pêr

Hevrehasoranî پێرێ (pêrê), farisî پریروز (pariruz)/پری (pari/parê), farisiya navîn 𐬞𐬭𐬌𐬭 (prir /parīr/), ji îraniya kevn *parāyarah ji *para- (berî) + *ayarah (roj - bide 𐬀𐬫𐬀𐬭𐬇 (ayarə̄, “roj”) ji proto-hindûewropî *h₂eyer- (“roj, sibeh”).


îro

Îro duşem e.

Mey hate şehkasa sirê
Minnet ko îro dêmdurê
Dîsa şeraba nab-i da

Îro dinya bi zanînê ye. Îro Kurdistan ber bi serbixwebûnê ve diçe.


duh

Ji proto-hindûewropî *dʰǵʰyes-, hevrehasoranî دوێنێ (dwênê), farisî [skrîpt hewce ye] (dî-rûz), farisiya navîn زی (zî), sanskrîtî ह्यस् (hyas), latînî herī (> hier ya fransî), îngilîzî yester(day), almanî gestern, yûnaniya kevn χθές (khthés).

昨日

cha-ji̍t, cha-li̍t, cha̍h-ji̍t, cha̍h-li̍t, cho̍h-ji̍t, cho̍h-li̍t

Saqî bide min ji bo Xwidê raCamek ji meya te duh digêraHer cur'eyekê ejê bikim tam


en

en rind


kanî

ka, kanê, li kû ye, li çi cihî ye, li kû ne

Kanî Sitî, kanî jinmîr û cêrî?
 Kanîn ew rim, ka huwêzî, şeşperî?

Celadet Elî Bedirxan: Bêriya Botan, helbest


çûn

Wek, mîna, şibî, nola, fena (li pey peyvan bi kar tê).

mirov çûn


betrapêr

rojek berî pêr,
du roj berî duhî,
 sê roj berî îro


pêrar

Têkilî par, ji pêtir + *ar- (sal), hevreha avestayî yari- / yaîrye- (sal), rusî яра (yara), yûnanî ὥρα (ora/hora), lîtwaniya kevn jōrė (bixwîne: yori), almanî Jahr (bixwîne: yaar), holendî jaar (bixwîne: yaar), îngilîzî year, danmarkî / norwecî / swêdî år (bixwîne: or)... Hemû ji proto-hindûewropî *yeh₁r- (sal).

Kovî kirim serfa ezîmMin hêj meya pêrar heyeMinet ji Rehmanê Rehîm


par

پار (Kurdish-Arabic)
пар (Kurdish-Creole)
bar

* proto-hindûewropî: *per²("borîn") > *per+ut("par") têkildarî koma *per¹ e
:*proto-îranî: *parut("par")
::avestayî: parut("par")
::farisî: pār ("par")
::belûçî: pāri ("par") ... ^(alfabeya arî)
::kurmancî: par ("par")
::soranî: par ("par")
::hewramî: par ("par")
::zazakî: par ("par")
:sanskrîtî: parūt("par")
:ermenî: heru ("par")
:yûnanî: pšruti ("par") ...
:Çavkanî: Horn p.61, MacKenzie P.127 | Pokorny: 810 816
:Hevreh: borîn, pir, pel, tê perrîn

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-par (hoker).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-par (navdêr).wav

parsal, sala berî vê salê, sala berî îsal

Par vî çaxî berf bariyabû, wê bê bîra te; lê niha hewa çiqas xweş e, roj derketiye.

Bexçeyê Vîşne, Anton Çexov, Weşanên Nûdem


derî

(ji / li) derveyî tiştekî, ne di tiştekî de


nêz

proto-hindûewropî *nesd-(ios-) ("nêzîk[tir]")
:proto-îranî: *nezd(iyes)- ("nêzîk[tir]")
::avestayî: nezd(î)- ("nêzîk[tir]")
::pehlewî: nezdîk ("nêz(îk)")
::farisî: nêzd, nezdîk ("nêzdî")
::belûçî: nezîk ("nêzîk") ...
::kurmancî: nêz, nêzîk ("nêz, nêzîk")
::soranî: nizîk, nêzîk ("nêz, nêzîk")
::zazakî: nezdî ("nêz, nêzîk")
:sanskrîtî: nêdiyas- ("nêz(îk)tir")
:Çavkanî: Horn p.230 | Pokorny: 884 - 887
Têkildarî soranî نزیک (nizîk), zazakî nezdî, avestayî nezde, pehlewî nezd(ek), farisî نزدیک (nezdîk), proto-cermenî *nēhwizô, îngilîzî near, swêdî nära, almanî nahe, ermenî մերձ (mêrcî), yûnaniya kevn μέχρι (mêxrî)...

ne dûr,
cihê bo gihiştina wê ne hewce ye mirov rêyek dirêj bimeşe

Gundê me nêz e.

Mala wan ne nêzî ya me ye.

Nêz e ew ji zindanê derkeve.


çer

Ger serokek hin der û doran bi vî awayî tehdîd bike, [pa d]ê alîgirên wî çer bikin?

Cemîl Özçelik: Ji çîçekan netirsî, Netkurd.com, 9/2005


çima

hevreha pehlewî çimray, ji çi + -ma, ji proto-hindûewropî, binere: çi. Herwiha hevreha hevwateyên wê bi gelek zimanên slavî: ukraynî чому (çomu), polonî czemu, belarûsî чаму (çamu) û rûsî почему (po-çêmu) û herwiha ermeniya kevn զմէ (zmē), hemû ji proto-hindûewropî *kʷesmey (çima, bo çi) ku forma datîv e ji *kʷis (çi).

çire, bo çi, ji ber çi, ji çi re, sedem çi ye ku?

Çima tu nayê?

Çima ew digirî?

Çima ku tu nehatî, em bi tenê bi rê ketin.

Ji bona betal kirina neyiniyê di pirsa neyinî de.

Tu nayê mala me?
 Çima, Ez ê werim ( Erênî )
 Erê/Na, Ez nayêm ( Neyinî )


çawa

çawan
çawe
çewa
çewan
çitan
çitol
çiton
çitu
ço
ça

Qusandin ji çi awa, hevreha soranî çon Bide ber latînî quomodo ji quo (çi) + modo (awa).

Bi çi awayî, bi çi rengî, bi çi şêweyî, bi çi şiklî, bi çi şiklî

Ew jî geriyane cametebdîlÇawa xemilîne ev keçanîEw jî geriyane cil kuranî

Kê, kengî, çawa hatine girêdan?

Hesenê Metê, Labîrenta Cinan, Weşanên Peywend, r. 116, ISBN ISBN:9789197125475

Ji ku? Bi ku de? Ji bo çi? Çawa? Ev pirs hemû ji felsefê pêk tên.(Joubert)

Firat Cewerî, Gotinên Navdaran, Weşanên Nûdem, r. 70

Çawa yî? Baş î?

Çawa? Bê henek?


tu

Min tu caran ew nedîtiye.


kû

کوو (Kurdish-Arabic)
ку (Kurdish-Creole)
ku
kû derê
kûva
kûve
kûde
kî derê
kîrê
kêrê
kîve
kwîve
kû ve
kû derê
kû de
kî derê
kur
kuva
ku
ko

Hevreha soranî کوێ (kwê), farisî کجا (ko-ca) û forma kevnar کو (kû), avestayî 𐬐𐬎𐬛𐬁 (kudā) sanskrîtî कुह (kúha) û कुत्र (kútra), hindî किधर (kidhar), rusî куда́ (kudá), sirbokroatî ку̀да / kùda, ukraynî куди́(kudý), çekî kudy, albanî ku, latviyayî û lîtwanî kur, latînî quō, norwecî kvar, kor, danmarkî hvor, swêdî var, îngilîzî where, almanî wo ... hemû ji proto-hindûewropî *kʷu-, *kʷo- (kû, li kû, çi cih?), têkilî kʷís (çi; kî).

Mala te li kû ye?

Tu diçî kû?

Ew ji kû tê

Hûn ji kû ne?

Ew çû kû?

Hûn ji kû hatin?

Tu li kû yî?


kû der

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre kû derê.


niha

نها (Kurdish-Arabic)
nihe
niho
nika
naka
nike
noke
niga
noka
nuha
nuhe
nuho
nuka
nuke
nûha
nûhe
nûka
nûke
berê
paşî
pêşî

Ji proto-hindûewropî *nū (“niha, noke”). Hevreha zazakî nika, farisiya navîn ek-nûn, avestayî [skrîpt hewce ye] (nû), sanskrîtî नु (nu), lîtwanî nù, almanî nu / nun, latînî nunc / num, abxazî ni, holendî nu / nou, îngilîzî now... Kurmanciya rojhilatî noke û zazakî nika bi paşpirtika -ka hatine çêkirin. Peyva "niha" de jî belkî berê *nihka bû lê paşî K jê ketibe.

Dora qemerê ji ber şefeq daKo spêde li ferqê ser niha tacÇerxefelek û melek dibazin


nihe

niha
niho
nika
noke
nuha
nuho
nûka
nûke
vêga
berê
paşî
pêşî


niho

niha
nihe
nika
noke
nuha
nuho
nûka
nûke
vêga
berê
paşî
pêşî

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.


nika

niha
nihe
niho
noke
nuha
nuho
nûka
nûke
vêga
berê
paşî
pêşî

Herwiha noke, niha, hevreha zazakî nika, pehlewî ek+nûn, almanî nun, ji proto-hindûewropî.


nuho

niha
nihe
niho
nika
noke
nuha
nûka
nûke
vêga
berê
paşî
pêşî


nûka

niha
nihe
niho
nika
noke
nuha
nuho
nwîka
nûke
vêga
berê
paşî
pêşî

niha, niho, noke, vê gavê, vê demê, vî zemanî, vî serdemî, vê carê

Wekî kesên ko nûka fêrî zimanekî din dibin, bi devê xwe yî xwar ve dema ko çêr û xeberan ji me dike carinan ji xwe jî dike.

Evdile Koçer: Taya faşîzmê û deh kurên pîrê, Nefel.com, 3/2007


nûke

niha
nihe
niho
nika
noke
nuha
nuho
nûka
berê
paşî
pêşî

Bi Pehlewî eknûn (ek+nûn) bû, bi zazakî nika ye, bi almanî nun.


vêga

Vêga li min zivirî û min di çavên wî de xwend (...)


da

ji bo ku

Dema mirov tiştek dike ji bo ku tiştek din çêbe.

(...) nîvê şevê ye, rabe û razê. Da tu sibê zû rabî, delaliya min."


kur

ku (formeke devokî ji kû) + der(ê), bide ber vir (vê derê) û wir (wê derê)

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-kur (navdêr).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-kur (rengdêr).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-kur (cînav).wav


ba

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-ba (navdêr).wav

Ba ew jî were.

Ba hespê xwe li wir nesekinîne!


nik

baş, qenc, nexerab. (bi taybetî di berhemên klasîk de ^(çavkanî?))


hê

Herwiha hêj, hêjî, hên jî, hîn jî, hîn (3), hevreha farisî هنوز (henûz), pehlewî ehenûz, ji zimanên îranî. hêj û guhartoyên din ên bi /j/ jî nîşan didin ku gengaz e ku ji formek wek *henûj hatiye, bi têkiliya dengên kurdî j-farisî z, wek زن (zen) û jin. û>ê diyardeyeke berbelav e û bo mînakên ku j'ên dawîn di kurdî de dikevin binêre nimêj > devokî nimê, bêj > devokî /bê-/. Bi etîmolojiya gelêrî têkildarî jî kirine.

Ez hê jî diçim dibistanê.

Me divê periya dilberêLê hê li uslûba berêLê kifş bibîte ji pencerê

Hê nehatibû, ez derketim.

ji wê, ji wî, ji wan; ji hindê, ji wê yekê, ji vê yekê

Ev hê mezintir e.

Hê pirs di serê min de mane.


hê jî

Ez hê jî diçim dibistanê.

Dema ez derketim, hê jî nehatibû.

Ji wê, ji wî, ji wan; ji hindê, ji wê yekê, ji vê yekê.

Ev hê jî mezintir e.

Hê jî pirs di serê min de mane.


hêj

Ji zimanên îranî, hevreha farisî farisî هنوز (hanuz), pehlewî ehenûz. "j" ya kurmancî li hevberî "z" ya farisî ye, wek "jin/zen", "bajar/bazarr".

Ez hêj diçim dibistanê.

Hêj ne lewh û enbiyayê muhteşemSalîha tesbîh kirî nûra şikelf

Mela Hesenê Bateyî, Mewlûda Kurdî, ~1720

Dema ez derketim, hêj nehatibû.

ji wê, ji wî, ji wan; ji hindê, ji wê yekê, ji vê yekê:

Ev hêj mezintir e.

Hêj pirs di serê min de mane.


hêş

ta niha, heta noke, heya niho: Ez hêş diçim dibistanê.

ta hingê, heta wê demê, heya wî wextî: Dema ez derketim, hêş nehatibû.

ji wê, ji wî, ji wan; ji hindê, ji wê yekê, ji vê yekê: Ev hêş mezintir e. (Ev ji wê jî mezintir e.), ,

hin yên din jî: Hê pirs di serê min de mane.


hêşta

هێشتا (Kurdish-Arabic)
hê
hêj
hê jî
hêş
her
heta
tir

Ez hêşta diçim dibistanê.

Dema ez derketim, hêşta nehatibû.

Ev hêşta mezintir e.

Hê pirs di serê min de mane.

Dapîra wê digot "hêşta zarok ne kamil bûyî di zikî de dimirîn."

Sidqî Hirorî, Kurê Zinarê Serbilind, Weşanên Nûdem, Stokholm, 1996


hîn

Herwiha hên, hîn jî, hên jî, hê jî, hêj, hê, hevreha farisî farisî هنوز (hanuz), pehlewî ehenûz, ji zimanên îranî.

Ez hîn diçim dibistanê.

Dema ez derketim, hîn nehatibû.

Ev hîn mezintir e.

Hîn gelek pirs di serê min de mane.


hîn

hokerek e bo diyarkirina ku tiştek yan kesek xwedî taybetmendiyekê ye ji hemî tiştên yan kesên din zêdetir


hîna

Ji zimanên îranî, hevreha farisî هنوز (henûz), pehlewî ehenûz.

ta niha, heta noke, heya niho: Ez hîna diçim dibistanê.

ta hingê, heta wê demê, heya wî wextî: Dema ez derketim, hîna nehatibû.

ji wê, ji wî, ji wan; ji hindê, ji wê yekê, ji vê yekê: Ev hîna mezintir e. (Ev ji wê jî mezintir e.)

hin yên din jî: Hîna pirs di serê min de mane.


hêna

Ez hêna diçim dibistanê.

Dema ez derketim, hêna nehatibû.

Ev hêna mezintir e.


ha

ev e, va ye, kerem bike, fermo,
bersiva ka

Ha vê pirteqalê bixwe!


belaş

bêpare, bêpere, mift, herwe,
tişta/ê ne hewce ye bo bidestxistina wê / wî pare ango dirav ango pere were dan


pare

(devkî, devokî) ji par re, ji piştê ve, dû tiştekî re, piştî ku tiştek bibe:

gurên har pare gihanê.


kêm

Ji zimanên îranî, hevreha soranî کێم (kêm) û کهم (kem), farisî کم (kam), pehlewî kem.


kêm

hindik, piçek, hinekî, ne bes, ne têra xwe:

Ew kêm kurdî dizane.

