kal

kalê (masculine definite construct singular)
kalên (masculine definite construct plural)
kalî (masculine definite oblique singular)
kalan (masculine definite oblique plural)
wî kalî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan kalan (masculine definite demonstrative oblique plural)
kalo (masculine definite vocative singular)
kalino (masculine definite vocative plural)
kalek (masculine indefinite nominative singular)
kalin (masculine indefinite nominative plural)
kalekî (masculine indefinite construct singular)
kaline (masculine indefinite construct plural)
kalekî (masculine indefinite oblique singular)
kalinan (masculine indefinite oblique plural)

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

mêweyeke bûstanan, zebeş, şûtî, şimtî, şiftî, kelek


sêv

sêva (feminine definite construct singular)
sêvên (feminine definite construct plural)
sêvê (feminine definite oblique singular)
sêvan (feminine definite oblique plural)
wê sêvê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan sêvan (feminine definite demonstrative oblique plural)
sêvê (feminine definite vocative singular)
sêvino (feminine definite vocative plural)
sêvek (feminine indefinite nominative singular)
sêvin (feminine indefinite nominative plural)
sêveke (feminine indefinite construct singular)
sêvine (feminine indefinite construct plural)
sêvekê (feminine indefinite oblique singular)
sêvinan (feminine indefinite oblique plural)
سێڤ (Kurdish-Arabic)
сев (Kurdish-Cyrillic)

Hevreha soranî سێو (sêw), kurdiya başûrî sêf, hewramî sawi, zazakî saye, tacikî себ (seb), talîşî سیف (sîf), farisî سیب (sîb), belûçî سوپ (sop), pehlewî 𐭠𐭩𐭰 (sêp/sêb) ji zimanên îranî. Peyv di zimanên kevn yên îranî (avestayî û hexamenişî) de nehatiye qeydkirin.
Ji zimanên îranî yên rojava wêdetir etîmolojiya peyvê bi esehî nayê zanîn. Bo nimûne, di zimanên îranî yên rojhilatî de yên wek osetî û peştûyî de wek peyveke xwemalî peyda nabe (nû ji farisî ketiye peştûyî) û di sogdî û xwarezmî de nehatiye qeydkirin.
Peyv bi berfirehî di zimanên Hindistanê de peyda dibe lê texmînen ew ji zimanên îranî hatiye wergirtin: sanskrîtî सेवि (sevi), nepalî स्याउ (syāu), punjabî ਸਿਓ (sio)... Formên ûrdûyî سیب (seb) (sêb) û hindî सेब (sêb) bi zelalî ne demeke dirêj e ku ji farisî hatine wergirtin.
Bi ihtimaleke mezin peyveke kevnar ya Rojhilata Navîn û/yan Kafkasyayê ye. Bidin ber bo nimûne van zimanên ne-hindûewropî: hetî 𒊭𒀀𒊀𒀜 (ša-a-waₐ-at /šawat/), abazayî чӏва (č̣̍vā) û belkî bi metatezê gurcî ვაშლი (vašli). Peyv herwiha di hîtîtî de wek 𒊭𒈠𒇻 (ša-ma-lu /šam(a)lu-/) hatiye qeydkirin lê çunkî hîtîtî jî li heman herêmê ye, ihtimalen wê jî ev peyv ji zimanekî deverê wergirtiye û hebûna peyvê di hîtîtî de ne delîlê wê ye ku peyv hindûewropî be.
Piraniya (lê ne hemû) şaxên din yên hindûewropî peyveke ji peyva proto-hindûewropî *h₂ébōl bi kar tînin, bo nimûne îngilîzî apple, bretonî aval, latviyayî âbols, rusî я́блоко (yábloko)... Lê peyvên ji rehên din jî hene, bo nimûne yûnaniya kevn μῆλον (mêlon) û latînî mālum ku texmînen ji zimanekî kevn yê devera Deryaya Navîn hatine wergirtin. Yan jî fransî pomme ku ji latînî pomus (fêkî) wateya wê guheriye.
Lê herwiha hatiye pêşniyazkirin ku peyva îranî ji proto-îranî *cáywaH (“bihagiran, binirx”) be, hevreha sanskrîtî शेव (śéva, “bihagiran, ezîz”).
Çavkanî: Abayev, Bailey, Chyet, Kloekhorst, Lubotsky, Mayrhofer, Morgenstierne, Novák, Tsabolov, Turner, Etymonline, The Tower of Babel,

Darek e û fêkiyê wê ye, fêkiyê wê mîna gogekê ye û hindî mistekê mezin e, rengê wê bi gelemperî sor yan kesk e.

Dilê wî li wan sewitî, sêvekê ji paşila xwe derdixe, dide destê Elî begê, mezinê birane.
Digo: "Gelî bira, megirîn ! Rebê Alemê delîlê heyiriyan e. …"

1942, R. Lescot, Textes Kurdes II, Memê Alan, Bêrût, r. 4

Zaro sêvinan dixwin.

