şivan

Hevreha soranî شوان (şiwan), kurdiya başûrî şiwan, şuwan, şahzênî/şêxbizinî şuwan, şowan, zazakî û hewramî şiwane, belûçî şipank, farisî چوبان (çûban) ku bi forma xwe ya kevntir شبان (şoban) bû, pehlewî şupan, şpan, avestayî fşupane- ji fşu- (pez) + pane- (-van, -parêz) ji proto-hindûewropî *peku- (“pez”) + *pe- (“payîn, parastin, -van”) anku "şivan: pezvan, pezparêz", bide ber gavan ("gaparêz"). Berevajî ku bi gelemperî tê bawerkirin, ne têkilî peyva şiv e. Herwiha ne têkilî shepherd ya îngilîzî ya şibî peyva "şivan" e. Çoban ya azerî, teterî û tirkî, չոբան (çʿoban) ya ermenî, çopan ya tirkmenistanî, چوپان (çûpan) ya urdûyî, चूपान (çûpan) ya hindî, choʻpon ya ozbekî, cioban ya romanî, чобанин (čobanin) ya bulgarî, чо̀бан/ čòban ya zimanên balkanî, чабан (çaban) ya rusî... ji zimanên îranî, bi taybetî ji farisî bi rêya osmanî hatine wergirtin. Ji formên wan diyar e ku ew ji farisî, ne ji zimanekî din yê îranî belav bûne. Ev diyardeyeka giştî ye: ji ber tesîra dîrokî ya zimanê farisî, peyvên îranî yên li dinyayê belav bûyî hema-hema bêistisna ji farisî ne, ne ji zimanên din yên îranî wek kurdî, belûçî, peştûyî, osetî...


Kesên xwedîhêz û xwediyê ekonomiyek xurt in desthilatdar in û gotinên wan derbasdar e, biqîmet e.

Metelokek heye dibêjin: "Zor zane, zêr zane, devê tifinga mor zane". Ango; Zora kê hebe, zêrên kê hebin, parên kê hebin, ê xwedî gotin û desthilatdar ew in.

Di civaka Kurdan da çîn hene. Di jiyana çandiniyê da nirxên civatê, yên edetî, exlaqî, olî hene. Axa, beg, ronakbîr, rênçber, xulam, azeb, civilek, cotkar, esnaf, zenatkar, hosta, kesên xwedan pîşe hene. Ewna di nav hev da dibin çend paran. Têkoşina van zedetir veşartî dibe. Dawiya paşin "zor zane, zêr zane, devê tifinga mor zane".

Dr. Omer Uluçay, Leqat: Romaneke civakî-rastiya gund û gundiyên kurd https://web.archive.org/https://diyarname.com/news.php?Idx=41729 arşîv, diyarname.com, 2020


heçê bi mal in bi xaltîk û xal in

Kesên ku xwedî malin û dewlwmendin nas, dost û hevalên wan jî pirin


ez çiya û tu çiya, golik man bê giya

ez + çiya + û + tu + çiya + golik + man + bê + giya

I am a mountain and you're a mountain and the calves are left without grass (to eat)

When two sides can't reach an agreement and therefore are left in a debilitating stalemate

dema ku herdu kes yan herdu alî qet tenezilê nakin û loma nikarin pirsgirêkê çareser bikin

Ez di bawerê de me, ev pirsgirêke tu caran biberzebûna eqlî û zalbûna demargîriyê nahê çarekirin. Îro gerek e mijara vê pirsgirêka bi neteweyê kurd ve bestî, bi diyalogek şaristanî û lêborînê were çarekirin. Heke her layenek ji me li ser biryara xwe ya hişk ya bêhna hoz û ocaxê jê difire berdewam be, ev pirsgirêk mezintir lê tê û çare nabe û em gotina pêşiyan "ez çiya û tu çiya, golik man bê giya" piraktîze dikin.

Tehsîn Navişkî: Iro kî dê xwe li pirsgirêka mezin ya zimanê hevbeş (standard) bike xwedî?, Gelavej.com, 7/2008


bi gur re dixwin, bi xwediyê miyê re şînê digrin

bi gur re dikuje, bi şivan re dixwe
bi gur re dixwe, bi şivên re şînê dike
bi gur re dixwin bi şivên re şînê dikin

akşam yezit diye öldürdüler sabah şehit diye namazını kıldılar

Dema tawanbar yan jî gunehkarek xwe wek heval û alîkarê ew kesên bûne armanca tawan û gunehên wî tawanbar yan jî gunehkarî bi xwe. Wekî mirov yekî bikuje û here cenazeyî wî

Ev gotina bav û kalan wek trajediyeke mezin di van salên dawî de gelek hatine serê me Kurdan… “Bi gur re dixwin, bi xwediyê miyê re şînê dikin.“ Yanê berê dikûjin, paşê diçin cinazê kuştiyê xwe! Nimûneyek… Nurettin Güven... Yek ji tîmê înfazkirina Behçet Cantûrk. Di roja 17 Çille 1994 de li ber singê wî wêneyê Behcet Cantûrk û di cinazê wî de… Lê yê ku Behcet Cantûrk xistî dafikê û teslîmê tîma înfazê kirî û bîzzat tevlî kûjyeriyê bûyî ew bixwe bû.


kevirê havînê, biavêje kadînê, dê lazim bibe çile û kanûnê


yê guh nede mezinan, dê lê bên şaxên bizinan

The one who doesn't listen to their elders, they will grow goats' horns

kesa/ê ku guh nede şîretên bavûkalan, dê bikeve belayan


yê pêşî bi gotina yê paşî nizane

divê mirov gotinên xwe bizane û bi pîvan bibêje da ku gava gotinek kir bizanibe ka çi jê der tê


yê neçûbe şeran şêr e

gotineke dibêje ku mirov berî tiştekî bibîne an bijî dibêje: hêsan e, û ez dikarim bikim û bi ser kevim di wî karî de, belê rastî ne ewçend hêsan e.


dîtin û gotin nabe wek hev

gotineke dibêje ku wesfdan an pesindana tiştekî ticarî nikare bibe wek jiyîn û dîtina wî tiştî


tirr li kû û das li kû

gava yek tiştekî qet ti têkilî û girêdanên xwe bi mijara ku tê axaftin re dibêje, tê gotin


dê û dotê şer kir, bêaqilan bawer kir

dê + dotê + şer + kir + bêaqilan + bawer + kir

dê û qîza xwe ticarî nabin neyarê hev dû, loma divê mirov pê nexape

hezkirî, heval an jî dostên hev şer bikin, jî tev li wî şerî nebe, ji ber ew dê şerê xwe ji bîr bikin û li te bizîvirin


a di mal de, yê min tê de

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


a ku hate serî, bila neyê serê eyubê kurmanxwarî


a ku hatiye serê min, bila neyê serê dijminê min


agir berda malê, revî xwe da palê

Gotineke pêşiyan a kurdî. Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


agir bi mala (yekî) ketibû, (yekî) jî li ber firîken xwe diqelandin


aş ji dest çûye, pirsa çeqçeqe dike

Guhartoyeke aş çûye, tu pirsa çeqçeqê dikî.


axa bi xulam, xulam bi olam, olam bi tentene


bavê naso naxirvan e, ker û golik berdane, di dest de maye xeberdan e

Guhartoyeke merdan, kerî surî gişk derdan, di dest de maye xeberdan.


belaya xwe dehfandin ber derê hevalê xwe


belkî dengê dergûşa kurîn nekeve guhê te


beran çû zozanan, got ez ê xwe qelew bikim, rabû her du storên (qiloç) xwe jî li ser danî


berazî û bagazî li vê navê bûne xal û xwarzî


berê pir bigul bû, baranê lê xist şil bû


berf jî spî ye. lê kûçik li ser pîsiyê xwe dikin


werî derî ji te re vekiriye, herî rê ji te re vekirî ye


bi berxtî têr şîr venexwar, bi kavirtî ter gîha nexwar


bi destan dawo, bi piyan li pey geriyawo


bi gur re dixwe, bi şivên re şînê dike

Guhartoyeke bi gur re dixwin, bi xwediyê miyê re şînê digrin.


bi gur re goşt dixwe, bi xwedî re şînê dike


bi hineminê tu xelas nabî ji gotina jinê


bi qurişekî kerê dixesînin, bi du qurişan destê xwe dişon


bi roj kefenê miriyan jê dike, bi şev ji bulqebulqa kûzan ditirse


bi roj miriyan dişelîne bi şev ji qurquroneka derî ditirse


bi şev dixeniqînî heft xesî, bi roj ji qurqûroneka derî ditirsî


bi te xweş e, bi min bîst û şeş caran xweş e


bi vê qûşê, tu naçî mûşe

Guhartoyeke bi ve qûnê, tu naxwî hêkerûnê.


bi xwe baz e, lê nêçîra wî ji xelkê re ye


bidî lotikan, nedî lotikan tu yê bidî heqê dizîkan


bihîstiye mardo miriye lê nizane li ku derê çal kirine


bila ez ne biçûkê birayan bûma, bila ez kûçikê kûçeyan bûma


bila ne li ber agirê min be, bila li ber agirê mala bavê min be


bila xweş be, gula siwaran be

Guhartoyeke bila xweş be, gula govenda be.


bûk anî bi lez, da ga û pez, sivika mjile dîsa ez


bûke tune zar ziman, xesuye tune dîn îman


carinan mirov ji yarê diya xwe re dibeje: “bavo”

di hinek demên zor de mirov ji bêgavîtiyê tavîz jî dide


çavên li deriyan, xwelî li seriyan

Çavên ku her tim li deriyan be, da ku xwarinekê jê re bîne û ew bi xwe hewl nede ku xwarinê bi xwe çêbike an bidest bixe, ew çav xerab e û bi kêrî tu tiştî nayê. Mirovên ku bi hêza piyan xwe xwedî dike her tim li ba ciwakê birûmet e. Dîsa wekî ku mirov doza xwe, mafê xwe bi destê xwe biparêze û bistîne, ne ku mirov ji hinekan hêvî bike û li cîhê xwe rûnê.


çêlekê rêx kiriye bi ser destiyê bivir de


çima bidim bi tetikan, çima li pey bigerim bi pepikan!


çima razêm li newala kûr, çima bibînim xewna dûr!


daweta du kesan e, agir ketiye hemu kesan e


devê hirçê negihîşt sêvê, got: “çawa tirş e!'’


deve pisîke negihîşt goşt, got: “min xêra de û bave hişt"


deriyo, tu dar bî, li ser serê min star bî


di malê de tune arvan e, navê jinikê gulgînan e


dilê yekî kete kevirekî heft salan bi xwe re gerand


dixwim nan û avê nakişînim mineta dê û bavê


dizan ji dizan dizî, erd û esman lê pirsî


dîzê got: “binê min zêr e. hesikê got: “lê ez ji kû têm”


dîzê got: “ez zêrîn im. hesikê got: “ez va me li nav te


eger ji te re xweş e, ji min re ji erdê re dikişe


ev ne karê kera şîn e, ev îşê bûka paşîn e


ew girara ku para min tev tune be, bila seriyekî segan di nav de be


ew gurê ku min naxwe, bila hezar carî bijî


ew riya ku te berê xwe dayê, ez jê hatime


ez dibêjim bila ez dewlemend bim, ku ew nebe, feqîrî destê min maç dike


ez dibêjim, ezman sayî ye, tu dibêjî: 'şilî dê bibare'


ez dibêjim xudim im, ew dibêje: 'çend zaroyen te hene'


ez dizanim çend pine bi qûna wî ve hene

Guhartoyeke ez dizanim çend rêvî di hûrê tê de hene.


ez goşt naxwim lê belê nanê xwe yê tisî pê dixwim


ez ji te re bixwazim tu ji min re bixwaze, wekî xwedê ji me herduyan re bixwaze


ez singekî dikutim, tu hebinekî diavêjiyê


ez sirkekê dikutim, tu hespekî lê girê didî


feqîr li sovê çû, darê titûnê di qûnê de çû


gavan ber bi mal bû, jina çavan şixulkar bû


gavan hat zêviyê, jina gavan nû bezî teşiyê


gavan xeyidî nanê xwe berhev nekir, hew dizanibû gundî dê hev du qir bikin


geriyam li dora dinê, xelas nebûm ji mirinê


girara ku para min ne tê de be, bila jehr tê de be


gîsk dibêje: “çirt û çirt sibatokê, ez gihame adarokê, bezê kevnê di kuwarokê


golikên me serê xwe li dîwaran dixin, dibêjin: 'em jî ga ne'


goştê berxan naxwe, lê pariyê xwe di nav avşorê datîne


goştê diziye naxwe lê pariye xwe di avşorê de dike


gotin baş e, baş e, çû bi serê darê de rî


gotin bêje, negot. dû re bi xwe got û denge xwe nebirî


gotin, delalî delalî, çû di serê kaniye de rî


gotin: 'em te têxin cinetê.' got: 'roj ne xweş e"


gotin: 'gongelîsk cihê te ku dere' got: 'ba dizane'


gotin: 'guro em ê te bikin şivane berxan. got: 'ez ji siûda xwe ne bawer im'


gotin: "hêştirê navê bavê te çi ye" got: "navê diya min mehîn e


gotin: "jina te zehf digere. got: "çira nexwe ez rojekê di mala xwe de nabînim"


gotin: 'kero dehşek ji te re çê bû'. got: "barê min, li min e


gotin: "koro te çi divê" got: 'çavek jîr, parîkî don'


gotin: "koro te çi divê" got: 'du çavên ronî'


gotin: 'kûsî tu çima wisa pîs î' got: 'xwedê qedera min wisa nivîsî'


gotin pisîkê gûyê te derman e, rî û veşart


gotin: 'pişo gûyê te derman e. firiya çû ezmanê


gotin: 'pişo gûyê te derman e.' got: 'na hebirman e


gotin: "qijikê zîrça te derman e. firiya çû ezman e


gotin: "terziyo malan bar kir. got: "derziya min bi serê min ve ye


guro, bila tu gur bûyayî bila te berê kera min bixwara


gû tê ser gûyê, dibêje: 'merheba qelender'


gûyê xwe hişk dike, ser sêlê dipêje û dixwe


hat malê, xwediyê malê, nehat, ziyana salê


hate ji der de, ji ref û tedbîra me xeber da


hayê li min hayê, hevirmiş hatiye bi livayê, çavê xwiyê livayê birije, dil bernayê


hayê li min hayê, hevirmiş hatiye bi livayê, xwediyê livayê nayê rayê


hebîbê necar, rakev fena her car, xwedê yek e, derge hezar


heçiyê dizane jixwe dizane, yê nizane, bayê nîsikan e


heft jinên eşîrê civiyane barekî hiriyê, gotin: 'wey li me bêkesan!'


heke ji te re dirêj be, ji min re bi erdê re dikişe


heta çavan nas kir, werdekê gol xelas kir


heta diya min dibêje: "lawo!" bila diya te bibêje


heta diya min digirî, bila diya wî bigirî


heta hebû dims, ez mam û tu pis; gava nema mot, ez şervî û tu botî


heta hebû şilik milik, dema nema keder kulik


heta ku dîk mîr û tajî kizîr be, tu mêvanan li derê malê nabînî


heta neçe diyarê gorê, mirin nakeve bîrê


heta tu bejî gur û rovî, dê eyar be nêvî


de were vî hişî di qula vê derziyê re derbas bike


hinekan hingiv xwar û mêşan bi hinekên din veda


hîn nebûye varik li dewsa mirîşke hêk dike


hoste necar tu binive wekî her car, xwedê yek e, delîl hezar


ji avê re gotin: "çima guşeguş dikî" got: "hevalê min kevir e


ji ber baranê revî, li zîpikê qelibî

Guhartoyeke ji ber baranê revîm, li ber çortanê ketim.


