokarên nexweşiyê yên lawazkirî ji boy avakirina bergiriya destketî di laş de. Bi gelemperî bi derzîkirinê vaksînê didin laşê mirov.

Cîgirê Wezîrê Berevaniyê yê Rûsyayê Rûslan Tsalîkov hat ragihand, Rûsyayê yekemîn vaksîna li dijî vîrusa Koronayê amade kiriye


dendrît

Ji yûnanî δενδρίτης (dendrítis, “tiştê mîna daran”).

dendrît, liq û pop an jî zêdehiya çeqdar. Pêkhateyên wekî liqên kurt ên ji laşê xaneyên demar, ber bi derveyî xaneyê dirêj dibin.


organîzma

Ji tirkî organizma, fransî organisme, ji organe + -isme.

Tiştê zindî yê tekûz, wek heywan, nebat, fungus an mîkroorganîzma.