a-

pêş, pêşve, ber bi ... ve (bo çend nimûneyan binere): anîn, asteng, avêtin, hatin


î-

Hevreha hi-, hî-, hin-, soranî ئێ- (ê-)، هێ- (hê-), kurdiya başûrî î-, ji berê *êd (ev) (wek êd rad "lewra", êder, "ev der"...), tev ji proto-hindûîranî *sá, *sáH, *tád ên bi ramanên cihêrreng; ji proto-hindûewropî *só (“ev”), *seh₂, *tód. Di proto-hindûewropî da vê bêjeyê teşeyên wê ên din ji hev cihê bûn û zimanên hindûewropî ên îroyîn teşeyên ji hev cihê mîrat girtine. Ne hevreha ev.

Pêşgirek e maneya ev, vê û vî dide hin peyvan.

îro

îsal

îşev


ra-

Ji proto-îranî *frā- (“ber, pêş”)proto-hindûîranî *pra-proto-hindûewropî *pro-, ku hevreha gelek peyvên zimanên din ên hindûewropî wek latînî pro, per, pre-, ingilîzî for-, elmanî ver-.
Hevrehafiraja (“têjika qaz û miravî”) û firêj kirin (“pêşxistin”), soranîfirajan/firajandin, فراژ (fraj)/هەراش (heraş, “kamil, pêşketî, mikemel”), pehlewanî𐫜𐫡𐫀𐫝 (frʾc /fraj/, “li pêş, pêşî; nêzîk”), farisî فراز (firaz) ku di peyva serfiraz de ketiye di kurdî jî.
Guherîna fr>hr(û carinan ew jî >r) di zimanên kurdî de diyardeyekeberbelav e, bi taybetî zimanên têkildarî zimanê pehlewî, wek kurmancî firotin - zazakî rotene (/*fro/ > /*hro/ > /ro/), binêre herwiha soranî firaj>heraş. "fraz/j" di serdema îraniya navîn de bêhtir li kar bû lê êdî pirraniya zimanên îranîkî de nemaye, ji xênî kurdî, ku hê ra- gelek maneyan dide di gelek lêkerên cûrbicûr de. Bi gengazî berê wek pêşlêkerek (mîna *fraj, ku wek "fraz" bi farisiya navîn li ber lêkeran dihat) dihat bikaranîn lê niha yekser bûye pêşgirekê. Mîna hevrehên wê ên di zimanên din ên hindûewropî de ku di çêkirina lêkeran de tên bikaranîn, maneya xwe a rastîn bi piranî ne parastiye û ne ku maneya pêşiyê dide. Carinan bilindahiyê (rakirin, rabûn, rakêşan), carinan jorê û tinekirinê (ramîn, ramalîn), carinan livînê û carinan jî rast û dûziyê (rawestîn, raketin, raxistin) diyar dike.

Pêşbendikeka bi ramana pêş, alî, hember, an dawiya tiştekî dide.

rabûn, ragirtin, raketin, rakirin, ramalîn, raman...

ra- dema ku zêde dibe ser lêkerekî ramaneka nû dirist dike, hindek caran ramaneka mecazî dirist dike bu nimûne: mal hatemalîn. raman: hate paqijkirin.

Şingal hate ramalîn ji çekdarên DAÎŞ


nêre-

nêreker

nêrekew


bê-

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Pêşgireke ku dikeve gel navdêran û rengdêrên bi maneya tiştek nîne / tine ye jê çêdike.

bêav, bêkar, bênav, ...


bi-

Ji îraniya navîn *bê bi ramana der, dûr, ra- (> îro: bê), herwiha qertafa pêşlêkerî a bi wateyên din ên nediyar; ji proto-hindûewropî *bʰe.
Guherrîna wateya bi rewşa bilanî ji peywendkirina bi (daçek) bi der hatiye, bide ber di-.

Bike! Bixwin! Bide!

Eger ez bikim / tu biçî / ew bixwe / em bidin...


bi-

Pêşgir e dikeve dikeve gel navdêran û rengdêrên bi maneya tiştek heye / xwediya/ê tiştekî ye jê çêdike.

biav, bireng, bizewq


bi-

Herwiha pi-, hevreha soranî bi-/pi-, zazakî vi- (wek di viraştene, viyartene de), farisî گـ (gu-) (wek di گذاردن (guzarden) de), farisiya navîn wi- (wek di [skrîpt hewce ye] (widarden, “bihûrîn”) de), ji proto-îranî *wí-, ji proto-hindûîranî *wí-, ji proto-hindûewropî *wi (“cihê, ji hev dûr, bil”). Bide ber wêde.