Şabaş e ji Xwedê raSelweya bih û sêvanBelçîm ji zîv û zêra


pirteqal

pirteqala (feminine definite construct singular)
pirteqalên (feminine definite construct plural)
pirteqalê (feminine definite oblique singular)
pirteqalan (feminine definite oblique plural)
wê pirteqalê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan pirteqalan (feminine definite demonstrative oblique plural)
pirteqalê (feminine definite vocative singular)
pirteqalino (feminine definite vocative plural)
pirteqalek (feminine indefinite nominative singular)
pirteqalin (feminine indefinite nominative plural)
pirteqaleke (feminine indefinite construct singular)
pirteqaline (feminine indefinite construct plural)
pirteqalekê (feminine indefinite oblique singular)
pirteqalinan (feminine indefinite oblique plural)
perteqal
porteqal
purteqal

Navmiletî taliyê ji Portugal anku welatê pirteqalên Rojhilata Navîn jê dihatin.

narinc

Fêkiyek rengtorincî yan zer e di bin tîvilî de pirt-pirt e.


zeytûn

zeytûna (feminine definite construct singular)
zeytûnên (feminine definite construct plural)
zeytûnê (feminine definite oblique singular)
zeytûnan (feminine definite oblique plural)
wê zeytûnê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan zeytûnan (feminine definite demonstrative oblique plural)
zeytûnê (feminine definite vocative singular)
zeytûnino (feminine definite vocative plural)
zeytûnek (feminine indefinite nominative singular)
zeytûnin (feminine indefinite nominative plural)
zeytûneke (feminine indefinite construct singular)
zeytûnine (feminine indefinite construct plural)
zeytûnekê (feminine indefinite oblique singular)
zeytûninan (feminine indefinite oblique plural)
زهیتوون (Kurdish-Arabic)
zeytîn
zêtûn
zeyt

Ji erebî زَيْتُون (zaytūn) ji زيت (zeyt, “zeyt”), hevreha aramî ܙܝܬܐ / זיתא (zeyta), îbranî זית (zeyt), fênîkî zeyt-, akadî sirdu, sûmerî zerdum. Peyva zeyt ji zimanekî samî ketibû pehlewî jî. Li Bakurê Afrîkayê, Rojhilata Navîn heta Hindistanê û Asyaya Navîn peyvên "zeyt" "zeytûn" belav bûne: hindî ਜੈਤੂਨ / ज़ैतून (ceytûn), tamilî சைதூண் (seydun), ermenî ձիթենի (jitʻeni) (citêni), gurcî ზეთის (zêtis), qazaxî зәйтун (zeytûn)... Di pirraniya zimanên ewropî de peyveke ji bingehê oliva ya latînî çêkirî tê bikaranîn lê li nîvgiravêÎberyayê jî peyva ji erebî cihê xwe girtiye: spanî aceituna û portugalî aceitona, herdu ji forma diyar ya erebî الزيتون (ez-zeytûn).

Memduh Selîm Beg qedeha destê xwe hêdî hêdî dibe devê xwe, çend qult ji konyaka xwe vedixwe û pajê jî, ji zeytûnên li ser masê du liban digire û diavêje devê xwe.

2005, Mehmed Uzun, Siya evînê, Ithaki Publishing, r. 98

Nav jî li xwe kirin "Çiqila Zeytûnê" da ku ava dilê zeytûnên Efrrînê hişk bikin û li erdê xwe bikin xwedî, weke jinbavekî bênamûs!

2023, Nûjîn Qido, Sê Rojên Mê, Na Yayınları, r. 44

Çavên te mîna zeytûnê
Ditirsim ji agirê êtûnê
Ya Xatûn ez tobedar im
Tobedarê Xaliqê Cebar im
Ji ser toba xwe ez nayêm xwarê

2019, Feramez Fîkrî Çevirel, Dîroka Wêjeyê Kurdî:, Na Yayınları, r. 73


tirî

tiriyê (masculine definite construct singular)
tiriyên (masculine definite construct plural)
tiriyan (masculine definite oblique plural)
wî tirî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan tiriyan (masculine definite demonstrative oblique plural)
tiriyo (masculine definite vocative singular)
tiriyino (masculine definite vocative plural)
tiriyek (masculine indefinite nominative singular)
tiriyin (masculine indefinite nominative plural)
tiriyekî (masculine indefinite construct singular)
tiriyine (masculine indefinite construct plural)
tiriyekî (masculine indefinite oblique singular)
tiriyinan (masculine indefinite oblique plural)
kurdî-erebî
تری
tiri
tirih
tireh
trî
turu
dirî
strî
tir

Hevreha soranî tirê, herdu belkî ji ermenî [Peyv?], bi ermeniya navîn tolî (mey) ji urartûyî udulî (“tirî”), têkilî tilletu (tirî) ya akadî, binere tolk. Yan jî hevreha sanskrîtî द्राक्षा (drake), yûnanî τρύγος (trugos), holendî druif, swêdî druva, danmarkî drue, almanî Traube, hemû ji proto-hindûewropî [Peyv?]. Herwiha belkî peyvên slavî jî: sirbî grozd, çekî hrozen, rusî (vîno)grad. Bi zimanên din yên îranî bi pirranî engur e.

Hesenî: Cûreyên wê yên gewr, mor, sipî û sor hene, gir e.

Kerkûşî: Mêwek dikare barê kerek tirî bigre, xweş e, dikin mewij.

Yaxîş: Pelê mêwê pirr in, pirr tirî digre, şêraniya wê kêm e.

Heftber: Mêwa heftber, ne bi carekê bi çend caran tirî dide.

Pelûr: Arvan di nav dimsê de dikelînin, rûn sor dikin bera ser didin bi wî awayî dixwin.

Kulorîkên dimsê: Hevîr dikin qilor û di nava şerbetê de dikelînin, şêranîyeke xweş e.

