a

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

A çi hewayek xweş e!

A çi zalim e!


ya

Ji erebî يَا (yā) ku ketiye zimanên din jî yên misilmanan, bo nimûne farisî, tirkî, ûrdûyî...

Ya Xwedê! Ya Rebî!

Lew şerîf in Zemzem û rukn û meqamSellî ya Rebbî 'ela xeyr-il weraMa tesîrû şemsû fîssebîlulla

Mela Hesenê Bateyî, Mewlûda Kurdî, ~1720


silav

бзиара жәбааит

bziārā ž°bāāiṭ

ܫܠܵܡܵܐ ܥܲܠܵܟ݂ܝ

šlāmā ˁallāḵ

ܫܠܵܡܵܐ ܥܲܠܵܘܟ݂ܘܿܢ

šlāmā ˁallāwḵōn

Silav, hûn çawan in?


selam

"We Eleyke esselam û Rehmetê"
Bûye sunnet lew selam û redde ferd.
Cumle ehwal paşê hingê kirne erd.


elo

Silavek e tê gotin dema kesek bersiva telefonê dide.


helo

(silava bersivdana telefonê) Binêre elo.


ax

Gaziyek anku bangek anku hawarek e mirov dikin dema bi tiştek pirr xweş yan nexweş dihesin.

Ax, pişta min diêşe!

Ax, tu çend şirîn î!


ço

Dengê ku ji bo ajotina keran tê derxistin.


tew

Baneşanek ku wateya şaşbûn û matmayînê dide

* Îcar bifikirin ku jina meriv zilamekî din bîne malê û bike „mêrê duyem“ û ew bêbav jî bê li ser keda meriv rûnê. Çiqasî zehmete ne wilo? Yanî qaşo xanimê femînîste haaa!? Tewwww, wille yadê te kir tirr û te di nava femînîstîyê de rît û hew! Law ma femînîst bêdadî û zilmê li jinek din dikin? — (Lotikxane.com, 07/2008)


of

ax, ox, wax, wey, ey, hey, eywax, heywax, weyla, weylê, weylo,
gaziyeke mirov dike dema hest bi xweşiyekê yan nexweşiyekê dike


ox

ax, of, wax, wey, ey, hey, eywax, heywax, weyla, weylê, weylo,
gaziyeke mirov dike dema hest bi xweşiyekê yan nexweşiyekê dike


wax

ax, ox, of, wey, ey, hey, eywax, heywax, weyla, weylê, weylo,
gaziyeke mirov dike dema hest bi xweşiyekê yan nexweşiyekê dike


wey

Hevreha farisî واى (vay), avestayî vay-, lîtwanî vái, vaĩ, latviyayî vai, latînî vae, almanî weh, îngilîzî woe, danmarkî ve... hemû ji proto-hindûewropî *wai-

ax

Gaziyeke mirov dike dema hest bi xweşiyekê yan nexweşiyekê dike.

'Umrê dayi' bû me bê dilber 'ebesWey tevê 'umrê me borî ber 'ebesDil emanet da bi naehlan nedî


hiş

Hiş, qet neaxive! (Bêdeng be, hîç nepeyive!)


şoş

şaş
şeş
şîş
şûşe

peyvikek e mirov pê keran dide rawestandin

Şoş kero, kurtan dê çawan bi rê ve [bi]çe!


ay

ئای (Kurdish-Arabic)
ай (Kurdish-Cyrillic)
aya


spas

Hevreha farisiya navîn spas (“xizmet”), sogdî [skrîpt hewce ye] (spasak, “xulam”), avestayî 𐬯𐬞𐬀𐬯𐬫𐬈𐬌𐬙𐬌 (spesyêyti, “çavdêrî kirin”), sanskrîtî पश्यति (páśyati, “temaşe kirin”), hemû ji proto-hindûewropî *speḱ- (“nêrîn, temaşe kirin”) ku herwiha serekaniya σκέπτομαι (sképtomai, “lê nerîn”) ya yûnaniya kevn û specio (“lê nerîn, temaşe kirin”) ya latînî ye. սպաս (spas, “xizmet”) ya ermenî ji zimanekî îranî hatiye deynkirin. Anku wateya destpêkê ya peyvê ji "lênerînê" bûye "xizmet" û taliyê jî bûye minetdariya ji ber xizmetê. Bo veguherîna maneyekê ji "lênerînê" bo "xizmetkirinê" peyvên îngilîzî wait (li bendê man) ûwaiter (“xwaringêrr, garson”) bide ber hev. Jixwe di kurdî de jî peyvên ezxulam û ezbenî bi mebesta minetdariyê tên bikaranîn.

memnûn

Peyvek şîrîn kesek ji ber qenciya kesek din dibêje.