ji bo miriyên xelkê me porê xwe verû, miriyên me mirin me dest avêtê ku têlek pirç di serê me ve nemaye


ji bo xatiran, mirov dixwe goştê qantiran


ji bo xatirê xweyî, mirov kevir naavêje seyî


ji deveye re sol dikirin, jûjî got: "pepe min jî


ji hinekan re beşbirlik e, ji hinekan re seferberlig e


ji hinekan re hok e, ji hinekan re kok e


ji kîsê xwe dixwim, ji xelkê re şîretan dikim


ji qantirê re gotin: "bavê te kî ye" got: "hesp xalê min e


ji ser ve elah elah, ji bin ve neûzibilah


ji tevn û teşiyan re na weleh, ji qulopanî re evwalah


ji xelkê re cih û war e, ji min re erdê sar e


ji xelkê re gul e, ji xwe re derd û kul e


ji xelkê re hêkan dike, ji xwe re zilqan dike


ji xelkê re hût e, ji xwe re kût e, ji hevalê tucarê rût e


ji xelkê re masîgiro, ji xwe re kûsîgiro


ji xelkê re pirbêjo, ji xwe re ker û gêjo


ji xelkê re purşûnga şîr e, ji xwe re mişkê kor e


jin dibêje: "hevrişim e kirasê min, jehr e xwarina min


kalo nemir bihar tê, pirê nemir qîvar tê


keçelo navê min li navê te, guriyo kumê min li serê te


kelkelo cihê te li kû ye got: 'ba dizane'


kerê lawê kerê, av li berê, bikeve serê, heb ji hebê bike derê


kerê me çû leterê, me got tişteke lê derê, hat dîsa eynî ew kerê berê


kerî bi kerîtî daye, di pey de qerûş qerûş e


kevirek di dêst de, barê xwar rast kirin


kevjalê, çima tu weha xwar diçî got: 'ez ew qas dikarim'


kê tir kir, pîra gund tir kir

Guhartoyeke kê tir kir, xerîbê gund kir.


kitik hê li mal e, navê mişk evdirehman e


kokana berxan li ber devê qula gur girê dan


kose çû ku rih ber de, simbêl jî bi ser de da


kul hat malê, hemûyan li çavê xulam nihêrîn


kul hate malê ku sê mirovan bibe, hemûyan li çavên xulam nihêrîn. xulam got: "yek ez, lê herduyên mayî kî ne"


kumê xelo li serê celo, yê celo li serê xelo


kumê xiço li serê piço, heçî hat û heçî çû


kûsiyên kendalan, xwe dikin hember xezalan


kûsî çû tovê garis, heta hat li şimelan leqitî

Guhartoyeke çû dermanê mîzê, gû lê esirî.


li ber derê min dan dixwe, ji xelkê re hêkan dike


li ber deriyê min qût dixwe, li ber derê xelkê hêkan dike


li ber rez nakeve, li ber gûşiya tirî dikeve


li cehenemê sîran dikutin, tu kuloran dipêjî


li cihê bêdef direqise, ma dora ciyê bidef!


li mala bavê bû mal, li mala xezûr bû teral


li pêş diçim, dibêjin: "bîj e' li paş diçim, dibêjin: 'gêj e'


li wê dinyayê em dê bibêjin îman, tu dê bibêjî eman


mala xelkê dişewitî, wî jî li ber firikê xwe diqeland


mam hemdan, me çêl û gul li der dan, mane em û xeberdan


mamê remezan, ga û golik tev berdan, di dest de ma ev xeberdan


mankerê, mizgînî li te, ji te re cehşek bû, got: 'barê min her li min e'


me bûk anî bi lez û bez, me lê da rez û pez; sivika malê dîsa ez


meha adarê, av firî serê darê, hat bêhna biharê


merdan, kerî surî gişk derdan, di dest de maye xeberdan


mezin kir bi nanê xwe, har kir, berda canê xwe


mêran mêr dikuşt, fata korê ber dêrî hûr û pizûr dişûşt


mêrik li jinê hincet bû, digot tu xwe li ber hevîr dihejînî


miha kol, li struyan gerî, ji guhên xwe bû


min daye bi tetikan, pey digerim bi pepikan


mirin mirin e, lê xirexir çi kîrê min e!


miriyên xelkê dimirin, çavên wan diqelişin


mirîşka me ye, diçe di kadîna xelkê de hêk dike


mirîşkê çav da betê, bihostek ji qûnê kişiya


mirov ku da navê, ha li çokê ha li qirikê


mirov ku da navê, ha li saqê, ha li çokê

Guhartoyeke mirov ku da navê, ha li çokê ha li qirikê.


mişk li dikana wî bigere, boçik wê lê bê xuyan


mîr xulam, xulam olam, olam belav kir li malan


ne bide min û ne jî tiliya xwe têxe çavê min


ne dar e, bikî destî, ne jî qoç e, bixeritînî


ne digirî, tu pê re bigirî, ne dikene tu pê re bikenî


ne gur dibînim, ne jî qulhuwelahê dixwînim


ne ji hemzan e, ne ji meman e zirzope van orteyan e


ne kûçik bibînim, ne riya xwe biguherînim


ne xema min e, ne dema min e, qirçeqirça benîştê min e


newroza siltanî, dar gopale xwe hilanî, bihar û zivistan ji hev deranî


newroza siltanî, lahindika sava bibe ser banî, çû êş nagihên leşê xudanî


nexweşê me helak e, tûre nan di ber serî de bi dar ve ke, heta sibe ne nan, ne pariyek e


nexweşê me nalenal e, tûre nan di ber serî de bi dar ve ke, heta sibe pariye betal nake


nexweşo belawer e, gava xwarinê ber bi xêr e


pars kir li ber deriyan, da xêra miriyan


peşiyê diçim pê li peniya min dike, piştre diçim pihînan diavêje min


pisîk ne li mal e, navê mişk evdirehman e


pîre bawer nedikir mêr bike, mêr kir, pê li heyştokan dike


poza jêke quto ye, guha jêke kemo ye, bêarê hero diro ye


qalib qalibe mêşan e, deng dengê şeşan e


qaz bi qaz re, baz bi baz re, mirîşka kor bi dîkê kulek re


qijikê xwest meşa werdekê hîn bibe, cotkê xwe jî bîr kir


reng rengê mêşê ye, deng dengê gamêşê ye


rojê heft xesûyan dixeniqine, bi şev ji qurquroneka derî ditirse


romî ne tişt e, lê xopana enqereyê li pişt e

Guhartoyeke zoq ne tişt e, lê kevirê hemo li pişt e.


rovî naçe qulê, hejekî jî bi dûvikê xwe ve dike


rovî naçe qulê, hejekê jî bi xwe re kaş dike


rovî nediçû qulê, şeltekek strî jî li dûvê xwe datanî


rûyê beqê ji ava golê şil nabe, çima wê bi tifa te şil bibe


serbarê ser bûn

Guhartoyeke ew jî donê li ser helîsê ye.


serê ku naêşe girê dan

Guhartoyeke serê ku neêşe çima bendan lê girê bidim!.


serê min bikitan e, dilê min biqetran e

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


sermezin a lingpiçûk, wê li malê bikin bûk


sibat dibêje: 'xwîşka adar, bide min sê rojê xedar, ez lingê gîsikê bigirim, ji sergeh bikime xwar


bi hêceta sergînan diçine gundê Mexînan

* bi hêceta sergînan diçine gundê Mexînan

mirov çûna sergînan dike behane û mane bo ku biçe gundê Mexîn an Filehan ta ku keçikên wan yên xweşik û spehî bibîne.

dema mirov karekî dike ne ji bo armanca ku dixuyê lê belê ji bo aramceke veşartî


siwar e, durê tê, serê sibê diçe, êvarê zû tê


şev bû, şeva reş bû, miya qer bû, berxek li ber bû, li ser berxe çilkek xwîn bû, gur ew tev de dîbû


şetyan tî birin ser kaniyê, dîn vegerandin


şeytan jî pir zana bû, toqa nalet kete stû


şîrê şêr e, di eyarê segan da ye

Guhartoyeke şîrê şêr e, di eyarê donxiz de ye.


şixulkare mala xweyo, ezîze li ber dile evdawo


şûjina di çavê xwe de nabîne, derziya çavê xelkê de dibîne


şûre mirinê li milê te be, lê bila tirsa xwedê di dilê tê de be


te deve nedît, ma te pişkul jî nedît!

ma te deve nedît li rêzê, te pişkul jî nedît li fêzê?!


teyrek hebû, gişka dina wî, wî jî dina çêlikên xwe


tu benikê sor û zer bûyayî, tê bi derê hebana xwe ve bûyayî


tu dibêjî tîza û tu nabejî çîza, dê tu bidî nerxe gûzan


tu çi zû bûyî kundir, te çi zû serî girt!


wexta ku ez ciwan bûm, bitîr û kevan bûm; ku ez kal bûm, bendewarê nane şikeva bûm


wexta şer, xal û xwarzî; wexta kevçî, ap û birazî


xalê remedan e, mal çûye maye ken û xeberdan e


xalê xesis, ne dixwe, ne jî dide tu kesî


xatûna şam û şerqê, ne dixwe, ne dide xelkê


xursî, xwediyê xiyara helisî, ne dixwe, ne jî dide kesî


xwediye kare xwe, şîrîne li ber dile hevale xwe


xwediye xiyare çilmisî, ne dixwe, ne dide kesî


ya dada adar, bide min rojeke sar, da gîskê pê bikime dar


yekî nav tune bû, çû rît ser ferşê kaniye


yekî şalê xwe da yekî, jê re got: 'pe neçe ser gû'


yê direve jî gazî xwedê dike, yê dide pey jî gazî xwedê dike


ziko ziko zikak î, her çi nikarî peyde bikî, tu namûsê jî nakî


zimanê sor e, peşiyê ne gelî ye ne zihor e


zimanê xwe didirinim, ji hevalen xwe namînim


yeka me tune bû lê niha pêncên me hene

divê mirov wekî hêz û derfetên xwe tev bigere


gotin: 'kewo, kû der xweş e' got: 'erdê ku ez lê bûm ferxe


ne bi goliktî têr gîha xwar, ne bi gayîtî têr kizin xwarin


rasta salox û sewal tune, xwara belaya xwe bibînin


rêç rêça kera cun e, sûc sûcên bûka nû ne


ê guh nede mezinan, dê qiloçên wî bibin wek yên bizinan

Guhartoyeke yê guh nede mezinan, dê lê bên şaxên bizinan.


qûna wî qûna çûkan e û dixwaze hêkê elokan bike

ji bo kesa/ê ku bi karin ku ji hêz û qeweta xwe bêtir re tê gotin


mirîşkê çav li bettê kir qûn li xwe qetand

ji bo kesa/ê ku bi karekî ji hêza xwe bêtir radibe gava ku hin kesên ku dikarin wî karî bikin dibîne, radibe


agir bi çiyan dikeve ter û hişk tevde dişewite

wekî bûyerek mezin pêk were û tiştên rast neyê xuyabûn. kesên mafdar û ne mafdar têkevin rêzekê. mînak:dema du girse şer bikin, berê xwe didin girseyê gişî, nabêjin ku di nava girseyê de hinekî bê sûc hene. demahevalê mirov an yê di heman fikrê de be û şaşiyekê bike mirov jî jê xisarê dibîne.


agir û pîşo li cem hev nabe

tiştên li hevdû neke li ba hev nabin. pişo ku mirov ji paçika bi êgir çêdike.dema agir û paçik li ba hev bin wêbişewite. dîsa pîşo di wateya barûdê de ye. ku agir here ba barûdê wê biteqe. du mirovên ku dijminê hevdû binû ji bo kuştinê li hev bigerin mirov nikare wan li ba hevdû bihêle.


agirê gûr di qurman de ye

wekî karê hêja, mirovên bi ezmûn dikarin pêk bînin. mirovên pîr pir geriyane pir bûyer dîtine, ji ber wê yekê jî biezmûn in.ew kesana tiştan hê xweş bikartînin û çêdikin.çawa agirê qurman mirov baş germ dike, kirinênmirovên bi ezmûn jî bandorê li mirovan çêdike.


aqil bi peran nayê pis

wekî aqil bi pereyan nabe piştgirî. aqil bi pereyan naxebite. divê aqilê mirovan ji xwezayî de an bi azmunan ûperwerdehiyê bixebite.mirovin hene ku dewlemend in lê aqilê wan wekî yê xizanekî ne pêşketî ye.


aqil bi pereyan nayê firotin

ev tê wateya ku aqil(hiş)tiştekî xwezayî ye û nayê kirîn û firotin.mirovê çiqas dewlemend be jî dibe ku aqilê wîkêm be. ne wekî alavekî dikanan be ku mirov here bikire. heke aqilê mirovan bi xwe çê nebe ji xwe bi pereyançê nabe.


aqil di serya de ye ne di riya de ye

wekî nayê wateya ku mirovên pîr bi aqil bin, lewre dibe ku aqilê ciwanan hê pir dişixule. hin ciwan henin ku biperwerdehiyê bi hertiştî dihesin û zane ne. lê hin mirovên pîr jî henin ku aqilê wan wekî yê zarokekî tune ye.


aqil ji aqil zêdetir e

tê wateya ku aqilê herkesî ne wekî yê hev in.yên hinekan pir e yê hinekan hindik e. dîsa wekî ku fikir û raman jîji hevdû cûda ne. her mirov li gor xwe an li gor ku hişê wan digihîjê difikirin.


aqil ne li bejnê ye li serî ye

ev gotin jî wekî mirovên dirêj bin an kin bin nayê wê wateyê ku biaqilbin an bê aqilbin.aqil ne li gorî bejnê ye.dibe ku mirovên dirêj aqilê wan kêm be û yên kin jî pir be.


aqil taca zêrîn e li serê herkesî nîne

ev jî, wekî aqil pir bi rûmet e, kêm kes dikarın bikar bînin. heke aqil hebe ji xwe ew bi xwe zêr e û zêr tîne. tiştêku mirov bi serdixe an mirov bi pêş de dixew dîsa aqil e û aqile pir an baş jî ne di serê her mirovî de ye di serêkêm mirovan de ye.


aqlê sivik barê giran e

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre aqilê sivik barê giran e.


ar ji kesê nezan re bar e

ar, tê wateya heya an namûs û fedîyê, ji ber wê yekê ev gotin jî tê wateya ku mirovên nezan nizane namûs çiyean fedî çiye û li kîjan deverê xuya dibe.


aşê dîna bê av digere

aşê dînan an serê wan, bê av an bê mejî digere. heke mejiyên wan hebûya an wekî yê mirovên din asayîbixebitîya ji wan jî re dîn nedihat gotin.


aşiq birçî dibin qala nanê dawetan dikin

carinan ku mirov di dilê xwe de tiştekî bixwaze, lê belê rasterast mirov qala wî tiştî neke, ya jî mirov tim qala wîtiştî bike .mînak ku dilê yekî hebe xaniyekî çê bike, bi wê ramanê her tim di civatan de behsa xaniyan bike û ew liser bala wî be.


av di ciyê gels de diqete

yekîtiya girseyan di cîhê qels de xera dibe û girse ji hevdû belav dibe.dîsa karek ku kêmanî tê de hebe ew kêmanî wê herku here mezın bibe an hinekîdilnexwaz wê bi wê kêmaniyê wî karî xera bike. dema qelş di karê mirov de çê bibe û mirov wê qelşê nexetimîne, her ku her wê firek bibe . rojek wê bê êdî mirov nikare bixetimîne û kar giş wê pê re xera bibe.


av di golê de bimîne wê genî bibe

divê hertişt di dema xwe de bê bikaranîn.dema ku pêvist be divê bê bikaranîn.ku dema wî tiştî derbasbiberûmeta wî jî namîne. dîsa her tişt di dema xwe de hê xweş çareser dibe. tiştin hene ku mirov di dema wî de destnavêjê wateya wî û çareserkirina wî dijwartir dibe.


av heta girav nebe zelal nabe

dema bûyerên mezin çêdibin mirov hê nû li çareseriyê digerin, dîsa berî ku tevlihevî çêbibe mirov bi hişekî rastnafikire lê dema giravî (tevlihev)çêdibe û jiyana herkesî dibin bandora wê bûyer de dimîne wê demê herkesdixwaze çareserî çêbibe û di wî warî de hewl dide..


av ji çiyan diherike li newalan xwe dide der

her tişt ji jor de(ji serê kaniyê) dest pê dike û li jêrê xwe belav dibe. wekî ku zagonek li parlemento derkeve ûbandora xwe li girseyê gel bike. heke başiya wan zagonan hebe jî li jor xuya nabe, dema li nava gel werepêkanîn xuya dibe û pirsgirêk xwe dide der.


av ji serê sikir de ziha dibe

cîhê ku kanî ziha bibe ava ku jê tê giş ziha dibe. dîsa cîhê ku biryar tê sitendin bandorê li der dora xwedike.dema ku kargeha arvan bê girtin li dikana jî arvan nayê firotin. ev jî wekî ku zagonên li parlementoderdikevin bandora xwe li mirovan dikje.


av rabû sikir û bend belav bû

dema ku av bi yek carê û gûr rabe û biherike bendav li ber nasekine.dîsa dema ku girseyên mirovan bi hevdûre tevbigerin a astengî nikare li himber wê girseyê bisekine. sikir, wekî cihok e.bend jî bendav e, beraj e.


ava bîran bi tevdîran

ava bîra zû diqede an hindik e, divê bi tevdîr bê bikaranîn.herwiha hertiştê hindik jî divê bi tevdîr û hindik hindik bi qasî ku pêwist be bê bikaranîn.