Darik: Ji Arvan û dimsê pelûr çêdikin, darikên hinek dirêj çend caran di nav pelûrê re dikin, daldiqînin, zuwa dikin.

Benik(sincoq): Qinê gûzan an dendikên bihîvan di ben re dikin û wek darikan di pelûrê re dikin, daldiqînin, zuwa dikin.

Helawî: Bi dimsê û arvanê qelandî çêdibe.

Tilîşewitî (lepşewitî): Pêşiyê rûn sordikin, dimsê bera ser didin û nanê tenûrê hûr dikin ser. Bi germî tê xwarinê.

Kerme (kesme): Pelûrê işk dikin û paşê bi kêran çargoşe jêdikin.

Şerbet: Dims bi avê tê ron kirin, dibe vexwarineke xweş. Him cemidî, him jî germ tê vexwarinê.

Berfdimsk: Dimsê bera ser berfê didin û jê şêranî çêdikin.

Helawiya nişê: Bi navika genim û dimsê çêdikin.

Aqîda kundir: Kundirên zivistanê hûr dikin û di nava şîreyê de dikelînin.

Aqîda qalikê zebeş: Qalikên zebeşan tên hûrkirin û di nava şîreyê de tên kelandinê.

Aqîda buyok: Buyok tên hûrkirin û di nava şîreyê de tên kelandinê.

Aqîda şîr: Şîreyê dikelînin, piştî ku tîr dibe şîr bera nav didin û li hev dixin.

Pastêq: Arvan li nav dimsê dixin, li ser cawan tenik radixin, kuncî bi ser werdikin, zuwa dikin û wek niviştan qat dikin, hiltînin. Di paşîvan de, bi gûzan re xwarike xweş e.

Fêkiyek libhûrik û libên wî bi hev re bi wîşiyan ve çêdibin
(tiriyê hişkkirî mewîj e; dara ku pê ve çêdibe mêw e; zeviya ku darên wî lê hene rez e û vexwiraka wê ya bialkol mey e).

Ne j'cindiyê babet ez îNaxut li te tiryan rezîQuwwet nehin sêvê gezî


hinar

hinara (feminine definite construct singular)
hinarên (feminine definite construct plural)
hinarê (feminine definite oblique singular)
hinaran (feminine definite oblique plural)
wê hinarê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan hinaran (feminine definite demonstrative oblique plural)
hinarê (feminine definite vocative singular)
hinarino (feminine definite vocative plural)
hinarek (feminine indefinite nominative singular)
hinarin (feminine indefinite nominative plural)
hinareke (feminine indefinite construct singular)
hinarine (feminine indefinite construct plural)
hinarekê (feminine indefinite oblique singular)
hinarinan (feminine indefinite oblique plural)
henar
nar
هنار (Kurdish-Arabic)

Ji zimanên îranî, hevreha avestayî hesaneê-pata (dara hinaran), sogdî n'r'x, pehlewî enar, farisî انار (enar) / نار (nar), soranî نار (nar) û ههنار (henar). Peyva tirkî nar (“hinar”) ji zimanekî îranî hatiye deynkirin. Nişanyan îdia dike ku ihtimal heye ku ev peyv ji zimanekî Hindistanê ketibe zimanên îranî lê ti belgeyan bo îdiaya xwe pêşkêş nake. Berevajî ku ew dibêje, peyva hindî अनार (enar) ji zimanekî îranî ye û peyvên zimanên din jî yên Hindistanê, wek sanskrîtî दन्तबीज (dentebîce), tamîlî மாதுளை (madulempejem) û telûgûyî దానిమ్మపండు (danimepemdu) qet naşibin peyveke wisa ku peyva "hinar" jê hatibe. Peyva "nar" bi maneya "agir" ne têkilî peyva "hinar" e, ew ji erebî ye. dibit hevreha peyva somerî (nûrme) bit, bi zêdekirina /e-/ li pêşîyê, ku paşî /e/ bûye he-/ hi- û hinar jê peyda bûye.

Fêkiyek e libên wî yên xwerbar mişe ne û di nav tîvilekî de ne
(bi gelemperî fêkiyek tirş e)

Hudhudek xweşteb'-i min îro divê herwek nesîm
Da bi bal dilber hinara b'aniya dîsa cewab
'Erd-i halê min bigota yê bi 'inwanê edeb


tû

tûya (feminine definite construct singular)
tûyên (feminine definite construct plural)
tûyê (feminine definite oblique singular)
tûyan (feminine definite oblique plural)
wê tûyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan tûyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
tûyê (feminine definite vocative singular)
tûyino (feminine definite vocative plural)
tûyek (feminine indefinite nominative singular)
tûyin (feminine indefinite nominative plural)
tûyeke (feminine indefinite construct singular)
tûyine (feminine indefinite construct plural)
tûyekê (feminine indefinite oblique singular)
tûyinan (feminine indefinite oblique plural)
twî
tî
توو (Kurdish-Arabic)
ту (Kurdish-Cyrillic)
dû
tu
ti

Hevreha soranî توو (tû), farisî توت (tût) û دوت, erebî توت (tût)... hemû ji aramî ܬܘܬܐ (tuθa), hevreha îbrî תות (tûṭ) û akadî 𒄑𒌅𒌓𒌈 (/tuttu/).
Heman peyv ji Rojhilata Navîn derbazî gelek zimanên Kafkasyayê, Rojhilata Ewropayê û Navenda Asyayê jî bûye: tirkî dut, azerî tut, ermenî թութ (tʿutʿ), bosnî dud, serbokroatî dud / дуд, romanî dud / dudă, makedonî дудинка (dudinka), maltî tut / tuta, peştûyî توت (tût), urdûyî توت (tût), osetî тута (tuta), gurcî თუთა (t’ut’a), rûsî тут (tut), hindî तूत (tūt)...


