îsot

îsota (feminine definite construct singular)
îsotên (feminine definite construct plural)
îsotê (feminine definite oblique singular)
îsotan (feminine definite oblique plural)
wê îsotê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan îsotan (feminine definite demonstrative oblique plural)
îsotê (feminine definite vocative singular)
îsotino (feminine definite vocative plural)
îsotek (feminine indefinite nominative singular)
îsotin (feminine indefinite nominative plural)
îsoteke (feminine indefinite construct singular)
îsotine (feminine indefinite construct plural)
îsotekê (feminine indefinite oblique singular)
îsotinan (feminine indefinite oblique plural)

Ji tirkî issi ot (“riweka kel/tûj”), herwiha bide ber sirboxirwatî isiot (“gijnîj”). Ihtimala ku "îsot" ji tirkî ye (tevî ku di tirkî de [êdî] nayê bikaranîn jî) mezin e ji ber ku "îsot" tenê li Bakurê Kurdistanê û deverên nêzîkî wê tê gotin, li deverên din yên Kurdistanê (eger ne deverên Başûr-Rojavaya Kurdistanê yên pirr nêzîkî bakur bin) peyda nabe û di zimanên din yên îranî de nîne. Hin kes bi şaşî wê bi peyva sotin / sot anku şewitîn / şewitî ve girê didin.
;Çavkanî:
* Michael L. Chyet, Ferhenga Birûskî: Ferhenga Kurmancî-Înglîzî, Kurmanji-English Dictionary, Transnational Press London, 2020, cild A-L

Hin riwekên tûj in bi taybetî dikin nav tirşiyê.


pîvaz

pîvaza (feminine definite construct singular)
pîvazên (feminine definite construct plural)
pîvazê (feminine definite oblique singular)
pîvazan (feminine definite oblique plural)
wê pîvazê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan pîvazan (feminine definite demonstrative oblique plural)
pîvazê (feminine definite vocative singular)
pîvazino (feminine definite vocative plural)
pîvazek (feminine indefinite nominative singular)
pîvazin (feminine indefinite nominative plural)
pîvazeke (feminine indefinite construct singular)
pîvazine (feminine indefinite construct plural)
pîvazekê (feminine indefinite oblique singular)
pîvazinan (feminine indefinite oblique plural)
پیڤاز (Kurdish-Arabic)
(dengnasî: پیڤاظ)
pîyaz
piyaz
pîbaz
pîwaz
pîzav
sîr

Ji zimanên îranî ye, bi îraniya kevn *piyav[e]- + -ç, hevrehên soranî پیاز (piyaz, “piyaz”) û پێواز (pêwaz), zazakî piyanz / piyonz / piyunz û piyaz, farisî پیاز (piyaz), pehlewî peyaz. Ihtimal e ku "pîvaz"a kurmancî bi metatezê ji "*piyav+ç" > "*pîva+ç" peyda bûye. ^(Çavkanî: Chyet) Herfa "n", ku li peyva zazakî "piyanz/piyonz/piyunz" zêde bûye, diyardeyekeberbelav e: tac > tanc, tifek > tifeng, firset > fersend, çok > çong...


rizîn

dirizim (present first-person singular)
dirizî (present second-person singular)
dirize (present third-person singular)
dirizin (present first-person second-person third-person plural)
birize (imperative singular)
birizin (imperative plural)
rizîm (past first-person singular)
rizî (past second-person singular)
rizî (past third-person singular)
ڕزین (Kurdish-Arabic)
rizan
rizhan
rizhîn
rizihan
rizihîn
riziyan
rizîyan
rizyan
rijîn

Ihtimal e bi metatezê ji proto-hindûewropî |ǵerh₂- (gihiştin, pîr bûn), hevreha soranî ڕزان (rzan) / rizan, farisî رسیده (resîde: gihiştî), osetî зæро́нд (jerond), sanskrîtî जरन्त (jaranta) (cerente: pîr, mezin), ermenî ծեր (cer) (çer: pîr, mezin), rusî зреть (zretʹ) (zrêti: gihiştin), yûnaniya kevn γέρων (gérōn) (gêron: pîr, mezin), almanî Kerl (mêrik), îngilîzî churl (gundî, cahil)...