ava cemidî ji kaniya qut nabe

tiştê pak tim ji kaniya xwe derdikeve dû re xera dibe an gemarî dibe an di serî de her tişt ne gemarî ye dûregemarî dibe.tiştên xweş û xwerû di jêderkê de ye.


ava xurt serevraz diçit

ava xurt tu astengiya li pêşiya xwe nahêle, ji ber ku bi hêz e û herderê tije dike û dihere. girseyên bi hêz û pir jîçi astengiyên ku derdikevin pêşberî wan, nikare bi wê girseyê.lewre girse bi yek be û pir be çi derkeve pêşdiheciqîne û dihere.


ava xwestî naçe serî

wekî ava ku xwediyê wê hebe an hinekan xwestibe naçe serî . tiştên ku hinekî bixwaze û mirov lê bi xwedîderkeve an yê hinekî din be û mirov lê xwedî derkeve nabe yê mirov.


ava zelal tê de xuya ye xem û xeyal

tiştê zelal û paqij her tim xweş tê fêmkirin, bûyer û tişt zelal dibe mirov ji xeyalên xwe li gor wê yekê dirêsin. jixwe dema ku bêyer pêşiya wê ne diyar û xuyayî be kes nizane rast bifikire.ji bo mirov rast bifikire û rasttevbigere divê mirov li benda zelalbûna wê bûyerê bisekine.


ax û avahî nav û navdayî

wekî ax bi avahîyan xweş dibe, nav bi navdayînê tê bihîstin.dîsa wekî ku axa mirov, avahiyên mirov hebin mirovnavdar dibe.


axa bi xulam xulam bi olam olam bi tentene ye

axa bi xulam xwe dipesinîne, xulam jî bi yê bin xwe, xwe dipesinîne ew jî olam e. lê olam xwe bi tenteneyên xwebi rewşikên xwe xwe dipesinîne. jê û pê ve tu tişt tune ye an tu kes di bin wî re tune ye ku xwe pê bipesinîne.carinan hin miovên herî ketî ji axeyan bêhtir xwe axe dihesibînin.


axa jin û mêr ne ji hev be tev nagere

wekî jin û mêr ne ji ser axekê be, ne ji welat an herêmekê û çanda wan ne yek be li hevdû nakin.dîsa wekî jin ûmêr ne nasên hev bin bi hevre naqedînin û jiyana wan naçe serî.


axa jin û mêra ji hev e

ev gotin jî wekî axa jin û mêran ji hev ku bi hev û dû re dizewicin. heke axa wan ne ji hev be hevdû nabînin.dîsawekî ku çanda wan an welatê wan ne yek be li hevdû nakin.


axa mala mirov ji cewahirê xelkê çêtir e

tiştê ku mirov zanibe yê mirove bi mirov şêrîn e.tiştên herî xweş, avahî û erdên herî xweş bin jî ku ne yê mirovbe, mirov zane ku rojekê wê ji dest wan here ji ber wê yekê tim bi mirov xweş e.lê tiştê ku mirov zanibe yêmirove û heta heta yê mirov e. wê demê bi dilê mirov e û wekî tu tişt li dinê jê xweştir tune ye.bi taybetî ev gotinji bo xwarinan hatiye gotin, lê wekî din jî mirov dikare şîrove bike.


axurê mirov ji qesrê xelkê çêtir e

ev gotin jî ji bo avahiya hatiye gotin ku dema ne yê mirov be nexweş e an yê mirov be ji yê biyanan û demdemîdi destê mirov de be çêtir e.


aynê bizna kol ji ya bi qloç re namîne

boynuzsuz kol keçinin ahı boynuzlu keçiye kalmaz

bizina kol bizina bê qiloç e.ji ber wê yekê bizina bi qiloç weki bi çek be û ya kol bê çek be.mirovên bi çek jî hertim dikarin tahdeyê li yê bê çek bike lê belê zilm tu car bê bersîv namîne û tol tê hilanîn .


ba bê sebesa bidêr ba neyê guha bidêr

ku ba bê her tiştê ji bo libakirinê dibe ku mirov liba bike. heta jebeş jî dibe. lê ku ba neyê mirov guhdarî ser badibe. ku dema tiştekî bikaranînê be mirov wî tiştî bikar bîne. lê ku ne dema wî be divê mirov li bende be ûguhdar be. wekî; dema xelayê mirov genimê herî nebaş jî bifiroşe wê xweş bê firotin . lê ne xela be yê nebaş wêerzan here. dîsa dema av tunebe li bajarekî, ava herî gemarî jî wê bê firotin.


bahra wanê bi devê tajîkî heram nabe

wekî mirov dev ji tiştên mezin berde û bi tiştekî biçûk bigire an mirov ji bo tiştekî biçûk tiştên mezin jî xerabike.wekî di vê gotinê de jî tê xuyakirin ji bo çelpandina tajîkî ne hewceye ku mirov golekê gişi vala bike anmirov bibêje giş heram bûye.


bajarî li erdê narî

bajar cîhê şarîstaniyê ye, li bajara mirov hê zûtir fêrî tiştan dibe herwiha paqijî jî ji gundan hê bêhtir pêşde ye.evgotin li ser ku daşir li bajaran heye hatiye gotin.


baran dibare erd xwe dipesinîne

baran dibare li erdê şênahî û fêkî çêdibin, zad çêdibin her wiha kêfa mirovan ji erdê re tê, lê belê ne baran bûyaerd şîn nedibû. Di civakê û jiyanê de ji gelek tişt hene ku yê anîne hole ne diyar in û hinerkî din ji dêleva wan pesnê xwe vedidin.


bar merivan nakuje serbar merivan dikuje

wekî ku mirov barekî hilgire û ew li gorî mirov be, tenê mirov dikare wî barî bi hêsanî hilgire lê hinek barê xwe jîbavêje ser milê mirov. wê demê bi tûmî mirov tengezer dibe.


başî û xerabî herdû jî di destê kesan de ne

başî jî, xerabî jî mirov an kes dikin.wekî ku mirov bixwaze dikare baş be jî dikare xerab an nebaş be jî.mirovdikarin başiyê jî bikin û xerabiyê jî bikin.herwiha mirov dema li xwe miqatebin wê baş bin.lê li xwe ne miqatebinrewşa wan jî wê nebaş be.


bavê te siwara kuşt peya kuşt lê nepirse

wekî ku bav, çi sivara çi peya kûştibe di dawiyê de hatiye kuştin, heke mirov kanibe mirov ne li peya ne li sivarabipirse û tola wî hilîne.bûyerên ku biqewimin an pirsgrêkên ku çê bibin divê mirov bi piranî li çareserkirinê bigere.heke hertim mirov li jêderkê bifikire ji xwe çareserî jî çê nabe.


baz bi baza, qaz bi qaza, mirîşka kor bi dîkê kulek re

wekî her kes bi mirove wekî xwe re tevbigere .dîsa yên baş bi yên baş re, yên xerab bi yên xerab re dibin haval.lê carinan tiştine ecêb çêdibe û hinek yê qet ne barê wî an nêzîkî wî be lê ew pê re bigere.


bazar bila li şûvê be ne li pirêzê be

şûv erdê ajotî û li bende çandiniyê ye.dema bazar li ser şûvê bibe, di rojên pêş de ku genim bê holê jî mirovê ligor bazara xwe yî berê tevbigere.lê bazar li ser pirêzê ku genim bê çinîn û sap tenê bimîne, wekî hertişt diqedeû bazar jî nabe.ku mirov dest bi tiştekî bike divê mirov di pêşiyê de bingeha wê xurt bike, ne ku ew tişt derbas bedûre mirov şiyar bibe an li çareseriyê bigere.


bazara mal û bajêr li hav nake

carinan tiştê ku mirov hêvî dike û rastiya jiyanê ne wekî hev in.dîsa wekî ku mirov li ba xwe bûyeran şîrove bikelê dema mirov têkeve nava bûyeran tiştekî din derkeve pêşberî mirov.raman û qewimîn dibe ku ne wekî hev bin.


bê xwedê dibe bê xwedî nabe

ev bi taybetî rastiya jiyan ciwaka feodalizmê ye.di vê gotinê de wekî mirov li himber mirovan ji bo xwe biparêzexwedî hêz be an hinek mirovên din li dor xwe kom bike da ku ew mirovana lê xwedî derkevin.bi taybetî di ciwakafeodalî de êl û malbat li hav xwedî derdikevin yê ku di nava wan êlan de be xwedî hêz in û yê himberwan, dijminê wan ji xediyê wan ji êla wan ditirse û nikare xisarê bide wan kesan.lê gotina bê xwedê dibe. wekîku mirov bê xwedê jî be kes xisarê nade mirov, tenê li wê dinyê xwedê li mirov tê rehmê.lê dibe ku mirov limirovan neyê rehmê


bêhna diya tê ji xaltiya

xaltî xweha diya ye, herwiha xaltî çiqas dûr be jî tim mirov wê wekî diya xwe dihesibîne. tiştên ku jêderka wanyek be an ji cîhekî bin, li ku dibin bila bibin xwe xuya dikin û mirov pê dihese.


bêhna fireh ji qelsî ye

dema ku mirov nikaribe li himber neheqiyan bisekine, hinek tê ji mirov re dibêje”tiştek nabe bêhna xwe firehbike”lê esil ew e ku ne ku mirov bêhna xwe fireh bike, esil ewe ku mirov ji tirsa an ji qelsi dengê xwe nake. demaku dibêje “bêhna xwe fireh bike”, wekî “dibêje rexneyên tund neke” an “tund nepeyîve”.


bela nabêje vay ez hatim

beriya ku tişt xera bibe divê mirov tevdîrê bistîne. heke mirov li pêşiya xwe binehêre û mirov hinekî ku tiştêndibe ku biqewimin bifikire, belayan jî pirsgrêkan jî mirov dê hinekî kêm bike. mînak mirov nebêje ku erebe li ser rêtune ne û mirov li nava rê birê ve here. lê dibe ku ji nedîtî erebe bên. heke mirov, ji serî de erebe tunebe jî, likêleka rê birê, ve here erebe ji nedîtî jî bê pêl mirov nake.


belengaz çûne diziyê,heyv li wan derketiye

mirovên belengaz tim çewtiyan li pêş xwe dibîne û ji bo ku siûda wî li hev nayê hertiştî dike pirsgirêk an hertiştdibe pirsgrêk li pêş çavên wî.


benîştê dêhna ji ritlê ye (batman)

wekî benîştê dêhna pir e, mezine.tevger û lebata dêhna jî ecêb û ne wekî tiştên asa ye. herwiha dema mirovin jîtiştine ne li rê û derî mirovahiyê bike ev gotin ji bo wan tê gotin. ‘ritil’ di vê derê de ‘lîtir’ tê fêmkirin.


beq nequre wê bidire

ku xuya mirovan çawa be mirov dê tim li pey wê xuya xwe here .disa mirov hînî çi tiştî bibe mirov tim li pey wîtiştî ye ku bide der, ne wiha be mirovê tengezer bibe. dîsa ku mirov li ser tiştên ku difikire nepeyive, mirov di hişêxwe de dihêle, ji bo vê yekê dibêjin “bera hundirê xwe dide.”


ber siya rovî de nebe bila şêr te bixwe

rovî ajalekî fenek e, şêr jî pir bi hêz û ajal giş jê ditirsin.dema ku mirov li pey yekî fenek bigere dibe ku mirovtêkeve dafikan, herwiha mirov wekî wî jî xuya dibe.lê dema mirov li pey yekî mêr û bi hêz bigere, hêz ji mirov reçêdibe û mirovê bihêz û mêr jî tiştên xwe, eşkere dikin.pêwistiyê jî bi fen û dafikan nabînin.tiştên eşkere jî mirovli gor wê yekê tevdîra xwe distîne.dîsa ev gotin tê vê wateyê ku mirov tiştek kir bila hêja be, ne ku mirov bi peytiştê hûrik keve û dawiyê jî taba mirov belasebe here.


berberî û nanê genim li cem hev nabin

berberî an fesadî, nanê genim jî namet û pîroz e .jiber wê yekê jî tiştên pîroz û fesadî berberî li hev nakin .yanmirov wekî nanê genim paqij be yan jî mirov bi fesadî û berberiyê bi pey tiştên ne rast bikeve. dîsa wekî kumirovên berberiyê dikin her tim serê wan di teşqeleyan deye. ji ber wê yekê jî her tim xizan û belengaz in, nanêgenim ji wan re biha ye.


berê xweha li bira ye yê bira li çiya ye

ev gotin raste rast ji bo kurdan hatiye gotin.di demên berê de bira an mêr tim li çiya bûn, di jiyan û dîroka kurdande ev yek tim pêk hatiye.lê belê demên berê xweh an jin tim li pey mêran bû an xwe bi birayê xwedisitirandin.dema birayê wan jî biçûya çiyê hêviya wanzaq jî nema bi tu kesî dihat.dîsa tê wateya ku bira tim litiştên mezin digerin.


berfa çiyayê bilind pir dibe

çiyayên bilind tim sar û berf xwe lê digire.tiştên mezin û mirovê li pey tiştên mezin digerin her tim bûyerênmezin jî tê pêşiya wan û zor li dora wan digere.


ber li cîhê xwe bi qedr e

ber wekî berê giya û çandiniyê ye. genim an nîsk li cihê xwe bi rûmet û qedr e. dema mirov giyayek li welatêmirov ku tê xwarin û mirov bibe cîhekî ku ew giya neyê xwarin bifiroşe kes rumetê nadê yê.


bertîl keviran nerm dike

ne hewceyî şîrove yê ye lê belê wekî tê gotin dinya li ser timahiyê ava bûye û mirov di jiyana xwe de tim li peyjiyaneke xweş û tijî hebûnê ye.ji ber wê yekê jî hebûn carinan dixe riya xerab û tiştên neli rê jî dike.


berû ji kovkê der e

berû dema ji kovika xwe derdikeve tiştekî çihê ye ne wekî kovika xwe ye, tiştên ku nû çêdibin ji yê kevn cûdatir e.herwiha zaro jî ji dê û bavê xwe cûda ne û tiştên nû difikirin û diparêzin ji ber wê yekê ye ku dibêjin law tim bavêxwe bi şûn de dihêle.wekî tê zanîn mirovên ku pîr dibin ji zarokên xwe re dibêjin zarokên zemane.hinek pîr jîdibêjin çima zarokên me wekî me nafikirin.lê berû ji kovikê der e.


berû zarê bizinê ye

bizin wekî xwe bi berûyê tîne zimên, kul û derdê bizinê ku berûyê bixwe, dema qala berûyê dibe bizin tê bîramirov. dîsa wekî tembûr zarê hunermend e, bi tembûra xwe xwe tîne zimên û tiştên di dilê xwe de dide fêmkirin.


berxê çê li ber dê bellî ye

berx dema têne kozê, baş be an nebaş be, xurt be an qels be xuya dibe.herwiha xortên baş hê di mala xwe dexuya dibin .dîsa tê wateya ku xortên mêr di kozika şer de xuya dibin û hunerên xw wê demê didin xuyakirin.


berxê nêr ji bo kêr

berxê nêr ji ber ku zêdayî jê çê nabe tim yê firotina ji bo goşt e. mêr jî her tim ji bo şer û cengê ye her tim mirin ûkuştin li ser wan e. dîsa tê wateya ku berxê nêr ji bo karê zêdayî yê ye. mêrên baş jî divê bi kêrî tiştekî bê.


berxê xelkê di koza mirov de mezin nabe

berxê hinekî din dema di koza mirov de be her tim mirov ne yê xwe dibîne û baş lê miqate nabe.dîsa tê wateyaku çi mirov çi ajal ne li cîhê ku lê çêbûye be mezin nabe an her tim hişê wî li ser eslê wî ye.


bext keleha mêra ye

ne sond ne qesem û ne peyv tenê bext, bextê ku başiya mirovan dide nîşandayin.mirovên baş bextê xwe xeranake û xerabiyê nake .dema ku dibêjin filankeso mêr e, divê bextê wî rast be.


bextê dê cihîzê qîzê ye

bext (wîjdan)ê dê ku baş be ji xwe qîz wê bi yekî dilê xwe re bizewice.dema ku bi yekî dilê xwe re zewicî wêdemê jî ne hevce ye ku qîz ceyiz jî çêbike. dema dû baş be wê çeyizê qîza xwe baş çêbike. wekî ku mirov dikarekî de bixebite hostayê şagirt bi bext be û baş rê wî bide ji xwe ew jî dibe hosta.


bextê reş tim ê xwedî ye

bext an wîjdan tim yê ku hildigire wekî din tu kesî têkildar nake. rastî an nerastî tim yê xwediyê xwe ye, li serkesekî din nayê hesêb.


