zevî

zeviya (feminine definite construct singular)
zeviyên (feminine definite construct plural)
zeviyê (feminine definite oblique singular)
zeviyan (feminine definite oblique plural)
wê zeviyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan zeviyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
zeviyê (feminine definite vocative singular)
zeviyino (feminine definite vocative plural)
zeviyek (feminine indefinite nominative singular)
zeviyin (feminine indefinite nominative plural)
zeviyeke (feminine indefinite construct singular)
zeviyine (feminine indefinite construct plural)
zeviyekê (feminine indefinite oblique singular)
zeviyinan (feminine indefinite oblique plural)
زهڤی (Kurdish-Arabic)
зәви (Kurdish-Cyrillic)
zêvî
zevi

Ji proto-hindûewropî *dʰéǵʰōm (“ax, erd”). Hevreha soranî زهوی (zewî), kurdiya başûrîzeẅi, hewramî zemîn, farisî berê زمی (zemî) û niha زمین (zemîn), pehlewî zemîg, osetî зӕхх (zæxx), avestayî 𐬰𐬆𐬨 (zəm) û 𐬰𐬃 (zā̊), sanskrîtî ज्मः (jmáḥ) û क्षम् (kṣám), latviyayî zeme, lîtwanî žẽmė, çekî země, slovakî zem, polonî ziemia, bulgarî земя́ (zemyá) rûsî земля́ (zemlyá), latînî humus, yûnaniya kevn χθών (khthṓn), toxarî B keṃ, toxarî tkaṃ, hîtîtî 𒋼𒂊𒃷 (te-e-kán /tēkan/), albanî dhe. Cotrehê zemîn.
Ji heman rehî herwiha peyva proto-hindûewropî *ǵʰm̥mṓ (mirov, mêr, "axî, kesên ji axê çêbûyî") ku serekaniya peyvên bi wateya mirov yan mêr yên hinek zimanên hindûewropî ye, bo nimûne: latînî hemō û homō (bidin ber latînî humus anku ax, zevî, erd), lîtwaniya kevn žmuõ û lîtwaniya nû žmogùs, inglîziya kevn guma.
Bo diyardeya çêkirina peyvên bi wateya mêr, mirov ji peyvên bi wateya ax, erd bidin ber îbranî אדם (adám: mêr, mirov, benîadem, ademîzad) û אדמה (adamá: ax, erd, zevî).
;Çavkanî:
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg
* Kloekhorst, Alwin (2008): Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series; 5), Leiden, Boston: Brill.
* Lubotsky, Alexander. Indo-Aryan inherited lexicon. University of Leiden.
* The Tower of Babel - An Etymological Database Project [Birca Babilê - Projeyeke Danegeha Etîmolojî] (bi îngilîzî û rusî): http://starling.rinet.ru/
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an

erdê çandinê,
axa ku dexlûdan (genim / ceh û hwd) lê tê çandin:

zeviyeke çandî, zeviyeke kêlayî, zeviyeke dirûyî / dirûtî

Adar go: - Dilê min mêrg û zevî
Xezalê, canê, kuda direvî...
Hergê bilbilî, ez - gula kezî,
Gulê dihêlî, kuda dibezî...


kepir

kepira (feminine definite construct singular)
kepirên (feminine definite construct plural)
kepirê (feminine definite oblique singular)
kepiran (feminine definite oblique plural)
wê kepirê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan kepiran (feminine definite demonstrative oblique plural)
kepirê (feminine definite vocative singular)
kepirino (feminine definite vocative plural)
kepirek (feminine indefinite nominative singular)
kepirin (feminine indefinite nominative plural)
kepireke (feminine indefinite construct singular)
kepirine (feminine indefinite construct plural)
kepirekê (feminine indefinite oblique singular)
kepirinan (feminine indefinite oblique plural)
كهپـر (Kurdish-Arabic)
kepr
havîngeh
qesr
sera
war

Bi maneya "cihê çandinê" ji aramî ܟܦܪܐ (kepra, “gund, avahiyên gundan”) ji akadî 𒅗𒀊𒊒 (kapru, “çandingeh”).
Bi wateya "avahiyê bêdîwar" belkî ji eynî rehî yan jî bi metatezê hevreha farisî كربه (kurbê) / كلبه (kulbê) herdu bi maneya "kolik, holik, odeya biçûk, xanîk, dikan", ji yûnanî καλύβη (kalývi) (kalûbê: wek wê wateyê) ji καλύπτω (parastin, hilgirtin, niximandin) ji proto-hindûewropî *kel- (parastin, niximandin, sitirandin) herwiha bi riya latînî serkaniya peyva kîler e jî.

deşt

Cihê rast û sûs ku mirov bi hêsanî dikane çandiniyê lê bike.