Zêde gihiştin û loma pûç bûn (û gelek caran bêhnewî bûn).


kulind

kulindê (masculine definite construct singular)
kulindên (masculine definite construct plural)
kulindî (masculine definite oblique singular)
kulindan (masculine definite oblique plural)
wî kulindî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan kulindan (masculine definite demonstrative oblique plural)
kulindo (masculine definite vocative singular)
kulindino (masculine definite vocative plural)
kulindek (masculine indefinite nominative singular)
kulindin (masculine indefinite nominative plural)
kulindekî (masculine indefinite construct singular)
kulindine (masculine indefinite construct plural)
kulindekî (masculine indefinite oblique singular)
kulindinan (masculine indefinite oblique plural)
کولند (Kurdish-Arabic)

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Sebzeyek e bi reng û dirûvê xwe dişibe gundoran; bacan.

،جادۆگەرێ کولند کرە عەرەبانە و مشك ژی کرنە هەسپ و پشیك ژی کرە عەرەبانچی

Cadogerê kulind kire 'erebane û mişk jî kirine hesp û pişîk jî kire erebançî

2012, Leylan Îsmeîl, Bêrîvan û Hîvî (Çîrokêt Zarokan), Çapxana Xanî, Dihok, r. 11


firingî

firingiya (feminine definite construct singular)
firingiyên (feminine definite construct plural)
firingiyê (feminine definite oblique singular)
firingiyan (feminine definite oblique plural)
wê firingiyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan firingiyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
firingiyê (feminine definite vocative singular)
firingiyino (feminine definite vocative plural)
firingiyek (feminine indefinite nominative singular)
firingiyin (feminine indefinite nominative plural)
firingiyeke (feminine indefinite construct singular)
firingiyine (feminine indefinite construct plural)
firingiyekê (feminine indefinite oblique singular)
firingiyinan (feminine indefinite oblique plural)
feringî
firengî
fireng
freng
frengî
fringî

Bi eslê xwe maneya "ewropî" dida, ji fransî Franc (frank, fransî, fransî) ji zimanekî germenî "*franko" (rim), hevreha îngilîziya kevn franca û herwiha navê Frensayê bi gelek zimanan.

bacansor

Sebzeyek sor û girovir e (û bi gelemperî temetî mistek mirovan e; keçap jê tê çêkirin).

Wan ji xwe re hin xiyar, firingî û penîr kirîn, çûne nav bexçeyekî, li bin siya darekê rûniştin û bi kêf û henek xwarina xwe xwarin.

Firat Cewerî, Girtî, Weşanên Nûdem, 1986

Ceng-i hindî dikirin fêris û rimbazê 'erebTûx û 'ala di firingî ne kemandarê hebeşTu binê rom û 'ecem kuştine zengî di kemîn


bacanreş

bacanreşa (feminine definite construct singular)
bacanreşên (feminine definite construct plural)
bacanreşê (feminine definite oblique singular)
bacanreşan (feminine definite oblique plural)
wê bacanreşê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan bacanreşan (feminine definite demonstrative oblique plural)
bacanreşê (feminine definite vocative singular)
bacanreşino (feminine definite vocative plural)
bacanreşek (feminine indefinite nominative singular)
bacanreşin (feminine indefinite nominative plural)
bacanreşeke (feminine indefinite construct singular)
bacanreşine (feminine indefinite construct plural)
bacanreşekê (feminine indefinite oblique singular)
bacanreşinan (feminine indefinite oblique plural)
bacanreşik
bacanreşk
badincan
bacanê reş
balican
balîcan
bacansor

/bɑːd͡ʒɑːnˈrɛʃ/

Sebzeyek reş û dirêjok e
(û bi gelemperî kelandî yan qelandî tê xwarin).


tivir

tivirê (masculine definite construct singular)
tivirên (masculine definite construct plural)
tivirî (masculine definite oblique singular)
tiviran (masculine definite oblique plural)
wî tivirî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan tiviran (masculine definite demonstrative oblique plural)
tiviro (masculine definite vocative singular)
tivirino (masculine definite vocative plural)
tivirek (masculine indefinite nominative singular)
tivirin (masculine indefinite nominative plural)
tivirekî (masculine indefinite construct singular)
tivirine (masculine indefinite construct plural)
tivirekî (masculine indefinite oblique singular)
tivirinan (masculine indefinite oblique plural)
تڤر (Kurdish-Arabic)
tivr
tevir

Herwiha tirp, hevreha farisî ترب (turb, turub) ji zimanên îranî. Turp ya tirkî ji zimanekê îranî ye. Herwiha bide ber latînî stirps (reh) û mimkin e ku bi metatezê têkilî peyva samî lipt / lift jî be: erebî لفت (lift), aramî ܠܦܬܐ (lefta), îbrî לפת (léᵽeṯ), akadî 𒇻𒊬 (laptu, [LU^(SAR)]). Heke peyva îranî ji samî be, hingê l-f-t- / l-p-t berovajî bûye anku bûye t-p-l- / t-f-l" û paşî L bûye R û P/F di kurmancî de bûye V. Diyardeyên wiha hene.