bextê romê tune ye

wekî rastiya roman tuneye, wîjdanê wan tuneye, bawerî bi wan nayê. ev gotineke dîrokî ye ku gelên enedolê pir zordestî ji destê Roman dîtiye wê xuya dike.


beza bergîlê zû xelas dibe

wekî bergilan bergîrê pêşbirkê tenê ji bo pêşpirkê ye û pêşbirka wan jî meda wê kin e.him zû diherin him jî zûxelas dikin.ev gotin jî tê wateya ku tiştên ji serî de bi lezgînî be bi lezgînî jî xelas dibe.


beza pisîkê heta ber kulînê ye

cîhê asê ji pisîkê re kulîna nivîna ye.herkesek jî reva wî heta cîhekî ye, mîsoger wê li derekê asê bibe û bêdîtin.her karek jî dawiyek wê heye û ji bêhn firehiyê re jî sînorek heye .


bi alastinê zik têr nabe

tiştên ku mirov dikin divê bi bingeh û hêjayî tiştekî be da ku bibe bingeha tiştinan.tiştên hûrik tim kêm dimîne ûtiştên mezin dernaxe holê.dîsa bi parîkan û bi parsê mirov bi hêsanî têr naxwîn. bi bergera koledarî jî tu tişteknakeve destên mirov.


bi çêlikê guran be, nebe biçûkê biran

dibêjin biçûkê bira tim yê suxreya ye û hertim zora birayên mezin li ser wan heye. di kîjan karî de be, yê mezintim yê biçûk dişîne. di civakê de jî wiha ye. wekî girseya biçûk her tim li dawiyê ye û berjewendî her tim ji yê pirhêz re dihere.


bi dest bisiqitî kari xwe bigrî, bi nig bisiqitî, karî xwe bigrî bi ziman bisqitî nikarî xwe bigrî

di vê gotinê de jî xuya dibe ku ziman an gotin pir giring e.divê mirov li gotin û peyvên xwe miqate be, da ku rojekbê mirov ji bo peyvên xwe fedîkar dernekeve.di demên berê de dotina devê mirovan wekî peymanê bûye .jibona wê yekê mirovan nikarîbûn peyvên ne li rê bikirana an nikarîbûn xwedîtiyê li peyvên xwe nekin.gotinamirovan dibû kesayetiya wan.


bi dinyê bişêwir bi aqilê xwe bik

ji bo karekî, divê mirov lêkolînê bike û bi gelek kesan bişêwire, lê herkes li gorî xwe ramanê xwe dibêje. di navawan ramanan de divê yê ku herî dikeve serê mirov, mirov wê pipejirîne. heke dema kê çi got û mirov bibje ewrast e, mirov tu carî nagihije rastiyê, lewre hişê mirovan tewl bi tewl e.


bi eşqên mewîjan diçit guwîjan

dema mirov bi eşq, bi xwestin karekî bike ew kar bi mirov şêrîn dibe .wekî ku mirov bi xwestin here guwîjan ewguwîj bi mirov dibe wekî guwîjan şêrîn. dîsa wekî ku mirov ji bona tiştekî bibîne, (mînak yara xwe) here cîhekî kumirov demeke din neçê.


bi got got mirov nare cot

dema mirov karek kir divê mirov pir li ser nepeyîve an divê miheqeq kirin divê li pêş be.tenê gotin nabe tiştekî.jibo karekî xebat pir giring e. bi tirkî dibêjin “bi peyvê keştiya penêr nameşe”. ku mirov karek kir û pir bi belengazîli ser peyîvî ji xwe ew kar nameşe. wekî mirov bê dilî xwe wî karî bike.


bihara xwe sil nekin, payizan xwe gêro nekin

bihar her tim şilî ye. mirov xwe şil bike mirov dê nexweş bibe. payîzan jî toz û dixan e, divê mirov xwe li erdêgêro neke. wekî mirov li gorî demê tevbigere û ew dem çi rêbazê dixwaze mirov wê yekê pêk bîne.


bi hevalê xwe neken wê were serê te jî

dema tiştekî xerab tê serê hevalê mirov divê mirov pê nekene û mirov wê yekê baş binirxîne.da ku neyê serêmirov jî.heke mirov bikene û qerfên xe pê bikê û derbas be, rojekê heman bûyer bê serê mirov wê demê mirovnizane ku mirovê çi bike.


bi ilme melê bike bi emelê wî neke

mele wekî ilmdar zanîst tê hesêp, tiştên ku dibêje, dibe ku rast be lê dibe ku ew di jiyana xwe de li gor wî ilmîtevnegere ew wî ji karî berpirs e.lê divê ilmê wî ji alî mirovan de bê nirxandin.ev gotin jî tê wê wate yê kumirovên zana û zanis dibe ku di jiyana xwe de li gor wî zanistiya xwe tevnegere lê zanistî jî ji ber wê yekê ji holêranabe û nayê wê wateyê ku ne rast e.


bike kala bixwe mala

wekî ku, divê xort bi kalan re bizewicin. lewre kal malê wan heye. ne hewce ye ku ji nû de malê çê bikin. lê bixortan ra bizewice divê malê ji nûv de çêbike. ev gotin bi awayekî din jî tê gotin. “ biki kala bixwî mala tê çi bikî jixortê kum vala an tûrik vala”.


bi mezina bike cejnek berî te xwariye

ezmûn pir giring e. mirovên bi temenê xe mezin xwedî ezmêûnin jî, heke mirov tim bi mezinê xe bişêwire û biwan re kar bike sûda wê yekê heye.


bi peyvê paxir nabe zêr

ev gotın jî tê wateya ku kirin ji peyvê çêtir e. tişt bi peyvê tenê nayê holê. dema mirov kar neke tu tiştekçênabe. mirov çiqasî bi ser paxir de jî bipeyive dîsa nabe zêr. lê mirov hewl bide û xebatê bike guherîn di hertiştî de çê dibe.


bi peyvekê mirov dihere cinetê,bi yekê mirov dihere cehnemê

ku gotinên mirov ji bo xêrê be û başiya mirovan tê de be mirov dê here cinetê lê ne ji xêrê re be miro dênebaşiyê jê bibîne û mirovê berdêla wê bide.divê mirov li peyvên xwe miqatebe, bi peyvekê jî gelek tişt têneguhertin.gotinek dibe sedema qetla gelek mirovan an dibe sedema aştiyê û xweşiyê.bi gotinekê serê mirovdikeve belayan.


bi pirsê mirov dihere xursê

tiştên ku mirov nizanibe rêyên ku mirov nizane pê de here, divê mirov bipirse, dibe ku mirov nizanibe ev ne tiştekîeyb e, lê mirov bipirse mirovê hînî gelek tiştan bibe û mirovê riya xwe bibîne.


bi qasî xwe bipeyive

kesayetiya mirov çava be çiqas mezin an çiqas biçûk be divê mirov li gor wê yekê tevbigere.di civakê de jî kumirov pir li pey mirov bin ewqas hêza mirov heye.wekî serok komarek dikare bibêje “ez dê bi filan dewletê reherbê bikim”, lê karkerek an gundiyêk nikare vê yekê bibêje.


bi şevê dar û devî bi guh in

bi şevê deng zû belav dibe.dîsa bi şevê gelek tişt ji ber ku herkes di rehetokê de ye û deng kêm e çi deng ûgotin çêbibe zû tê bihîstin.


bi tajiyê xelkê nêçîr nabe

dema mirov karek kir û mirov hacetên hinekî din bikar bîne mirov tim dibêje bila tiştek bi vî hacetî neyê.jiber wêyekê dibe ku mirov ji wê tirse karê xwe serrast neke.lê hacet yê mirov be bê xem mirovê bikar bîne û wê hê başkarê mirov here serî.


bi xweziya dest nagihîje baqê keziya

bi xweziyan kes nagihe keziyan
kes bi xoziya nagehîte cotê kesiya

tiştekî ku mirov bixwaze bi dest mirov keve, divê ji bo wî tiştî xebat bê kirin.tenê bi xwestinê nabe.wekî ku dilêmirov bixwaze welatek ava bibe lê dema ji bo wê yekê xebat neyê kirin wê çawa ava bibe .


biçûka mezin neke,mezina biçûk neke

herkes çawa be divê wiha xwe xuya bike û mirov jî wan wisa bide xuyakırin.ne mirov yê biçûk mezin bike kudawiyê bibe diriyê nava piyên mirov û ne ku mirov yê mezin biçûk bike da ku dawiyê mirov poşman nebe.


biçûkayî dibê hêk, mezin dibe qaqê

ku zarok dema bi çûkayî xwe li tiştine biçûk digirin û jê hez dikin, bi mezinan pir ecêb tê. ji ber ku ezmûn hê firehe.tiştên ku mirov destpê dike jî mirov pir jê hez dike û dibe ku mirov vî tiştî pir baş bibînin lê dema mirov dijiyanê de bi tiştinan dihese û ezmûn fireh dibe wê demê jî mirov hê li tiştê mezin difikire.


bide netirse bitirse sêrm neke

di jiyanê de her tim divê mirov netirse ku mirov zanime di jiyanê de hertişt tê serê mirov wê demê him bi tevdirbe û him jî xebata xwe bike. lê divê mirov ji tiştê metirsî jî bitirse, dema mirov ji tişten nebaş bitirse wê demê jîmirovê tevdîra xwe jî bistîne. ku mirov jî tiştên metirsî netirse wê demê mirov nikare tevdîran bistîne.tirs jî dijiyanê de divê mîsoger hebe. divê zanebûn, tirs û mêranî bi hev re hebin.


bila avis be bila derengî be

tiştekî ku mirov pir bixwaze lê çêbûna wî tiştî bê hêvî be lê nîşanek hebe ku dê çêbibe.wê demê mirov dibêjebila ne bêhêvî be bila bi derengî be.çawa biwê rojekê çêbibe.


bila avisbe kengî dizê bila bizê

ev gotin jî wekî bila çêbibe bila bi derengî be.dema avis be mîsoger wê bizê wekî din rê tuneye.dema qewimînber bi çêbûnê ve here mirov hêviyê xwe wiha tîne zimên.


bila bîr be bila kûr be

tiştê ku mirov dixwaze bila ew be bila hinekî cûda be. heke mirov tiştekî bixwaze û bi tûmî tune be qet ne xweşe, lê hinek hebe an bi kêmanî hebe ji tunebûnê çêtir e.


bila bor buhur be bila kûr be

bor an buhur cihê ku mirov tê re derbas dibe. îjar dibêjin bila cihê mirov tê re derbas be hebe bila kûr an tengbe.karekî ku mirov bike lê rê ya çêkirina wî karî hinekî bi daf ê astengî be lê wekî din çare tunebe û divê mîsogerew kar jî bi cîh bê, wê demê mirov dibêje, de bila karê me here serî ev astengî ne pir muhim e.


bila ciwangê rokê bim ne çêleka sed rojî bim

ciwange nîşanê mêraniyê ye, çêlek nîşanê bikaranînê ye.heke hinek ji mirov re bibêje tê bi çêlekî bimîne ez dête sed rojî xwedî bikim, lê tu bibêje ez dê li ser xîreta xwe bimînim wê demê tenê em dê nanê rojekê bidine te.


bila girtiyê hepsa be bila ne miriyê gora be

vegera mirinê tuneye lê hêvîya vegera hevsê(girtîgeh) heye.dema mirov ji her duyan yekî bipejirînê mirovêbibêje, girtîgeh. wekî dibêje “divê mirov xwe ji mirinê û tiştên metirsiya mirinê tê de hebe biparêze.”


bila keç be bila pîr be

ev gotin him li ser zewacê him li ser tiştekî kirînê hatiye gotin. dema zewacê kî dibe bila bibe li jinek bî nagere, pêşî li qîzekê digere.tiştekî ku mirov bikire jî mirov dibêje bila nuh be an nehatibe bikaranîn.


bila kûçik nere ber çêçik

kûçik dibe ku çêçikê bixwe ew metirsî heye.tiştê ji hevdû dixwin divê ne li ba hev bin ji serî de divê mirovhesabê vê yekê bike. dîsa wekî ku di karekî de mirov bibêje “tu sûcê min di vê bûyerê de tune ye, bila filan tiştwiha neba, an filankes bila wiha nekira.”


bila li ersa be ne li bin fersa be

dağ ardında olsun da, yer altında olmasın

wekî bila sax be li ku dibe bila bibe, dixwaze bila li erşan be(ezman). lê dema li bin ferşa be, mirî be veger tuneye. tiştên ku bi tumî careke din venegere, mirov hêvî nake, lê ku hêvî hebe vegere ji binê axê an ji nevegerê çêtire.


bila mê be sîr qişmet e

şîr ji sewalên mê çêdibe, heke mê be hêviya şîr jî heye.ku mirov bi rê yekê de here mirov zanibe ev rê dê mirovbibe cihê rast, hêvîya mirov çêdibe.dîsa mirov karê xwe bi rastî bike, bi bawerî bike dê rastî jî were holê.


bila mirov bi xwe xwedî rûmet be ne di bin siya yê bi rûmet de be

mirovên xwedî rûmet teqez tiştekî hêja kirine an tiştekî ku di nava civakê de hêja tê dîtin kirine lewma bi rûmetxuya dibin.lê hinek hene ku xwe wiha xuya dikin lê bi saya hinekî din.dema ku ap an xalê yekî bi rûmet be û ewjî bi vê yekê xwe bipesinîne wekî ji xwe re jî parê derxe wê demê divê eyb bê dîtin lewre rûmeta bavê wî an xalêwî ji wan re ye.heke xalê mirov apê mirov an jî bavê mirov baş be di nava civakê de baş bê dîtin nayê wêwateyê ku mirov jî dê mîsoger baş be.divê mirov bi xwe baş be da ku hinek ji mirov re nebêje vaya xwarziyêfilankes e.dema wiha bibêje ew paye ne ji mirov re ye ji xalê mirov re ye.


bila mirov her ser heft hewiyan, nere ser du sêwiyan

sêwî, an zarokên bê dê û bav. xwedîkirina wan ne bi destê dê û bavê wan be tu car bi dilxeşî çênabe.ne mirovdikare ji dil li wan xwedî derkeve û ne ew bi hêsanî bi ya mirov neke.ev gotin bi taybetî li ser jinên ku diherin bizilamên bî an xwedî zarok re dizewicin hatiye gotin.ew jin qet nikare zarokên biyan wekî zarokên ji bedena xwexwedî bike.


bila rê be bila dûr be

dema mirov ji bo xelasiyê li rêyekê bigere, ew rê çi dûr çi nêzîk divê mirov pê de here.ji bo her tiştî wiha yedema miro bixaze tiştekî bi dest bixe mirov li rêyekê digere, dema mirov di divê mirov nebêje ev zor e an dêr e, rêrê ye.


bila rûyê mirov bi êse bila serê mirov ne êse

di serî de karê ku mirov nikaribe bike, mirov bibêje başe, ne ku karê mirov nikaribe bike ê mirov bi derewanbibêje ez dikarim .dawiyê mirov fedîkar derdikeve û serê mirov dikeve teşqeleyan.ji serî de miro hinekî serê xwebiêşîne û mirov hinekî di berxwe bide dawiyê serê mirov naêşe.


bila sihûda mirov hebe, bila alîkî mirov tunebe

siûd baweriyek e. ji hinek mirovan re siûd hertiştî tîne pêşiya mirov. dema siûd xerab be her tişt bi hêsanî jimirov re bi xêr digere, lê dema xerab be her tişt ji ber mirov winda dibe.heke mirov seqet be jî siûd hebe wekîmirovên saxlem mirov dibe xwedî mal û milk.ev jî baweriyeke di nava mirovan de.


bila sêrê sûvê be bila ne qopqopê bênderê be

qop qop ji bo navê çekê hatiye bikaranîn. pirsgirêkek ji bo erd be li ser şûvê hê hêsan tê çareserkirin.lewre liser şûvê hê tiştekî ji erd hatibe tuneye li holê.dema bigihîje ser bênderê û tiştê ji erd hetibe li holê be hê pirçareserî û parkirin zor e.tê wê wateyê ku bazar ji serî de saxlem be û bi cîh bê kirin baş e.dîsa divê bazara hertiştî li ser çibe, li wê derê bê kirin ne li cîhekî din, an kar xelas bibe mirov bibêje de ka em bazara xwe bikin..


bila şîn di malan de be ser ne di malan de be

şîn an şûn, wekî şûna hinekî mirî. dema hinek dimirin li şûna wî, li dû wî tazî tê kişandin wekî tiştê dawiyê têpeyvandin û gotin.lê şer dema di malan de be her tim metirsiya mirin û kuştinê heye.ji ber wê yekê gotine kuşîn ji şer çêtir e.