Memduh Selîm Beg; por û simbêlên şehkirî, rîhê xweşkurkirî, kincên reş û nû, pêlavên reş û spehî, saeteke zendan a zîvîn û spas, spas, spas. Spas ji Yezdanê mezin re, ji dinya û jiyana xweşik re, ji heval û dostan re, ji "Bavo", bavê Xezalê re... spas.

Mehmed Uzun, Siya Evînê, Wêşanxana Orfeus, 1989


sipas

Şêx di vê derê de axafinek kiriye û gotiye: Sipas ji bo vê pêşwaziya we ya dostayetî. Li ba me ji kevin ve ermenî kesên qencixwaz, pak û bi namûs hatine nasîn. Eşkere ye jî rojê kevin ve, bav û bapîrên me, biratî û dostî bi hev re jiyane.

2016, Mihemed Heme Baqî (terciman: Ziya Avci (ji soranî)), Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî 1880 / Di Belgeyên Qacarî De, r. 108


hoy

Hoy, werin vê derê!


rojbaş

silava rojê,
silava ku mirov ji kesekî re dibêje dema ku bi roj wê / wî dibîne yan xatir jê dixwaze
 (li demên din jî dikare bê bikaranîn, bi taybetî li spêdeyan)


hilon

Hilon gelo mitî bes e
Bêhinvedan ne bo me ye

Sebriye Hekarî:Hilon Gelo, Nûdem, Hj. 15, 1995, r.75


haydê

hadê
de hadê
hadi
hadî
haydi
haydî
de haydê
de haydi
de haydî
hayê

de! dê! yella!
(fermanek e bo kesekî daku tiştekî bike)

Haydê rabin em biçin!

Haydê bilezîne!

Haydê herre!


hey

ey, gelî, -no,
peyvikek e bo agadarkirin/gazîkirinê

Hey gelî kurdan, rabin welatê xwe rizgar bikin.

Nûra te ye misbah-i di qendîlê Herem daDa weqtê liqayê bi te hey bin di beqayêMin neqdê dil û can di fenayê bi selem da

çawa bibe, çilo bibe, rewş çawa be jî: "xwarin xweş be yan nexweş be, hey ez ê bixwim"


weylo

wey, wax, ox, of, ax, ey, hey, eywax, heywax, weyla, weylê,
gaziyeke mirov dike dema hest bi xweşiyekê yan nexweşiyekê dike


sûrî

bexşandin, amerzandin, lêborîn, lênegirtin, pardon, li min negire


heho

Heho, de bes e lo!


heyho

Heyhooo, ev dinya çi derewîn e!


bravo

Ji îtalî bravo (“qenc, baş”) ji latînî bi têkilkirinapravus û barbarus

aferin!, her bijî!,
peyvek şîrîn e ji kesekî re têt gotin dema karek baş dike yan jî bi ser ketiye

Bi riya pirtûkê, pirtûka pîroz hûn bûne serokomar. Yan ez xelet im? Ew pirtûka ku sedema nivîsandina çendîn pirtûkên dî ye, ku di nave da carna peyvên şerê hene û xwîn jê dibare. Û piraniya gel bawerî wê pirtûka ku doza biratiyê tê da tê kirin dike. Bi ew pirtûk di destê we da we ji fermandarê bir, hûn serketin. Bravo!

Îbrahîm Selman: Mekin ezbenî, mekin, Netkurd.com, 11/2007


erek

Wexta ku tiştekî ji bîr kiriye bê bîra mirov, ji bo wateyek xurttir bide peyva xwe dibêje "erek" yan jî "errekê".

Zilemekî gundîbi navê Hecî Silêman bi bîr kirina xwe meşhûr bû, rojek bi terextora xwe ji bo çandiniyê mazot û gubre dibe ser erdê xwe. Li ber gundekî mazota terextorê xelas dibe. Ew jî dere ji gundîyekî tenekak mazot dixwaze. Lê gundîyê din dibêje apo wa di ereba terextorê de bîdonên mazotê hene. Li ser vê yekê Apê Hecî Silêman dibêje:
Erek! Kuro wellehî mi xwe ji bîr kiribû!.


yadaşt

(peyva ku di listokekê de tê bangkirin) Binêre yadest.


pix

dengek e mirov dike (bi taybetî bo bizdandina kesekî)

Siyaseta rêberên me Kurdan jî ewqasî tevlihev bûye ku êdî Xwedê jî nikare ji hev cuda bike... Rojekê xwe dikin şêr û tu dibê qey ev dinya li wan kom bibe nikare bi wan; rojekê jî dibin pepûk û reben hema tu bê pixk wê bi xwe de berdin!


eman

Eman adet be eman eWan melek mehbûb revan e


qurreder

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre qureder.


bi xêr bên

Silavek e ku bo wan kesan tê gotin yên ku tên yan dê bên.


tiye

Baneşanek ku maneya poşmaniyê dide. Yan jî dema mirov ji bo tiştekî dereng dimîne dibêje tiye

-Texsî 10 deqîqe berê çû bajêr. Xwezî hûn piçekî zûtir bihatana
-Tiye, em îro man li gund.


waw

ax, ox, of,
dengek gazîkirinê ye dema ku mirov bi tiştek ecêb dihese

Waw, tu çend mezin bûyî! Maşella!


hayho

heyho! eyho! ayho! ho! wax! ax! wey, weyla!


selamuneleykum

Ji erebî السَّلَامُ عَلَيْكُمْ (as-salāmu ʿalaykum, “aştî li ser we be”), ji سَلَام (salām) + عَلَى (ʿalā).