gundor

gindor (masculine definite nominative singular)
gindor (masculine definite nominative plural)
gindorê (masculine definite construct singular)
gindorên (masculine definite construct plural)
gindorî (masculine definite oblique singular)
gindoran (masculine definite oblique plural)
wî gindorî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan gindoran (masculine definite demonstrative oblique plural)
gindoro (masculine definite vocative singular)
gindorino (masculine definite vocative plural)
gindorek (masculine indefinite nominative singular)
gindorin (masculine indefinite nominative plural)
gindorekî (masculine indefinite construct singular)
gindorine (masculine indefinite construct plural)
gindorekî (masculine indefinite oblique singular)
gindorinan (masculine indefinite oblique plural)
gindor
kindor
kundor

Têkilî gindirîn, gilovir, gund, govend, gog ku eslen hemû ji maneya girover tên.

Petêx, xerûze, qomî, qire, qawin, kelek
fêkiyek zer û girover û şîrîn e û nêzî zebeşan e.

Xwude teala qewî bereket îhsan kir û zêde qenc gundor di bostanê wan da peyda bû.

1857, Mela Mûsayê Hekarî, Amadekar: Hêmin Omer, Durrû’l Mecalîs, sala weşandinê: 2022, r. 84


xox

Ji erebî خوخ (xewx, bi devokî "xox"), hevreha aramî ܚܚܐ (xexxa).

şeftalî

Fêkiyeke mîna sêvan e lê berikê wê gir e û pûrtik bi rûyê wê ve heye; Prunus persica.


mişmiş

مژمژ (Kurdish-Arabic)
mijmije
mijmij
mişmişe

Ji erebî مِشْمِش (mišmiš), hevreha akadî akadî 𒌑𒂊𒈦𒈦 (masmas). Di îbranî de jî wek משמש (mişmeş) heye lê ji erebî hatiye wergirtin.

аҷара́мҵла

āč̣̍ārā́mc̣lā

darmişmiş

Dara ku ew fêkî anku mêwe pê ve çêdibe..

Fêkiyek anku mêweyek mîna xoxan e lê hûriktir e, (bi xavî tê xwarin lê herwiha xweşav jî jê tê çêkirin).


qeysî

mişmiş

Fêkiyek anku mêweyek mîna xoxan e lê hûriktir e (bi xavî tê xwarin lê herwiha xweşav jî jê tê çêkirin).

Ferhad ji rengê eşkê xwînrîz
Leyla te kire bela li Qeysî
Ramîn bi te ram bû li Weysî


zerdelî

Ji zerd (“zer”) + alû (“hilûk, hilû”), bide ber şeftalî.

mişmiş

Fêkiyeke anku mêweyeke mîna xoxan e lê hûriktir e, (bi xavî têt xwarin lê herwiha xweşav jî jê têt çêkirin).


hilûk

hilûka (feminine definite construct singular)
hilûkên (feminine definite construct plural)
hilûkê (feminine definite oblique singular)
hilûkan (feminine definite oblique plural)
wê hilûkê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan hilûkan (feminine definite demonstrative oblique plural)
hilûkê (feminine definite vocative singular)
hilûkino (feminine definite vocative plural)
hilûkek (feminine indefinite nominative singular)
hilûkin (feminine indefinite nominative plural)
hilûkeke (feminine indefinite construct singular)
hilûkine (feminine indefinite construct plural)
hilûkekê (feminine indefinite oblique singular)
hilûkinan (feminine indefinite oblique plural)
halû
helû
helûk
herû
herûk
hilîk
hulîk
hulûk
حلووک (Kurdish-Arabic)

Ji zimanên îranî, hevreha din ya kurmancî hêrûk, soranî ههلووژه (helûje), ههڵووچه (hełûçe), kirmanşanî alûçe, farisî آلو (alû), آلوچه (alûçe), pehlewî alûg, ji zimanên îranî, herwiha hevreha sanskrîtî आलू (alû), latînî allium (pîvaz, sîr)... hemû ji proto-hindûewropî*h₂eHlu- (“reh, kixs”). Herwiha bide ber sûmerî 𒄩𒇻𒂠 (ḫa-lu-ub₂ /ḫalub/, “hilûk”). ալոճ (aloç) ya ermenî û herwiha alıç û erik yên tirkî ji zimanên îranî hatine wergirtin.