bila tu xwîndar bî ne deyndar bî

xwîndar jî wekî, mirov hinek kuştibe û deyndarê xwînê be. dema mirov deyndarê xwînê be canekî mirov heye kumirov bide, lê deyndarê diravan an milk be û tunebe mirov bide hê zortir hatiye dîtin û ev gotin hatiye gotin.


bila zikê mela bel be bila gîha û pel be

mela yê berê tenê bi xwarin û zikatê xwe xwedî dikirin û bi wî awayî peyvîr dikirin xwari tunebûya wan jî peywîrameletiyê bi cîh neditanî.ji ber wê yekê jî gundiyan zikê wan têr bikira bes bû.çi bida wan bila bida wan bes ewxwarin bûya.


bila zikê mirov têr be bila qalikê dêr be

dema mirov birçî be, her xwarin bi mirov xweş e.qalikê daran be jî mirov bixwe zikê mirov tijî bibe wekî mirovnan bixwe mirov dikare tev bigere.wekî dibêjin “kevir xiste ber dilê xwe”


bilind nefire tê nizm bikeve

divê mirov bi derewan xwe mezin neke .heke mirov xwe bilind bibîne û ne wiha be wê rojekê derew bê fêmkirinû mirovê dîsa were cihê xwe î berê, mirovê nizm bikeve ûciwak wê mirov biçûk bibîne.


bira bira ye hesab li dera ha ye

di bazirganiyê de bazar divê bi heqî be çi bira dibe çi mirovên din dibe mafdarî divê li pêş be.bira be jî divê mafêkeda xwe bi erzanî mirov nede kesî.lê biratî jî li alîkî divê bê parastin.


birîna bi xwe kira derman nabe

tiştên ku mirov bi xwe bike mirovên din bi hêsanî nikare tevlê bibe.lewre xerabiya ku mişrov bi xwe jî bike kesê


birîna li hevalan tîra li kendalan

ku birîn ne li bedena mirov be, mirov naêşe. çiqas mirov bibêje heval jî dîsa wekî birîna xwe mirov tênagihîjê ûbedena mirov naêşe.


birîna xwe bi destê xwe derman ke

wekî herkes karê xwe bi destê xwe bike, karê xwe î ne di rê de jî divê mirov bi xwe rast bike, nexwe hinekî din bêkarê mirov rast bike dibe ku berjewendiyên xwe bifikire.birîna mirov be jî mirov bi destê kesî ve bernede û bi xwederman bike.


birîndar bi birîna xwe zane

zordestî li kê bê ew zane ku kî dike.nebaşî, xerabî ji ku gihaştibê ew kesê ku gihaştiyê zane. kê çi tiştê baş annebaş kiribe ew zane wî çi kiriye. kesê sêyemîn nizane ku wî çikiriye. dema qala wî tiştî jî bê kirin ew keserêdikişîne, lê yên derî wî nizane ku ji bo çi keserê dikişîne.


bitrî ji gayê cot re namîne

bitrî, ji ser hişê xwe çûyîna bê bingeh e. dema hinek dewlemend dibe ji ser hişê xwe dihere û neheqiyê limirovan dikin wekî ku tu car nemire. lê yê ku zor lê tê tu car jibîr nake û heyfa xwe jê hiltîne.


bixwe bi gurîkî rabe bi mêrikî

wekî dema mirov xwar li deverekê, mirov xwe wekî guriyan bike û dema mirov rabû jî wekî mêran xwe xuyabike. dîsa wekî ku dema mirov xwar mirov bi guriyan re bixwe lê dema mirov tiştek kir bi mêran re bike.


bizin bi dizî gon dixwe eskere dizê

tiştên bi dizî mîsoger rojekê derdikeve holê, tu tişt heta qiyametê veşartî namîne.çiqas mirov tiştan veşêre, wêrojekê ewqas mezin bibe ku neyê veşartin. tiştên ku mirov dike dibe ku di serî de veşartin pêwist be, lê dema wîbê divê mirov derxe holê an bi xwe derdikeve holê.


bizin bizin e berê ciyê xwe bikol dike dû re mexel tê

divê hertişt bi sazûmanî be, çi kar çêbibe di serî de rê û rêbaz jê re dive, dû re çêkirin û rastîya çêkirinê. mirov jîdivê dema rûnişt an rabû an jî karek kir, divê bifikire û bi ewleyî tevbigere, bi zaneyî tevbigere.


bûk li hespê ye kes nizane risqê kê ye

tişt heta dema wî neyê kes nizane wê çawa bibe.tiştên ku pêşiya wan ne diyar be divê li ser şîroveyên şaşneyê kirin an gotinên derew û tûj an qûtayî neyê kirin. ev gotin ji bo bûyerên ku pêşiya wan ne diyar an mirovnizanibe wê çawa çê bibe hatiye gotin.


bûka salê qesmera malê

bûka ku hê salek wê be li malê fediyok e. ji ber wê yekê jî yên malê giş dixwazin rê bi berxin an henekê xwe pêdikin. mirov di karekî keve di serî de bê ezmûnî mirov tengezer dike û carinan mirov dibe pêkenokên mirovan.


ceh qet nebûye genim

tiştên di xwezayê de cîh digirin giş ji hevdû cûda ne, lê hinek tişt hene ku dişibin hevdû, hinek tişt jî hene ji hevdûpir dûr in û mirov qet wan nikare bide ber hevdû.mirovên baş û nebaş, mêr û jin, zarok û mezin, rastî û derewhwd.


cêr nû ye kes nabêje heqê wî çi ye

cêrê ku mirov nû dikire herkes ava wê ji ber ku cemidiye vedixwe. lê kes nabêje te bi çi kirî. lê dema kevn dibeava wî germ dibe, îjar yê ku dibêje te biha kiriye, yê ku dibêje cêrê te nebaş e. tiştekî ku mirov nû bikire herkesdixwaze sûdeyê jê bibîne û di serî de baş e. lê dema ku kevn dibe kes bi kar nayne.


cîhê destê te heriyê lingê xwe jî têxiyê

dema mirov ji bo pirsgirêkekê çareser bike, mirov li qulpekê digere an li çirûskeke ku wê çareserî çêbibedigere, dema mirov wê çirûskê dibîne mirov xwe lê dişidîne, ku mirov bi serî girt dawiya werîs wê bi xwe bê anmirov destê xwe xist qelşê, mirov piyê xwe jî têxe bin erda ku careke din neyê girtin.


cilê terziyan tim qetiya ye

wekî mirovên pîşekar tim hewl didin ku karê xwe î pereyan tîne bikin, tiştên pera neyne guhê xwe nadinê. ji ber


cinet û cahnime di bin lingê dê û bavan de ye

yê ku mirov anîne dinyê û bi hezar pêkûtî û zahmetî xwedî kirine û mezin kirine, mafê wan pir li ser mirovan li serzarokên wan hene .ji ber wê yekê jî divê mirov rûmetê bide dê û bavê xwe.


cîranê xerab mirov dike xwediyê her tistî

cîranê mirov an yê ku li dora mirov xerab bin, wekî ne jêhatî bin û mirov hinekî jêhatî be mirov dê her tim ji wanmezintir û baqiltir xuya bibe. dema mirov ji wan baqiltirbe ew kesên nêzîkî mirov dê hertiştî bi mirov bişêwire, heta mirov di nava wan de wekî serok jî dikare xwe bide pejirandin, ji ber wê yekê jî mirov dikare bibe xwedî erkû gelek tiştên din.


ciyê tîr hundirê kevan e

her tişt di cîhê xwe de sûda wî heye. dema tişt di cîhê xwede neyê bi kar anîn rûmeta wî tûneye.wekî, kasettûnebe teyb ji tiştekî re nabe, derî tûnebi kilît ji tiştekî re nabe. herwiha tîr tûnebe kevan ji tiştekî re nabe û kevantûnebe tîr ji tiştekî re nabe.


cot bi gayê pîr nabe

jibo karekî divê hertim mirov tiştên nûjen bi kar bîne . tiştên kevn her tim sûdeyeke baş jibo karekî bi rê û peknade. ciwanî hertim nûjeniyê bi xwe re tîne û ciwan her tim bi hêz in.


çavê kul ji yê kor çêtir e

çevê kul hêviyeke ku rehet bibe heye, lê çavê kor tu hêvî tune ye û bi tûmî qediyaye tu sûdeya wî jî tune ye.wekî mirovên ku kar qet nekin û mirovên dikin lê bi kêmanî bikin.ji xwe yê bi kêmanî bike ji yê ku qet neke çêtire.


çavê nalbenda li simê hespan e

ji ber ku herkes li karê xwe difikire, ew karê wî tim di hişê wî de ye ku mirov qala çi bike ew disa peyvê tîne serkarê xwe. yê nalbend jî hespekê li ku bibîne li nalên wî dinehêre dibêje hela nalê wî heye an na, dibe ku nalê wîtunebe ez çêbikim.


çavê şeliqî ji yê kor çêtir e

çavê şeliqî yê kul e yê kul jî ji yê kor çêtir e, tiştin hene ku hebûna wan î bi nêvî an bi kêmanî ji tunebûnê çêtire.


çax ji çaxa fedî nake

roj û dem her tim diherike û tu kes nikare bisekinîne.tiştên di demekê de dibin, demek din ku tê wî tiştî derwderdixe an rastî bi xwe derdikeve holê. çax an dem ji hevdû fedî nake lewre careke din nayê ba hevdû.


çê kiro bi xwe kiro, xera kiro bi xwe kiro

mirovên çêyan jî dikin ji bo xwe dikin an başiyê bikin ji bo jiyana wan baş e.her wiha xerabiyê jî bikin ew jî ji bojiyana wan ne baş e.


çêleka stewr bê şîr e

tiştên li ber çavan ne hewceyî şiroveyê ye.tiştên xuyayî ne hewceyî nîqaş û tevliheviyê ye. heke çêlek stewrbe, ne avis be şîr jî nade ev tiştekî xwezayî ye kes jî nikare biguhere. herwîha rastiyê jî kes nikare biguhere.


çêleka rêxok garanê xera dike

di nava girseya mirovan de hinekî guh li mirovan nekin û tiştên nebaş bikin an li derî rêzê tevbigerin, bê gûmangirse giş pê nerehet dibin û giş pê tawanbar dibin.


çêlikê guran ji mirov re nabin bira

gur her tinm ji mirovan ditirsin û mirovan wekî neyar dihesibînin. mirov jî guran wekî mirovxur dibînin. ji ber wêyekê gur û mirov li hev nakın û nabin dost û bira.tiştên di zagona xwezayê de li dijî hevdû bin li hevdû nakin.


çêlikê maran bê jar nabin

mar wekî tê zanîn bi jahr in, herwiha çêlikên wan jî bi jahr in.mirov ji vê gotşinê dikare şîroveyeke wiha derxe kuzarokên mirovên ne baş an mirovên baş jî dê nebaşî pê re hebe an çiqas baş bin jî wê tiştekî ji bavê xwe hilîne.damarek wî zarokî mîsoger wê wekî yê dê û bavê xwe be.


çerxa felekê geh li jêr e geh li jor

çerxa felekê jî tiştekî xwezayî ye û li ser herikandina roj û şevê hatiye gotin.stêrk û dinya her tim li dora tavêdigerin guh nade kesî her tim digere.rojek tê ji hinekan re başî ji hinekan re xerabî heye, roja din jî berawajî wêtê holê.


çêya berdin bila herin xeraba bigrin bila nerin

mirovên çê her tim tiştên çê dikin û difikirn. ji ber wê yekê bi ewle nin.lê mirovên nebaş bê ewle nin divê her timmirov lê miqate be da ku tiştên xerab nekin. mirovên çê dema azad bin ji xwe çêyan dikin, lê mirovên xerab demamirov wan bêxwedî berde tiştên nebaş ji wan çêdibe.


çi tê serê mirov ji zimanê mirov e

hin mirov hene bi gotinan gelek tiştan tevlîhev dikin, heta gotinên wekî serokkomaran carinan dibin sedema şerû aştiyan. gotin jî bi ziman tê gotin dema mirov nizanibe li gor civakê bipeyive serê mirov dikeve belayan û


çiqas serê mirov mezin dibe çavên mirov ecêban dibîne

serê mirov ji zaroktiya mirov pê de mezin dibe û her ku mirov mezin dibe mirov fêrî jiyanê dibe, mirov di jiyanê detiştên ecêb dibîne. dîsa jibo ku mirov pir tiştan bifikire an pirtûkan bixwîne jî mirov tiştên tewl bi tewl dibîne, mirovfêrî gelek tiştan dibe.


çira herkesî pêxistî namîne hete sibehê

dema ku zarok nû ji dayika xwe çêdibin wê şevê mala zarok çira xwe pêxistî dihêlin heta sibehê. herwiha demaşîn, miri di malan de çê bibe jî çira heta sibehê pêxistî dimîne. ev yek tiştekî taybet e û herkes vê yekê pêknayne, yê ku van bûyerana di serê wan de bê pêk tînin. ev gotin jî tê wateya ku herkes li bûyerên şadî û xerabiyêrast nayê .


çira ji koran re, def ji keran re fêde nake

çi tişt hene ku mirov ji ehlê wê re bibêje fêm dike, heke ne ehlê wî be û jê re ne pêwistbe naxwaze fêmbike.dîsa tiştin hene û ne gengaz e ku hin mirov an ajal jê sûdê wergirin, mîna kor û çira.


çiya bi çiya nakevin, çav li çava dikevin

mountain will not meet with mountain, but eye will meet with eye

çiya her tim di cîhê xe de disekinin, lê mirov tim digerin çi dem derbas bibe dibe ku rastî hevdu werin. ji ber wêyekê jî divê mirov li gor wê yekê tevbigerin û hesabê hevdîtinê bikin.


çiya bilind e, dorê bajar û gund e

çiya bilind e li ser bajar çê nabin lê ji ber bilindahiya wî û xweşiya wî şênahî li dorê çê dibin. mirov dikare bibêjeku mirovên qedirbilind jî mirovan li dor xwe kom dikin û disitirînin. mirovê mezin an serok girseyên gel li dor xwekom dikin.


çiya çiqas bilind be wê rojekê bikeve bin lingê mirovan

mirov dikarin her tiştî pêk bînin û dikarin herin cîhê herî bilind. herweha tişt çikas mezin bin jî di demên pêş dedibe ku tiştên mezintir derkevin û ew têkeve ber piyan. her ku dem diherin tiştên kevin winda dibin, tiştên nû birûmettir dibin.


çiya çiqas bilind be wê rojekê rê pêkeve

ev jî tê wê wateyê ku mirov dikarin herin herderê û tiştên herî mezin dûr jî wê rojekê mirov wan bi dest bixin.mirov çiqas xwe mezin bibîne û mirov çiqas xwe ji hin bûyeran biparêze wê rojekê bê ba mirov.


çiya diguheri ehlaq naguheri

tê wê wateyê ku ehleq, sinc ji serî de çi be heta dawiyê ev e.pir zor e guherîna wî.çiya bi milyon salan nayêguherîn.


çiyayê bilind bê ba nabe, newalê kûr bê av nabe

an çiyayên bilind bê dar nabin, çiya bê ba nabin. çiya sape nin dar û ber bi hêsanî lê mezin dibin, çiya cîhê darû ber û nebatanin. newal jî cîhê şênahî û avê ye, av ji serê çiyan tê di newalan de derdikeve.


çiyayê dihejin xerab nabin

çiyayên dihejin an mirovên di ber xwe didin di jiyanê de baş tê ditin û li jiyana xwe xwedî derdikevein.


çiyayên bê gul mirovên bê dil herdû jî yek in

mirov hezkirî be bi dil be, di jiyanê de ji tiştekî hez bike ew ji mirov re dibe hêza jiyanê. divê mîsoger tiştekî kumirov jê hez bike hebe nê wîha be jiyan wekî bê xwê be. jixwe çiya jî bê gul be navê wî nabe çiya wê demê tenênavê wî dibe ax.