Tu îro kêm diaxivî.


pêkve

Em herdu pêkve mezin bûn.

şehkitêbek min divêt behsî muhebbet bi't-temam
sed tilsim û sihr tê da pêkve Suryanî meqam
ebceda eşqê me xwend û 'eql wenda kir û mam
Hûriya baxê buhuştê tûtîya tawusxeram
xeyrî Bateyî padişaha min delala kê yî tu

Em herdu pêkve di apartmanek bilind ve dijîn.


bi hev ra

bi hev ra bûn: Herdu pêkve ne, jêk venabin.


bi hev re

(...) deşt, çiya, zozan newal, daristan bi hev re bûne yek (...)

Mehmed Uzun, Siya Evînê, Wêşanxana Orfeus, 1989

Çawa tê kifşê, qedera min û te bi hev re hatiye girêdanê.


nû

Ez nû hatim.


kengî

Xiyal û xem di dar eDivê kengî bibînî


kengê

كهنگی (Kurdish-Arabic)
kinga
kingê
kînga
kîngê
kengî
çingê
çîngê

Ji *key + -gê, a pêşîn hevreha soranî û zazakî key (“kengê”); a paşîn wek di hingê da û hevreha gav, -geh, hatin û hwd. Zêdebûna /n/ bi berhevdana bi hingê pêk hatiye û herwihan bide ber rûdavên wek pêngav. *key ji proto-hindûewropî *kʷís, *kʷós, bibîne çi/kî/kîjan/key; bo /gê/ bibîne gav.
Gotina kînga ji formê kurt (contration) ê kîjan gavê ye.

Kengê tu dê bigihî malê?


hingê

"Hingê, hîngê" jî ji "hin-/hîn-" (wê) + "geh" + "ê" ye anku "wê gavê, wê demê". "Hin/hîn" wek peyveke serbixwe bi maneya "wê" yan "vê" di kurmancî de nîne yan nemaye lê hevrehên wê ha/han/hanê/he/henê" ye wek di peyvên "eva han, ewa han" û hwd de. Di farisî de jî "în" (ev[a han]) û "an" (ew[a han]) ji eynî rehî ne. Hevreha "hingê" di farisî de "angah" e ji ber ku "geh" di farisî de wek "gah" e. Bi heman awayî peyvên here (vir, vê derê) û hire ji hi- + derê hatine çêkirin wek ku vir jî ji vê + derê û wir jî ji wê + derê peyda bûye.

wê demê, wî çaxî, wî wextî, wê gavê, wî zemanî, ewçax

Hingê min ew nas kir.

Eger ez nikaribûma dîsan vegeriyama cîhana xwe!.. Hingê?..

Mehmed Uzun, Mirina Kalekî Rind, Weşanxana Orfeus, 1987

Bûye sunnet lew selam û redde ferd.Cumle ehwal paşê hingê kirne erd.


gelek

gelekî
gellek
gellekî
گەلەک (Kurdish-Arabic)
гәләк (Kurdish-Creole)

Ev gelek xweş e.

Ew gelek xwe diêşînin.


çendîn

gelek, pir, mişe, zaf, zehf, zêde, zor,
hejmarek mezin (ji mirovan / heywan / tiştekî)

D'ev kuhnexanê mislê deyrÇendîn kewakib têne seyrPeykan bi davê şubhê teyr


pir

proto-hindûewropî: *pel- / *ple- ("dagirtin, tijî kirin")
:proto-îranî *per- ("tijî kirin")
::avestayî: pirine- ("tijî"), pir- ("tijî kirin")
::farisiya kevn: peru ("tijî")
::hotenî: p'r ("tijî")
::farisî: pur ("tijî")
::belûçî: pur ("pir") ...
::kurmancî: pir ("pir, gelek")
::soranî: pirr ("tijî")
::zazakî: pirr ("tijî")
:sanskrîtî: pûrna- ("tijî"), per- ("dagirtin, tijî kirin")
:yûnanî: plethos, poly- ("tijî, pir")
:latînî: plēnus ("tijî")
:almanî: voll ("tijî")
:îngilîzî: full ("tijî"), fill ("tijî kirin") ...
:Çavkanî: Cheung p.295, Horn p.66, Watkins p.64, Etymonline | Pokorny: 798 - 801

Ev pir xweş e.

Pir dibêje lê kêm dike.

Gunahê min bixufranî“Mîm û Hê” pir gunehkar eBelê navê te xeffar e

Ev qazan pir e.


peya

bi meşê, bi piyan / ling (meşîn; ne bi siwarî)

Hê wilo traktorên bi erebeyên naylonî, kamyon, erebeyên hespan û yên bi peya gundî vegeriyan malên xwe.

Li navenda bajêr otobûsa ji paytextê dewletê dihatî rawestiya, bîst û yek kes, ku ji wan çar jin û sê zarok bûn, jê peya bûn.

Şahînê Bekirê Soreklî: Veger, roman, Kovara Mehname, hj. 79, 9/2006


mîna

Ji *mînîn (“şibîn”) + -a, bide ber farisî مانا (mana)/مانند (manend, “mîna/mînoke, a/ê ku dimîne/dişibe”). *mînîn ku niha bi man yek bûye, hevreha farisî مانند (manisten), herwiha hevrehên din yên kurmancî: mînak, -nima, nimandin/niwandin, nimayîş... -a'ya dawîn ne ya îzafeyê ye, lê niha wisa tê fehmkirin.

Peyvikek rêzimanî ye bo diyarkirina hevşibiyê, hevdemiyê, hevahengiyê yan hîkariyê.

Hê di ber qalûbelayê belko ev 'alem nebû
Çerx û dewran dewrê gerdûn gunbedê mîna nebû
'Erş û kursî hêj di mexfî bûn di kenza qudretê

Daçekek e bo diyarkirina ku hin tişt bi hin taybetmendiyên xwe ve yek in yan nêzî hev in.

Mirov û heywan ne mîna hev in.

Hokerek e bo diyarkirina ku hin tişt mînak ango nimûne ne ji tiştekî.

Ew li gelek welatan gerriyaye, mîna Elmanya, Frensa, Swêd û Emerîka.

Mîna hûn jî dizanin, ez ne li malê bûm.

Mîna dixwazî, bike.

Gelo her tişt mîna ku hatiye gotin rast e?

Ew jî tam mîna birayê xwe ye.

Bi taybetmendiya tiştekê/î yan kesekê/î de.

Mîna kesek kurd, ez vê neheqiyê li gelê xwe qebûl nakim.

Ji ber ku ez kurd im, ez vê neheqiyê qebûl nakim.

Mîna ku çawan kurd neheqiya li kurdan qebûl nakin, ez jî neheqiya li gelê xwe [em bibêjin: gelê ereb] qebûl nakim.

Kurd neheqiyê qebûl dikin lê ez na.

Mîna zarok, me pirr dilîst.


bîna

Ji erebî بناء (binai) ji بنا (bena, “ava kirin, çêkirin”), hevreha aramî ܒܢܐ (bena), îbrî בנה (bena).

Saqî tu birêje camê mînaAva ko dikit demîrî bînaŞadab bigêre qelbê mehzûn


bîna

Hevreha mîna, farisî manend, têkilî man (wek bûn), ji zimanên îranî. Bo guherîna M/B bide ber misilman / bisirman û bizmar ji erebî mismar.


pêş

Ji zimanên îranî, hevrehasoranî پێش (pêş), farisî پيش (pîş), pehlewî pêş, petiş, hexamenşîpetiy-, avestayî peyti-. Herwiha hevreha pey ya kurmancî ku maneyeke dijber girtiye!

Min divêtin bêne pêş min ew Melek.”Hem bi fermana Xuda wê se'etê


mehane

Ez mehane wê nabînim


heyvane

Ez heyvane wê dibînim.


hefteyane

Ez hefteyane wê diçim wê derê.


heftiyane

Ez heftiyane diçim wê derê.


dêl

Ez nikarim biçim. Bila kesekî din ji dêl min ve biçe.


rojane

Ez rojane wê nabînim.


salane

Ez salane diçim Kurdistanê.


pa

Rohnîkê wî şîn kirin dar û nebatÇûn di erdê da û pa û mayî matPirr girî û xweş girî bê hed gelek


pa

yekî ez di pa re hembêz kirim û navê min hilda


pevra

Em herdu pêkve mezin bûn.

Em herdu pêkve di apartmanek bilind ve dijîn.


pevre

Em herdu pêkve mezin bûn.


îşev

-î + şev. Bi avestayî im- + xşepne, bi farisî dibe êm, bi kurdî dimîne îm, kurmancî dengê m'yê dike winda.

Îşev ez ê li otêlê binivim.

Wê bi mîzan herdû şîrazî çevandin mah-i newDaxilê meclis bûyî îşev Nişanî lew ko xefCam-i rûhanî li ehlê dil nişandin mah-i new


îsal

Ji î- + sal. Bi avestayî im- + sered, bi farisî dibe êm, bi kurdî dimîne î-, kurmancî dengê m jê ketiye.

Vê salê, ev sal, ev sale, di vê salê de.

Ew dê îsal bizewice.

Tarîx hezar û şêst û yek bûÎsal gihişte çill û çaranWî pêşrewê gunahikaran


herî

Hevreha tewrî, ji her (“hergav, herdem”) + -î, bi ramana "tiştê/a ku (bêvan)tirîn a her demê heta niha ye". Bide ber îngilîzî ever ku ji bo heman ramanê bi kar tê.

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Ebulfîda-herî (Navdêr 1).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Ebulfîda-herî (Navdêr 2).wav

hokerek e bo diyarkirina ku tiştek yan kesek xwedî taybetmendiyekê ye ji hemî tiştên yan kesên din zêdetir:

Pirtûka herî xweş

mirovê herî dirêj

hokerek e dikeve berî kêm yan zêde yan hin peyvên din û wateya "bi kêmî" yan "bi zêdeyî" û hwd.

Herî kêm 100 kes hatin civînê.

Ez dê herî dereng seet 10 bigihim wê derê.


wanî

wa
we
wenî
wer
wesa
wesan
welê
wisan
wilo
wisa
wisan
hosa
vanî
va ye
usa
weha
wiha

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

bi wî awayî, bi wî şêweyî, bi wî şiklî, bi wî rengî


sibe

sibê heta nîvro; ji sibê heta êvarê; her sibê; sibehan

Ne îro lê sibê.

Da îşeve remlekê birêjim Hetta sibe sahiban bibêjimHadir Sitiyê nigîn deranî


gelî

Peyvek li bangê ango gaziyê tê zêdekirin daku wê xurttir bike.

Gelî kurdan, rabin dema şoreşê ye!


wa

wanî
wer
wesa
wesan
welê
wisan
wilo
wisa
wisan
wana
وا (Kurdish-Arabic)
hosa
vanî
va ye
usa
weha
wiha

Ma mere li hevdû wa dike. Madem tu nikarî bikî ji bo çi soz û peymanê didî.

Kagul dibest tayek verest vê ra şikest nîşan e qestEw lebşeker wa hate der rabû ji ber tayên di berXalên di qer zulf çûne ser eslan seher lê bûn fereq


wa

gaziyek e tê kirin dema kesek ecêbgirtî yan hêrs dibe yan bûye

Wa, ev çi malmîrato!


wer

wesa
wesan
welê
wisan
wilo
wisa
wisan
wirg
werg
weng
wiha
hosa
vanî
va ye
usa
weha
wiha

bi wî awayî, bi wî şêweyî, bi wî şiklî, bi wî rengî, bi wê rêyê; bersiva çer

Dilê ew xefletê lê ditDibêjim wer cebel bit ewBi ker bit wê di gavê da


wer

Tu wer dereng dimînî jixwe.

Kurde Çîrok, Zarokên Li Ser Rê, 2021, Franz Kafka (terciman Hesen Ildiz), hj. 1, r. 8


wisa

wesa
wesan
hosa
vanî
va ye
weha
wiha
wuha

Ji wesa ji ewsa ji ew + -sa ji ew + san(-sa, "awa, cûn, şêwaz") hevreha yeksan.

bi wî awayî, bi wî şêweyî, bi wî şiklî, bi wî rengî, bi vî karî, bi vî qaîdeyî; bersiva kusa

Mexlûb û muti'ê tirk û tacîkEmma ji ezel Xwidê wisa kirEv rûm û 'ecem li ser me rakir

Tu wisa şîrîn î!


wî

Wî, tu çi dikî?!


wir

ور (Kurdish-Arabic)
wê derê
wê dirê
wêderê
wêderê
wêrê
wira
wire
wirê

Qusandin ji wê + derê. Herwiha bide ber vir ji vê derê û peyva devokî kur (ku/kû derê). Forma wira ji wan dera(n).

Ez zû çûm wir lê kes li wir tine bû lewre ez jî zû ji wir çûm.


vir

vê derê
vêderê
vê dirê
vêdirê
vêrê
here
hire
lêre
êre
vira
viran
vire
virê
ev
der
evder
evdir

Qusandin ji vê + derê, bide ber wir (ji "wê derê") yan kur (ji "kûderê"). Forma vira ji "vanderan" e.

Ez zû hatim vir lê kes li vir tine bû lewre ez jî zû ji vir çûm.

Melek têne cenatêJi vir û pê de di dîwana Lîtografa Hartman de nîn e.199.Sehrê ji baxê gulan (A.)

Vir ji wir xweştir e.


dîsa

دیسا (Kurdish-Arabic)
dîs
dîsan
dîsanê
dîse
dubare

Ji dî (“din”) + -san (“san, şêwe, awa”), hevreha soranî دیسان (dîsan), دەیسان (deysan), دەی (dey) û bi metatezê سا دەی (sa dey); tev gotî "bi awayekî dî, êdî". Paşê ramanka "cardî" wergirtiye.

ji nû ve, careke din, careke dî, hin car din

Min nebîst. Ka dîsa bêje.

Dîsa were!

Rûh û rewanê min hebîbDîsa bi telbîsa reqîbRencîde kir miskên xerîb

Ez ta wir jî çûm lê dîsa jî min nedît.

Pîr bûbû lê dîsa jî nedizanî bixwîne û binivîse.


cardin

dîsan, ji nû ve, carek din, carek dî, hin car din, dîsa, dîse

Min nebîst, ka cardin bêje.

Ez ta wir jî çûm lê cardin jî min nedît.


jî

Hevreha devokî ya kurmancî jik û ji (bi maneya "herwiha, jî"), soranî -îş, zazakî zî, farisî نیز (nîz) û pehlewî nîz (herdu bi metatezê), sanskrîtî च (ça), albanî dhe (û), latînî -que, yûnaniya kevn τε (tê: jî, herwiha, û) hemû ji proto-hindûewropî *-kʷe (“û”).

Herwiha, herwisan, hem, him, lê zêde, û.

Ez jî dixwazim bêm.

Wî du bira jî hene.

Ez dê bikirrim û bifiroşim jî.

Gelek caran (jî) li şûna (heta) tê bikaranîn.