Pêşgireke dêrîn/archaic e wateya liva ji dûrî an ji bilî/cihêyî tiştek ve dide.

bişaftin, bihûrîn, bijartin, bihoştin...


bi-

Bi riya fransî yan îngilîzî ji latînî bi-.

bisiklet


kîlo-

pêşgirek e maneya hezar dide hin peyvan:

kîlogram

kîlometre

kîlodalton


antî-

Ji yûnanî [skrîpt hewce ye] (antî, “dijî”).

pêşgirek e dikeve gel hin peyvan û maneya "dijî" didiyê, wek:

antîdemokratîk

antîfaşîst

antîsemîtîzm

antîatom


dij-

dijdemokratîk

dij-firoke

dijmirovî

dijqanûnî


mê-

pêşgirek e dikeve gel navê hin ajelan û diyar dike ku ew mê ne:

mêkew


ma-

Ji peyveke proto-hindûewropî ya herwiha serkaniya peyva mak û ya mê ye.

mahîn

maker

manga


me-

(Raman 1):
Bi maneya "ne-" û bi maneya "mê" ji zimanên îranî, hevreha soranî me- (meke! = meke/neke!), pehlewî ma- (mekun! = meke/neke!), têkilî ne-.
(Raman 3, 4):
Ji erebî مِـ (mi-) yan "cihê ku" ji erebî مَـ (ma-).
(Raman 5)
Hevreha -men, -emenî, -me. Ji proto-hindûewropî *-mn̥. Cih guhartina ji paşgirekê bi pêşgirekê tenê di kurdî da hatiye dîtin.

ne-

Pêşgirek e dikeve gel lêkeran û maneya fermaniya neyînî didiyê.

ma-

Pêşgirek e dikeve gel navê hin ajelan û diyar dike ku ew mê ne.

Meke!

Meçin!

mehîn

mekan, mesken, mekteb, medrese, mehel

meşxul


na-

peyvikek e dikeve pêşiya lêkerên di dema niho de û maneya dijî wan didiyê

nakim

dikim

nabêje

dibêje


hil-

pêşgirek e maneya "ber bi jor" yan "bilindtir" dide:

hilavêtin

hilatin

hilketin


ser-

serbajar

serkar

serwezîr

serma

serdav


bî-

pêşgirek e dikeve pêşiya peyva "jin" û ya "mêr"
û maneya "jina wî / mêrê wê miriye yan jê cuda bûye" dide:

bîjin

bîmêr


bî-

bi rêya fransî yan îngilîzî bi- ji latînî bis (du, du caran)

bîlateral, bîseksuel, bisiklêt, biskêt


ber-

* Raman 3: Ji teşeyeke îraniya navîn *per, hevreha farisiya navîn per- (ramana dorberê dide).
* Raman 6: Kurtkirina bi ber. Lêkerên ku li pêşiyê daçek hebin bi-'a rewşa bilanî nastînin û gelek caran daçekên wek bi/li/ji/di dadiqurtin ku dawiyê encama wê navdêr bi lêkerê yekbûyî dibe: bi ber dan > ber-dan. bide ber der-.
* Ramanên din tev ji ber.

-bar

pêşgirek e gotî ê/a ku di barê wê/wî de heye, bi pirranî ramana şiyan û pêkanbûnê dide

pêşgirek e maneya "berî tiştekê/î" yan "li destpêka tiştekê/î" dide

berbang, berbihar, berêvar

pêşgirek e maneya "alîkara/ê kesekê/î yan tiştekê/î" dide

berbûk, berdestk, berdevk, bermalî, bernav

pêşgirek e maneya "derdorên tiştekê/î" dide

bermil, berçav, berçiçik

berpirs, berguman, bertawan

pêşgirek e pê hin peyvên nû ji yên heyî têne çêkirin

name > bername

pêşlêkerek e ku maneya "ber, pêş, pêşîvekirî" dide lêkeran

berdan, berbûn


ne-

Pêşgirek dikeve serê peyvekê û wateya dijî wê didiyê.