Încas, hêrûg, alûçe, şilor
mêweyek anku fêkiyek yekberik û rûhilû (ne gir) e
(bi gelemperî rengê wê mor yan sorê tarî ye).


hirmî

hirmiya (feminine definite construct singular)
hirmiyên (feminine definite construct plural)
hirmiyê (feminine definite oblique singular)
hirmiyan (feminine definite oblique plural)
wê hirmiyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan hirmiyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
hirmiyê (feminine definite vocative singular)
hirmiyino (feminine definite vocative plural)
hirmiyek (feminine indefinite nominative singular)
hirmiyin (feminine indefinite nominative plural)
hirmiyeke (feminine indefinite construct singular)
hirmiyine (feminine indefinite construct plural)
hirmiyekê (feminine indefinite oblique singular)
hirmiyinan (feminine indefinite oblique plural)
hirm
hermî
hermîk
hirmîk
hurmî
hurmîk
هرمی (Kurdish-Arabic)
һьрми (Kurdish-Cyrillic)
bih, biyok
hejîr
hilûk
încas
mandalîn
mişmiş
mûz
pirteqal
sêv
sindî
xox

Hevreha soranî ھەرمێ (hermê) û ھەمرۆ (hemro), kurdiya başûrîemrû, lekî merû, farisî امرود (emrûd) û ارمود (ermûd), pehlewî urmot û enberot, tacikî мурӯд (murüd), hewramî miro, zazakî miroy, mûriye, talişî آمبو (ambû) û امبلو (embilû)... Hemû ihtimalen ji elamî𒌝𒊒𒁕 (/umruda, umruta/) yan jî ya elamî ji zimanên îranî hatiye wergirtin.
Ketina D ji dawiya peyvê diyardeyeka berbelav ya ziman û zaravayên îraniya bakur-rojavayî ye. Bidin ber kurmancî "ba, bû" lê farisî "bad, bûd".
armud ya azerî, آرمود (armud, armut) ya osmanî, armut ya tirkî, армут (armut) ya teterî, ئامۇت (amut) ya oygurî û алмұрт (almurt) ya qazaxî ji zimanên îranî - ihtimalen farisî - hatine wergirtin. Herwiha عرموط ('ermûṭ) ya erebiya kendavî ji zimanên îranî hatiye wergirtin.
Forma hermût ya Efrînê û hin deverên din bi rêya tirkî armut ji farisî ye.

Heft çîrokên hirçê hene, her heft jî li ser hirmiyê ne.


karçîn

kar(?) + Çîn, bide ber darçîn (dara Çînê) û çinar ("Çîn-dar"), ji zimanên îranî

Mêweyek anku fêkiyek şibî sêvan e
(bi taybetî yên beyaristanan).


gûz

gûza (feminine definite construct singular)
gûzên (feminine definite construct plural)
gûzê (feminine definite oblique singular)
gûzan (feminine definite oblique plural)
wê gûzê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan gûzan (feminine definite demonstrative oblique plural)
gûzê (feminine definite vocative singular)
gûzino (feminine definite vocative plural)
gûzek (feminine indefinite nominative singular)
gûzin (feminine indefinite nominative plural)
gûzeke (feminine indefinite construct singular)
gûzine (feminine indefinite construct plural)
gûzekê (feminine indefinite oblique singular)
gûzinan (feminine indefinite oblique plural)
گووز (Kurdish-Arabic)
гуз (Kurdish-Cyrillic)
goz
gwêz
gwîz
gîz

Hevreha soranî گوێز (gwêz), zazakî goze, hewramî wezî, farisî گوز (gûz), pehlewî 𐭢𐭥𐭦 (goz), mazenderanî اغوز (eğoz), osetî ӕнгу́з (ængúz) û ӕнгозӕ (ængozæ), ihtimalen herwiha hevreha avestayî 𐬔𐬎𐬰𐬀𐬉𐬙𐬀 (guzaēta, “veşartin, niximandin, nixamtin - ji ber kakila wê ya di qalikê de parastî”), pertî nigewz- (veşartin, niximandin), hexamenişî 𐎠𐎱𐎥𐎢𐎭𐎹 (/epegewdeye/) sanskrîtî गूहति (gūhati) (gū́hati: veşartin, niximandin)... hemû ji proto-îranî*gʰawȷ́ʰ- (veşartin) belkî ji proto-hindûewropî*geug- (veşartin). Hevrehên ne-hindûîranî di zimanên din yên hindûewropî ne misoger in lê carinan gūžti (veşartin) ya lîtwanî wek yek ji nimûneyên wisa tê hesibandin.
Peyva "gûz" ji zimanên îranî ketiye piraniya zimanên Rojhilata Navîn û Kafkasyayê: aramî/siryanî ܓܘܙܐ / גוזא (gewza), îbranî אגוז (ĕğôz), azerî qoz, ermeniya navîn ղոյզ (ğoyz) û ermeniya niha ընկույզ (ənkuyz), gurcî ნიგოზი (nigozi), erebî جوز (cewz), tirkî ceviz (bi rêya erebî)...
;Çavkanî:
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010, r. 409–410
* Cheung, Johnny, Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden, 2007, r. 117
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press, r. 230.

Berhemê wê darê ku dema kojik bin kesk in lê dema gihiştî bin zer yan gewr in û qalikên wan req in û nayên xwarin lê kakilên wan xweş xwerbar in.

Cotkar dibêjin, îsal bi sedema zêdebûna rêjeya barîna baranê, berhemê gûzê li Akrê zêde bûye.

06.10.2019, Nayif Remezan, Berhema gûzan li Akrê îsal du qat zêde dibe https://web.archive.org/https://www.rudaw.net/kurmanci/business/06102019 arşîv, rudaw.net

Xanim erd vekola. Çaleke piçûk çêkir. Bi qasî deh metreyan ji çalê bi dûr ket. Du gûz ji bêrîka xwe derxist. Yek ê da Mîralî a din ji bo xwe hişt. Awayê lîstikê jê re vegot:
– Di piçûkatiya me de, di rojên îdan de, xortan ev lîstik dilîst. Ger ez karibim gûza xwe biavêjim çalê û gûz di çalê de bi cî bibe, ez ê bi ser bikevim. Ez ê gûza te ji te bistînim. Her wiha ji bo te jî heman şert heye.