Eger 100, 000 jî bin, her têra min nakan.


nîvro

نیڤرۆ (Kurdish-Arabic)
nîvroj
nîro
nîrvo
(bi
metatezê
êvar
sibe
spêde
şev

nîveka rojê, nava rojê, derdorî seet 12 bi roj,
 piştî spêdeyê û berî êvarê


eyn

Eyn ev sêva me ye.


loma

لۆما (Kurdish-Arabic)
lema
lew
lewma
lewra
lew ra
lewre
lew re
luma
ji lewra
ji lewre
ji lew ra
ji lew re
lome
lome ji yekî kirin
ne bi lome be
ne loma min e
lome
çima
çimkî

ji ber hindê, ji ber wê yekê, lew, lewma

Ew nehat loma ez bi tenê çûm.


lewra

Muqîm yek e em hadis înLewra ritûb û yabis înHem jî dixwazin refetê


hind

Hevrehên din yên kurmancî hinde, hindî, zazakî hondê, soranî ewende, partî ewinde, ji hin- (ew, wê, wî) wek di hingê (wê gavê) de + -nd (miqder, qeder, qas, qiyas) wek di çend de, ji zimanên îranî.

Ewqas, qas, qend, qender, miqdar, mêjer, çi hinde, mîna vê / wê (biçûk / mezin / baş / xirab û hwd).

Hind mezin e ku nikarim hilgirim.

Teklîf kirin hemî bi merdan
Xaqan bi xwe hind wê kemîn bû
Fexfûr ji xwanê kaseçîn bû

Ji ber hindê ez nayêm.

Ez diçim hindê diya xwe.

Ez nika li hindê hevalê xwe hêja me.


pişt

aliyê ku bi gelemperî berê mirovî ne lê ye:

Li pişt xwe zivirî.

Çûm pişt xanî.

Li pişt xanî.

Ji pişt darê derket.

Heta pişta gundî çûn.


paş

Hevreha paş ên zimanên kurdî ên din, farisî پس (pes), farisiya navîn 𐭯𐭮 (ps /pas/), osetî фӕстӕ (fæstæ), farisiya kevn 𐎱𐎿𐎠 (p-s-a /pasā/), avestayî 𐬞𐬀𐬯𐬗𐬀 (pasca, “paşê, piştre”), sanskrîtî पश्चा (paścā, “şopandî”), proto-îranî *pasčaH, proto-hindûîranî *pasčáH, ji proto-hindûewropî *pos-(sḱ)-kʷéh₁, ji proto-hindûewropî *pós (“paşê, pişt”). Hevreha latînî post û dibe ku kurdî bi jî. Ne hevreha pişt lê bi etîmolojiya gelêrî têkil pê kirine wek zazakî paşt (“pişt”).

aliyê bi gelemperî berê mirovî ne lê ye, aliyê ne li ber çavan

Li paş xwe zivirrî lê ti kes nedît.

Zanim goya ew mahrûya wek lû'lûya mensûr-i bûPaş firqetê zor muhbetê mi j' tel'etê çûm hedretêWesla hebîb min bû nesîb mel'ûn reqîb rencûr-i bû

ne aliyê bi gelemperî tiştek ber bi wê ve dimeşe

Em pirr li paş mane.

Divê mirov xwe ji agir bide paş daku neşewite.


paşî

piştî tiştekî, dû tiştekî re, piştî ku tiştek bibe

Ez dê biçim malê û paşî bêm.


dûre

dûra
dû ra
dû re
dûvra
dûv ra
dûvre
dûv re
dîvra
dîv ra
dîvre
dîv re
dwîvra
dwîv ra
dwîvre
dwîv re
dawî
destpêk

Pêşî pirtûkê bixwîne, dûre bibêje ka çawan e.


piştre

piştra
pişt ra
pişt re
pişra
piş ra
pişre
piş re
dawî
destpêk

Piştre Gurgîn bi peyveke şîranî, rabû xatir ji şêrîna şevê xwest û eniyê gever maçi kir, (...)

Balafira Jînê, Zeynelabidîn Zinar, Weşanên Pencînar


varan

Werin varan

Di varan de peyda nabin.

Em ji varan in.

Ez pirr li varan gerrîme.


waran

waran: Herrin waran
di waran de: Di waran de peyda nabin.
ji waran: Em ji waran in.
li waran: Ez pirr li waran gerrîme.

Em li waran dihatîn u diçûyin.


ger

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-ger (hoker).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-ger (navdêr).wav

Ger tu biçî, ez jî dê biçim.

Em dê wiha rezîl û riswa neban ger welatê me rizgar ba.

Ger divêtin hûn ji narê bin necat
Bi 'işq û şewqek hûn bibêjin esselat


heke

Hevreha eger, ger, farisî اگر (eger), گر (ger), hexamenişî he-kerem (“carekê”), ji zimanên îranî. Ji eynî regî: egîna, gerçi, meger...


eger

Ji zimanên îranî, hevreha soranî ئهگهر (eger), farisî اگر (eger), belûçî اگاں (egan), pehlewî heker, farisiya kevn hekerem. Eğer ya tirkî ji zimanên îranî hatiye wergirtin.

ger, heke, heger, eke, ku, hek, erke, heger, hekî, heku,
bi şertê ku

Min ji dil, ji bo we destûr e, eger diçin biçin.

2019, Mele Mehmûdê Bazîdî, Tûhfetu'l-Xîlan Fî Zimanê Kurdan, Weqfa Mezopotamyayê, çapa 1ê, r. 103, ISBN 978-605-80975-1-3

Bi Qur'anê bi ayatê
Eger pîrê xerabatê
Bebêjit secde bin Latê


belkî

بهلکی (Kurdish-Arabic)
belku
belkû
belbî

Hevreha soranî بهڵکوو (bełkû), ji erebî û îranîkî بل (“lê, lêbelê”) + ku (“ku”) bi wateya resen a "lê herwiha" an "lê li şûna wî"; ku di wêjeya klasîk de wisan tê karanîn. Dengê /kî/ ji tesîra tirkî ye.

ihtimal e ku, dibe ku, mimkin e ku, gengaz e ku, reng e ku, şayed, belbî

Belkî bêt lê nizanim.

Tu binê mah-i new û destê qedayê heyiheyNe li zer'ê felekê belkî li 'umrê me ye das


nêzî

nêzikî
nêzîk
nêzingî
nêzinkî
nêzîngî
nêzînkî
nizikî
nizingî
nizinkî
nizîkî
nizîngî
nizînkî

Mala wan ne nêzî me ye.

Secde bire ber Kohê TûrNêzîkî remzê wan im ez

Ew nêzî 10 kesan bûn.


der

Ji proto-hindûewropî *dʰwer- (“derî, dergeh, der, derve”). Hevreha soranî دهر (der) û zazakî teber. Bide ber latînî foris (derî, dergeh) û forās (der, derve), herdu ji proto-hindûewropî *dʰwer-. در (der, “derî, dergeh”) ya farisî hevreha vê ye lê در (der) bi maneya "di ... de" ne ji eynî rehî ye lê hevreha "di (tê de) ya kurdî ye û herdu ji proto-hindûewropî*enter- in, binere hindir. Bo ketina "-er" ji kurdî hemberî farisî bide ber dot (farisî doxter), ma-k (farisî mader), bira (farisî birader), pis (farisî piser)...

Ne hindir, ne tê ve, ne tê de, ne di jûr ve.

Dixwazim ji malê biçim der(ê).

Em ji der(ê) hatin hindir ji ber ku baranê dest pê kir.

Wisa germ e ku divê em li der(ê) binivin.

"Ma remeyte îz remeyte" goşîdar
Destê wî destê Xuda der kar û bar

Flan-bêvan. Min defter der nedît. (min tiştê wek defter nedît) Êş derê te heye? Êş û wekî din heye? Zarok der: zarok û tiştê herwiha


gelo

Gelo ew çend salî ye?

Karê, xwîşka min, ez gelekî dixwazim bizanibim, gelo Cemalê te vegeriyaye an na?

Ko yar ew tîr li cergê daGelo dîsa bibînim ezÇiraya wesletê hil bit


aya

Aya ew çend salî ye?

Aya ew dê çi bikin?

Kirmanc di dewleta dinê da
Aya bi çi wechî mane mehrûm
Bi l-cumle ji bo çi bûne mehkûm

Aya Înşallah edî di vê pirsê de şibhe nîn in.

2019, Mele Mehmûdê Bazîdî, Tûhfetu'l-Xîlan Fî Zimanê Kurdan, Weqfa Mezopotamyayê, çapa 1ê, r. 160, ISBN 978-605-80975-1-3


hêdî

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.Ji erebî hidû هدوء

Hêdî biaxive daku zarokên di xewê de hişyar nebin!

Bê dev û qîl û qal bibejHêdî bi lefzê hal bibêjBer “Mîm û Hê û Dal” bibêj

Zarok digirî, divê ez wî hêdî bikim.


hêdî

ji hingê pêve, ji wê gavê şûnve, ji niha pêve. Baştir êdî

Tu hêdî ne zarok î.


êdî

ê + dî, bide ber soranî îtir ji î + tir yan hevreha partî edyan, ji zimanên îranî.

ji hingê pêve, ji niha pêve, ji wê gavê şûnve, ji niha wêve:

Tu êdî ne zarok î.

Kesketlesa dîba qebaÊdî nişan nabin xwiyaTêkil kirin lazim seba


bes

بهس (Kurdish-Arabic)
бәс (Kurdish-Creole)
dawî
êdî
xilas

Ji zimanên îranî, hevreha soranî بهس (bes), farisî بس (bes), pehlewî bes. Wek بس (bes) ketiye erebiya devkî jî.

Bes tif bike!

Ez bes dixwim.

Yek bo min bes e.

Min go çi kim ez ba hetaZulfan tu bes çîn çîn bikeBiskên muqabil dîn bike

Bes sê kesan qebûl nekir; yên din hemî razî bûn.

Min jî dixwest te bibînim bes mixabin dem û delîv nîne.


bespa

lê, lêbelê, welê, ema, feqet, lakin, bes

Min jî dixwest te bibînim bespa mixabin dem û delîv nîne.


hew

Hew tif bike!

Ez hew dixwim.


hew

Min hew du kes dîtin.

Ez hew carekê çûme mala wan.


zû

Hevreha sanskrîtî आशु (āśu) (āśú), yûnaniya kevn ὠκύς (ōkús) (ókûs), latînî ocior... hemû ji proto-hindûewropî *oḱu- (ḱ-ya proto-hindûewropî di zimanên hindû-îranî de dibe "s/ş/z/ç"), yan jî têkilî jîn û zîrek (dîsa ji proto-hindûewropî - binere jîn) hevreha îngilîzî quick.

Zû were malê!

Xweş li min 'alem siyah ma stêr û kewkeb qet nemanEz ji vê rojê ditirsam axirî zû kir şitabEv ne ew iqlîm e ya şems û kewakib tê bi seyr

Em zû negihiştinê.


evraz

ئەڤراز (Kurdish-Arabic)
evras
efras
ewras
efraz
ewraz
erwaz
binî
jêr
jor
serî
silal

Hevreha soranî ههوراز (hewraz) belkî ji aramî ܐܘܪܘܣ (ʾewrōs, “bayê rojhilatî”) ku ji yûnanî εὔρος (eúros) e

ber bi serî ve, berev serî an jî bilindahiyê, ji derek nizm bo derek bilind

Divê em hê evraztir biçin daku aliyê din yê çiyayî bibînin.

Zu l-feqarê qidemê heyderê kerrarê hudûsRast û evraz û nişûvî me biwarin yek û yekLê tinê wê li me bû da'ire berwarê hudûs


nişîv

Destpêk ("ni-") ji proto-hindûewropî *ni / *nei (jêr, binî), binêre: ni- + *śáywas ji proto-hindûaryan, ji proto-hindûewropî *ḱey- “xwe danîn jêr, xistin ber bi jêr ve, niştin, nizm bûn”

Ber bi jêr ve, devberjêr, berev jêr, ji derek bilind ber bi derek nizm.

Divê em hê nişîvtir biçin daku xwe bigihînin çemî.


seranser

/sɛɾɑːnˈsɛɾ/

seranserî / seranserê: Ew çûye seranserî Kurdistanê. (hemû derên Kurdistanê / her dera Kurdistanê)

ji seranserî / ji seranserê: Misilman ji seranserî dinyayê diçin hecê.

li seranserî / li seranserê: Ew li seranserî Ewropayê gerriyaye.

sertaser, sercem, herder, hemû cih, tev erd, serbiser

Kurd li seranserî cîhanê newrozê pîroz dikin.

Li alekî ku Artêşa Tirk sewqiyeta çekên zirhlî ser sînor didomîne, li alê din de jî amûrên zirhlî yên heyî jî li seran sere sînor bicih dike.

lekolin.org, Sala 2007 ji bo Iraq û Herêma Kurdistanê salek tawîz danê bû -2-

Rojek ji roja Reşo ji mal derket û seran serê çem meşiya.


herder

Herder tijî mirov bû.


her

dîsa jî, hê jî, hîna jî, niha jî, hingê jî:

Bûbû 30-salî lê her diçû xwendingehê!

Çend kes ji me bên kuştin jî, em dê her xebata xwe bidomînin.

Ez dê her biçim.


stranane

stiranane
sitranane
sitiranane
stranî
strankî


strankî

stirankî
sitrankî
sitirankî
stranane
stranî


ti

Guhertoyeke peyva çi. Bo guherîna "ç/t" bide ber "pate / paçe". Ji wateya herçi (any), ku jê hîç jî çêbûye. Talî wê wateya ne tiştek, qet (nothing) jî wergirtiye li piraniya deveran.

Ti kes nehat.

Ez ti car te ji bîr nakim.

Te ti dîtine?

Ew ne ti ye.


erê

– Erê navê te Azad e?
 – Na, navê min ne Azad e, navê min Şêrzad e.


berê

Zemanê berê.

Berê tirimpêl û kompûter tine bûn.

Tête heşrê ew digel xelqê berêYe'nî ba Pêxamberanî enwerê


goya

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Goya bo parastina welatî dixebitin lê hemî berjewendperist in.

Emma we di wan dikî tewettunGoya hemî cismek in tu can îGoya hemî şehrek in tu xan î


qaşo

Qaşo bo parastina welatî dixebitin lê hemî berjewendperist in.


daîm

dayîm
dayim
daîmen
dayîmen
dayimen
daymen

Ji erebî دائِم (dāˀim, “ya/yê ku didome”).

herdem, hergav, berdewam, bênavbir, bêawarte, kengî be, çi demê be, çi gavê be


yadê

dayê, dayikê,
peyvek bangkirina li dayikê ye

Yadê! Ma tu digirî, yadê? Diya min a şîrîn, diya min a xweşik, diya min a delal!