nebaş, nebêje, nema


polît-

pêşgirek e maneya siyasî anku polîtîkî dide peyvan:

polîtbîro

polîtîka

polîtîk


bin-

pêşgirek e diyar dike ku tiştek di bin tiştek din ve ye:

bincil

bindest

binerd

bingor

binhiş

binnav

binrûpel


jêr-

pêşgirek e diyar dike ku tiştek li jêr tiştek din e


ve-

Hevrehên kurmancî vajî, ve û -ve, soranî ـهوه (-ewe) û ـوە (we-), zazakî a- û we-, hewramî ئەۋە- (ewe- /eʋe/), farisiyakevn𐎠𐎱 (a-p /epe/), sanskrîtî अप (epe), yûnaniya kevn ἀπύ (epû), latînî ab-, almanî ab û ab-, swêdî av û av-, îngilîzî of û off, hemû ji proto-hindûewropî *h₂epo; ji formeke berê *ebaj, hevreha partî 'b'c (ebaj), farisiya navîn 'b'c (ebaz), farisî باز (baz) û وا (va).

Pêşgireka bi ramana dûr, der, bi hev an cardin.

vebûn, vedan, vegerrandin, vegerrîn, vegêrran, veguhastin, vejandin, vejîn, veketin, vekirin, veman, vemirandin, vemirîn, veqetîn, veşartin, vexwarin, vexwendin, velîstin, veberanîn, vegevizîn, vekewandin, vehewandin, veciniqîn, veşandin


zirr-

Ji proto-hindûewropî*ǵʰwel-, hevreha-zure, pehlewî û parsî zûr, farisî زور (zûr), slavoniya kevn зълъ (zŭlŭ: xirab, bed, nebaş), зло (zlo: xirab, bed, nebaş) ya rusî, xwehr ya kurdî, ह्वार (hvāre). զուր (zur: pûç, bêwec) ya ermenî ji zimanekî îranî hatiye deynkirin.

derewîn, ya / yê ne resen, ne rast, ne heqîqî

zirrbab (mêrê dayika kesekê/î lê ne babê wê / wî kesî bi xwe)

Samî Tan dibêje ku, belkî ev pêrkîta ha ji "zûr" a zazakî (dimilkî) hatibe. Bi rastî gotineke beraqil e. Lewra wateya wê "derew" e. Heye ku ji wir hatibe û di kurmanciya kevin de jî "zûr/zir" di maneya derew de hatibe bikaranîn. Jixwe di kurmancî de hemmaneya bêjeya derew, virr e.

nerîna xwendevanek bi bernavê Mêvan di Amidakurd.com, 12/2007

zirrzîrek, zirrezelam


der-

Kurtkirina bi der. Lêkerên ku li pêşiyê daçek hebin bi-'a rewşa bilanî nastînin û gelek caran daçekên wek bi/li/ji/di dadiqurtin ku dawiyê encama wê navdêr bi lêkerê yekbûyî dibe: bi der xistin > der-xistin. bide ber ber-.

pêşgirek e maneya "derê / derve" dide peyvê:
deranîn, derçûn, derketin, derkirin, derxistin

(ji farisî) pêşgirek e maneya "tê de" yan "li ser" yan "li dor" dide:
derbare, derheq


oto-

Ji yûnaniya kevn αὐτο- (auto-, “xwe-”), ji αὐτός (autós, “xwe”).

Pêşgirek e maneya "xwe", "bi xwe" yan "xwe bi xwe" dide.

otomobîl

otoasîmîlasyon

otosansor

otonomî

otomat

otolîz


re-

pêşgirek e maneya "dîsan" yan "jinûve" dide gelek peyvên ji latînî yan yewnanî

reorganîzekirin, re-entegrasyon, reform


kurte-

kurteçîrok, kurtedehmen, kurtenav

kurtenûçe, kurtedîroka Kurdistanê


wer-

wel-
وهرـ (Kurdish-Arabic)
ber-
da-
hil-
ra-
ve-

Hevreha din ya kurmancî, soranî û soranî وهر- (wer-), zazakî war- (wek bi wargêrnayene), farisî بر (ber, “ser, wer-”), pehlewî apar (eper), hexamenişî upariy- (upariy), avestayî upairi- (upeyri-), sanskrîtî उपरि (upari), albanî epër, yûnaniya kevn ὑπέρ (hupér --> hîper), latînî super (ji *eks-uper), almanî über, ober, îngilîzî over, swêdî över... hemû ji proto-hindûewropî *upér (“[li] ser, [li] serî”). Ji eynî rehî ihtimalen jor (kurtkirina "ji + wer-" - bide ber latînî super ji "*ex + uper" (ji + wer = jor). Ne hevreha ber-.