çûna gayê nezan li serê çêlekê siwar dibe

mirovên nezan her tim li ser pişta mirovên zana dibe bar. mirovên zana dema ji hevalên xwe an derdora xwetiştan bide fêmkirin wê mirovên zana pir bibin her wiha barê ser milê wî jî sivik dibe.


dahşê bêr kûçkê nobetê

dahşê li bin bêr çiqas dikaribe sûdeyê bide mirovan, kûçkê li ber tiştan nobetê jî bigire ew qas sûdeyê didemirovan. her dû ji har in an dahş dema wî î harbûnê ye ciwane bi hêz e. kûçik ji xwe tim har e.


dan û sitendin di destê xwedê de ye

ev gotin ji bo dan û stendina giyan (rih) hatiye gotin. jibo bo baweriya ku her tiştî jî xweda dide û distîne ye. kesbi hêsanî nikare mafe kesî bidest bixe, bi zor bistîne.


dar yê edebê bûya ji cenetê dernediket

heke dar û lê dan tiştekî baş bûya ev navê ku ji cenetê derketittye nedihat ser wî. misoger ne baş eku ji cenetê(bihuştê) jî hatiye der kirin.


dara ketî, yê bivirê xwe lê bidin pir in

dara ku li ser piyan be tu kes bi hêsanî nikare wê ji cîhê wê bileqîne, lê piştî ku ket erdê li per piyan e, her kes bihêsanî dikare bivirê xwe lê biceribîne. ji bo civakê jî wiha ye, civaka bê hêz bê xwedî bê reh herkes ji xwe redika mal û pê dilîze. mirovên bindest an ketî û lawaz jî herkes qerfê xwe pê dike an dixaze çoyê xwe li ser serî kilbike. lê mirov û ciwakên bi hêz xwedî pişt kes nikare nêzî wan bibe.


dara xebatkara tim bi ber e

xebatkar hertim ji bo karekî an barekî henin, tim bar li ser milê wan in. ku yek bibêje ez dê xebatê jibo tiştekîbikim divê bar hilgire ser milên xwe. dema dawiya xebatê tê jî mîsoger tiştek tê holê. wekî xebatkarê kargehaerebeyan, dawiya xebatên wan erebe çê dibe.


darê ji binî nebir

ku mirov darê ji binîve bibire careke din şîn nayê.hertişt wiha ye, dema mirov û hinekî din ji hevdû bixeyide divêmirov bifikire ku rojekê mirovê li hev bihesile. ji ber wê yekê jî divê mirov ji binî de têkiliyan qut neke. alavek jimirov re demekê ne pêwist be, divê mirov wî alavî neavêje, mirov bifikire ku dê rojekê pêwist bibe.


dasikek mirov hebe mirov li sûna wara namîne

ev gotin li ser barkirin û koçberiyê hatiye gotin. heke erebeyeke mirov hebe mirov jixwe li şûna wara an li dawiyênamîne. tew tunebe daşikek mirov hebe jî hêvî heye ku mirov jî bigihîje hevalên xwe.


dawî sifra hazir e

sifreya hazir ji bo xwarinê ye, çi hebe ew tê ser. dawiya hertiştî ku çi hebe talî tê ser sifreyê û ya rast ew e. kî jibo çi tiştekî bike dawiyê xuya dibe. dîsa li hin deveran dibêjin “dawe(doz) sifra hazir e”. wekî mirov doza tiştekî lihinekan bike an wan tawanbar bike, ew jî bibêje dawa sira hazir e, an aniha tiştekî wiha tune ye wa ye hertiştxuya ye.


dawiya derewan kuçe çekmezî ye

kuçeya ku bend an dîwar li dawiyê êdî rê tê re tuneye. derew jî ku bê kirin jî rojekê mîsoger dê derkeve û tiştêrast bê fêm kirin.dayê qirbûn alay, lay xûy heker, ga bedel na her


dayikê heft kur xwedî kiriye lê heft kuran dayikek ji birçîna kustine

dayik her tim ji lawan an qîzên xwe bi kurtî ji zarokên xwe hez kiriye û bi çi awayî be xwedî dike. lê kur tu carwekî dayikê nikare jibo dayika xwe zehmetê bikişîne.


dê ber bi weleda weled ber bi çiyayê qaf

bir baba dokuz evladı besler, dokuz evlâd bir babayı beslemez

berê dê her tim li weledan e û her tim dixwaze li ba zarokên xwe be. lê zarok ku mezin dibin çavên wan li derveye ku ji malê biqetin.


dê bibe dêmarî bav dibe bavmarî

dê bibe dêmarî an ne diya zarokan be ji zarokan hez nake wekî dayika wan î esil. bav jî li devê dêmariyêdinehêre û li zarokê xwe bi kêmî xwedî derdikeve an lê xwedî derdakeve. wê demê zarok bavê xwe jî wekîbiyan dibînin an ji xwe dûr dihasibînin.


dê bibîne dotê werîne

anasına bak kızını al, kenarına bak bezini al

dot, keç an qîz. dot çawa be tim xwiya dêya xwe hiltîne û dişibe wê.ji ber wê yekê gotine ku mirov dêya qîzênas bike wekî mirov qîzê nas bike wê demê mirov dikare biryara zewacê bide.


dê yek jin deh

wekî dê ji jinê hê bêhtir bar e an pirsgrêk hê pir in. dîsa wekî ku mirov dikare deh jinan bibîne, lê mirov nikaredeh dêyan bibîne. wateyeke din jî; wekî ku deh kes ji jinê çêdibin e.


def bi adet lê dikeve

tevgerên mirov bike an liv û lebatên ku mirov pêk bîne divê li gor adetan be.her tişt li gor rê û rêbazên xwe çêdibin. ku mirov van rê û rêbazan bi kar neyine (wekî mirov bê rêbaz li defê xe wê def bqete) tu kar naçe serî anwê şaş here .


deh kesên aqilmend ji heqê yekî dîn dernakeve

mirovên dêhn li gor rê û rêbazên ciwakî tevnagerin, çi tê ber devê wan an çi di dilê wan debe dibêjin û pêktînin.ji ber wê yekê ew û mirovên di nava civakê de biaqil tê dîtin li hevdû nakin.


dêhn ne dêhn in, ê ji wan bawer dikin dêhn in

ji xwe mirovên ku ji wan re dîn tê gotin li derî civakê ne.heke ne wiha bûya jêre dîn nedihat gotin.mirov divêtiştên li gor rêbaza civakê çê bûne ji dînan nexwaze û ji wan bawer neke.


dêl ne tirol be çewr bi dorê nakeve

dêl an kûçika bi çewr. wekî ne hezkirîbe, ne xwestî be cewr jê çê nabe. dîsa wekî ku tiliya mirov ti bûyerekê detunebe kes qala mirov nake an kes doza tiştekî di wî warî de li mirov nake.


dêl bi ba ye kûçik ji badaye

dêlik heke nexwaze kûçik nare ba wê û pê naaliqe. ku mirov jî ji yekî ne xweş be mirov nare ba wî an pê rekarekî nake.


dem bi dor e geh li jêr e geh li jor e

dem an çax, ev çax jî ji tavê re hatiye gotin ku tim dihere lê belê geh li jêr geh li jor e. ev tê wê wateyê ku tutiştek li cîhê xwe namîne. mirov, xweza, dem her tim diguhere hertim herikbar in. mirovên zordar rojekê dê bibinstuxwar, mirovên stuxwar dê rojekê bibin serbilind.


dema heywan bê xwê bimînin kevira dialêsin

xwediyê sewalan xwê li ser tahtan dikin û wan xwê didin. sewal jî ji ber wê yekê hînî tahtan dibin, dema xwêtunebe tenê bi alastina tahtan xwe têr dike an xwe dixapîne. mirovên hînî tiştekî dibin jî dema ew tişt tunebe, çinêzî wî tiştî be xwe bi wî tiştî dixapîne an têr dike.


dema hingavtina kerê tê, nanê cotyarî dixwe

wekî dema tiştek xera bibe nîşanê wê xuya dibe. mirov dizane ku wê qewimînek çê bibe an bi xwe xuya dike.


dengê defê ji dûr ve xweş e

the grass is always greener on the other side

wekî mirov ne di nav bûyeran de be mirov bûyeran bi awayekî rastî nikare şîrove bike.şîrove wê demê kêmdimîne.her lêkolîn di cîhê xwe de bê kirin nêzî rastiyê ne.


derbê hirça kevir e

hirç di wateya hovîtiyê tê bikaranîn. li himber hovîtiyê zor divê. dema mirov zorê bikar neyne hovîtî hê pir dibe.lê ku mirov wekî ku ew ji zorê fêm dike mirov jî zorê bike. hirç ne bi kevir be nare. dîsa wekî ku hirç dema limirov dixe wekî kevir li mirov bikeve.


derdê dilan hûr î kûr î dûr î

mirovên bi dil be hûr, kûr û dûr difikirin .ne ji bo dilketina qîzekê tenê, ji bo dil ketina her tiştî wiha ye.mirovên kudilê wî li ser tiştekî hebe dibe ku ji bo wî tiştî dîn jî dibin.


derew li miriyan dibe li saxan nabe

mirî nikarin bersîvê bidin, lê sağ her tim dikarin bersîvê bidin .


derewîn dijminê xwedê ne

derew dema tê kirin li gor bawermendan xwedê li wan guhdarî dike.ji ber wê yekê jî xwedê ji wan heznake.tiştên xwedê jê hez neke û mirov bike wê demê mirov dibe dijminê xwedê.


derewîn îfleh nabin

mirovên hînî derewan bibin jî nikarin dev jê berdin tu car jî ji derewê xwe naqerin. ew ji wan re dibe wekî teb ekîev teb ji wan nare.


deriyê xwe asê bike cîranê xwe neke diz

divê mirov tim li xwe miqatebe ku serê mirov nekev teqreqê. heke mirov li xwe ne miqatebe û serê mirov têkeveteşqeleyan divê pêşî mirov ji xwe bipirs e, ka min tevdîra xwe kiribû an na û dûre yê ku serê mirov xitiyeteşqeleyê tawanbar bike.


dermanê bi xwe kira tûne ye

kesê bi xwe bike wê bi xwe bikişîne. teşqele û sosret hene ku hinekî din tînin serê mirov, wê demê jî mirov jiwan an hinek kesê din dixwaze ku serê mirov ji teşqeleyê derxe an mirov alîkariyê ji hinekan dixwaze. lê kumirov bi xwe teşqeleyan bîne serê xwe, wê demê dibêjin, here te çawa çê kiriye wiha jî xera bika, an jî te çawaxera kiriye wiha rast bike.


dermanê ehmeqiyê tune ye

mirovên nezan dikarin hînî tiştan bibe, mirovên kor seqet an lal jî dikarin fêrî tiştinan bibnin lê yênehmeq(debeng) tim li ser a xwe ye û guh li tu kesî nakin.


derya bi dilopan naqede

tiştên pir kêm nabin û tiştên wekî deryayê jî heke her tim av lê zêde dibe, ji xwe tu car naqede. bi dilopan jî tucar naqede lewre bi dilopan ne, lê bi çem û rûbaran av dihere ser deryayê.


deriyê xêran nayê girtin

deriyê xêran an başiyan divê neyê girtin, divê mirov tim başîyan bifikire û aliyê xêrê qet negire. ji ber ku jiherkesî re dem dema pêwist dibe.


dest dest dişo, dest vedigere dev û rûyan dişo

dema destek tenê be nikare tu tiştî bike, lê du dest bin wê hevû bişon û dûre dev û rûyan bişon. mirovekî tenê jînikare tiştên mezin bike an bê hûêz dimîne. lê dema dû kes bin wê hevdû jî xelas bişkin û sûdeya wan li dorawan jî çêbibe .


dest di ser dest re heye heta ba xwedê

mirovên baş û nebaş, biaqil û kêm aqil, jêhatî û ne jêhatî, mezin û biçûk hene û her tim jî dê hebin. ev li baxwedê jî wiha ye. xwedê mirovên çeleng û xebatkaran ji yê ne jêhatî û rûniştî cuda dibîne.


destê kefîlan di bêrika wan de ye

mirovê ji hinekan re dibin kefîl (derhûd) dipejirîne ku heke ew deynê xwe nede dê ewê ji dêleva wî bide, lewre dipêşiyê de destê xwe dixe bêrîka xwe û xwe amade dike. kî bibe kefîlê kê divê xwe berpirs an deyndart bibîne.


destê komarê dirêj e

dema dibêjin komar di hundirê wan sînorê komarê de dikarin her tiştî bikin. lewma gotiye destê wê dirêj e.


destê pîsîtiyê bide wê bi riyê xwe were

wekî ku testê ku pîsîtiyê bide wê bi rûyê xwe têkeve navê. mirovê nebaş wê tim di nava nebaşî û xerabiyê devegevizin. (destê şêx maçî nekin ew şêx ne qutbê razî ye / tac û teylesana serê wî giş xebata destê sar û tazîye. melayê cizîrî)


destê tenê deng jê nayê

destê tenê deng jê nayê lê du dest li çepikan dixin.mirovên tenê bê hêz in du mirov an sê mirov û hê pirtir dibinxwedî hêz û dijminê wan ji wan ditirsin. lê dema hindik bin dijmin jî ewqas bi ser wan de dihere.


destê tenê deng jê nayê, şêrê elî be jî deng jê nayê

ev jî wek testê tene bê çiqas xurt be jî dîsa deng jê nayê. mirov çiqas gir be an qelew be jî dema tenê be hêzawî tune.


destê tu nikarî gez bikî, maç bike

kesê ku mirov nikaribe li himber wî şer bike divê mirov rêzê jê re bigire an hurmetê jê re bike.


destê vala li ser zikê birçî ye

dema destê vala be û tu karî neke zik jî birçî dimîne.lê dema destê bixebite wê tije bibe û zik jî dê têr bibe.


destê xebitî li ser zikê têr e

ev gotin jî berewajî, destê vala li ser zikê birçî ye, hatiye gotin.dema dest bixebite vala namîne û zik jî têr dixwe.


destê xwe nexe her qulê, di hina mar hene di hina jî dûpişk

tiştên li ser mirov ne bar û peyvîr be, divê mirov xwe tevlê neke. tiştên belasebeb û jê sûde neyê divê mirovneke. bê hesab û tevdir mirov tevnegere. rêyên dawiya wê ne diyar divê mirov pêde nere, cîhê ku mirovnizanibe çi têde heye mirov xwe nêzî wî cîhî neke.


destiyê kêrekê û gûyê li ser bêrekê wekî hev in

destiyê kêrê tenê ji tiştekî re nabe, divê kêr jî hebe ku ji tiştekî re, wekî ji birînê re bibe.


deve belawela ne, guhê wan li ser hev in

deve (hêştir) ajalê herî jihevdiketî ye, yê herî giran û girs e. ji ber wê yekê jî dema mirovên jihevdûketî, livnexweş an tevger çewt, jê re dibêjin wekî deva ye. mirovên wiha jî guhê wan biqul e an pir zû tiştan dibihîzin.


devê elimî vira, nasekine

devê hînî derewan bibe wekî hînî cixareyê bibin ji wan re dibe wekî tebekî heta derewan nekin dilê wan rehetnabe. wekî ku baweriya jibo seydvanan li nava gel çêbûye ku pir derewan dikdin. seydvanî carinan jiboderewan bikin diherin seydê û tên li nava girseyê dipeyîvin xwe rehet dikin.


devê rovî nagihîje tirî, dibêje bila xêra dê û bavê min be

dilenciye hıyar vermişler eğri diye beğenmemiş

ev jî dereweke ku mirov dema nikaribe tiştekî bike mirov xwe bixwe qanih dike ku jixwe mirov ew tişt nedixwest.jixwe miroven ku rastiya xwe î nikare biserkeve dernaxin holê an naxwazin derxin holê vê gotinê bikar tînin.


devî pala xwe didin hûrdeviya

dewî an lêmiştên darên biçûk, bi xêra deviyên biçû mezin dibin avê ji wan dikişîne. mirovên ku bi ser dikevin jî jigelek girseyên civakê û mirovê ku bi nezanî an bi zaneyî jêre dibin alîkar biserdikevin. hinek dewlemen jî bi xêramirovên nezan an bi alîkeriya wan mezin dibin û dewlemen dibin, wekî ku girseyên bi çûk kom dibin, dibingirseyên mezin ew jî dibin girseyên civakî û ew jî dibin yek, civak tê holê.


dewê ceribandî ji mastê neceribandî çêtir e

دەوێ جەرباندی ژ ماستێ نەجەرباندی چێترە

buttermilk you've tested is better than yoghurt you haven't tested

better the devil you know than the angel you don't know

better the devil you know than the devil you don't know

Tişt çiqas xweşik be jî heke ne ceribandî be dîsa fikar tê de heye. Lê tiştên ceribandî diyar e ku baş e an nebaşe, wê demê mirov hê bêhtir balê dikişîne ser tiştên ceribandî û kesên ceribandî.


di civatê de tim cihê xweş û germ yê mezinê civatê ye

ev yek rêzgirtina ji bo mirovên aqilmend an pîr in. bi taybetî ji bo dema axatiyê hatiye gotin. lê di dema ciwaka kapîtalî jî ev yek ji bo mirovên dewlamand tê bikaranîn.