2011, Cîhan Roj, Meşa Morîyan, Evrensel Basım Yayın, İstanbul, r. 21


şemam

şemama (feminine definite construct singular)
şemamên (feminine definite construct plural)
şemamê (feminine definite oblique singular)
şemaman (feminine definite oblique plural)
wê şemamê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan şemaman (feminine definite demonstrative oblique plural)
şemamê (feminine definite vocative singular)
şemamino (feminine definite vocative plural)
şemamek (feminine indefinite nominative singular)
şemamin (feminine indefinite nominative plural)
şemameke (feminine indefinite construct singular)
şemamine (feminine indefinite construct plural)
şemamekê (feminine indefinite oblique singular)
şemaminan (feminine indefinite oblique plural)
şemamik
şemamk
şimam

Bi maneya "fêkiyek zer û girover" ji erebî شَمَّام (šammām).

Fêkiyek zer û girover û şîrîn e û nêzî zebeşan e.


bahîv

bahîva (feminine definite construct singular)
bahîvên (feminine definite construct plural)
bahîvê (feminine definite oblique singular)
bahîvan (feminine definite oblique plural)
wê bahîvê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan bahîvan (feminine definite demonstrative oblique plural)
bahîvê (feminine definite vocative singular)
bahîvino (feminine definite vocative plural)
bahîvek (feminine indefinite nominative singular)
bahîvin (feminine indefinite nominative plural)
bahîveke (feminine indefinite construct singular)
bahîvine (feminine indefinite construct plural)
bahîvekê (feminine indefinite oblique singular)
bahîvinan (feminine indefinite oblique plural)
باهیڤ (Kurdish-Arabic)
баһив (Kurdish-Cyrillic)
bayiv
bayîv
behîv
behîvok
be'îv
beyiv
beyîv
bihîv
bi'îv
peyam

herwiha behîv, be'îv, hevreha soranî باوی (bawî) (bi metatezê ji *ba-îw, tenê di devoka Hewlêrê de), farisî بادام (badam), بايام (bayam) û بادم (badum), pehlewî watam, zazakî vame, sanskrîtî वाताम (vatama) ji zimanên îranî.
Dengê "d" ji kurmancî dikeve (wek farisî "bad" lê kurdî "ba") û "m" dibe "v" (wek farisî "nam" lê kurdî "nav") û A carinan dibe Î (wek kurmancî hêlîn lê soranî hêlane / lane û farisî lane/lanê) loma "badem" bûye "ba-îv".
Paşî H li peyva kurmancî lê zêde bûye daku du herfên dengdar nekevin pey hev. Ji ber ku bi rastî ew deng di peyva resen de nîne, tenê "ba-îv" e, her devokekê li gor xwe "h", "y" yan "eyn" lê zêde kiriye. Herwiha hin devokan "a" ya dirêj kurt kiriye û kiriye "e" yan "i".
"peyam/payam" ya Kobaniyê û hin deverên din bi rêya tirkiya devokî/kevnbûyî payam ji forma farisî ya devokî بایام (payam) e.
Formên di soranî de tên bikaranîn بادهم (badem) û بایهم (bayem) ji farisî hatine wergirtin. Eger na ew ê di soranî de *bayêw bûya lê ne wisa ye.
Ev peyv ji zimanên îranî - bi taybetî ji farisî - ketiye piraniya zimanên Başûrê Asyayê, Navenda Asyayê, Kafkasyayê û Tirkiyê û Balkanan: azerî badam / بادام, osmanî بادام (badam) û بادم (badem), tirkî badem, ermenî բադամ (badam), ûrdûyî بادام (bādām) (bādām), hindî बादाम (bādām), bengalî বাদাম (badam), gujaratî બદામ (badām), endonezyayî/malezî badam, ozbekî bodom, kirgîzî/qazaxî бадам (badam), tîbetî བ་དམ (ba dam), འབའ་དམ ('ba' dam), çînî 巴旦 (bādàn), bulgarî бадѐм (badѐm), makedonî/sirbî бадем (badem), kroatî badem, albanî bajame...


şitû

شتوو (Kurdish-Arabic)
şitî
şutî
şutû
şimtî

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.


alûçe

alûçeya (feminine definite construct singular)
alûça (feminine definite construct singular)
alûçeyên (feminine definite construct plural)
alûçên (feminine definite construct plural)
alûçeyê (feminine definite oblique singular)
alûçê (feminine definite oblique singular)
alûçeyan (feminine definite oblique plural)
alûçan (feminine definite oblique plural)
wê alûçeyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wê alûçê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan alûçeyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
wan alûçan (feminine definite demonstrative oblique plural)
alûçeyê (feminine definite vocative singular)
alûçê (feminine definite vocative singular)
alûçeyino (feminine definite vocative plural)
alûçino (feminine definite vocative plural)
alûçeyek (feminine indefinite nominative singular)
alûçek (feminine indefinite nominative singular)
alûçeyin (feminine indefinite nominative plural)
alûçin (feminine indefinite nominative plural)
alûçeyeke (feminine indefinite construct singular)
alûçeke (feminine indefinite construct singular)
alûçeyine (feminine indefinite construct plural)
alûçine (feminine indefinite construct plural)
alûçeyekê (feminine indefinite oblique singular)
alûçekê (feminine indefinite oblique singular)
alûçeyinan (feminine indefinite oblique plural)
alûçinan (feminine indefinite oblique plural)
ئالووچە (Kurdish-Arabic)
aliçe
aloçe
alûçik
helûje