نا (Kurdish-Arabic)
на (Kurdish-Creole)
an

Herwiha ne û no, hevrehên soranî نا (na) û نه (ne), goranî/hewramî ne, zazakî nê, farisî نا (na) û نه (ne, nê) û نی (nê), tacikî на (na) û не (ne), pehlewî 𐭫𐭠 (nê), avestayî 𐬥𐬀 (na, /ne/), osetî нæ (næ), hexamenişî nai (/ney/), sanskrîtî न (ná), hindî न (na) û ना (nā), ûrdûyî نہ (na, ne), latviyayî ne, lîtwanî nè, rusî не (nʸê, nʸi), bulgarî не (nê), çekî ne, polonî û slovakî nie, bretonî ne, îrlendî ní, latînî nē û nōn, fransî ne û non, îtalî no û non, spanî no, portugalî não, romanî nu, îngilîzî no û not, almanî nein, danmarkî û swêdî nej (/ney, nêy/), norwecî nei... hemû ji proto-hindûewropî *ne.
Peyv wek ne ... ne ji zimanên îranî ketiye tirkî jî.
Peyva kurdî nexêr û ya farisî نخیر (nexêyr) awayekî rêzgirtin û ihtiramê yê gotina na, ne ye û ji ne ya îranî û خیر (xeyr) (xêr, xweşî, bereket) ya erebî hatiye çêkirin wek heçku mirov bibêje "bixêr be lê na" yan "na lê bixêr be".
Peyva tirkî hayır (na, ne, nexêr) jî dîsa ji erebî خیر (xeyr) (xêr, xweşî, bereket) e û wê di tirkî de bergeha bikaranînê li yok ya xwemalî teng kiriye. Di zimanên din yên tirkîkî de bi piranî hevrehên peyva yok hem li cihê yok û hem jî cihê hayır tên bikaranîn.
;Çavkanî:
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg
* Lubotsky, Alexander. Indo-Aryan inherited lexicon. University of Leiden.
* Nişanyan, Sevan: Çağdaş Türkçenin Etimolojisi [Etîmolojiya Tirkiya Niha] (bi tirkî)
* Pokorny, Julius, Ferhenga etîmolojî ya hindûewropî ["Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (bi almanî)"], Bern, 1959
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an
* Etymonline. Online English Etymology Dictionary. <etymonline.com> by Douglas Harper.
* The Tower of Babel - An Etymological Database Project [Birca Babilê - Projeyeke Danegeha Etîmolojî] (bi îngilîzî û rusî): http://starling.rinet.ru/

nexêr, ne, no, bersiva redker,
bersiva neyînî bo pirseke erênî,
peyvikek e ku wateya dijî gotinekê didiyê:

– Gelo ew kurd e?
– Na.

– Tu dê îro biçî?
– Na.

erêkirina pirseke neyînî, qebûlkirina pirseke negatîv

Gelo ew ne kurd e? – Na.

Tu îro nayê? – Na.

Na, wisa nekin!


wate

Amed wate Diyarbekir.

Ez naçim wate ez dê li vir bimînim.


mane

Guhartoyeke ma ne (“ma ne wisa, pirsa tesdîqkirinê”).


anku

ئانكو (Kurdish-Arabic)
ango
angu
anko
ankû

Ji an + ku. "ango" dişê ku bi etîmolojiya gelêrî têkildarî gotinê hatiye kirin, bide ber soranîواتا (wata).

yanî, yenî, wate, mane, dêmek, (heman tişt) bi gotinek din, du gotinên eynî wateyê didin

Amed anku Diyarbekir

Ez naçim anku ez dê bimînim.


ji xeynî

ژ غەینی (Kurdish-Arabic)
ji xeyn
jixeyn
jixeynî
ji xeyrî
ji xên
ji xênî
ji xendî
jixên
jixênî
xeyn
xeynî
xên
xênî
xendî

Ji ji û xeyn bixwe ji erebî غَيْر (ḡayr).

ji bilî

(Ew) ne tê de, (ew) ne di nav de, (ew) li derî (hesabê), (ew) ne pê re, (ew) ne li gel.

Ji xeynî wî, em hemî kurd in.

Ji xeynî gotinê, ew tiştek din nikarin.

Ji xeynî wê, min ti kes din nevê.


dû

dûf
dûv
dûw
duv
duw
dî
dîf
dîv
diw
dîw
dwî
dwîv
dwîf

Ji zimanên îranî, bi avestayî dume bû, binêre dûv.

Pey, dûv, piştî kesekê/î yan tiştekê/î bi heman rê ve.

Ez li dû wî çûm.

Piştî ku ew çû, min jî da ser wê rê û çûm.


hindî

هندی (Kurdish-Arabic)
hingî
hind
hinde
hingê

Ji he (“ev”) + -end, bide ber çend ji çi + -end. Bide ber hind/ewende (<ew + -end). Ketiye zazakî wek hendê (“evqas”).

Ew ne hindî te zîrek e.

Herçî bînit, hindî tiştê xwarinê
Dê mubarek bit li ber vê xwendinê

Hindî tu nebêjî, ew bela xwe ji te venake.

Hindî ew e, ew li gel me nayê.


hinde

ev qas, hindî vê / van, temetî vê / van, bi qasî vê / van

Tu hinde nizanî.

Canê me ji bo we ra fidê bitHon hinde muqeyyed in di qeydêÎro bi tenê ko çûne seydê


hingî

hingî av pir e pê avdanîyê dike

hingî pir bû me li zarokan jî belav kir, neqediya

hingî tu hatî em jî çûn (qeşmerî)


nemaze

nexasim

bi taybetî, xasme, xasen, xaseten, (ew) ji hemiyan zêdetir

Nemaze divê nivîskarên kurdî berhemên kurdî bixwînin.

Ya ev resim û wêne? Nemaze ev resimên ko şahidê jiyaneke dirêj û qedereke balkêş in?

Mehmed Uzun, Bîra qederê, Weşanên Nefel, 2002, r. 9

...nemaze ez bi xwe ji Gawestîyayên wê eşirê me...

Osman Sebrî: Mirdêsan û Gawestiyên wan Bîrnebûn, Hj. 13, 2001, r.15

Lê bûyerên van salên paşinî nemaze îsal, pêlên nokerî, keysebazî û nandozîyê ku di nav gelê me ê rebenda bi awakî xurt û kirêt rabûn...

Prof. Qanatê Kurdo: Tarixa edebyeta kurdi Öz-ge Yayınları, 1992 r.168


ne

ni
نە (Kurdish-Arabic)
нә (Kurdish-Creole)

* proto-hindûewropî: *ne- ("ne, na")
:*proto-îranî:
::avestayî: na ("ne, na")
::farisiya kevn: nai ("ne, na")
::partî: ny ("ne, na")
::farisî: nā ("ne, na")
::osetî: ne ("ne, na") … ^(alfabeya arî)
::kurmancî: na, ne
::soranî: na ("ne, na")
::zazakî: ne ("ne, na")
:sanskrîtî: nā ("ne")
:yûnanî: ne ("ne")
:latînî: ne ("ne")
:almanî: nein ("ne")
:îngilîzî: no ("ne") ...
:Çavkanî: Horn p.236, Watkins p.57, Etymonline

Ew ne kurd e.

Ev ne bi dilê min e.

Hêj ne lewh û enbiyayê muhteşemSalîha tesbîh kirî nûra şikelf


ne

peyvikek e bersiva pirsê bi negatîvî dide:
- Tu dê li gel wan biçî?
- Ne.


he

peyvek devkî ye li şûna çi dema kesek tiştekê/î dibêje lê mirov nabîze yan bawer nake


we

Yarê ku dî em geda
Dest-i bi destê me da
Em bi semayê birîn
Reqṣ û sema jê we ma


hewe

دێ کەرەمکەن، شەرم نەکەن، مالا ھەوە یە.

2012, Leylan Îsmeîl, Bêrîvan û Hîvî (Çîrokêt Zarokan), Çapxana Xanî, Dihok, r. 26


layî

mîna, wek, şibî, nola, fena, bîna, mînanî, bînanî

Gelê kurd, layî gelên din ku ripinên wan digihîje berî mîladê bi hazar salan, bîr û bawerî, bastan, awayên saziyên xwe yên civakî bi destên nifşên xwe, bi awayê destan, çîrok û berhemên din ên zargotinê, ragihandine roja me.

Torî: Hûrnêrînek derbarî Destana Memê Alan de, amidakurd.com 6/2005


ma

ما (Kurdish-Arabic)
ма (Kurdish-Creole)
mo
gelo
aya
erê

Ji zimanên îranî, hevreha farisiya navîn me (wek di "me heker = me heke" de >farisî مگر (meger) >kurdî meger), têkilî na û me- (ji ber ku bi hevoka "ma" jî negatîvkirina pirsê ye.) Hevreha nê.

Ma tu dê biçî?

Ma ew ne birayê te ye?

Ma ez dibêm vê gotinêBêy te ziban bê gotin e


bila

bila
bira
mo
bilo
ba
bela
bera
mila
belê

(Wate 1 û 2) Ji tewandina lêkera hêştin (bihêle an bêle).

Bila ew jî were.

Herçî ji serê xwe bûye bêzarHa Zîn û bila bibit xerîdarMerdê ji ser û ruha xwe têr e

bi kesekê/î bibêjin ku divê, gerek, lazim e ku ew tiştek bike

Bila hespê xwe li wir nesekinîne!

- Zû were!
- Bila.


qey

Qey tu naçî?

ka, bê, ku, peyvikek pevgirêdana du hevokan e

Mirov dibêje qey ew ne kurd in.


bixar

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre bi xar.


xar

/xɑːɾ/, /ɣɑːɾ/


ço

Zeyneb Mehmûd, dayikeke Kurd e, li derve li ber beroşekê rûniştiye û gazinên xwe dike û dibêje, ev 2 meh in ne mazot ji wan re tê, ne jî cerên gazê. Di rûyê wê de êşeke mezin diyar e, bi devoka xwe ya Efrînê dibêje, “Em kê ço îdare bikin, em kê ço biîşin?”


here

ji hemiyan (zêdetir / kêmtir / mezintir / biçûktir û hwd)

Kurê wî yê here mezin


dereng

piştî demeke diyarkirî, ne di dema xwe de, ne li dema xwe


go

ku,
girêdekek e du hevokan digihîne hev lê ti wateyê lê zêde nake.

Dizanim go ew nayê.

Ma ew nizanin go em kî ne.


birrek

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre birek.

Rasterast berê xwe dabû xwaringehê. Hêwirze û himhima birrek kesên berdilk spî... Ketibû dora xwarinê.

Mîran Janbar, Qolyeya Cécileê, Weşanxaneya Lîs, 2012, çapa 1ê, r. 23, ISBN 9786054497010

Li jorê mîna xilxalekê diteyisî, ez dikeniyam, li jorê li ba dibû, perîkên wê perweze didan, hişê min devnexûnî hev bû, birrek xweşdiviyên min bi ro de çûn, min go bila nebêje û ez keniyam.

Înan Eroglu, Têbîniyek, Weşanên Avesta, 2019, r. 37, ISBN 9786052246474


nexasim

نەخاسم (Kurdish-Arabic)
nexasima
nexasime
nexasma
nexasme
xasima
xasime
xasma
xasme

Ji nexasma, hevreha soranî نەخوازەڵا (nexwazella)، نەخوازا (nexwaza); Dibe ji ne + xas + û -ma, bide ber xasma; nê teşeyên soranî nîşan dide têkiliyeka bi xwastin.

bi taybetî, nemaze, ji tiştên din zêdetir

Ez gelek ji xwendinê hez dikim, nexasim ji helbestan.


bi taybetî

ب تایبهتی (Kurdish-Arabic)
bi taybet
bitaybet
bitaybetî

nemaze, nexasim, xasma, ji tiştên din zêdetir

Ez gelek ji xwendinê hez dikim, bi taybetî ji helbestan.

Remî, bi taybetî ji çend eşîrên giran ên Herêma Xerzan bi xwe ne.

Salihê Kevirbirî, Filîtê Quto, Weşanxaneya Nefel, 2002

Rîya wan bi taybetî di nêv gund re dibuhure.

Zeynelabidîn Zinar, Xwençe 1, Weşanxana Çanda Kurdî, 1989

(...) bi taybetî derdên hespan jî baş nas dikir.

Perwîz Cihanî, Bilîcan, Nefel, 2002, ISBN 91-89687-12-4

xaseten, xasen^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


qehremanane

qaremanane
qarimanane
qahremanane
qahrimanane
qehrimanane


çito

Ji çi + tov yan jî hevreha farisî [skrîpt hewce ye] (çê tötor) ji tewr bi ketina R.

bi çi awayî, bi çi rengî, bi çi şêweyî, bi çi şiklî


ewqas

ئەوقاس (Kurdish-Arabic)
ew qas
ewqa
ewqasî
ewqasê
ewqasî
ew qa
ewqiyas
ewqiyasê
ewqiyasî
ew qiyas
ew qiyasê
ew qiyasî
ewqîyas
ewqîyasê
ewqîyasî
ew qîyas
ew qîyasê
ew qîyasî
hewqa
hew qa
hewqas
hew qas
heqo
waqa
wa qa
waqas
waqasî
wa qas
wa qasê
waqiyas
waqiyasê
waqiyasî
waqîyas
waqîyasê
waqîyasî
weqa
we qa
weqas
weqasî
we qas
weqiyas
weqiyasê
weqiyasî
weqîyas
weqîyasê
weqîyasî
we qiyas
we qiyasê
we qiyasî
we qîyas
we qîyasê
we qîyasî
welqa
welqas
welqasê
welqasî
wilqa
wilqas
wilqasê
wilqasî
wiqas

hind, bi qasî wê, wisan, wilo, welê,
 mîna wê / wî (mezin / biçûk / hindik / pirr û hwd)

Problem ewqas mezin bûye ku êdî çarekirina wê dijwar e.


evqas

ev qas
evqa
evqasî
ev qa
evqiyas
hevqa
hevqas
hev qa
hev qas
veqa
ve qa
veqas
veqasî
viqas
viçend
ve qas

hinde, bi qasî vê, wiha, hosa,
 mîna vê / vî (mezin / biçûk / hindik / pirr û hwd)

Problem evqas mezin bûye ku êdî çarekirina wê dijwar e.


wiha

وها (Kurdish-Arabic)
aha
wihan
wuha
wuhan

Hevreha bêvan, ji *wehman, guhertoyeke îraniya navîn *wahman. Bide ber heman < *hem-man. -man teşeya berê a man (“mînîn, şibîn”) (wek di mîna da).

halo, bi vî haweyî, hosa, bi vî awayî, bi vî şêweyî, bi vî şiklî, bi vî rengî

Ev reng dibê betal bitTu bes wiha bixwîneTe ber bi a celat bit


hosa

wiha, bi vî awayî, bi vî şêweyî, bi vî şiklî, bi vî rengî

دایکا وی گۆتێ وەرە دایۆ ئەزا ب تنێ مە دێ تشتا بۆ تە کرم... ھۆسا شێرزاد دگەل دایکا خۆ چۆ بازاری(...)

Dayka wî gotê were dayo eza bi tinê me dê tişta bo te kirim... Hosa Şêrzad digel dayika xo ço bazarî(...)