pêşgirek e pê hin lêkerên nû ji yên heyî tên çêkirin, wek:

werbûn, werdan, wergerandin, wergerîn, wergirtin, werkirin


wer-

Hevrehapehlewî[skrîpt hewce ye] (ewer, “bi vir ve, li vir”) ku herwiha bi wateya bê! were! jî li kar bûye. Dibe ku herre!! jî bi heman awayî bibe lê ew binîqaş e. Ji ber ku di rastiyê de daçekekê ye, tenê di rewşa fermanî de dikare bê bikaranîn û diwere an werî/weriya an jî wek navdêr lêker werîn tine. Bo peresînawateyî a yeksan binêre ingilîzî come on (“de were!, hatin li ser/li pêş, yeksanî kurdî wer-hatin”))

rehê dema niha yê fermanî ji lêkera "hatin"

Wer-e!

Wer-in!

(hin devok) rehê subjunktîv ji lêkera "hatin"

Heke ez werim. Bila ew werin.

(hin devok) rehê dema bê ji lêkera "hatin"

Ez ê werî.


da-

Ji da, wek bi di ... da. Di ramana jêr da bi pirranî cihê rû- girtiye.

dahatin

dadan

daliqandin

daketin

danîn

dagirtin

daqurtandin


dêle-

dêlegur

dêlepiling

dêleşêr


qîl

(Pêşbendika ku ji bo superlatîvkirina rengan tê bikaranîn): Binêre qîl-.


ni-

pêşgira negasyonê ye bo lêkera karîn / kanîn û zanîn

Ez nikarim / nikanim.

Ew nizanin.

Wan nikarî werin.

Kesî nizanî ka ew kî bû.


ni-

hevreha farisî ni-, avestayî nî-, sanskrîtî नि (ni-), îngilîzî nether, almanî nieder, swêdî ner, ned, neder, holendî neder... hemû ji proto-hindûewropî *nei-.

pêşgirek e ku maneya "binî, jêr, xwarê, nizm dide:
nişîv, niximandin, nivistin, nivîn, nivîsîn, niyan...


xwe-

xwenas, xwekujî, xwefiroş, xwepesinder


ultra-

pêşgirek e maneya "pirr", "zêde" yan "bêsinor", "bêtixûb", "bêhed" dide

ultramodern

ultranasyonalîst

ultramîkroskop

ultranasyonalîst

ultrakonzervatîv

Tirkiyeya xwediya îdeolojiya dewletê ya ultranasyonalîst ya nijadperest, hê li bakurê Kurdistanê qetlîamên xwe didomîne.

Gulan Avci: Ger ez bê hilbijartin - Manîfestoya min di warê meseleya kurdî de, Netkurd.com 9/2006


di-

Bi devokî herwiha t- (Behdînan) yan de- (Xorasan), hevrehên soranî de- û (bi helîna D-yê) e-, kurdiya başûrîe-, belûçî -e... Ji di; wek di-çim = di çûnê de me, di karê çûyîniyê de me. Gengazkî pêşî bo dema niha a berdewam bi kar dihat (wek tirkî yapmaktayım, îngilîzî i am (at) doing). Bide ber zazakî -en.

Ez diçim.
Ew dibêjin,
Hûn dikin.

Ez hingê diçûm mala wan.
Wî wê salê li zankoyê dixwend.
Wan hê nedizanî ku em hatine.


e-

e-poste, e-mail

pêşgirek e ku pê hin peyvên nû ji yên heyî tên çêkirin

evîn (e- + vîn),
eware (e- + war + -e

(devokî: Anadoliya Navîn) di-: e-kim (di-kim), e-kî (dikî), e-kin (di-kin)-


pêş-

pre-, ante-,
tişta/ê ku li pêş tiştek din e yan tiştê ku berî tiştek din tê yan hatiye kirin yan qewimiye

pêşnav, pêşrewa, pêşdîrok, pêşxwarin, pêşmodernîzm


pro-

partiya pro-kurd

Gelo ew pro-Barzanî yan jî pro-Talebanî ye?