tum

tumê (masculine definite construct singular)
tumên (masculine definite construct plural)
tumî (masculine definite oblique singular)
tuman (masculine definite oblique plural)
wî tumî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan tuman (masculine definite demonstrative oblique plural)
tumo (masculine definite vocative singular)
tumino (masculine definite vocative plural)
tumek (masculine indefinite nominative singular)
tumin (masculine indefinite nominative plural)
tumekî (masculine indefinite construct singular)
tumine (masculine indefinite construct plural)
tumekî (masculine indefinite oblique singular)
tuminan (masculine indefinite oblique plural)

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.


das

dasa (feminine definite construct singular)
dasên (feminine definite construct plural)
dasê (feminine definite oblique singular)
dasan (feminine definite oblique plural)
wê dasê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan dasan (feminine definite demonstrative oblique plural)
dasê (feminine definite vocative singular)
dasino (feminine definite vocative plural)
dasek (feminine indefinite nominative singular)
dasin (feminine indefinite nominative plural)
daseke (feminine indefinite construct singular)
dasine (feminine indefinite construct plural)
dasekê (feminine indefinite oblique singular)
dasinan (feminine indefinite oblique plural)
داس (Kurdish-Arabic)
şalok

Ji proto-îranî *da- (“birîn”), hevrehaداس (das) û داره (darê, “şalok”) yên farisî, दान (dane: birîn) ya sanskrîtî. դանակ (danak: kêr) ya ermenî ji zimanekî îranî hatiye wergirtin.

Birekek e ji bivirî siviktir e terik û darên zirav pê tên birîn.

Tu binê mah-i new û destê qedayê heyihey
Ne li zer'ê felekê belkî li 'umrê me ye das


şalok

şaloka (feminine definite construct singular)
şalokên (feminine definite construct plural)
şalokê (feminine definite oblique singular)
şalokan (feminine definite oblique plural)
wê şalokê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan şalokan (feminine definite demonstrative oblique plural)
şalokê (feminine definite vocative singular)
şalokino (feminine definite vocative plural)
şalokek (feminine indefinite nominative singular)
şalokin (feminine indefinite nominative plural)
şalokeke (feminine indefinite construct singular)
şalokine (feminine indefinite construct plural)
şalokekê (feminine indefinite oblique singular)
şalokinan (feminine indefinite oblique plural)
شالۆك (Kurdish-Arabic)
şaluk
bivir
das

Hevrehên wê di hin zimanên îranî û hinek yên tirkîkî de jî hene lê ne zelal e ka kîjan ji wan ev peyv ji yên din wergirtiye https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Turkic/%C4%8Darlag. Di nav zimanên îranî de ihtimalen tenê kurdî ev peyv parastiye, di nav zimanên tirkîkî de bo nimûne zimanê çuvaşî ҫурла (śurla). Herwiha bi riya zimanên tirkî ketine hin zimanên uralî jî, bo nimûne mecarî sarló. Mimkin e ku bi metatezêhevreha zazakî qaloç (< *çalok) be. Lê ya zazakî bi xwe mimkin e ku bi metatezê ji tirkî orak be (oraq > *qaro > qalo + -ç). Herwiha bidin ber hîtîtî 𒊬𒉺 (šarpa-), sanskrîtî सृणि (sṛṇi), latînî sarpō.

devê şalokê, destikê şalokê

Bira, şaloka xwe bîne da biçin dirûnê.


traktor

traktora (feminine definite construct singular)
traktorên (feminine definite construct plural)
traktorê (feminine definite oblique singular)
traktoran (feminine definite oblique plural)
wê traktorê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan traktoran (feminine definite demonstrative oblique plural)
traktorê (feminine definite vocative singular)
traktorino (feminine definite vocative plural)
traktorek (feminine indefinite nominative singular)
traktorin (feminine indefinite nominative plural)
traktoreke (feminine indefinite construct singular)
traktorine (feminine indefinite construct plural)
traktorekê (feminine indefinite oblique singular)
traktorinan (feminine indefinite oblique plural)
terektor
tiraktir
tirektir
tiraktor
tirektor
traktir
trektir
trektor

Ji tirkî traktör, ji fransî tracteur, ji latînî trahere (“def dan, han dan”) + -eur.