/ɑːluːˈt͡ʃɛ/

Fêkiyeke yekberik û rûhilû (ne gir) e ku bi gelemperî rengê wê kesk, mor yan sorê tarî ye.


ananas

ananasa (feminine definite construct singular)
ananasên (feminine definite construct plural)
ananasê (feminine definite oblique singular)
ananasan (feminine definite oblique plural)
wê ananasê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan ananasan (feminine definite demonstrative oblique plural)
ananasê (feminine definite vocative singular)
ananasino (feminine definite vocative plural)
ananasek (feminine indefinite nominative singular)
ananasin (feminine indefinite nominative plural)
ananaseke (feminine indefinite construct singular)
ananasine (feminine indefinite construct plural)
ananasekê (feminine indefinite oblique singular)
ananasinan (feminine indefinite oblique plural)
enanas
enenas

Ji zimanê guwaranînaná naná (anku "gulava gulavan)

Lê nîşeya 'jehr' li ser vê şûşeyê nehatibû nivîsîn loma Evînê wêrî tam bikiyê, û ku çêja vexwirakê pirr li xweşiya wê hat, (di rastiyê de, cure tam û çêjek boreka gilyazî, hêkşîrê, ananasê, elokên biraştî, helaw û nanê qelandî yî rûndayî jê dihat.) wê zû hemû şûşe nîçand û çip nehişt.

Lewis Caroll: Serpêhatiyên Evînê li Sosretistanê, wergerrandin: Husein Muhammed, di berhevoka "Zarokname" de, li gel Kovara Mehname, hj. 36, sala 2003


hejîr

hejîra (feminine definite construct singular)
hejîrên (feminine definite construct plural)
hejîrê (feminine definite oblique singular)
hejîran (feminine definite oblique plural)
wê hejîrê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan hejîran (feminine definite demonstrative oblique plural)
hejîrê (feminine definite vocative singular)
hejîrino (feminine definite vocative plural)
hejîrek (feminine indefinite nominative singular)
hejîrin (feminine indefinite nominative plural)
hejîreke (feminine indefinite construct singular)
hejîrine (feminine indefinite construct plural)
hejîrekê (feminine indefinite oblique singular)
hejîrinan (feminine indefinite oblique plural)
ھهژیر (Kurdish-Arabic)
hêjîr
hijîr
hêcîr
hincîr

Hevreha soranî ھەنجیر (hencîr), farisî انجیر (encîr), pehlewî encîr, sogdî encêr... hemû ji zimanên îranî. Peyv ji zimanên îranî ketiye hinek zimanên din jî, bo nimûne tirkî incir, azerî əncir, rûsî инжир (inžir) (inžir), sanskrîtî अञ्जीर (añjīra) û çînî 映日果 (yìngrìguǒ). Çavkanî: https://en.wiktionary.org/wiki/%CA%BEncyl#Middle_Persian
Îdiaya Sevan Nişanyan, ku dibêje ji yûnaniya kevn ᾰ̓́γγουρον (ắngouron) (xiyar) e https://www.nisanyansozluk.com/kelime/incir, bêçavkanî ye û nayê bawerkirin. Lê rast e ku ev peyva yûnanî serekaniya peyva ecûr / acûr e ku coreke xiyaran e.

Fêkiyek anku mêweyek xwerbar e û bi daran yan terraşan ve şên dibe.


gijok

gijoka (feminine definite construct singular)
gijokên (feminine definite construct plural)
gijokê (feminine definite oblique singular)
gijokan (feminine definite oblique plural)
wê gijokê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan gijokan (feminine definite demonstrative oblique plural)
gijokê (feminine definite vocative singular)
gijokino (feminine definite vocative plural)
gijokek (feminine indefinite nominative singular)
gijokin (feminine indefinite nominative plural)
gijokeke (feminine indefinite construct singular)
gijokine (feminine indefinite construct plural)
gijokekê (feminine indefinite oblique singular)
gijokinan (feminine indefinite oblique plural)
gijlok
reşik
gilok

mûrdeşe, rîxok,
terraşek e ku berhemê wê libên hûrik û xwerbar in


dirî

diriya (feminine definite construct singular)
diriyên (feminine definite construct plural)
diriyê (feminine definite oblique singular)
diriyan (feminine definite oblique plural)
wê diriyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan diriyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
diriyê (feminine definite vocative singular)
diriyino (feminine definite vocative plural)
diriyek (feminine indefinite nominative singular)
diriyin (feminine indefinite nominative plural)
diriyeke (feminine indefinite construct singular)
diriyine (feminine indefinite construct plural)
diriyekê (feminine indefinite oblique singular)
diriyinan (feminine indefinite oblique plural)
دڕی (Kurdish-Arabic)

Min evro ji bo diya xwe kîloyeke diriyan bir malê.


dirîreşk

Mêweyek reş û şîrîn ku dara wê bi drî ye beravî ye.


lîlik

lîlika (feminine definite construct singular)
lîlikên (feminine definite construct plural)
lîlikê (feminine definite oblique singular)
lîlikan (feminine definite oblique plural)
wê lîlikê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan lîlikan (feminine definite demonstrative oblique plural)
lîlikê (feminine definite vocative singular)
lîlikino (feminine definite vocative plural)
lîlikek (feminine indefinite nominative singular)
lîlikin (feminine indefinite nominative plural)
lîlikeke (feminine indefinite construct singular)
lîlikine (feminine indefinite construct plural)
lîlikekê (feminine indefinite oblique singular)
lîlikinan (feminine indefinite oblique plural)

fêkîyek şîrîn û bê dendike. Li çîyayan bixwe hêşin dibe.