Fikret Bilayê berdevkê hêzên eskerî yên tirkan û kolumnîstê rojnameya proesker ya tirkî Milliyetê di nivîsara xwe ya îro de behsa pêşniyara rêberê PKK-ê Abdullah Ocalanî ya tifaqa di nêvbera Tirkiyeyê û PKK-ê de dike û dibêje bingeh ji wê pêşniyarê re nemaye ji ber kurdên bakurê Kurdistanê û heta PKK jî ji kontrola Abdullah Ocalanî û Tirkiyeyê derketine.

prognos


paş-

post-, ante-,
tişta/ê ku li paş tiştek din e yan tiştê ku piştî tiştek din tê yan hatiye kirin yan qewimiye

paşnav, paşrew, paşmodernîzm


mi-

Pêşgirek e ku maneya "kesa/ê yan ku tişta/ê ku tiştekî dike yan tiştek heye".

mielim < ilm
mizafer < zafer
mihmele < emel


te-

pêşgirek e ku maneya "kirina tiştekî" dide

tesnîf (sinifandin, sinifkirin),
te'rîb (erebandin, kirin ereb),
tenwîn (rêzimana erebî: nûnandin, herfa "n" lê zêdekirin)


nav-

enter-, inter-, navbera du yan hin tiştan

navneteweyî, navdewletî

di nav de, tê de, di tiştekî de, li hindirê tiştekî

navmalî

Ew nav-misilman e lê ne nivêjan dike û ne jî rojiyan digire.


tele-

telefon ("ji dûr ve axivîn"),
teleskop ("ji dûr ve seh kirin"),
televizyon ("ji dûr ve lê nerîn")


pê-

tişta/ê ku bo kirina tiştekî tê bikaranîn

pênivîsk, pênûs

pêwendî, pêgir, pêbest

pêpan, pêmezin


mal-

malmezin, malxirab, malkembax, malwêran


ê-

êşow


ev-

evro


kevne-

kevneserok

Kevnesovyet


mînî-

mînîbûs


pan-

pêşgirek e ku maneya "hemû, tev, giş" dide


bîla-

bîlasebeb, bîlaheq


pis-

pismam, pisaxa, pisxal


dot-

pêşgirek e ku maneya keç /zarroka mê dide

dotmam, dotmîr


m-

herfek e ku cihê herfa yekem ya peyva dubarekirî digire:

hûrûmûr / hûr û mûr (ne: *hûrûhûr / hûr û hûr)


pişt-

piştgir, piştmêr


eve-

Bi avestayî âpiş, bi pehlewî epâz, bi pazend êwaz, bi soranî -ewe, bi farisî ebâz.

pêşgirek e pê hin peyvên bi maneyên cuda ji peyvin heyî tên çêkirin:

evebûn

evedan

evegerrandin

evegerrîn

evegêrran

eveguhastin

evejandin

evejîn

eveketin

evekirin

eveman

evemirandin

evemirîn

eveqetîn

eveşartin

evexwarin

evexwendin


dem-

demkurt

demsal

demjimêr


dey-

dê-, dayik, make-:* deybab (dêbav, dayikûbab, deykûbab)


dê-

deybab, dêbav


xwedî-

xudan-
xudî-
xwedan-
xwidan-
xwidî-
xwudan-
xwudî-

xwedîmal

xwedîsebir


zi-

Ji proto-hindûewropî: *ud- ("derve; dûr"):Proto-hindûaryanî: *uz- ("derve; dû")
::Avarî: uz-, us- ("derve, derê")
::Farisiya kevn: ud- ("derve, derê")
::Partî: 'z-, 's- ("derve, derê")
::Farisiya navîn: 'z-, 's- ("derve, derê")
::sogdî: 'z-, 's- ("derve, derê")
::Farisî: 'ez-, 'az-, 'zi- ("derve, derê") ...
::Kurmancî: zi- ("derve, derê")
::Soranî: zi- ("derve, derê")
::Zazakî: zi- ("derve, derê")
:Sanskrîtî: úd- ("derve, derê")
:Almanî: aus ("derve, derê")
:Îngilîzî: ut > out ("derve, derê")
:Fransî: aux ("derve, derê")
Çavkanî: Watkins p.94, Etymonline | Pokorny: 1103