Tirimpêlek e ku xirxalên wê yên paşiyê gir in lê yên pêşiyê biçûktir in û bi taybetî bo kêlana zeviyan têt bikaranîn.


patoz

patoza (feminine definite construct singular)
patozên (feminine definite construct plural)
patozê (feminine definite oblique singular)
patozan (feminine definite oblique plural)
wê patozê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan patozan (feminine definite demonstrative oblique plural)
patozê (feminine definite vocative singular)
patozino (feminine definite vocative plural)
patozek (feminine indefinite nominative singular)
patozin (feminine indefinite nominative plural)
patozeke (feminine indefinite construct singular)
patozine (feminine indefinite construct plural)
patozekê (feminine indefinite oblique singular)
patozinan (feminine indefinite oblique plural)
patos
partos

Daliye Henan diyar kir ku divê mazot di demeke lezgîn de ji xwediyên patozan re were peydakirin û paleya xwe li herêmê bi dawî bikin.


gîsin

gîsinê (masculine definite construct singular)
gîsinên (masculine definite construct plural)
gîsinî (masculine definite oblique singular)
gîsinan (masculine definite oblique plural)
wî gîsinî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan gîsinan (masculine definite demonstrative oblique plural)
gîsino (masculine definite vocative singular)
gîsinino (masculine definite vocative plural)
gîsinek (masculine indefinite nominative singular)
gîsinin (masculine indefinite nominative plural)
gîsinekî (masculine indefinite construct singular)
gîsinine (masculine indefinite construct plural)
gîsinekî (masculine indefinite oblique singular)
gîsininan (masculine indefinite oblique plural)
گیسن (Kurdish-Arabic)
gêsin

Di cot de nikilê tûj ê ku erdê vediqelêşe.

Cotê bê gîsin, nikil zû lê dişkê.

Devereke ku Cesîm gîsin lê nedabû nemabû. Destê sibê radibû heya êvarê li serê zeviyan, nav merayan, kort çalan, rê rêviçivan, digeriya, tirpan ji ser milan nediket.

Dikana Kawa tijî gîsin, dahs, misas, tevir, bivir, kuling û bêr bû.

1990, Şivan Perwer, Çîroka Newrozê, Çapxana APEC, çapa 1ê, r. 16, ISBN 91-630-0295-7

Xwedî erdan gîsin li ser gîsin li erdê xwe dixistin û habela çandinî dikirin.

2000, Laleş Qaso, Xezeba Azadî, Weşanên Pelda, r. 190, ISBN 91 97 22 75-4-4


kerax

keraxê (masculine definite construct singular)
keraxên (masculine definite construct plural)
keraxî (masculine definite oblique singular)
keraxan (masculine definite oblique plural)
wî keraxî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan keraxan (masculine definite demonstrative oblique plural)
keraxo (masculine definite vocative singular)
keraxino (masculine definite vocative plural)
keraxek (masculine indefinite nominative singular)
keraxin (masculine indefinite nominative plural)
keraxekî (masculine indefinite construct singular)
keraxine (masculine indefinite construct plural)
keraxekî (masculine indefinite oblique singular)
keraxinan (masculine indefinite oblique plural)

paysan sans terre entretenu avec sa famille par le propriétaire foncier en échange de son travail

farmer without land supported with his family by landowner in exchange for his labour

topraksız olup toprak sahibi tarafından ailesiyle birlikte beslenen hizmetkar köylü

Demê mirov palehiya xelkê bike, genim, nîsk û ceh û hwd yên xelkê rake mirov dibe keraxê wan. Du behir ji xwediyê erd re ye û behrek jî ji keraxî re ye.

Kurê min Miho, axa dê ji min bixeyide ku ez te bişînim dibistanê. Wî gotiye ku xwendin ne ya şivan û gavan û kerax û kurmanca ye.

1998, Sidqî Hirorî, Evîn û Şewat, Nûdem, r. 16, ISBN 91 88591-40 5

Îmana ko pê re hebû hemû di serê bêvila wî re derket û çû. Bi leza gunehkar û keleşan li xwe fitilî û berê xwe da rê ko here. Wî çaxî dît ko Tajdînê keraxê wî jî bi mitale û stuxwar, çend metroyan dûrî wî, li pişt wî ye.

Silêman Demir, Sorê Gulê, Nefel, Stockholm, 2002, r. 153, ISBN 91-89687-02-7

ax lê fireh, ezman lê hatibe hev...
di axa xwe de bê ax, kerax be tev!

Çira, Ne axperest im https://web.archive.org/http://arsivakurd.org/images/arsiva_kurd/kovar/cira/cira_03.pdf arşîv, 1995, Arjen Arî, hj. 3, r. 48


qalûç

qalûça (feminine definite construct singular)
qalûçên (feminine definite construct plural)
qalûçê (feminine definite oblique singular)
qalûçan (feminine definite oblique plural)
wê qalûçê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan qalûçan (feminine definite demonstrative oblique plural)
qalûçê (feminine definite vocative singular)
qalûçino (feminine definite vocative plural)
qalûçek (feminine indefinite nominative singular)
qalûçin (feminine indefinite nominative plural)
qalûçeke (feminine indefinite construct singular)
qalûçine (feminine indefinite construct plural)
qalûçekê (feminine indefinite oblique singular)
qalûçinan (feminine indefinite oblique plural)