2012, Leylan Îsmeîl, Bêrîvan û Hîvî (Çîrokêt Zarokan), Çapxana Xanî, Dihok, r. 29


wilo

wisan, wisa, wesa, wesan, welê, bi wî awayî, bi wî şêweyî, bi wî şiklî, bi wî rengî; bersiva çilo


welê

wisan, wisa, wilo, bi wî awayî, bi wî şêweyî, bi wî şiklî, bi wî rengî

»Ki 'işq asan numûd ewwelWelê uftad-i muşkilha«Ji mihra wê şefeqse'dê


qasî

قاسی (Kurdish-Arabic)
bi qasî
bi qasê
qasê

Ew ne qasî te mezin e.

Qasî ez dizanim, navê wî Elî ye.

Ev bi çi qasî ye?

Ew qasî giran e ku nikarim hilgirim.

Qasî çil roj ne li van dera me.


temetî

Ew ne temetî te mezin e.


ber

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163_(kmr)-Key Mîrza-ber (navdêr 6).wav


heta

ta, heya, heyanî, tew, heyanê, hetanî, hetanê, hetta, hettanî, hettanê, heyyanî, heyya, heyanê, heyyanê,
 ḧeta, ḧetta, ḧeya, ḧeyanî, ḧeyanê, ḧeyyanê, ḧetanî, ḧetta, ḧettanî, ḧeyyanî, ḧeyya, ḧetanê, ḧettanê.

Heta spêdeyê xew bi çavên min neket.

Heta ku tu nebêjî, ez jî nabêjim.

Heta bi marî gihê

Heta bi Kosovayê gihê, azadiya xwe heciland.

Têkveda heta ku ew qenc bû xemîr
Bû wekî durra sipî wê se'atê

Mela Hesenê Bateyî, Mewlûda Kurdî, ~1720

Heta tu dewr û dersan nekî tekrar û mesraf Li dunyayê tu nabî, ne meşhûr û ne me'rûf


ta

Ez gelek ta çûm.

Min otomobîl gelek ta diajot.


tew

heta, ta, heya, heyanî, heyanê, hetanî, hetanê, hetta, hettanî, hettanê, heyyanî, heyya, heyanê, heyyanê,
 ḧeta, ḧetta, ḧeya, ḧeyanî, ḧeyanê, ḧeyyanê, ḧetanî, ḧetta, ḧettanî, ḧeyyanî, ḧeyya, ḧetanê, ḧettanê


tew

peyvikek e dema dengbêj stiranekê dibêje ku carine bêhna xwe vedide kesên din yên li koçkê dibêjin:

Teeew!


tew

axiftina zêde yan bêmane, rewîn, hewtin:
Herdem tew-tewa wî ye.


derve

Ji der + ve, hevreha soranî derewe, herwiha bidin ber zazakî teber

Der, xaric, ne hindir, ne tê de, ne tê ve, ne jûr.

Ez li derve me.

Ew ji derve hat.

Zû ji xanî werin derve!

Wezîrê karûbarên derve.


daxil

Wê bi mîzan herdû şîrazî çevandin mah-i newDaxilê meclis bûyî îşev Nişanî lew ko xefCam-i rûhanî li ehlê dil nişandin mah-i new


tê ve

di derekê ve, di cihekî ve, hindir, li hindir, tê de, daxil

Em çûn tê ve.

Min ti kes tê ve nedît.


tê de

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-tê de.wav

di tiştekê/î de, di tiştekê/î da, di hindirî tiştekê/î de, di nav de, li hindir

Me hemî kirin tê de.

Hemî tê de bûn.

Jin û zarrok jî tê de, hemî birin û kuştin.

Wextek dê hêt, yê ku kes neşêt tê de peywendiyan bike.

(bi ramana sêksî) endamê zelamî di endamê jinkê de bûn

Şivêdî ez li def Zozanê bûm, û ez tê de bûm.


herdem

هەردەم (Kurdish-Arabic)
her dem
car-car
carine

Li wir hewa herdem xweş e.

Şerh-i halê min Mela narit beyadê hê temamVê sewadê gerçi herdem jê birin sed intixab

Ez herdem ji te re dibêjim lê tu ji bîr dikî!

ھەردەم دا لورین چیتە نك و دا بویکا باربی ژبیر کەت ھێلیتە ل مال، چونکی یاری دگەل ھەڤالا خۆ دکرن و بەس ھزرا وێ لسەر یارییا بوو دگەل وێ

Herdem da Lurîn çîte nik û da bwîka barbî jibîr ket hêlîte li mal, çunkî yarî digel hevala xo dikirin û bes hizra wê liser yarîya bû digel wê.

2012, Leylan Îsmeîl, Bêrîvan û Hîvî (Çîrokêt Zarokan), Çapxana Xanî, Dihok, r. 15


hergav

hemû deman, giş wextan, tev gavan, kengî be, çi dem be jî

Li wir hewa hergav xweş e.

Ez hergav ji te re dibêjim lê tu ji bîr dikî!


hertim

hergav, herdem, daîm, daîmen, çarwext
hemû deman, giş wextan, tev gavan

Li wir hewa hertim xweş e.

Ez hertim ji te re dibêjim lê tu ji bîr dikî!


tim

Ji tirkî tüm. Di zaravayên din yên kurdî yên dûrî tirkî û di zimanên din yên îranî de peyda nabe. Ne têkilî peyva "tev" e ku ji "di + hev (de)" hatiye çêkirin.

herdem, hergav, hertim, hemû deman, kengî be, çi wext be jî


lap

Elba wê lap tijî bûye lê hê jî şîr didoşe.


jor

Kurtkirina "*je wer" > "jor", hevrehazazakî cor, belûçî زبر (zebr), farisî زبر (zeber < ez-ber), pehlewî [skrîpt hewce ye] (ec wer), avestayî [skrîpt hewce ye] (heçe-upeiri), hemû ji proto-hindûewropî *sekʷ- (binêre: ji) + *uperi (binêre: ber). Ewa ku ji *wer'eke texmînî heye nîşan dide ku berê daçekeke wek *wer hebû ku wateya raser, di ser re dida; bo yekkirina daçekan binêre bo.

Serî, silal, ji cihek nizm ber bi cihek bilindtir.

Hildan jor.

Ev lengeriyê di zîv û zêrîn
Şubhet felekê di jor û jêrîn
Her sehnê mezin misalê bircek

Werin jorve.


ey

gelî, -o, -ê, -no, -ino, -îno,
gaziyek e balkişandina guhdaran

Ey kurdên welatparêz, zimanê we biparêzin!

peyvikek nifirandinê anku nifrînkirinê ye

Ey tu nemînî!

ax, ox, of, wax, hey, eywax, heywax, weyla, weylê, weylo,
gaziyeke mirov dike dema hest bi xweşiyekê yan nexweşiyekê dike


tek

Dem ew didu bûn û gah yek bûnGeh cot û bi yek ve gah tek bûnTîra ko ji 'acê ber hedef bû

1, 3, 5, 7, 9 û hwd. tek in; 2, 4, 6, 8 10 û hwd. cot in.


dê

Dê were!

Dê bêje!

Dê bixwin!

دێ کەرەمکەن، شەرم نەکەن، مالا ھەوە یە.


jidil

cidî, samîmî, ciddî, ne henek, ne galte, ne qerf, ne yarî, ne tinazî, ne tirrane

Serokê herêma Kurdistanê, di projeya reformê de, jidil û rijd e û dixwaze bigihê encamekê. Lê ev kar bi tenê nayê kirin.

Edhem Barzanî: Îran bi awayekî aşkere sînorê Kurdistanê binpê dike, 2011-08-04; .nefel.com


mixabin

mexabin
mexabinî
mixabinî
muxabin
muxabinî

Ji erebî مُخَائِبَن (muḵāʾiban, “mixabkî, bi mixabî”), ji مُخَائِب (muḵāʾib, “mixab, şkestî, binketî”) (>mixab), ji خاب (ḵāb, “bi jêr ketin”).

çi heyf e ku, maalesef, efsûs, çi mixab, bi dax e, sedkorayî, çi heyf, heyf û xebînet, cihê daxê ye, xwezî ne lê belê

Mixabin ew hat kuştin.

Sed xizmê di xa'in û munafiqQurban bike qet mebê mixabinÇi d'kî bi kesan ko bêwefa bin

lîlesef^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


hem

* proto-hindûewropî: *som-o("heman, eynî")
*:proto-îranî:
::avestayî: ham("heman, eynî")
::farisiya kevn: ham("heman, eynî")
::pehlewî: ham ("heman, eynî")
::farisî: ham ("heman, eynî")
::kurdî: ham ("heman, eynî")
::belûçî: ham ("heman, eynî")
::osetî: ām ("heman, eynî") ...
::(zazakî: ham) ^(alfabeya arî)
:sanskrîtî: sama("heman, eynî")
:ermenî: ham ("heman, eynî")
:yûnanî: homo ("heman, eynî")
:latînî: similis ("heman, eynî")
:îngilîzî: same ("heman, eynî") ...
Çavkanî: Horn p.246, Watkins p.75, Etymonline
Hevreh: heman

Hem ez û hem tu.

Qedrê Mewlûdê bizanin hûn kebîrHem ji bo Bekr û 'Umer hat ev xeber


him

Dengek nizm e ku mirov pê bersiva erê yan jî nîşana pûnijîna kûr dide.


hema

hema hema
hemahema
hema-hema
hemen-hemen
hemen-hemen
hima
himahima
hima-hima
hem
heman

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Hema bêje 100 kes bûn.

bila bila, bila bibe, bila bi qewime, herêkirina ne ji dil, tiştek nabe


herwe

Fetweya pîrî Mela yan tu bi ilhamê nebîVê meyê herwe dinoşî bi helalî şeb û roz


herwiha

heraha
herweha
herwuha
herçiqas
herçima
herçawa
herçend
herkû
herçi
herwekî
herwisa

Dengê wî bo strangotinê pirr xweş e. Herwiha tembûrê jî baş dizane.

Hem, him, lê zêde.^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


herwisa

herwa
herweha
herwesa
herwesan
herwiha
herwisan
herwusa
herwusan

Dengê wî bo strangotinê pirr xweş e. Herwisa tembûrê jî baş dizane.


ka

کا (Kurdish-Arabic)
kanê
kanên
kanî
kanîn

Nayê zanîn, têkilî kû, bi soranî kwa, têkilî kwê.

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-ka (hoker).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-ka (hoker 2).wav

li kû ye, li kû ne, li kûderê ye, li çi cihî ne

Ka birayê te?


ka

peyvikek tikakirinê anku ricakirinê ye:
 ji kerema xwe, ji qenciya xwe, bêzehmet, ji camêriya xwe, eger ne zehmet be

Ka hinek avê bide min.

Ka bibêje! Ev evîn di vî dilî de bijî, ma dil pîr dibe?

Yildiz Çakar: Navê çûyînê, helbest, Malpera "Êvarbaş", Amude.de


kanê

Birayê te kanê?

Kanê hûn hemî?


tekrar

dîsan, cardin, cardî, hê carek din, hê hin carên din


qewî

Çi nar û pêtê da ser me evîna te qewî germ e
Du çavan tê bikim surme ji toza rewzê astanê.


xo

Eger hwîn li gel wan di baş bin ewên li gel hewe di baş, erê pa başiya hewe çiye? Xo mirovên gunehkar jî vê çendê diken.

Luqa 6:33 → here lînkê https://web.archive.org/http://kitebipiroz.com/behdini/bible/luk/6/33 arşîv


îcar

Lê ha va ev forq jî pê hisiyaye. Îcar ez ê çewa bikim

Balafira Jînê, Zeynelabidîn Zinar, Weşanên Pencînar

ca, ce, vêca, vêga, jixwe, nexwe, madem, madem ku, êdî, ji niha pêve


çend

Hevreha soranî چهند (çend) û چهن (çen), zazakî zazakî, hewramî [skrîpt hewce ye] (çinne), farisî چند (çend), hexamenîşîçiyent-, avestayî çivent-, sanskrîtî kivent- ji proto-hindûewropî *kuiʰent- (k-ya proto-hindûewropî di zimanên îranî de dibe s/ş/z/ç) ku herwiha serekaniya latînî quantus e ku serekaniya pirraniya peyvên bi heman maneyê yên zimanên romenî ye: fransî quant, îtalî û portugalî quanto, spanî cuanto, romanî cât... Herwiha bersiva wê hindî, ji he (“ev”) + -end.

- Hûn çend kes in?

- Em pênc in.

- Ew gelek / piçek in.

Ev bi çendê ye?

Der „Seren" dibê bi erdê ket girîÇend salan rohnîkê wî bûne herî

Çend kes hatin.

Ew çenda çêbûyî nebaş bû.


zaf

Ji erebî ضافي (ḍafî) ye. ض (ḍ) anku D-ya ”qelew” ya erebî di kurdî de adeten dibe Z. Bo guherîna A bi EH, bidin ber ”kanî - kehnî, karik - kehrik”. ”Zehf, zaf” hevreha peyva ”îzafe” ye.

Bête xwendin ger li yek sîkke-dîrafDê mubarek bin dera hin bêne zaf


ji nû ve

ژ نوو ڤە (Kurdish-Arabic)
ji nuh va
ji nuh ve
ji nû va
ji nwî va
ji nwî ve
ji nî va
ji nî ve
ji nuv de

dîsan, cardin, dubare, ducarî, ji serî ve, ji destpêkê ve, cardî, dîsa, hê carek din


ezbenî

rêzdar, hêja, birêz, seyda, axa, kek, kak, mamoste, ez-qurban, ez-heyran, ez-xulam, ezxadim
gotinek rêzgirtinê anku qedirgirtinê ye mirov ji kesa/ê pê rê dipeyive re dibêje.
 Ezbenî, navê te çi ye?

efendî, bihagiran, binirx, nirxbilind, hejî, berketî, bihadar, birûmet, heja^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


zaten

jixwe, zatî, zate, bêguman, helbet, diyar e ku, xuya ye ku


jixwe

zaten, zatî, bêguman, helbet, diyar e ku, xuya ye ku


zatî

Zêr û zêwer dikirin celb-i qulûban haşaHusn û sur zatî nebit qameta meyyad-i çi kit'Aşiqê mest-i bi 'işqê niye hacet bi meyê


elbet

elbete
elbeten
elbette
elbetten
helbet
helbete
helbeten
helbette
helbetten
hilbet
hilbete
hilbeten
hilbette
hilbetten

bêguman, bêşik, tabî, teben, jixwe, zaten, bêgotin

Dersa ko bi xef te gote idrîsElbet diçû meqamê teqdîsiblîsê, feqîrê bêcinayet


derbare

nizbet, sebaret, li ser, li dor, derheq, di heqê kesekê/î yan tiştekê/î de

Me ti agahî derbareyî wan wernegirtiye.

Li ser agahiyên di derbarê navê Bateyî de Babê Zerevanî wiha gotiye; ‘Navê wî yê rast û dûrist Huseyn e, kurê Mistefa ye.’