әссәләмәғәләйкүм

ässälämäğäläyküm


eleykumeselam

Ji erebî وَعَلَيْكُمُ ٱلسَّلَامُ (waʿalaykumu s-salāmu) (eleykum + es- + selam).


malava

spas, memnûn, şikir, teşekur, Xwedê ji te razî be,
peyvek e bo wî kesî têt gotin yê ku qenciyek kiriye

dijmaneya "malxirab, malwêran, malkembax"


xwedêjêrazî

Bû tîq-tîqa wî, keniya û got, "kuro demança çi û fîşekên çi, xwedêjêrazî! Kuro hema em ê di nava nivînê de hevdu germ bikin ha...
Bi Xwedê ne barûda min maye û ne jî qebzûn" û xatir ji me xwest.


fermo

فهرمۆ (Kurdish-Arabic)
biferme
bifermo
fermû
bifermû

Bi rêya soranî فهرمۆ (fermo), forma fermanî a lêkera fermûn (“ferman dan, kerem kirin”), hevreha farisî فرمودن (fermûden, “fermûn”), farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (fremûten). Hevreha ferman.


noş

Hevreha farisî نوش (nûş: vexwirak, vexwarin < vexwarina ebedîtiyê / nemirinê, elîksîr, panjehr, hingiv), pehlewî enoş, avestayî eneoşe- ji en- (ne, na) + eoşe- (mirin) ji zimanên îranî. Ji eynî rehî: noşîn, nişadir.

Noşîcan, afiyet, xweşî, bo tendiristiyê xweş yan baş.

Noşî can be!

"Xêrê jê bibînî! Bixêr be!" - ji kesekî re tê gotin yê ku tiştekî dixwe yan vedixwe

Hevalno! Noş, ji bo selametî û serfiraziya Memduh Selîm Begê.

Li-llahi l-hemd ji yarê me di dest cam e lebalebJi lebê noşê peyapey di dil ilham e lebalebDi riya wan xet û xalan ko ne herfên qelemê ne

Dema ku alkohol tê vexwarin li şûna ku mirov bibêje "afiyet be!"


kurreder

Hun baş bizanibin ku her kurdek (çi oldar, çi bê ol, çi misliman, çi yên din) tercîha kurdan liser hemî gelên din dike. Yanî kurdek musliman terciha kurdekî ne oldar li ser muslimanên tirk û ereb û eceman dike, her wiha kurdên bê ol jî terciha kurden musliman liser hemî tirk, ereb û eceman dikin. Propagandayên biratiya olî, û nizam çi kurreder tesîra xwe li me nake, em êdî hew pê dixapin!....


qureder

Ji Kor + derd. Korederd, kurederd jahrek bû ku mirovan kor dikir.

quzilqurt, pêmirin, ziqnebût, kerafî, ziqûm


erê go

"Na, ne wisa ye." Neyînikirina rewş, hal û hewalekê.


pok

ji bo bilevkirina şaşmayîn an jî ecebmayînê tê bikaranîn.


estexfirullah

Ji erebî أَسْتَغْفِرُ ٱللّٰهَ (ʾastaḡfiru llāha /esteẍfirullah/) ji غَفَرَ (ḡafara /ẍefere/, “lê borîn, bexşandin, efû kirin, xufirandin”).

stexfar, haşa, sexwirila,
Xwedê li min bibore,
Xwedê li min negire


hek

pok

Ji bo bilevkirina şaşmayîn an jî ecebmayînê tê bikaranîn.

Hek! min got qê tu jî çûyî.

Hek! tu bêbextiyan naxî stûyê min.


kuro

kurro
kurriko
kuriko
kurrko
kurko
babo
bavo
dayê
keçê
qîzê


waweylê

Weytî!, Tê gotin wexta ku mosîbetek çêdibe yan xebereke nexweş tê bihîstin.


exî

Ji erebî اخي (exî, “birayê min, kekê min”) ji أخ (ex, “bira”).

birayê min!, kekê min, birawo!, birayo!, keko!, kako!, abê!