di pira namerda re neçe bila av te bi ber xwe bibe

wekî namerd tim bêbext in û mirov berbi wan here, mirov mîsoger xisarê bibîne. ji ber wê yekê jî mirov ber biavê here dibe ku mirov xelas bibe, lê pira namerdan mirov dadiqurtîne. wekî mirov bi mirovên pîs re hevaltiyêneke, çiqas kara mirov hebe jî divêû mirov pê re danû standinê neke, lewre di dawiyê de timî mirov li xisarê ye.


di nava nîsan û gulanê, xwedê bide tavek baranê, çêtir e ji gundorê zêrînî li ser sê riyanê

di nava nîsan û gulanê de dema zeviyane ku avê dixwazin da ku tene şîn bibin. wê demê baran ji her tiştî bêhtirpêwist e.


di qiyame de hesabê berjêr bike di berjêr de hesabê qiyame bike

dema mirov ket qiyame û zor li mirov bê mirov ane ku dewiya qiyameyê berjêr e û mirov hesabê wê bike.herwiha mirov dema ti karekî de bi serkeve divê mirov tim hesabê windakirinê jî bike, mirov belangaz û hejar bejî disa mirov tim hesabê bilindbûnê û serkeftinê bike.


di roya tengiyê de emir qut e

di roja tengiyê de her tişt kin e, her tişt zû diqede û bi lezgînîye. her wiha temen jî qut e, temen jî têrî nake kuewqas zor û astengî heye. mirov li benda tiştekî be mirov naxwaze roj xelas bibe, lê berawajî wê zû xelas dibe.


dibêjin, ne ji fesada be, wê gur û mih bi hev re biçêrin

kurt kuzuyla gezerdi fikir başka başka olmasaydı

fesadên ku ji bo berjewendiyên xwe jiyana mirovan bi tiştekî nahesibînin û xwe tenê diparêzin. ji wan re tenêkesayetriya wan wekî din kî dimiri kî dîmîne ji wan re ne pêwist e. fesad ew e ku nahêlin mirov bi şadî bijîn.mirovên li gor jiyana wan tevnegerin ne baş in. hinek hene hînî fesadiyê dibin ew jî ji wan re dibe jiyan.


dibêjin, tu li rê qede û bele li rê

dema mirovên tevbigerin di nava liv û lebatê debin, her tim astengî şaşî li pêşiya wan e. divê bi aqilmendî ji vanastengiyûana xelas bibin.mirovên ku birêve neçe û tevnegere jixwe tu astengî nayê pêşiya wan herwiha şaşî ûçewtiyan jî nakin ji ber ku tim rûniştîne . mirovên birê ve neçe kert û kortên rê jî nabînin.


dijminê aqilmend ji hevalê xayin çêtir e

dijminê aqilmend li gor jiyanê difikire û herwiha mirov jî biaqil bifikire mirov dizane dê dijminê mirov çibike. lêdijminê herî mezin ku li ba mirov xuya bibe û xayîn be, jixwe mirov dibêje heval e, lê mirov nizane dê xayîntiyê bimirov bike. herwiha di nava mirov de kli mirov dixe.


dijminê ardûyê xwe dostê nanê xwe ye

ardû ji bo nan çêbibe mirov wî dişewitîne, dema nirov ardûyê xwe pir bişewitîne tê wê wateyê ku mirov litenduristîya xwe miqate ye an mirov ardûyê xwe dişewitîne ji bo nanê xwe ye. dema mirov mesrefê bike dijiyanê de jî heke mirov wê mesrefê jibo bingeha tiştekî bike baş e û mirov çiqas mesrefê an xebatê bike baş e.


dijminê bava nabin dostê lawa

the enemy of a father will not be the friend of the son

ev gotineke feodalî ye. jibo dozê xwînî(xwîndarî) hatiye gotin. mirovek dijmine bavekî be ji xwe nabe dostê lawê wî jî. kîdibe bila bibe ji dijminre law bav ap pismam yek e.


dijminê biaqil ji dostê bêaqil çêtir e

dostê bêaqil mirov li teşqeleyan diqewimîne û sûdeya wî ji mirov re tune ye.lê dijminê biaqil mirov dizane wêçibike, herwiha dijminê biaqil li gor rê û rêbazên jiyanê tevdigere.


dijminê dijwar ji dostê xayin çêtir e

dijminê aqilmend ji dostê xayîn çêtir e, lê hinekî cûdatî tê de heye.wekî ku dijminê pir dijwar be mirovjî xwe li himber wî dijwar dike an mirov li gor wê yekê devdîrên xwe çêdike.


dijmin li nigê mirov dinêre,dost li serê mirov dinêre

wekî dijmin fedî dike an çavê wî bar nabe ku li rûyê mirov binêre ji ber wê yekê her tim serê wan berjêr e û lisola mirov dinêre. lê dost dikare bi hêsanî li çavê mirov binêre ji ber ku tu tiştekî ku fedî bike tune ye. di dawiyagotinê de ji an berdewama vê gotinê jî ev e “divê sola mirov û kumê mirov nû be” ji ber ku dost û dijmin li vanderê mirov dinêre.


dijmin pêsî li pê dinêrin pasê li ser

ev jî wekî ya din e, lê cûdahiya wê, ku dijmin dû re li serê mirov jî dinehêre.


dijminê te gêrik be jî hesabê wî bike

dijmin dijmin e. çi bi çûk çi mezin.heke mirov hesabê dijminê biçûk neke û di serî de ji holê raneke ançareseriyekê jê re nebîne, her ku biçe wê mezin bibe û gelek dijminê din î biçûk derkevin holê.


dîkê çê di hêkê de azan dide

wekî dîkê çê hê di hêkê de ye diyar e.herwiha mirovên çê di zarokatiya xwe de diyar dibe. dîsa tiştên baş diserî de diyar e. di têkiliya xwe yî serî de diyar dibe.


dil bide ser dila ,gul bide ser simbêla

dil bi dil re divê.dil çi dixwaze wî bidê wekî gulê ser simbêlan.her tişt bi yê wekî xwe, re xweş û dilxweş e.


dil miqabilî dil e

dilê yekî himberî mirov jşimirov re bixwaze yê mirov jî ji wî re dixwaze. her tişt li himber yê xwe dinere demasûde hebe an başî hebe jê re ew jî başiyê ji wî re dixwaze.


dil qoqê rêxê ye

ev gotin jî wekî dil e çi bixwaze ew e. kes nikare li himber bisekine dema tiştekî bixwaze dibe ku ji bo hinekî dinne baş be lê dil ketibê ji wî re wekî şekir û cewahir e.dema dilê xortekî têkeve qîzek ne xweşik, mirovê sêyemînnikare bibêje çima, lewre dil qoqê rêxê ye dibe ku li rêxê jî deyne.


dil şûşe ye, ku bişkê cebar nabe

dil wekî tê gotin narîn e nazik e. ku mirov dil bişikîne, bi hêsanî mirov nikare bicebirîne. mirov neheqiyê li yekîbike an dilê wî bihêle dibe ku tu car ew kes nikaribe bi mirov re têkiliyê deyne.


dilê bêkesan li ser hemû kesî dişewite

kesê bê kes dilşewat e. dilê wî li ser herkesî dişewite lewre ew pir di astengîyan re derbas dibe herwha xwewtenê dihesibîne û dibêje qey herkes wekî min e. ji ber tenêtî kişandiye jî mirovên bêkes naxwaze kesekî din jîwekî wî bêkes bimîne.


dilê dê bi ser dotê ye, ê dotê bi ser çiyayê qaf de ye

berê xweha li bira ye yê bira li çiya ye. lê îjar dê heye ku tim dilê wê li ser zarokên wê diêşe lê mixabindizewicin diherin.


dilê mêvana nehêl wê bi xwe herin

mêvan çiqas tamsar bin jî, çiqas nehê0jayî hurmetê bin jî, ne hewceyî ku mirov wî biqewirîne lewre ew dê bi xweherin.


dilê şivan bixwaze dikare şîr ji nêrî bidoşe

dema dilê mirovan bixwaze û xwestina kar û hezkirina kar pê re hebe dikare gelek tiştan bike û herwiha gelekrêyan bibîne. tiştan mirov bi xwestin û ji dil bike mirovê biserkeve.


dilê tirsonek sênga gewr nabîne

ev gotin li ser revandina qîzan hatiye gotin. heke xort mêr be kesa ku dilê wî tê de heye, heke malbata wênedêyê jî wê birevîne. lê xortê ku newêribe birevîne dê ji dildara xwe bêpar bimîne.


dilê xezeb nagihin miradan

dilên bi xezeb an bi kerb û zalim û lezgîn be tim zû diqedin û ji ber ku bi lez tevdigerin di nêvî de astengî lihimber wan çêdibin. her wiha nagihîjin tiştên ku dixwazin.


dilop bi xwe cîhê xwe çêdike

tiştên xwezayî, mirov destê nede jî ew bi xwe xwe diguherînin. tiştin hene ku mirov divê dest navêjê ji bo ku bixwe bijî an çê bibe, heke mirov mudaxele bike dibe ku ji dirûvê xwe derkeve û şaş çê bibe. carinan bûyer biawayê xwezayî çê bibin baş e.dims çiqas di kûp de bimîne ew qas nêzîkiyê bi sîrkê dike.tiştê ku di dema xwe de neyê bikaranîn di demê din de rûmeta wan namîneû her diçe ji dirûvê xwe derdikevin ûtu sûdeya wan namîne.wekî her ku dims bimîne wê tirş bibe û nayê xwarin.


dîn nêçîrvanê aqil e

mirovê dîn aqil ji wan re wekî holîka sêlekan e. tiştên ku bi aqil bi hiş çêdibin ji wan re ne pêwist e. herwiha biaqil dilîzin û wî perçe perçe dikin. bi piranî tiştên derî aqilan dikin tiştên ku mirovê saxlem nakin ew dikin.


dinya bi dorê ye, ne bi zorê yê

دنیا ب دۆرێ یە، نە ب زۆرێ یە

wekî em dizanin dinya dizîvire an tu dem di cîhê xwe de nasekine çerxa felekê jî her ti li dor xwe û li dor tavêdizîvire. ji ber wî yekî jî ew bawerî heye ku wê dora hertiştî bê.


dinya bi gulekê nabe bihar

her tişt wiha ye, ne dinya bi gulekê dibe bihar ne temen bi salekê diqede, ne mirov di salekê de mezin dibe û netu tişt bi nêvî nabe ku mirov jê re bibêje temam e.


dinya bûye kes, kesî negotiye bes

dinya dara hisretê ye.wekî mirov li dinyê be, her tim mirov hisreta tiştekî dikişîne. mirov her tim dixwaze tiştekî bike an tiştekî ji xwe redike armanc. hertim bi hisreta pêşketinê ye.


dinya gulek e, bêhn bik û bid hevalê xwe

dinya gulek e, dinya xweş e. divê vê dinya xweş û şêrîn mirov ji herkesî re bixwaze. mirov ji hevalê xwe jî rebixwaze.


dinya ji kesî re nabe yar

ev gotin jî dibêje, divê mirov pir ji dinyê hez neke an dinya ji kesî re nabe yar û heta hetayê li dinyê kes namîne.ji ber wê yekê jî divê mirov pir bi ser dinyê de mijûl nebe.


dinya ji siltan silêman re nemaye

ev gotin jî li ser dinyê ye ku ji kesî re namîne. divê herkes hesabê xwe û rojekê bike ku wê bimire. ev li alîkî dinjî gef e.ku mirov ji hinekan bixeyîde an mirov li himber zilma hinekan nikaribe serîhilde mirov vê gotinê dibêje.


dinya ne yek û carek e

tê wateya ku dinya bi dor e. her tim dinya ji mirov re xerab nakeve û temen dirêj e. dibe ku mirov rojekê jêsûdeyê wergire û rojekê mirov jî bikene.dema mirovek alîkariya mirov neke mirov dibêje, “dinya ne yek û carek eqey ewê jî li min bihesile”.


dinya qadî ye, herkes ji xwe razî ye

dinya li herkesî mikur tê. herçiqas miroj ji xwe razî be jî, dinya bi mirov zane û rastî cûda ye. wekî kes nabêje“mastê min tirş e” herkes dibêje “ya min baş e”.


dinya siya darê ye geh li sibê ye geh li êvarê ye

ji ber ku dinya di jiyana mirovan de girîng e û tiştekî ku mirovan ew baş fêm nekiriye, gotinên li ser dinyê pir in.herwiha jiyana mirovan her tim bi dinyê re têkili afirandiye û gelek tişt bi baweriyan hatine holê. ev gotin jî wekîdinya mirovan pir zû diqede û dinya pir zû dizîvire.


dinya siya darê ye geh li vir e geh li wir

ev jî wekî “dinya siya darê ye geh li sibê geh li êvarê ye”. di vê gotinê de xuya dike ku mirovên berê wekîdizanîbûn, ji ber ku dinya dizîvire, siya darê jî li cîhê xwe nasekine. ji ber wê yekê jî peywandiya siya darê ûdinyayê bi hev re çêkirine.


dinya siya darê ye, ji kesî re nadomîne

çawa siya darê di cîhê xwe de nasekine dinya jî nasekine û ji kesî re ne daîm e, ne bê serî bê dawî ye.


dîtin û gotin nabe yek

ev gotin li se pratîkê hatiye gotin kû çiqas pratîk giring e. tiştin hene ku vegotina wan ne gengaz e. heta mirovbi çavên xwe nebîne bawer nakin .an dema gotinê mirov nikare diştinan tarîf bike lê mirov bibîne hê pir bandorêçêdike.


divê mirov di agirê mezin de bişewite

wekî mirov tiştek kir, mirov tiştên bi rêk û pek, tiştên ku sûdeya wan pir bifikire. heke mirov tevlî tiştên biçûk bibeû di dawiyê de mirov ji bo wî tiştê nehêja xisarê bibîne heyf e. divê mirov tiştên mezin bike ku hêja be.


divê mirov girrê xwe bi destên xwe bixwrîne

dema mirov karê xwe bi destê xwe bike dilê mirov rehet dibe. çiqas hinekî din karê mirov baş bike jî ne wekîmirov e. dîsa wekî, divê mirov ji kesî tiştekî ku ji mirov re baş be hêvî neke, divê mirov bi xwe doza wî tiştî bike ûbistîne.


divê mirov keleka xwe di avê re derbas bike

divê mirov karê xwe zanibe û hinekî jêhatî be da ku mirov li pey hevalan li pey mirovan nemîne, mirov karê xwebi çi awayî be bimeşîne.


divê mirov zanibe serê mirov li ser kîjan kevirî ye

di jiyanê de divê tim haya mirov jixwe hebe û mirov zanibe mirov çi dike an mirov bi ku de bi çi awayî dihere.


dîwar bi guh in

ev jî tê wê wateyê ku mirov çi karî bike divê mirov ewlekariya wê çêbike. mirov di hundir de be jî divê mirovzanibe ku hinek dikarin li mirov guhdarî bike.


dîwarê rast hilnaweşe

tiştên ku mirov çê bike an karê ku mirov bike divê bingeha wî saxlem be û rast be heke ne wiha be wê xerabibe. lê dema bingeh saxlem be bi hêsanî xera nabe.diwe ê kûtkû qewil bên ezmûn ra astê varên


diya diza du tira dike, yek ji kêfa yek ji tirsa

kêfa diya diz, bê ku ji zarokê wê re tiştek aniye. li alîkî din jî tirsa ku bê girtin jî heye.


diya mirov tim lawa nayne

wekî bibêje “baş be diya te nikare her tim lawa bîne an tu here yekî wekî te dibe ku neyê dewsa te”. dîsa tê wêwateyê ku “her tim karê te baş nare” . karê tu kesî jî her tim baş nare.


diz ji tariyê hez dikin

mirovên diz rêbazên karê xwe jî dizanin. kî çi karî jî bike rêbazên wî dizanin. karê nebaş jî bikin dizanin wê kîjandemê û bi çi awayî bikin.


dizê bîstana mukur tê zivistana

hinek ku karê bi dizî an karê nebaş dikin, dema ku êdî bibêje tiştek jê xera nabe, wê demê mikur tê û li xweeşkere dikin, dibêjin


dijmin bi halê dijmin nizane

dema mirov û hinekî din dijminê hev û din be, mirov hertiştî xwe, tevgerê xwe halê xwe jê vedişêre.


dolab hebs e tejî reqs e neqs hews e

dolab alavên, libasên ku mirov têde hiltîne, teşî tim dirêse û dilîze, neqş jî ku mirov bi hewes (kêfxweş) be çêdibe.