Riwekek e ku rehên wî yên sor bi xavî di nav zeleteyê de tên xwarin


tirozî

Bi esehî nayê zanîn, belkî têkilî peyva tirşî.

ecûr

Cureyekî xiyaran e ku rengê wî ji xiyaran spîtir e û bi taybetî di nav ava şor de tên parastin û paşî tên xwarin.


baqil

baqila (feminine definite construct singular)
baqilên (feminine definite construct plural)
baqilê (feminine definite oblique singular)
baqilan (feminine definite oblique plural)
wê baqilê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan baqilan (feminine definite demonstrative oblique plural)
baqilê (feminine definite vocative singular)
baqilino (feminine definite vocative plural)
baqilek (feminine indefinite nominative singular)
baqilin (feminine indefinite nominative plural)
baqileke (feminine indefinite construct singular)
baqiline (feminine indefinite construct plural)
baqilekê (feminine indefinite oblique singular)
baqilinan (feminine indefinite oblique plural)
باقل (Kurdish-Arabic)
baqle
baqile
baqilk
beqil
beqilk
beqle

Ji erebî بقلة (beqle - nîşana zayenda mê "e" bi gelemperî ji peyvên ji erebî deynkirî di kurdî de dikeve), hevrehaبقل (beql, “sebze”) û beqal. Heman peyv ketiye gelek zimanên din jî: farisî باقلا (baqila), tirkî bakla, ermenî բակլա (bakla), albanî: baklla, bulgarî бакла (bakla), bosnî/sirbî/xirwatî bakla / бакла...

Riwekek e ku libên wê wek yên fasûliyan in.


kulindok

kulindokê (masculine definite construct singular)
kulindokên (masculine definite construct plural)
kulindokî (masculine definite oblique singular)
kulindokan (masculine definite oblique plural)
wî kulindokî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan kulindokan (masculine definite demonstrative oblique plural)
kulindoko (masculine definite vocative singular)
kulindokino (masculine definite vocative plural)
kulindokek (masculine indefinite nominative singular)
kulindokin (masculine indefinite nominative plural)
kulindokekî (masculine indefinite construct singular)
kulindokine (masculine indefinite construct plural)
kulindokekî (masculine indefinite oblique singular)
kulindokinan (masculine indefinite oblique plural)
kulind

Xirtik, rexdik, dolmik, kulindir,
sebzeyek wek kulindan lê kesk û dirêjok e.


dolmik

dolmikê (masculine definite construct singular)
dolmikên (masculine definite construct plural)
dolmikî (masculine definite oblique singular)
dolmikan (masculine definite oblique plural)
wî dolmikî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan dolmikan (masculine definite demonstrative oblique plural)
dolmiko (masculine definite vocative singular)
dolmikino (masculine definite vocative plural)
dolmikek (masculine indefinite nominative singular)
dolmikin (masculine indefinite nominative plural)
dolmikekî (masculine indefinite construct singular)
dolmikine (masculine indefinite construct plural)
dolmikekî (masculine indefinite oblique singular)
dolmikinan (masculine indefinite oblique plural)
dolme

Kulindok, sebzeyek wek kulindan lê kesk û dirêjok e.


xirtik

xirtika (feminine definite construct singular)
xirtikên (feminine definite construct plural)
xirtikê (feminine definite oblique singular)
xirtikan (feminine definite oblique plural)
wê xirtikê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan xirtikan (feminine definite demonstrative oblique plural)
xirtikê (feminine definite vocative singular)
xirtikino (feminine definite vocative plural)
xirtikek (feminine indefinite nominative singular)
xirtikin (feminine indefinite nominative plural)
xirtikeke (feminine indefinite construct singular)
xirtikine (feminine indefinite construct plural)
xirtikekê (feminine indefinite oblique singular)
xirtikinan (feminine indefinite oblique plural)
çal
newal

Li Gundikê hêj tavê nedayî dinê, carinan eskeran di ser gundî de digirtin. Rojek ji wan rojan ez ji xeweka şêrîn bi hirtehirtekê hişyar bûm. Çawa ko min çavên xwe vekirin, eskerekî bi pehînan em hişyar dikirin, pêyê xwe rakiribû raserê serê min, navbirên xirtikên pêlava wî li min welê hat ko min got ji newalên van çiyayan kûrtir in.