hi-

Peyvên histêrk, histran - berevajî ku bi şaşî tê bawerkirin - ne formên kevn yên kurmancî ne. Di zimanên din yên hindûewropî de ev "hi-" li destpêkê nîne. Ji ber ku du yan zêdetir herfên bêdeng li destpêkê hinekî zehmet û giran in, pêşî peyvên "stêr(k), stran bûne istêr(k), istran. Lê ji ber ku kurmancî herfên bideng li destpêkê baş qebûl nake, taliyê h jî daye destpêka wan peyvan. Anku formên kevn û eslî "stêr, stran" bin, dîrokiyen wiha çêbûne: stêr, stran > istêr, istran > histêr(k), histran.

pêşgirek e ku di hin devokan de tê serê hin peyvan: histêrk (stêr), histran (stran)


qere-

Ji tirkî kara yan ji azerî qara, hevrehagara ya tirkmenî, qazaxî қара (qara), buryatî û xakasî хара (xara), mongolî хар (xar)... hemû ji maktirkî*qara

Qeredax, Qeretepe, Qere Tajdîn


mir-

Hevreha mel, farisî مرغ (morẍ: mirîşk), avestayî mirige- (teyr) ji zimanên îranî

pêşpirtikek e bi maneya "teyr": mirîşk, miravî


hin-

Ji zimanên îranî, hevreha farisî în (ev, vê/vî)

hingê (wê gavê)
 hind (ewqas)

pêşgirek e bi maneya hindûr / tê / nav/ berbi

hingaftin (hingijtin)
 hinrewtin (hinkeftin)


hîper-

Deyn ji îngilîzî hyper- yan ji fransî hyper- ji yûnanî ὑπέρ (hupér) ji proto-hindûewropîupér- (li ser, di ser re, li hindavî, bilindtir ji), hevreha latînî super (sûper), sanskrîtî उपरि (uperi), kurdî ber (wek "li ber"). Binere: "ber".

hîperkorekt

hîpermarkêt


ergo-

Ji yûnanî ἔργον (érgon) (êrgon: kar, xebat) ku herwiha serekaniya peyva erk ya kurdî ye


til-

Bi rêya erebî تل (tell) yan yekser ji aramî [Peyv?]ܬܠ (till) ji akadî [Peyv?]tillu (girik, beten)

(di navê hin deveran de) gir, girik, beten

Tilermen, Tilkeber


bil-

pêşgirek e maneya "ber bi jor" yan "bilindtir" dide:

bilkewişandin

bilbisîn

bilbiqîn


t-

Serê min têşe.


el-

Ji erebî -ال (el-). Bide ber spanî el, îtalî il, fransî le.

pêşpirtika diyarîtiyê (defînît) di hin peyvên ji erebî de

el-hemd,
el-fatihe,
Ellah (kurtkirina: el-illahi)


pal-

وهرـ (Kurdish-Arabic)
ber-
da-
hil-
ra-
ve-

pêşgirek e pê hin lêker an peyvên nû ji yên heyî tên çêkirin, wek:

paldan

palgeh

palmisandin

palbûn

paldank

palder


çil-

çilfisandin

çilmisandin

çilizîn

çilvirandin

çilçilîn


biyo-

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.


tanato-

pêşgirek e ya ku peyvên têkilîdarî mirinê çêdike


ge-

Pêşgira ku ji her du zayendan komeke çêdike.

patro

gepatroj

frato

gefratoj


reng-

pêşgirek e ku bi taybetî ji bo tehman maneya "bi ser ve çûn"ê dide

Şorba te piçek rengşor çêbûye.


qîl-

Pêşbendikek ji bo superlatîvkirina rengan tê bikaranîn.

qîlsor, qîlreş / qîlîsor, qîlîreş

Gava berbang dikene, bi keziya qîlreş dilîze û diqumîne canê westî, ta ku navnîşaneke şadî di sîngê hêviyên nûjen de bikute, hestên sotî bersiva bercandanê qut qut dide...