şekok

şekoka (feminine definite construct singular)
şekokên (feminine definite construct plural)
şekokê (feminine definite oblique singular)
şekokan (feminine definite oblique plural)
wê şekokê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan şekokan (feminine definite demonstrative oblique plural)
şekokê (feminine definite vocative singular)
şekokino (feminine definite vocative plural)
şekokek (feminine indefinite nominative singular)
şekokin (feminine indefinite nominative plural)
şekokeke (feminine indefinite construct singular)
şekokine (feminine indefinite construct plural)
şekokekê (feminine indefinite oblique singular)
şekokinan (feminine indefinite oblique plural)


tûreşk

Corekê dar tûyan e tûyên wan di re in^(çi?).


bolindî

Cûreyeke fêkiyan e. Li herema Xerzan (Babosiyan) heye. Ev fêkî cûreyekê hirmî û alîsorkan e.R eng zer e û tehm şîrîn e.


hingê dinya

/hɪnˈɡeː dɪnˈjɑː/

hinddiniya, cureyekî fêkî ye, hilûkên japonî


tutirk

Di cihê jêliyan de her texlît darên bi ber û bê ber hene: Hirmê, karçik, xox, hilû, (...) tû (çênd texlit in : reş, ezreqî, garisî, şêmî) tûtirk, kizwan...


persîmon

persîmona (feminine definite construct singular)
persîmonên (feminine definite construct plural)
persîmonê (feminine definite oblique singular)
persîmonan (feminine definite oblique plural)
wê persîmonê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan persîmonan (feminine definite demonstrative oblique plural)
persîmonê (feminine definite vocative singular)
persîmonino (feminine definite vocative plural)
persîmonek (feminine indefinite nominative singular)
persîmonin (feminine indefinite nominative plural)
persîmoneke (feminine indefinite construct singular)
persîmonine (feminine indefinite construct plural)
persîmonekê (feminine indefinite oblique singular)
persîmoninan (feminine indefinite oblique plural)
پهرسیمۆن (Kurdish-Arabic)

Deyn ji îngilîzî persimmon ji zimanê powhatanî yê hindiyanîpichamins, pushemins, pasimenan ("fêkiyê hişkkirî") ji *-imin (fêkî).

kakî, şaron,
fêkiyekî ji rengê pirteqalî û bi tama şîrîn ya mîna xurmeyan / qespan e


kakî

kakiya (feminine definite construct singular)
kakiyên (feminine definite construct plural)
kakiyê (feminine definite oblique singular)
kakiyan (feminine definite oblique plural)
wê kakiyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan kakiyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
kakiyê (feminine definite vocative singular)
kakiyino (feminine definite vocative plural)
kakiyek (feminine indefinite nominative singular)
kakiyin (feminine indefinite nominative plural)
kakiyeke (feminine indefinite construct singular)
kakiyine (feminine indefinite construct plural)
kakiyekê (feminine indefinite oblique singular)
kakiyinan (feminine indefinite oblique plural)
کاکی (Kurdish-Arabic)

Ji îngilîzî kaki yan fransî kaki ji japonî 柿 (kaki).

persîmon, şaron,
fêkiyekî ji rengê pirteqalî û bi tama şîrîn ya mîna xurmeyan / qespan e


şaron

şarona (feminine definite construct singular)
şaronên (feminine definite construct plural)
şaronê (feminine definite oblique singular)
şaronan (feminine definite oblique plural)
wê şaronê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan şaronan (feminine definite demonstrative oblique plural)
şaronê (feminine definite vocative singular)
şaronino (feminine definite vocative plural)
şaronek (feminine indefinite nominative singular)
şaronin (feminine indefinite nominative plural)
şaroneke (feminine indefinite construct singular)
şaronine (feminine indefinite construct plural)
şaronekê (feminine indefinite oblique singular)
şaroninan (feminine indefinite oblique plural)
شارۆن (Kurdish-Arabic)

Ji îngilîzî [Peyv?] yan ji fransî sharon ji îbranî [Peyv?]שָׁרוֹן (şaron) ji navê deştaשָׁרוֹן (Şaron)

persîmon, kakî,
fêkiyekî ji rengê pirteqalî û bi tama şîrîn ya mîna xurmeyan / qespan e
(şaron bi taybetî navê yên israîlî ye)


dendereşk

/dɛndɛˈɾɛʃk/

Fêkîyeke navê xwe ji reng û şeklê xwe hildaye. Fêkî dema negîhîştî sore û tama wê tale, dema ku digihîje reş dibe û tama wê şîrîn dibe.


hilûtirşk

Fêkîyeke biçûk û tirşe,navê xwe ji tam û şeklê hilû an jî şillor hildide.


sêva bejî

sêvên bejî (definite plural)
sêveke bejî (indefinite singular)
sêvine bejî (indefinite plural)

Cureyek sêvan e ku li bejahiyên çiyê xweber şên dihê.