Mamo û hespê wî û Kurdistana azad, 20/08/2010, nefel.com


rexdik

rexdikê (masculine definite construct singular)
rexdikên (masculine definite construct plural)
rexdikî (masculine definite oblique singular)
rexdikan (masculine definite oblique plural)
wî rexdikî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan rexdikan (masculine definite demonstrative oblique plural)
rexdiko (masculine definite vocative singular)
rexdikino (masculine definite vocative plural)
rexdikek (masculine indefinite nominative singular)
rexdikin (masculine indefinite nominative plural)
rexdikekî (masculine indefinite construct singular)
rexdikine (masculine indefinite construct plural)
rexdikekî (masculine indefinite oblique singular)
rexdikinan (masculine indefinite oblique plural)
kulind

Kulindok, xirtik, dolmik, kulindir, kundir,
sebzeyek wek kulindan lê kesk û dirêjok e.


pîvok

cureyekî keskatiyeke an jî zerzewatek wekî pîvazan ku mirov dikare bixwe


qîtik

qîtika (feminine definite construct singular)
qîtikên (feminine definite construct plural)
qîtikê (feminine definite oblique singular)
qîtikan (feminine definite oblique plural)
wê qîtikê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan qîtikan (feminine definite demonstrative oblique plural)
qîtikê (feminine definite vocative singular)
qîtikino (feminine definite vocative plural)
qîtikek (feminine indefinite nominative singular)
qîtikin (feminine indefinite nominative plural)
qîtikeke (feminine indefinite construct singular)
qîtikine (feminine indefinite construct plural)
qîtikekê (feminine indefinite oblique singular)
qîtikinan (feminine indefinite oblique plural)


ecûr

Hevreha farisî آجر (acûr), ji zimanên îranî, tirkî acur, ji erebî عجور (eccûr) ku bi forma xwe ya erebiya misrî eggûr ketiye gelek zimanên Rojhilat û Bakurê Ewropayê jî: yûnanî αγγούρι (angouri), rûsî огурец (ogurêç), polonî ogórek, çekî okurka, danmarkî û norwecî agurk, almanî Gurke, swêdî gurka, estonî kurk, fînlendî kurkku, ukraynî огіро́к (ohirok), mecarî uborka...

werzik

Sebzeyek wek şimamokê mezin e, û çêja wê wek ya xiyara ye.


kepole

kepoleya (feminine definite construct singular)
kepola (feminine definite construct singular)
kepoleyên (feminine definite construct plural)
kepolên (feminine definite construct plural)
kepoleyê (feminine definite oblique singular)
kepolê (feminine definite oblique singular)
kepoleyan (feminine definite oblique plural)
kepolan (feminine definite oblique plural)
wê kepoleyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wê kepolê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan kepoleyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
wan kepolan (feminine definite demonstrative oblique plural)
kepoleyê (feminine definite vocative singular)
kepolê (feminine definite vocative singular)
kepoleyino (feminine definite vocative plural)
kepolino (feminine definite vocative plural)
kepoleyek (feminine indefinite nominative singular)
kepolek (feminine indefinite nominative singular)
kepoleyin (feminine indefinite nominative plural)
kepolin (feminine indefinite nominative plural)
kepoleyeke (feminine indefinite construct singular)
kepoleke (feminine indefinite construct singular)
kepoleyine (feminine indefinite construct plural)
kepoline (feminine indefinite construct plural)
kepoleyekê (feminine indefinite oblique singular)
kepolekê (feminine indefinite oblique singular)
kepoleyinan (feminine indefinite oblique plural)
kepolinan (feminine indefinite oblique plural)
kartel

Ji rusî картофель (kartofêli) ji almanî Kartofell ji îtalî tartuficolo ji latînî [Peyv?] *territūberum ("kivarkaerdê)

Riwekek e, di xwarinên cûr bi cûr de tê kelandin û xwarin.

Patates e qompîr û kepole
Sandviç e babolk û hem babole

2015, Abdulkadir Bingöl, Nûbihara Mezinan, Nûbihar


qicî

Min ji baxçe baqek qicî tovkir.


kevar

cureeyekî pincar yan şênkatî ya xwerbar e ku bêdestik e û bîna pelgê dirêj û nazik e ku bi hev re zeliqiye