Di Helbestên Melayê Bateyî de Evîn û Hezkirin, Reşît Rojdar Yildiz, Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi


derbarey

/dɛɾbɑːˈɾɛj/


betalane

/bɛtɑːlɑːˈnɛ/


carine

جارنا (Kurdish-Arabic)
carina
carinan
carna
carnan
cana
cane
cardin
cardî
cigdî

/d͡ʒɑːɾɪˈnɛ/

hin car, car-car, hinek car, hindek caran,
ne hercar lê ne tenê carekê jî,
ne kêm caran lê ne jî gelek caran


carinan

جارنان (Kurdish-Arabic)
carina
carine
carna
carnan
cana
cane
cardin
cardî
cigdî

hin caran, car-car, hinek caran, hindek caran,
ne hercar lê ne tenê carekê jî,
ne kêm caran lê ne jî gelek caran


car-car

carcar
carcara
carcaran
car-cara
car-caran
cardin
cardî
cigdî

carine, hin car, geh-geh, hinek car, hindek caran,
carina, carinan, carna, carnan, cana, cane,
ne hercar lê ne tenê carekê jî,
ne kêm caran lê ne jî gelek caran


cigdî

cardî, cardin, dîsan, dubare, ducarî, carek din, carek dî


qet

Hîç, yekcar, êkcar, tî, ti car, ter, çu, bi ti awayî.

Ew qet nayên.

Ma te qet dîtiye ku dijmin bûye dost?!


qe

Zuhda çilsale li min zîr û zeber kir ji esas
Ji lebê le'lê şeker yar qe nekir pirsa Melê
Misriyan gezme reşandin ko kişandin elmas

De rabe ha! Qe tu rabe awayekî ji vî lawikî re çêbike! Qe rabe xwe biavêje camêrna! Ev lawik mir!.

Firat Cewerî, Girtî, Weşanên Nûdem, 1986


fena

Ew ne fena te zîrek e.

Salik kî ye hatî ji mecazê bi heqîqetSûret ne şinasî yû bi me'na ne fena girtTenha ne li min lami'ê husna te şefeq da


şibî

Ew tam şibî babê xwe ye.

fena, peyvik, hevahengî^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


abla

xwişkê, xaletê, metê
(bernavek rêzgirtinê ye bo keç û jinan, bi taybetî yên ji mirovî mezintir)


gidî

hevreha farisî گیدی (gîdî: bêedeb, deyûs, bêexlaq)


hêşku

ji *hêş? (xweş / baş) + ku, bide ber zazakî weşke (xweş / baş e ku), farisî کاش که (kaş ke: xwezî, keşke). Yan jî belkî ji hêja + ku.

xweşbextane, çakbextane, pirr baş e ku, mala Xwedê ava ku, rind e ku

Hêşku tu hatî. Min gelek bêriya te kiriye.


xwezî

Ji xweziya, ji xwezîn (“forma negerguhêz a xwestin, hatin xwestin”), kurtkirina bixweziya anku ew dê bihata xwestin. Bide ber farisî خها (xeha, “xweziya”) (zarawayî).

pirr hêvî dikim ku, ji dil dixwazim ku, gelek hez dikim ku, hêviya min ew e ku, daxwaza min ew e ku

Xwezî Kurdistan azad bibe!


demildest

dem + li + dest anku di "dema di dest de, bi lez"

bi lez, di cî de, di zûtirîn demê de, bê gîroyî, hemen, car de, yekser, şirp, zû

Serokê Giştî yê Partiya Maf û Azadiyan (HAK-PAR) Bayram Bozyel, bi rêveberên partiya xwe re, derbarê pêşveçûnên li Rojava de civîneke çapameniyê pêk anî. Bozyel, got tu şik tune ye ku rejîma Beas li Sûriyê meşrûtiyeta xwe wenda kiriye û vê sîstemê di nava salekê de 20 hezar kesî bi awayeke hovane kuştiye. Bozyel, diyar kir divê hemû kes li dijî trajediya li Sûriyê nerazîbûn nîşan bidin û bang li civaka navneteweyî kir ku li hemberî Esed demildest bikevin nava tevgerê. Bozyel, xwest Esed û hevalbendên wî di dadgehên navneteweyî de bê darizandin.


yekcar

Here eslê xwe we tertîba qiyasê jê keGer nizanî çi ye yekcarê berê darê hudûsAteşê 'işqê wucûdê hel dikit şubhetê zêr


hîç

Hevreha soranî û farisî هیچ, hemû ji "herçi", ji zimanên îranî


nahiye

nahî
nahîye
nahye
naḧiye
naḧî
naḧîye
naḧye

Nahiyeyî gotinên wan hûn çi dibêjin?


berjêr

ji jor ber bi jêr, ji serî ber bi binî ve,
ji derek bilind bo derek nizm

Ez û xanima xwe bi hev re berjêr bûn ji çiyayî.


berjor

ji jêr ber bi jor, ji binî ber bi serî ve,
ji derek nizm bo derek bilind


de

De kerem kin!

De bila biçe!


le

(Peyvik e bo pevgirêdana du hevokên dijî hev) Guhartoyeke lê.


berev

ber bi derekê yan tiştekê ve, çûn bo cihek, ji cihek bo cihek din

Em ji Duhokê berev Akrê çûyin

Hezkirin ne ew e ku li çavên hev bêt fekirin; ew fekirina berev heman alî ve ye.

Antoine de Saint-Exupéry, w: Husein Muhammed, Mehname hj. 43, 8/2003


çiqas

- Hûn çiqas in?

- Em pênc kes in.

- Ew gelek / piçek in.

Ev bi çiqasî ye?

Çiqas ez bibêjim jî, hûn bawer nakin.


bi qandî

Te dî însanan berê dema kaseta dengjêbekî filan derdiket, yekî pir jê hez bikirana, diçû ji her kesî dixwest ku ew jî bi qandî wî ji wî dengbêjî, ji wê albûmê hez bike.


memnûn

spas, teşekur, şikir,
peyvek şîrîn kesek ji ber qenciya kesek din dibêje


pêşve

bi pêşda
bi pêşde
bi pêşva
bi pêş da
bi pêş de
bi pêş va
bi pêş ve
pêşda
pêşde
pêşva
pêş da
pêş de
pêş va
pêş ve


paşve

bi paşda
bi paşde
bi paşva
bi paş da
bi paş de
bi paş va
bi paş ve
paşda
paşde
paşva
paş da
paş de
paş va
paş ve


ema

Ji erebî أَمَّا (ʾammā) ji ام (em, “lê, feqet”)

lê, belê, lêpa, welê, feqet, dîsan jî, lêkin, lakin, bes


feqet

Cezba wuhe qet kêr netêCezba feqet peyda bitinHindi di Şêx doma bitin

lê, belê, lêpa, welê, ema, dîsan jî, lêkin, lakin


lakin

lê, belê, lêpa, welê, feqet, dîsan jî, ema


xwarê

خـوارێ (Kurdish-Arabic)
xarê
xar
xwar
xwehr

Zarok li xwarê dileyzin.

Gava ew destmala xwe ji bêrîka xwe derdixe, telegrafek dikeve xwarê.

Bexçeyê Vîşne, Anton Çexov, Weşanên Nûdem

binî, başûr^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


pêşî

Pêşî ew hat, paşî ez.

Pêşî çû Elmanyayê.

Ê di zêr in pê ve wîşîMin du fêris dîn di pêşîMurwe û insafi yox


were

bi wî awayî, bi wî şêweyî, bi wî şiklî, bi wî rengî, bi wê rê yê


yan

an
ya
یان (Kurdish-Arabic)
йан (Kurdish-Creole)
-yan
yane

Herwiha an, hevreha soranî یا (ya), farisî یا (yâ), pertî agam, pehlewî eyab, ji zimanên îranî. Peyva tirkî "ya" di ya (da) û (ve)ya de ji zimanên îranî hatiye wergirtin.

Hûn yan ew herrin.

'Îd e w hebîbê nezre lêYan dê bi qurban bî MelêYa reb bibînim roj hilê

cîhan yan dinya


zîl

Sala çûyî Hîlton xanimê zîl serxweş trimbêl ajotibû û hatibû girtin. Tu nabê dilê polîs û hakiman pê dişewite û wê bi şert berdidin ku carek din bi serxweşî tribêlê najo. Lê xuyaye kurmê şîrî heta pîrî ye û Parîs xanim cardin bi serxweşî daye ser rê û gaz daye trimbêlê.


lew

loma
lore
lema
lewma
lewre
lora
lewre
çima

ji ber hindê, ji ber wê yekê, sedem ew e ku

Bi tenê mam lew tirsîm.

Neşêm edî ewan derdêt bê hed
Bikêşim lew bi derb û jan e dîsan


ji ber hindê

lew, loma, lewre, ji ber wê yekê, ji ber wê

...yabo ji berîka wê dixwar, car caran şîmaq û kulmên yabo bêhemdî li yade diketin, yadê got, bavê te ye bilaqetê, herê min got, ji ber hindê destê yadê şikandî ye...

Înan Eroglu: Têbîniyek, Avesta, 2019, r.34

Û ew wekî saziyeke navendî ye. Ji ber hindê, em çandê dikarin wisa rave bikin:...


li ber hindê

(ger bi wê bêt berhevdan) heke li gel wê bêt berhevdan anku miqayesekirin


eh

dengek e mirov dike dema xwe nerazî dike

Eh, em bi vî karî ve mirin!


nîvroj

nîvrojî dibitin û germê jî şîddet diketin

2010, Mele Mehmûdê Bazîdî, Cami’eya Riseleyan û Hikayetan Bi Zimanê Kurmancî, Lîs, çapa 1ê, r. 111, ISBN 978-605-5683-27-6


danê êvarê

paşnîvro
piştî nîvroj
êvar
sibe
spêde
şev

piştî nîvro, ji nîvro ta êvarê,
ji seet 12î rojê ta roj ava dibe


ticar

çi car
çicar
çu car
çucar
ti car
tu car
tucar

Min ticar ew nedîtiye.


yabo

babo, bavo,
bangkirina li bab û bapîrî ye


sera

Sera parçeyek zeviyê herdu hozan bi salan şerr kiriye.

sera çi?


ca

Hevreha soranî جا (ca, “jixwe, axir, ca, êdî”), ji car.

Ca zû werin!

Ca ew ji kû dizanin ka em kî ne?!


yela

yala
yalah
yalla
yallah
yelah
yella
yellah
wela

Yela em biçin!


wela

welah
welahî
wele
wella
wellah
wellahî
welle
welleh
wellehî
wala
walah
walahî
walla
wallah
wallahî
yela

Metleb ji wilayetê wî hal eDa'im ewî guft û go wela yeLêkin ewî cust û co bela ye


welleh

Welleh vê dinya germê wê gazozên cemidî kezeba mirov hênik bike.


asoxî

Em pir geriyan, me ji gelek kesan pirsî, asoxî me ciyê ko em lê digeriyan dît.


qatî

Ji tirkî katiyen yan ji osmanî قطعیاً bixwe ji erebî قَطْعِيًّا (qaṭʿiyyan)

Qatî dê kesek ji me re bibêje ka ew li kû ye.


welew

Divê em zilmê li wan nekin welew ku wan zilm li me kiriye jî!

rexma, rexmen^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


tam

Em tam seet 10 gihivtin wê derê.


weled

mixabin, yedê lê bi piranî ji aliyê jin an pîrekan ve tê gotin bo nîşandana mixabimiyê


tirê

wetirê
tirê
şitirîn
wetirîn
wetirî
wetirtî
wetir

goya, qay, li pey, li dûv, angorî, li gor baweriya wî

Ji te tirê ku ez nikarim biçim lê ez dikarim.


île

îla
îlah
îlahî
îleh
îlehî
îlla
îllah
îllahî
îlle
îlleh
îllehî

bivê-nevê, herhal, her, çawa be jî, bi misogerî, hutil-mutil bêguman

Em ê île bi ser bikevin!

Mehbûb yek e nabe dudêîlla ka şahê hikmetê9. Ji vê çarînê heta çarîna 21, anku; 7,8,9,10# ^

Île hûn didanên xwe bişun, pashî binvin.

Île ez ji kerbên we de biçim!


ra

Ti kes ra te nalîze.


daku

داكو (Kurdish-Arabic)
dako
da ko
da ku
taku

เพื่อที่จะ

pʉ̂ʉa tîi jà

Derî bigire daku ode sar nebe.

Bi xwe were Kurdistanê daku bibînî ka rewş çawa ye.


oy

ax, ox, ey, wey,
dengek e mirov ji xwe tîne


ho

Ev mêrge lewa ho xemrevîn e
Serhatiyê wî resûlê dîn e

Şêx Tahirê Şoşî: Gulzar, berhevkirin: Hemze Tahir Şoşî, Wergerandin ji tîpên erebî: Cankurd, Pen-kurd, jêwergirtin: 6/2011


ho

Di destpêka axaftina xwe de Şerafettîn Elçî bi wesfên qenc û payedar behsa miletê kurd kir û wiha bangî xelkê ko li meydana stasyonê kombûyî kir: — Zarokên şerefmend yên Kurdistanê! Ewladên mêrxas yên Diyarbekira ko şerefa kurdayetiyê, ruhê kurdayetiyê, dilê kurdayetiyê û keleha têkoşîna azadiya neteweyî ye! Ho ew kesên ko zilmê li kurdan dikin! Werin û guhê xwe bidin dengê vî miletî. Şûna ko hon şîretan li Qeddafî û Beşar Esedî bikin werin û guhê xwe bidin miletê kurd yê li vêderê, dengê wî yê şerefmend bibihîsin, daxwaz û hêviyên wî pêk bînin.


pey

hevreha farisî pey, belûçî ped, avestayî pedhe-, sanskrîtî pede- ji proto-îranî.

Ez rê dizanim, li pey min werin.

Ez telbeya ava heya tê bûn teya ki j'badeyaCama xwiya bo 'işweya yar lew peya -pey tên sebeqCanê Melê ji qal û belê bend im welê der kagulê

Li pey biharê, havîn tê.

Ew li pey qanûna kevn hat sizadan.


nexêr

Ji ne ya kurdî + خَيْر (xeyr, “bi devkî xêr: na, ne, no”) ya erebî.


wetrê

goya, li gor, angorî, li gor baweriya wî

Ji te wetrê ku ez nikarim biçim lê ez dikarim.

Ji min wetrê qulekê pir mezin e.

2023, J.R.R. Tolkien (terciman: Samî Hêzil), Hobbit, Cervantes, çapa 1ê, r. 28, ISBN 9786257724838


weha

Kevok li benda daxwazeke weha bû. Wê ji tiştên ku wê bihîstibûn, ji tecrubeyên xwe yên jiyana şervaniyê dizanibû ku gava şervanek dîl dikeve, jê daxwazeke weha tê kirin.

1998, Mehmed Uzun, Ronî mîna evînê, tarî mîna mirinê, Ithaki, sala weşandinê: 2007, r. 286, ISBN 978-975-273-371-8


mêj

Hevreha soranî mêjû, ji erebî ماضي (māḍī). Di peyvên biyanî ên ku ketine kurdî de; /d/ dibin /z/ û /z/ dibin /j/; bide ber miraz, pêşniyaz, diroz, hejîn.

Ji mêj ve ye ew miriye.

...lakîn ji mêje min nedîye.

1857, Mela Mûsayê Hekarî, Amadekar: Hêmin Omer, Durrû’l Mecalîs, sala weşandinê: 2022, r. 59


dor

Teqrîben, nêzî, ewqas yan piçekî kêmtir yan zêdetir.

Dorî 50 kes li wir amade bûn.

Hemîdo li dor saet didowan gihîşt ber avahiya avûkat.