- Ya exî, mane çima! Em dikin nakin, hûn xwe ji vê quzilqûrta tirkî xelas nakin ya exî. Hûn li zimanê xwe xwedî dernakevin; nîvê gotinên we bi tirkî ne.
- Seyda welehî tu rast dibêje, lêê...
 - Hizabê we dibên em ê Kurdistanê çêkin, lê neşrîyatê wan hemû bi tirkî ne. Di muzahrê xwe de bi tirkî diaxivin, Di heflên xwe de bi tirkî diaxivin, Cerîdên wan bi tirkî ne, Mucelê wan bi tirkî ne, Li ser serhê bi tirkî bi hev re diaxivin, Kuro tu li seyarê wan suwar tê, heta bekera ser musecelê bi tirkî ye... De ka bêje ya exî, ma kurdîtî wilo ye?


errrr

Bangoka ecêbman û şaşbûna pir zêde ye bi qewimîna bûyerek, bi rewşek yan bi tiştek. Dema kesek bi qewimîna bûyerek yan bi rewşek yan bi tiştek pir zêde ecêb bimîne û şaş bibe, ew kes vê bangokê bi kar tîne û bi wê, ecêbman û şaşbûna xwe ya pir zêde diyar dike.

Errrr, dengê vî dengbêjî çiqas xweş e!

Errrr, ev xanîyê ha çiqas bilind e!" û hwd. bangok bi awayê "errrrik" jî bi kar tê anîn.

Errrrik, ev gencên me çiqas xweş govend digirin!

Errik, ava vê newalê çiqas gurr diherike!" û hwd. bangok argo ye, di peyivînên cidî de bi kar nayê anîn.


heeeek

Bangoka ecêbman û şaşbûna pir zêde ye bi qewimîna bûyerek, bi rewşek yan bi tiştek. Dema kesek bi qewimîna bûyerek yan bi rewşek yan bi tiştek pir zêde ecêb bimîne û şaş bibe, ew kes vê bangok bi kar tîne û bi wê, ecêbman û şaşbûna xwe ya pir zêde diyar dike.

Heeeek, ev baran çiqas bi dijwarî dibare!

Heeeek, germa îroyîn çiqas zêde ye!


hêlekê

Baneşanek e ku dema mirov şa dibe dibêje. (bi gelemperî zarok)


têr bijî

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


loşî can be

Ez çûbûm nav bajêr, bêyî te ne loşî can be, min nan xwar.

Wezîrê Eşo: Çend rûpel ji jiyana Ereb Şamîlov, Çira, Hj. 6, 1996, r. 19

-Bi xweliyê, belê,
Ez wa kok bûme bi xweliya kelê.
-Êh,- Şibqî gotê,- te loşî can be,
Hergê xwelî be, yan hergê nan be.

2012, Fêrîkê Ûsiv, Bijare, Weşanên Êkîtiya Nivîserên Kurd, çapa 1ê, r. 163

Paşê wî kesî yek bi yek hemû cimeetê re digot: kerem bikin avê vexwin, her kesî digot loşî can be. paşê wî kesî av vedixwar.

24.09.2011, Ağrı: Kanisi'li İsmet (Îsmetê Kanî siyê) https://web.archive.org/http://herema-ararat.blogspot.com/2011/09/agr-kanisili-ismet.html arşîv, herema-ararat.blogspot.com


we'ew

Wa!, Li paş bihîstina tiştekî ecêb û seyr tê gotin.


bi xêr hatî

бзиала шәаабеит

bziālā š°āābeiṭ

OpenB@DistalSideChesthigh-PalmAcross RoundVert OpenB@DistalInsideTrunkhigh-PalmUp RoundHoriz OpenB@NearCenterTrunkhigh-PalmUp

gotineke şîrîn e bo pêşwazîkirina li kesekî:

Bi xêr hatî mala me!

Bi xêr hatî Kurdistanê!


sibe baş

уа, шьыжьы бзиа

uā, š̍əž̍ə bziā

እንደምን አደርሽ

ʾəndämn ʾädärš

起きみそーちー

うきみそーちー, ukimisōchī


spêde baş

spêdebaş
sipêde baş
sipêdebaş
سپێدە باش (Kurdish-Arabic)
roj baş
êvar baş
şev baş

уа, шьыжьы бзиа

uā, š̍əž̍ə bziā

እንደምን አደርሽ

ʾəndämn ʾädärš

起きみそーちー

うきみそーちー, ukimisōchī


sibe bixêr

уа, шьыжьы бзиа

uā, š̍əž̍ə bziā

እንደምን አደርሽ

ʾəndämn ʾädärš

起きみそーちー

うきみそーちー, ukimisōchī


şev baş

ашара шәӡыбзиарахааит

āšārā š°ʒəbziārāxāāiṭ

şev xweş

Silava xatirxwestinê li êvarê yan berî nivistinê anku razanê.