dost li pêşiya mû dipeyive û dijmin li paş mû dipeyive

wekî dost ji dijmin jî ku bi mirov re dipeyive pir zirav dide ber mirov. lêbelê sînorek heye, heke mirov zanibe wîsînorê zirav mirov dê zanibe ku kî dost e kî dijmin e.


dostê bêaqil barê piştê ye

dostê mirov heke bêaqil be ji mirov re dibe asteng û bar. ji ber dostaniyê jî divê mirov alîkariyê jî bike. demaserê dostê mirov î bêaqil di teşqeleyê keve mirov jî alîkariyê pê dike û serê mirov jî pê re dikeve teşqeleyan.


dostê bava nabin dijminê lawa

ev gotin jî gotinek feodalî ye wekî gelek gotinên pêşiyan di dema feodalî de hatiye gotin. lewre îro rewş cûdaye, dijminê bavan dibin dostên lawan û dostên bavan jî dibe ku bibin dijminê lawan.


dostê min dijminê postê min

dost carinan bi xayînî benda mirov dikevin û tirba mirov dikolin, li dijminê wiha divê miqatebe, dijminê ku dostxuya dibe.


dostê kevin hespê zînkirî ye

hespê zînkirî be nikare devê xwe tevbide û xwarinê bixwe. dostê kevin jî zînkirî ye, nikare li himber dostê xwe îkevin bipeyîve û xerabiyê pê bike.


dostê te bigirîne baş e, ne ê te bikenîne

ev tê wê vateyê ku dostê di her mercî de rastiyê ji mirov re bibêje baş e. lewre ji bo mirov di demeke kurt dekêfê bike û dû re mirov pê bihese ku ne wiha ye, wê demê hê nebaş e û mirov bê tevdîr dimîne.


du henek bi rastkê ne

hinek mirov hene ku raste rast gotinan nabêjin di nava henekan de bi mirov didin zanîn. ji ber wê yekê jî duhenek têkevin ser hev wateya wan î rast jî derdikeve holê.


du kesek li serê kesekê bela ne

kesek ji axa ku herî û hişk dibe li nava erdan re hatiye gotin. an jî ji bo ku her mirovek li serê mirovekî dinbelaye.


du serî di beroşekê de hilnayê, nakelin

seriyê sewalan ku mirov dikelîne di beroşê de, ji beroşekê re pir e.wateya vê gotinê ew e ku heke tiştek têrî yekî bike divê yek bikar bîne, lewre solek ji du mirovan re nabe hekebibe jî her yekî ferek dikeve. ji ber wê yekê jî tiştê nêvî bê hêvî ye.


duê kûçika qebûl biba, wê ji ezmên hestî bibariya

wekî tê zanîn kûçik(se) berê xwe didin ezmanan û dizûrin. tu sewal jî wekî wan nazûrin an pir nazûrin ev jî wekîdiayan ku mirov bihesibîne kûçik pir dia dikin, heke xwedê qebûl bikira dê hestî bibariya. herwiha ji bo ku diayênmirovên nebaş xwedê napejirîne jî hatiye gotin.


dijminê dijminê mirov dostê mirov e

ku dijminê mirov hebe, çi xisar bigihîje wî kêfa mirov tê. lewma ku dijminê dijminê mirov hebe mirov pê retêkiliyê datîne û li himber wî mirov dibin yek. heke ew jî xisarê bide dijminê mirov baş e.


dûr e, nûr e

dema mirov ji hevdû dûr bin tim bi hisretin ku hev dû bibînin û her tim ji hevdû hez dikin. lê dema ku mirovhertim li ba havdû be mirov di demeke kin de ji hevdû sar dibe.


dûrî çava dûrî dila ye

ev jî berevajî gotina “dûr e nûr e” ku mirov her ku ji hev dû bi dûr bikeve hêdî hêdî mirov hevdû ji bîr dike.


astenga herî mezin derazînga mirovî bi xwe ye

* asteng herî mezin derazîng mirov bi xwe

zindana herî mezin ji bo insanî her dîsa ew bi "xwe" ye


neçe wê derê, te çi kesî xwe lê nebit

divê mirov neçe cihê ku nas û kesê mirovî lê tune bin


bi gûr re dikûje bi xwediyan re şînê digre

Guhartoyeke bi gur re dixwin, bi xwediyê miyê re şînê digrin.


golikê malê ji gayê malê natirse

mirovên ku xizmên hevdu bin ji hevdu natirsin, lewre peywirek wan heye ku hevdu biparêzin.


ardê xwe li bêjingê xistin û bêjinga xwe dalqandin

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


aş çûye li dû çeqçeqoyan digerîn

Guhartoyeke aş çûye, tu bi dû çeqçeqê ketiye!.


abûr daye ebûrê

Ji bo debara xwe, ji bêgaviyê ebûr û şanaziya xwe hinekî paşve dan.


li şûna şêra rwîvî lê diken gêra

Ji li + şûna + şêra + rwîvî + lê + diken + gêra

in the place of lions, foxes just stroll around

dema kesek cihê kesekê din digire bi her awayekî weku wî nabe


dê bêjî kaya di serî de

دێ بێژی کا یادسەری


şulkerê xwe be, xweștiviyê xelkî be

شولکەرێ خوە بە، خوەشتڤیێ خەلکی بە
şulkerê xwe be, xoştiviyê xelkê be

be your own labourer, and be loved by people

Attend to your own affairs and so be loved by people

ew mirovê kar dike, yê xweştivî ye li cem xelkî


şêr şêr e, çi jin e çi mêr e

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre şêr şêr e, çi jin e, çi mêr e.


bira bira ye; bazarê cuda ye

برا برا یە؛بازارێ جودا یە

Ji bira + bira + ye; + bazarê + cuda + ye

a brother is a brother, but in the bazaar it's a different story

bira her bira ye lê demê dibe dora bazarî ferqe çimkî divê mirov mafê keda xwe bi kesê re erzan û belaş nede, lê divê biratî ji bê parastin


kero, nemire heta qîvar şîn dibin

کەرو، نەمرە حەتا قیڤار شین دبن
kero nemir heta qîvar şînbê
kero nemire heya qîfar şîn dibin.
kero nemıre buhare heta çêbin qîvare
kero nemire heta kîvar şînbît
kero nemire buhar e giya şîn bû qîfar e
kero nemire heta kîvar şîn dibin
kero nemire heta qîfal şinbibin
kero nemire qîar şîn tê

Ji kero + nemire + heta + qîvar + şîn + dibin

donkey, don't die until the thistles sprout

kerê nemir bihar ê tê, pîrê nemir pincar î tê

Tehemil kirin di demên teng de ku herdem nexweşî nabe, lê wextê xweş wê bê


agir û pîşo li cem hev nabin

Guhartoyeke agir û pîşo li cem hev nabe.


birîndar bi birîna xwe dizane

Guhartoyeke birîndar bi birîna xwe zane.


dew tune fir bike li hespê siwar dibe çir dike


dengê defe ji dûr ve xweş e

Guhartoyeke dengê defê ji dûr ve xweş e.


pêstûrî ji gayê cot re namîne

Guhartoyeke bitrî ji gayê cot re namîne.


ne çira ji koran re ne dahol ji keran re


tu herî erş tu herî ferş tu dê werî ber gunikê reş


dostê kevin jî zînkirî ye

Guhartoyeke dostê kevin hespê zînkirî ye.


mirov bixwe bixwe wê qatiyê xaniyan jî bixwe


kes nikare bibêje siya sola (yekî) xwar e


dinya bi dorê ye ne bi zorê

Guhartoyeke dinya bi dorê ye, ne bi zorê yê.


bila li şûvê be ne li bênderê be

Guhartoyeke bazar bila li şûvê be ne li pirêzê be.


nehat qiyamet îcar ku hat bi xêr û silamet


ji xweliyan pelî ji peliyan xwelî

Guhartoyeke ji xweliyan pelî, ji peliyan xwelî.


heta aqil nas kir temen xelas kir

Guhartoyeke heta aqil nas kir, temen xelas kir.


li wê dinyayê em dê bibêjin îman tû dê bibêjî eman

Guhartoyeke li wê dinyayê em dê bibêjin îman, tu dê bibêjî eman.


aqil bi pereyan naxebite

Guhartoyeke aqil bi pereyan nayê firotin.


aqil ne li gorî bejnê ye

Guhartoyeke aqil ne li bejnê ye li serî ye.


ji xelkê re dimîne

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


pirça dehşikê dan ser pişta kerê

Guhartoyeke pirça kerê dan ser pişta dehşikê.


bi kerê nikare diçe kurtan

Guhartoyeke bi kerê nikare, diçe kuriyê.


bi bayê hat bi baranê re çû

Guhartoyeke bi bayê re hat, bi barane re çû.


derdê pîrê pilor e derdê Hebo gebol e

Guhartoyeke derdê pîrê pilor e, derdê hebo gebol e.


pêlî darê rizî dike bi xwe dernaxe

Guhartoyeke pêlî darê riziyayî dike, bi xwe dernaxe.


tu bi ku de biavêjî weqî çar tuxt e

Guhartoyeke bi ku de biavêjî weqî çar tuxt e.


gotin sero tu bi qurbana lingan bî

Guhartoyeke sero tu bi qurbana lingan bî.


mala virekan xera bûye kesî bawer nekiriye


berxê çê li ber koze diyar e

Guhartoyeke berxê çê li ber dê bellî ye.


sêva sor a li darê ye kes nizane nesîbê kê ye


kumê (an jî fesê) Celo dan serê Xelo

Guhartoyeke kumê xelo li serê celo, yê celo li serê xelo.


devê xelkê ne doxîna diya me ye ku em girê bidin


paşiya tirê hê li min kezîkurê

Guhartoyeke taliya tirê, li min kezîkurê.


di mal de tune arvan e navê jinikê Gulnîgar e

Guhartoyeke di malê de tune arvan e, navê jinikê gulgînan e.


av di serê kaniyê de şolî (şêlo) dibe

Guhartoyeke av ji serê sikir de ziha dibe.


ahê bizina kol ji ya kel re namîne

Guhartoyeke aynê bizna kol ji ya bi qloç re namîne.


çi tê serê quling ji qîrina quling e

Guhartoyeke çi tê serê mirov ji zimanê mirov e.


av ji serê çiyan tê di newalan de derdikeve

Guhartoyeke av ji çiyan diherike li newalan xwe dide der.


zirneya Enisê mitrib li ber yasîna Hafiz Fethûla


ecelê bizinê tê diçe nanê şivan dixwe

Guhartoyeke dema hingavtina kerê tê, nanê cotyarî dixwe.


devê xelkê nebûye doxîna diya me ku em girê bidin

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


devê xelkê ne doxîna diya meriv e ku mirov girê bide


kerê me çû seferê hat dîsa kerê berê

çû gergerê, hat dîsa ew kerê berê
çû seferê, hat dîsa kerê berê

Tevî rûdana hin waqiayan jî, neguherîna xûyên kesan îfade dike.


bûk siwarê hespê ye kes nizane nesîbê kê ye


bûk siwarê hespê ye kes nizane rizqê kê ye


bûk siwarê hespê ye hefsar li destê Mistê ye kes nizane nesîbê kê ye


ev riya ku te berê xwe dayê ez tê re têm

Guhartoyeke ew riya ku te berê xwe dayê, ez jê hatime.


kes nikare bibêje du mû li pêş eniya te ne


Osta Necar raze weka her car Xwedê yek e dergeh hezar

Guhartoyeke hebîbê necar, rakev fena her car, xwedê yek e, derge hezar.


feleka (yekî) li serê (yekî) reş gerandin


em dê ji azana mele bawer bikin an jî ji zirîna kerê


tu nizanî mala dawetê kîjan e te rakiriye kevçiyê xwe


ji bo xatirê gulê mirov şîlavê dike paşila xwe

Guhartoyeke ji bo xatirê xweyî, mirov kevir naavêje seyî.


pêçî û tiliyên (yekî) mîna mûmên rêtî ne


cira kaniyê bi pûngê ne xweş e çûye di çaviya kaniyê de hêşîn bûye


nizane mala dawetê li kîjan e vartan vartana wî ye


nizane mala dawetê li kîjan e radike kevçî


devê pisîkê nedigihîşte mast digot bila xêra dê û bavê min be

Guhartoyeke devê rovî nagihîje tirî, dibêje bila xêra dê û bavê min be.


pisîk ne li ban e mişk Evdirehman e

Guhartoyeke pisîk ne li mal e, navê mişk evdirehman e.


kitik ne li mal e navê mişk Evdirehman e

Guhartoyeke kitik hê li mal e, navê mişk evdirehman e.


Belo ji Elo re got ez çawayî çavê te yê kor bikim


agir bikeve dehlê ter û hişk tev dişewite

Guhartoyeke agir bi çiyan dikeve ter û hişk tevde dişewite.


şêr ji meydanê bikeve gur û rovî tewr û bazan didin xwe


weqî li her derê çar tuxt e

Guhartoyeke bi ku de biavêjî weqî çar tuxt e.


rovî nediçû qulê şeltekî hêstrî bi dûva xwe ve datanî

Guhartoyeke rovî nediçû qulê, şeltekek strî jî li dûvê xwe datanî.


her gav diya mirov kur nayne carinan qîz jî tine


rovî nediçû qulê şeltekek strî jî bi dûva xwe datanî


keçelo navê min li navê te guriyo kimê min li serê te

Guhartoyeke keçelo navê min li navê te, guriyo kumê min li serê te.


qûnê pîrpîrkê wan li ser Pira Batmanê li hev ketiye


hostenecar razê wekî her car Xwedê yek e dergeh hezar

Guhartoyeke hoste necar tu binive wekî her car, xwedê yek e, delîl hezar.


ji ber baranê revîn bi ber çortanê ketin

Guhartoyeke ji ber baranê revîm, li ber çortanê ketim.


ji ber bayê çûn ber barovê (an jî bagerê)


paşiya tirê hê kezîkurê

Guhartoyeke paşiya tirê hê li min kezîkurê.


yê Xelo dan serê Celo

Guhartoyeke kumê (an jî fesê) Celo dan serê Xelo.


wekî şî rê pêsîra diya te li te xweşî helal be

Guhartoyeke li te xweşî helal be wekî şîrê diya te.


ez li jor dinêrim simbêl li jêr dinerim rî ye

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


çiya bilind e kengê be wê rê pê bikeve

Guhartoyeke çiya çiqas bilind be wê rojekê rê pêkeve.


hate ji der de ji ra û tevdîra me xeber da

Guhartoyeke hate ji der de, ji ref û tedbîra me xeber da.


ji bo xatirê gulê mirov şî lavê (şîlanê) jî dihebîne

Guhartoyeke ji bo xatirê gulê mirov şîlavê dike paşila xwe.


pîrê memire bihar tê kero memire qîbal tê


mêş ji serê pozê (yekî) de bikeve dibe deh parçe


kember dayê piştê li nav malan digere li teştê


bila hindik be lê rindik be

Guhartoyeke bila hindik be lê bila xweş û spehî be.


pîrê memire bihar tê kero nemire bihar e

Guhartoyeke pîrê memire bihar tê kero memire qîbal tê.


(birîna filan kesî/ê) kêlik xuyê herêyî (têkeve) têrê nake


(filan kes mirovan) tî dibe ser avê, tî tîne


(filan kes û bêvan kes) herdu dizê qulekê ne


(filan kes) bû gayê cot, mêşa ne ji ser xwe kiş dike, ne ji ser cîrana


(filan kes) bûye gayê gênco, kî berê diçû, devê xwe ji hev dikir


(filan kes) bûye meymûnê li paş xwediyê xwe siwar bûye


(filan kes) bûye wek kûçikê bi ewran de direyê


(filan kes) êgir bi heriyê ( celbê ) dixe


(filan kes) gênim bavêje ser latê şîn dibe


(filan kes) giriyê gawira bi rewşa wî tê


(filan kes) hevalê rojên xweş e, ne yê roja reş e


(filan kes) jê wirde şevreşî ye, kes nikare avê li destake


(filan kes) kes nikare dek û dolabên wî rast bike


(filan kes) lihêmê ji çiyayê gewir digrê ( dikşînê )


(filan kes) lingê xwe di xefkan de xwariye


(filan kes) mîna mêşa hinguv, dike guv guv


(filan kes) ne bikêrî daholê tê, û ne bikêrî zirnê tê

Binêre ne bi kêrî defê, ne bi kêrî zirneyê hatin.


(filan kes) ne xebitiye, para herî mezin ji xwe re girtiye

Binêre ne xebitiye, para herî mezin ji xwe re hiştiye.


(filan kes) ne xwe ji dêrê dike, ne xwe ji mizgeftê dike


(filan kes) pariyê di devê xwe de dide mirov