Raya te li dor vê mijarê çi ye?


teqrîben

nêzî,nizingane,nêzingane, dorî, kêm-zêde,nizingî, hema, hema-hema, hemen-hemen,
ewqas yan piçekî kêmtir yan zêdetir

Teqrîben 100 kes li wir amade bûn.


sebaret

Derbare, derheq, li ser, li gor, li dor, nizbet.

Raya te sebaretî vê meseleyê çi ye?


derheq

derbare, biwar, nizbet, sebaret, dermaf, li ser, li dor, di heqê kesekê/î yan tiştekê/î de

Me ti agahî derheqê wan wernegirtiye.

Surperî 'illet nizanî sihreya Ebyed dikitPir xelet erzan me dî derheq xwe ew 'alîcenabAh-i eyyamên wisalê weko xweş borîn û çûn


daîme

daîma
daîmen
dayima
dayime
dayîma
dayîme
dayma
dayme


şayed

şayêd
şayet
şayêt
şayid
şayit
şayîd
şayît
şayes
şayeste
şahid

Ji farisî شاید (şayed, “dibe ku, dikare”), hevrehşayeste. Bide ber: şiyan.

belkî, dibe ku, mimkin e ku, gengaz e ku, ihtimal e ku, reng e ku

dibe ku^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


ji ber

ژ بهر (Kurdish-Arabic)
jiber
monê vê
ezber
ez ber

Ji ber çi.

Ew ji ber çi nehatine?

Ew ji ber zarokan xwe naxwaze welatê xwe terk bike.

Mekrûh û tehrîm e nezerEw sofiyê “Yasîn” jiberWan sê şevan xwendin li ser

Ew Quranê ji ber dizane.

Ew dikare Quranê bixwîne bêyî ku li rûpelên wê binere.


temet

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Ez ne temetî wî dirêj im.

Em pênc kes in û ew jî pênc in loma em temetî hev in.


aniha

a niha
a nihe
a nika
a noka
a noke
a nuha
a nuhe
a nuka
a nuke
anihe
anika
anoka
anoke
anuha
anuhe
anuka
anuke

tam niha, di vê gavê de, di vê kêlîkê de, niha

Bi qesem... aniha hejmara nivîskarên kurd li Mêrdîn û Qoserê tenê gihiştiye ji dehan zêdetir.

Çiya Mazî: Nameyek bo Mehmûd Baksî, Kovara MEHNAME, 6-7/2000

Adresa te ya aniha çi ye?


hevriş

Bajarekî Îsraîlê hevrişî moşekên Libnanê dibe.


tûşî

tûş, belkî ji ermenî թուշ (tʻuš) (t'ûş: gep, alek)

pêrgî, hevriş, nexweşbûn, nexweş ketin, rûbirû, rastî

Tûş belayan bûn

tûşî nesaxiyan bûn

Xelatgirê Xelata Nobel a îsal Harold Pinter di 10ê oktober(çiriya pêşîn) a 1930î de li Londonê li Hacknesê ji malbateka yahûdî ji diya xwe bû. Bavê wî cildiruyê jinan bû. Pinter di piçûkiya xwe de tûşî erîş û piçûkxistinên antîsemîtîk bû, di dema şerê cîhanê ê duduyê de ji ber valakirina Londonê mala wan qasî 3 salan li derveyî Londonê ma, di vegerê de di piyesên xwendegehan de dest bi rolleyiziyê kir.


ewil

Ewil were mala me, paşî em ê bi hev re biçin seyranê.


aho

bi vî awahî, awiha, wiha, hosa, bi vî awayî


ao

Ao, çend piyê min êşand!


silavî

Êdî silavî me jî nake!

...min Îsmaîl beg nedîtîye, kêfa min ewî dixwazitin. Ez dê bêm silaviya Îsmaîl begê.

2010, Mele Mehmûdê Bazîdî, Cami’eya Riseleyan û Hikayetan Bi Zimanê Kurmancî, Lîs, çapa 1ê, r. 79, ISBN 978-605-5683-27-6


seba

seb
sebî
sev
seva
sevî
sew
sewa
sawa
sewî
sama

ji ber, ji bo, bo, bo xatirê, bi sedemê, ji sebebê

Seba pariyek nanî mêran ji hev dikujin!

Lew seher cewlan didit bayê sebayê rast û çepLew seher cewlan didit bayê sebayê rast û çep

pêxemet, sera, sebeb^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


sewî

(ji ber, ji bo, bo xatirê, bi sedemê) Guhartoyeke seba.


halê hazir

nika^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


vê gavê

niha, vê demê, halê hazir, aniha, noke, nika, nihe, nuha


vêca

Îcar, vêga, ca, madem, madem ku, îjar, îja.

Kurdan biryara xwe daye ku Kurdistanek serbixwe ava bikin. Vêca dijmin bixwazin yan nexwazin, nikarim rê li ber kurdan bigirin.

Wextê hindê hatiye ku vêca em jî azad û serfiraz û di aştiyê de weke miletên din yên cîhanê li ser axa welatê xwe bijîn.

Sidqî Hirorî, Kurê Zinarê Serbilind, Weşanên Nûdem, Stokholm, 1996

Ez vêca li gel we nayêm.


madem

madamke
madam ke
madam kî
madamkî
madam ko
madamko
madam ku
madamku
madam kû
madamkû
mademke
madem ke
madem kî
mademkî
madem ko
mademko
madem ku
mademku
madem kû
mademkû
gerçi
herçend
herçi
mixabin
tevî ku

Madem ku tu nexweş î, xwe newestîne.

Madem ku kes azadiyê nade mirovî, divê mirov bi xwe wê bistîne.


mafir

mafer
gerçi
herçend
herçi
mixabin
tevî ku

Mafir ku tu nexweş î, xwe newestîne.

Mafir ku kes azadiyê nade mirovî, divê mirov bi xwe wê bistîne.


hemin

Hevreha soranî هێمین (hêmîn), zazakî tênin, farisî همین (hemîn), têkilî heman / hema, hemû, hev.


hemen

Bi rêya tirkî hemen ji farisî همان (heman) ku kurtkirina همان دم (heman dem, “hevdem, di eynî demê de”) ye.

yekser, tavil, di cih de, tavil, tavilê, şirp, demildest, di cî de, zû, bênavbir,
bêyî derengî, bêyî gîrobûnê yan gîrokirinê

Gava ku me xeberek jê bihîst, em dê hemen we agadar bikin.


tavilê

yekser, hemen, şirp, cîlê, car de, demildest, di cî de, zû, bênavbir,
bêyî derengî, bêyî gîrobûnê yan gîrokirinê

Gava ku me xeberek jê bihîst, em dê tavilê we agadar bikin.

yekderb, tavil, bi lez^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


ji dil

cidî, muxlis, tewa, giran, ne qestokî, ne henekî, bi dil û can

Ez ji dil hez dikem biçim ji derveyî welatî.

xwesteka ku mirov bi îradeya xwe ve tîne cih, daxwazkirî, ne bi darê zorê


aferin

aferim
aferî
aferîm
aferîn
'aferim
'aferin
'aferî
'aferîm
'aferîn
ئافهرن (Kurdish-Arabic)

Hevreha soranî ئافهرین (aferîn) (aferîn û hwd.), farisî آفرن (aferin û hwd.), pehlewî 𐭠𐭯𐭥𐭩𐭭 (āfrīn: pesn, meth, sena), avestayî āfrīnāmi (pesn didim), ji zimanên îranî, herwiha têkilî peyva afirandin. Aferin ya tirkî, عفارم ('efarem) ya erebiya devkî, աւրհնեմ (awrhnem) / օրհնեմ (ōrhnem) yên ermeniya kevn û օրհնել (ōrhnel) ya ermeniya nû ji zimanên îranî hatine wergirtin. Ji eynî rehî: nifrîn û Efrîn.

her bijî, her hebî, sihet xweş, dest xweş, bravo, şabaş,
peyvek şîrîn e ji kesekî re tê gotin dema karekî baş kiribe

Xakî Kurdistan bi qurban
 Pir ciwan û paqij î
Xwîn rijandin pir kurên te
Wa li her alî rijî
Miletê kurd ta ku sax e
Ew ji vê rê nagerî
Aferî, aferî
Aferî Qazî Mihemed aferî


nê

Hevreha farsiya klasîk اندی (endê), farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (enê, “lê, nexwe, neku, nê”). Ramana serdest di sedenên dawîn de hatiye girtin û di wêjeya klasîk de wek lê, lêbelê bi kar hatiye.

Nê eger te bela xwe ji marî vekiriba, marî bi te venedida.

Nê ji me sûc û xeta tên û sîtem
Lê ji te îhsan û xufran û kerem

Mela Hesenê Bateyî, Mewlûda Kurdî, ~1720

Peyva “nê”: Di gelek berhemên klasîk da derbaz dibît, kelîmeyek e ku Hekkariyî hema hero bikartînin ku maneya wê “jixwe/zaten” e, lê hema bêje hemû gava ligel “jixwe” dihête karînan her wekî vê mîsalê: “nê jixwe min tu dîtibûy” lê bi tinka serê xwe jî dihête karînan, ji bo mînak: “nê tu nehatî da em bixebitin” anko bi nêzik mena “lê/lêbelê/feqet”, an jî wekî Bateyî dibêje: “Nê ji tirs û heybetê qed nanivî” ...

Ayhan Geverî: Mewlûda Bateyî û Pişavtina Devoka Hekarî, Kovara [Nûbihar], hj. 79, 9/2006


êvarbaş

silava êvarê,
silava ku mirov ji kesekî re dibêje dema ku wê / wî êvarê dibîne yan xatir jê dixwaze


hop

Hop! Hop! Ji vir û pêde qedexe ye Ehmedo!

Di karîkatorekê de Neteweyên Yekbûyî ji Mehmûd Ehmedînejadê serokkomarê Îranê re, Lotikxane.com, 9/2006


ecebe

acaba
acabe
aceba
acebe
acêba
acêbe
'acaba
'acabe
'aceba
'acebe
'acêba
'acêbe
ecaba
ecabe
eceba
ecêba
ecêbe
'eceba
'ecebe
'ecêba
'ecêbe
ecêb

Ecebe ew niha li kû ye?

Dixwazim bizanim, ecebe tu dê kengî li malê bî.


'acaba

/ʕɑːd͡ʒɑːˈbɑː/


'acabe

/ʕɑːd͡ʒɑːˈbɛ/


'aceba

/ʕɑːd͡ʒɛˈbɑː/


'acebe

/ʕɑːd͡ʒɛˈbɛ/


'eceba

/ʕɛd͡ʒɛˈbɑː/


'acêba

/ʕɑːd͡ʒeːˈbɑː/


'acêbe

/ʕɑːd͡ʒeːˈbɛ/


'ecêba

/ʕɛd͡ʒeːˈbɑː/


'ecêbe

/ʕɛd͡ʒeːˈbɛ/


gere

divê, pêdivî ye ku, gerek e ku, lazim e ku, hewce ye ku

Gere tu me ji bîr nekî.

Gere kurd ji bilî serxwebûnê bi ti tiştek din razî nebin.

Kurdên Iraqê ji bo damezrandina dewleta xwe Tirkiyê wek asteng dibînin. Gere Tirkiye vê bêbawerîyê ji holê rake ku kurdên iraqê Tirkîyeyê ji xwe re nêzîk bibînin.

9/2006, Aram Gernas, Tirk ji bo Kurdistana serbixwe xwe dihewisînin, Netkurd.com


misil

Ji erebî [Peyv?], têkildarî mesele û mîsal


werhasil

Ji erebî وَ (wa, “û”) + الحَاصِل (al-ḥāṣil).

bi kurtî û kurmancî, axir, a soxîn, neyse, de, çawa be jî

Geh li jora axurê û geh li jêra axurê, Reşo darê kaşonî diavêt newqa heywên. Geh li piştê dixist, geh li ran. Werhasil hev û din birin û anîn, golikê reben betilî, xwedî jî pê re. Helke helk bi ser wan ket, ziman bihustek ji devê wan kişiya. Bêhnefişkek wuha di pozê wan de fûriya ku, her du jî bi kirinên xwe poşman bûn. Reşo gava çend derbên xweş li serê Beşo xistibû, li pey hev gotibû “ha ji te re, ha ji te re! Kero, de bixwe ha!"

Edip Polat: “GOLIKO SORO TE ÇI XWARIYE”, Amidakurd.com, 9/2005


okey

- Zû were!
- Okey.


paşûpê

paşve, ber bi paş, ber bi wî cihî ve yê ku jê hatiye

Jendermeyan nehêla em li sinorî derbas bibin û em paşûpê vegerrandin.


pêhil

ber bi jor ve, ber bi cihek yan astek bilindtir ve


eks

dij, zid, ters, hember, li rexê din, bi temamî jê cuda, qet ne wek hev


zid

dij, eks, ters, hember, li rexê din, bi temamî jê cuda, qet ne wek hev

Dûr e li melek tebetê.Çar teb'et in vêk ra zid înHem ateş in hem barid în


ters

Ji tirkî ters ku ji Îranî ye, hevrreha Kurdî teres.

dij, zid, eks, hember, li rexê din, bi temamî jê cuda, qet ne wek hev


ji nişkê ve

ژ نشکێ ڤە (Kurdish-Arabic)
ji nişkekê ve

ji hindav de, demildest, kitûpir, tavilê, teqafilî, me hind dît, bi surprîz,
qewimîna tiştekî yê ku mirov nedipa ku dê biqewime

Duh sirpîsax bû lê îro ji nişkê ve ket nav nivînan û mir.

Demek dirêj wek dost û heval li gel min suhbet kir lê ji nişkê ve darbeyek li min da.

Dinya tav û sahî bû lê ji nişkê ve bû şirrebaran.

Carna ji nişkê ve qîrîn pê diket û li ser piştê lal dima.

Firat Cewerî, Girtî, Weşanên Nûdem, 1986


geh

Dinya bi xwe dewran e, ...
geh tarî û dûman e,
geh jî rewşen û nûr e.

Dema vegerê hat û parêzer ji vî qasî pê ve ti agahî bi xwe re nebir ser nivîna xwe ya mezin û tarî, a ku di nav wê de geh bir vî alîyî û geh bir wî alîyî, ji ber şeveqa tarî heta ber destê sibehê.

Robert Louis Stevenson, (terciman: Ciwanmerd Kulek), Meseleya Seyr a Dr. Jekyll û Mr. Hyde, Avesta, 2020, r. 20, ISBN 978-605-2246-80-1


tavil

di zûtirîn demê de, yekser, bêyî derengbûnê yan derengkirinê,
bêyî gîrobûnê yan gîrokirin

Dema ku nameya min gihişt te, tavilê bersivê bişîne.

Dema ku dibistana te qediya, tavilê were malê.

Şol e eger we ji dûr ve dijmin dîtin, tafilî(tavilî) du siwarêd hespê çê bi me danê cewabê bişînin.