Newroz, Tajana xemsariyê https://web.archive.org/http://www.yek-dem.com/wp-content/uploads/2017/09/Newroz-133.pdf arşîv, 2017, Îlham Osman, hj. 133, r. 6

Li Lolanê, heft stêrkên perwînî tên xwarê; li ser çeman, ji serî de hetanî lingan kevokên qîlreş, sih hêstirkên bêguneh bi avan re berdidin ji çavên xwe.

2008-08-21, Abdullah Karabax, Gelawêj Reş Hiltên Li Kendeqolê [arşîv], Antoloji.com


qîlî-

qîlsor, qîlreş / qîlîsor, qîlîreş


pir-

Tişta/ê ku ji yekî zêdetir tiştan dihewîne.

piralî, pirgoşeyî, pirrengî, pirzimanî


xeyrî-

Ji erebî غَيْر (ḡayr, “yê din”). Heman peyv ketiye gelek zimanên din jî yên misilmanan û heta hinek zimanên din jî, bo nimûne farisî غیر (ẍeyr) û tirkî gayri-, hindî ग़ैर (ġair)...

DAIŞê ji bilî hemû derdora xwe ya misilman û xeyrîmisilman, li hemberî hemû cîhana rojava jî şer, yan jî bi gotina wan ”cîhad” îlan kiriye.

9/2014, "Em hemû di hedefa DAIŞê de ne" https://web.archive.org/https://sverigesradio.se/artikel/5976193 arşîv, Radyoya Swêdê


pi-

piraştin

pişaftin

pişkivîn

pişkinîn


rû-

Ji rû. Bi rastî ji berê *frû- (bide ber pehlewî[skrîpt hewce ye] (frûd, “pêşlêkera bi maneya jêr, da-”)) lê paşêmane di hinlêkeran de tevlihev bûye bi rû. Bo peresînadengî a wekhev bide ber ra-.

Pêşlêkerekê e ku maneya jêr dide lêkeran an jî tiştên têkildarî rûyê tiştan.


vê-

Formeke kevn yê 'bê-' ye. Pêşgireke ku dikeve gel navdêran û rengdêrên bi maneya tiştek nîne / tine ye jê çêdike.

Pakej Xudê, pakej zahm, pakej vêmark, koy hatî xaçê, eşkerma, rahmatê ma. [ss. 15, Yovhannes Arcîsê (istînsax), Destxeta 7117 ê Matenadaranê; bnr. 'The Language of the Medes', D.N. Mackenzie, 1959]


kele-

Hevreha soranî کەڵە (kelle), farisî کلان (kelan) (jê >kelanter), ku deynkirî ye ji partî 𐫐𐫓𐫀𐫗 (klʾn /kelan/, “mezin, gir; xwerrû”), tatî kele (“mezin”). Binyata wê a dawînî ne diyar e, pêbestiya bi kel / gir / germ berpêşniyar e. Mînakinên kele- dikare ji kel bibe û ramana mezinî an nêrzahiyê nadibe; wek kelecan, kelegerm, kelegirî (guharto: kizgirî)... kal jî dibe ku jê be nê ew berguman e.

Pêşgirek e jê navderên nû tê çêkirin û ramana mezinî û girsiyê yan nêrzahiyê dide, pêşgireka augmentatîv.

kelegayî
keleşêr
 kelebab
 kelejin
 kelemêr
 kelesiwar
 keleber

kelecan
 kelegerm
 kelegirî


ho-

Ji proto-îranî *Hhu-, ji proto-hindûîranî *Hsu-, ji proto-hindûewropî *hsu-, hevreha partî 𐫍𐫇- (hu-) û farisiya navîn 𐭧𐭥- (hu-), farisiya kevn 𐎢- (u- /u-/), avestayî 𐬵𐬎 (hu), farisî هو- (hû-) (pêşgira vejiyandî da ku di wergerran da şûna "eu-" a yewnanîza bigire, ku hevreh e). Piştî serdema îraniya navîn di hemû zimanên îranî da winda bû. Hevberê wê dij- (îro =bed-, wek beddol, bedniyaz, bedkar, wek hemberî hokar) bû. Di îro da carinan "xweş" bi heman awayî dibe bi kar ê.

Yeksana modern a pêşgireka berê ye ku ramana "çê, baş" dide bêjeyê.

arif, zana