2019, Mele Mehmûdê Bazîdî, Tûhfetu'l-Xîlan Fî Zimanê Kurdan, Weqfa Mezopotamyayê, çapa 1ê, r. 104, ISBN 978-605-80975-1-3

Ger hun nikanibin problemekê çareser bikin, wê tavilê ji bo Ofîsa Xanî ya herêma xwe re rapor bikin.

broşûrek belediyeya bajarrê Sheffield yê Brîtanyayê: Ewlekarî li Mala We, çapa 2004ê, sheffieldhomes.org.uk/languages/leaflets-in-kurdish-kurmanji


deha

hê, hêj, hêşta, zêdetir, pirrtir, pêtir, -tir

Ev deha baş e.


bo ku

Alîkariya min bike bo ku zû xilas bibe.

Wî xwe veşart ji bo ku ditirsiya.


ta ku

Lê evên nû, ne ku xerab in, lê ji wan re gelek divê ta ku ew bikaribin mîna hunermendên rastîn derkevin qada hunera kurdî.

Firat Cewerî, Kultur, huner û edebiyat, Nûdem, 1996, r. 132, ISBN 91 88592-251

di encam de:
Rewşa abûrî li Kurdistanê gelek xirabe, ta ku gelek xelk bê pere mayine.


amîn

Ji erebî آمِينَ (ʾāmīna), ji îbranî אמן (amên, “rast e, bi rastî”), hevreha aramî ܐܡܝܢ (amêyn).

Xwedê qebûl bike, Xwedê bike ku wisa bibe
(li dawiya duayan tê gotin; bi taybetî di cihûtiyê, filetiyê û îslamê de)

Ya Xwedê tu rojî û nivêjên me qebûl bikî. Amîn.

Aşiq ko bi dil fatiheya 'işqê xwandAyatê yeka yek dikirin amînêMe ji le'lê lebê yarê xwe vexwar ava heyat


xulasa

kurtahî, kurtasî, kurtî, kinî, îcmal, kurt û kurmancî, kurt, kin, bi kurtî

Xulasa min fam nekir, gelo ev “atar” çi ye? Tiştekî baş e yan xirab? De werin vî kerî di vî bihurî re derbas bikin!

2006, Roşan Lezgîn, Ferhenga Biwêjan a Enstîtuyê, Pen-kurd.org


haha

Ez ê haha rabim û ji malê derkevim.

Ew haha 15-salî ye.


aha

Aha vê sêvê bixwe.

awiha, wiha, hosa, bi vî awayî, bi vî rengî.


ahe

gotinek e mirov pê gazî hin ajelan dike
(bi taybetî mangeyan û gayan)

Ahe were mangeya malmîrat!


gorî

li gor, li dûv, li pey, bi wên a.., wek, mîna

Li gorî te, divê em çi bikin.


axir

nê, jixwe, nexwe, lê, lê belê, lakin, feqet, ema, manê

Axir eger tu nebêjî ka çi dixwazî, ma ez dê çawan daxwaza te bi cih bînim.

Axirê herdu evîndar gihiştin hev.


lebê

Ji erebî لَبَّيْكَ (labbayka) ("bi emrê te", "di xizmeta te de me") - duayeke bernas ya Qur'anê ye.

Di kurdiyê (û di farisiyê) da li şûna erê (û arê) yê da belê (bi erebî belî, bela) dihêt bikaranîn, ko bi ramana erê ya kurdî û yes-a inglîzî ye. Peyveka dî ya erebî lebê ye ko ne bi ramana erê yê, lê bi ramana bilayê, anko ok-ya inglîzî ye.... jiber nêzîkî ya herdu gotinan kurd dibêjin belê û lebê jî. Lê, di koka xwe da, dema yek ji te bipirse ka tu dê îşev li malê bî an ne, dibê bihêt gotin belê an erê. Lê ko ji te bihêt xwastin li malê bî û tu bixwazî bipejirînî anko qebûl bikî, dibê bibêjî lebê. Herwekî Michaelê Kek jî got, carina jibo daxwaza dubarekirina gotina nebihîstî jî lebê dihêt gotin. Wekî dî, awayekê nerimî û ber-emrî û toreyê ye jî ko di bersiva yekê ji xwe mezintir da bihêt gotin lebê. Anko tu çi bibêjî amade me. — (Lezgîn Çalî di koma Zimanê Kurdî de li ser Facebookê, 7/2011)

Gotina Lebê, gotinek gelekî bi edeb e û veryanta gotina dîsa bêje, an jî ez hazir im, gotinek di hebûna mezinan de tê gotin. lê dibe ku eslê wê erebî be û têkilya wê bi Lebeyke re hebe ji ber ku ew jî eynî wateyê dide. lê gotina Lebe an jî Libê di chîrokên padîshah û sultan û mîran de gelekî dihat gotin.û wateya wê yanî emir bike, an jî yanî dîsa bêje, an jî yanî ez hazir im. yan jî kerem ke bêje. — (Kawa Şêxê di koma Zimanê Kurdî de li ser Facebookê, 7/2011)

"bibore, min nebihîst ka te çi got",
"bêzehmet, gotina xwe dubare bike

"di xizmeta te/we de me",
"kerem ke, emir bike"


weh

Wisan neke, weh!

Min di bezma sirşirînan ew şirînreftar-i besWeh çi wala gewher in hatin libasê cism û canMin ji wan horîsiriştan ew perî rûxsar-i bes


hey

dema kesek karekî dike, ji bo pê re karekî din jî bike tê gotin

Hey tu wê biçî vê jî bi xwe re bibe.


hêy

ey, gelî, -no,
peyvikek e balkişandinê yan fermankirinê ye

Hêy! Navê te çi ye?,
Hêy, ji cihê xwe nelivin!


teqez

تەقەز (Kurdish-Arabic)
teqezane
teqezî
teqizandin

Ji erebî تَأْكِيد (taʾkīd, “mitleqî”). Hevreha farisî تأکید (taʾkid), maratî ताकीद (tākīd). Lê guherîna dengan nelirê ye.

mitleq, miheqeq, qethî, bêşert, bêmerc, bêguman, bêşik, bivê-nevê, îlle, tekûz, misoger, qutebir, erhede,
 tiştê ku çi qisûr lê ne bin û bêşik be


vêkre

vêkra
vêk ra
vêk re
vêkva
vêk va
vêkve
vêk ve

bi hev re, pêkre, pêkve, li gel hev, digelêk

Remz û sirran te vêketêRemz û sirran vêkra dikîHem'yan ji baxwo ra dikî

... em ê vêkre heft û heştan bikin...

Înan Eroglu: Têbîniyek, Avesta, 2019, r.36

Xebata bêsupas vêkre bikin Kurdê cîhan alem
 Wekî dilpaqij î, bo me yejîtî jî divê her dem

Zeynelabidîn Zinar: Ji Gencîneya Çanda Qedexekirî, 1991, r. 196

...birazîka min Nêrgiza Hevindê Sîto di gel wî Sêwelekê kurê Osmanê Temoyî, ko navê wî li ser zimanê min e, lê li bîra min nemaye, vêkre lê vedigerandin.

Sebrî Botanî: Şîn û Şadî Nefel, 2002, r.9


pêkre

pêkra
pêk ra
pêk re
pêkva
pêk va
pêkve
pêk ve

bi hev re, vêkre, pêkve, li gel hev, digelêk


bêguman

helbet, elbet, bêşik, ti şik yan guman jê nîne ku:

Bêguman em ê bi ser bikevin.

Bêguman ew jî hevalê me ye.


berevajî

bileks, ters, zid, dij, eks, tewş,
tişta/ê ku serê wî û binê wî li hev guherîn e,
tişta/ê ku pişta wî ber bi wî cihî ve ye yê ku diviya ku berê wî lê ba


bileks

bilaks
bîlaks
bîleks
bil'eks
bil'aks
bîl'aks
bîl'eks
bilakis
bîlakis
bîlekis
bil'ekis
bil'akis
bîl'akis
bîl'ekis

Ji erebî بالعكس (bi-l-'eks) ji bi- + -l- + eks

berevajî, ters, zid, dij, eks, tewş, vajî, berovajî,
tişta/ê ku serê wî û binê wî li hev guherîn e,
tişta/ê ku pişta wî ber bi wî cihî ve ye yê ku diviya ku berê wî lê ba,
 tişta/ê ku tam dijî tiştekî ye


tenha

tek

Ti kes yan tişt li gel ne, ti kes yan tişt pê re na.

Ez tenha hatim.

Em ne bi tenha ne.

Sedê bîsta ye guh bidêr
Bayê şiyarî guj-guj e, Dinya siyaset ronî ye
Tenha li Kurdistan mij e.


way

Hevreha farisî واى (vay), avestayî vay ji zimanên îranî


bi hev ve

li gel hev, li gelêk, digel hev, li eynî cihî yan li heman demê,
zeliqandî, girêdayî, asêkirî,
bênavber, bênavbir


merheba

Ji erebî مَرْحَبًا (merḧeben, “bi xêr hatî”) ji erebî me- + رحب (reḧibe, “fireh bûn”), têkilî رحب (reḧḧebe, “bixêrhatin lê kirin”).

бзиара жәбааит

bziārā ž°bāāiṭ

gelobt sei Jesus Christ – as response: in Ewigkeit

Silav!, selam!, selamun eleykum, rojbaş,
gotinek silavkirinê ye dema ku mirov hev dibîne.

Merheba, tu çawan î?

Ey hudhudê şîrînkelam
Ehlen we-sehlen merheba
Min dilberek wek dur heye


merhaba

/mɛɾhɑːˈbɑː/

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre merheba.


li gel hev

bi hev re, pêk ve, bi hev ve, pêk ve, li gelêk


li gelêk

bi hev re, pêk ve, bi hev ve, pêk ve, li gel hev

bênavber, bênavbir^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


ah

Ahê ji derd-i dil dikitAhê ji derd-i dil dikit


bêyî

ne bi, ne bi tiştekî, ne li gel, ne bi tiştekê/î yan kesekê/î.

Hêviyan qet nabirim meqsûd me dîdara te yeHêviyan qet nabirim carek tu bêyî şefqe kî'Eqdê ihramê dê bînim hadirî bim secde ye

Yê giring ew e ku bêyî şer pirsgirêk çareser bibe.


binî

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


bi kêmî

herî kêm, qet nebe, bi hindikî,
ne kêmtir lê belkî zêdetir ji

Bi kêmî deh kes mirin.

kêmtirîn^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


sêzdehem

sêzdehemtir (comparative)
herî sêzdehem (merkezî) (superlative)
tewrî sêzdehem (rojavayî) (superlative)
sêzdem
sêzdemîn
sêzdehemîn
sêzdeyem
sêzdeyemîn

Ya / yê sêzdehê, ya / yê ku 12 li pêş hene yan hebûne.


mihtemelen

Ji erebî مُحْتَمَلًا (muḥtamalan), ji mihtemel + -en, têkildarî ihtimal.

ihtimal e ku, reng e ku tê payîn ku, dişê ku, dibe ku, xuya ye ku (dê tiştek biqewime)

Mihtemelen vê mehê berf bibare.

Zirbirayê Saddam û Awad El Bander muhtemelen sibê tên îdam kirin


baştir

forma komparatîv ji hokera baş
çêtir, qenctir, rindtir, çaktir

Ez îro dikarim ji duh baştir bixebitim.

Duh min nedikarî mîna îro baş kar bikim.


meselen

min girtî, sermeselê^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


bi kurtî û kurmancî

welhasil, bêyî ku mirov bi dirêjî basa meseleyê bike


xwedêgiravî

qaşo, devalêk, qay, goya, hesaba xwe, li gor ku tê gotin yan dixwiye lê ne li gor rastiyê

Xwedêgiravî jê re gotine ko walî gazî wî kiriye.

Salihê Kevirbirî, Filîtê Quto, Weşanxaneya Nefel, 2002

Xwedêgiravî gava keştîyeke din di xeta asoyî de xuya bibe, divê berîya herkesî nêrevan wê bibîne û yên li jêrê nin, agahdar bike.

Mustafa Aydogan, Berê gotin hebû, Weşanxaneya Nefel, 2002

Xwedêgiravî ji bo ko kuçe nebin herî wilo dikirin.

Silêman Demir, Sorê Gulê, Nefel, Stockholm, 2002, ISBN 91-89687-02-7


hesaba xwe

qaşo, goya, goya, li gor ku tê gotin yan dixwiye lê ne li gor rastiyê

Hesaba xwe ew karek baş dike lê her tiştî xirab dike!


hero

هەرۆ (Kurdish-Arabic)
heroj
her roj
herro
herroj

Em hero dixebitin.

Têk berdine baxî wan wekî teyrDa em bikirin hero li wan seyrXelqê ko xezal û gor û xergûş


pirî

Ew pirî qenc e.

pirî caran


ji piyan ve

ژ پیان ڤە (Kurdish-Arabic)
ji piya ve
ji pêr ve
şipiya

li ser lingan, li ser piyan, ne rûniştî yan paldayî

Ez seetekê ji piyan ve li benda te sekinîm.


miweqeten

demkî, demborkî, berdemkî, bo demek diyar yan kurt,
ne bo demek berdewam, ne bo herherî, ne bo ebedî

Miweqeten dibistan hatine girtin lê dê piştî mehekê dîsan vebin.


hevwext

hevdem, hevçax, hevkat, hemwext, hemkat, hawkat, sîmultane,
tiştên ku di eynî demê de tên kirin yan diqewimin

nûjen, modern,
tiştên li gor stîlên yan awayên nû


meger

Meger jina Mela Bazîd jî hatibûye guhdarîyê.

Pêwîst e berê bêjim ku meger rewşa netewe û gelê kurd di nava cîhanê de rewşeke ne normal e, bê şik û guman krîter û şertên hunermendiya neteweyên din û ya hunermendên vî gelî jî, dê ji hev cuda bin.

Xelîl Xemgîn di hevpeyivînekê de li gel Mehdî Cilgin, Netkurd.com, 2/2007

hokera pirsê ye ku li hêvîya bersiveke neyînî ye.

Eger ew mezhebe Heq neba, bo çî Xudê daimî sunnîyan dikete şî'e? Bo çî carekê şî'e nakete sunnî? Meger Xudê dujminê şola çak e?

Hung cedele neken di gel yehûd û neşranî, ku ehlê kitab in, meger bi xeberêt baştir û nerm û xoştir.

Meger baran bê, em naçin şeher.


herçend

tevî ku, herçi ku, herçiqas ku, tiştek nebe jî dîsan yê din dibe,
du tiştên dijî hev tîne ber hev

Herçend e ew neyê jî, ez dê bêm.
Herçend hê biçûk e jî lê dîsan jî pirr biaqil e.

Bi Nişanî ko tu bênîşan îEy perî horisiriştê herçendBi beşer adem î û insan î


herçiqas

tevî ku, herçi ku, herçend ku, tiştek nebe jî dîsan yê din dibe,
du tiştên dijî hev tîne ber hev

Herçiqas e ew neyê jî, ez dê bêm.
Herçiqas hê biçûk e jî lê dîsan jî pirr biaqil e.


hophop

Tê gotin ji kosterên belaş yan nîv heq ên ku ji refan mezintirin û ji basên mezin piçûktirein.

Li Rojava: hop hop, çûna ciyekî bi siwarbûna trimpêlekê belaş.


şayanî

Şayanî gotinê ye ku...


aleyh

dij, hember, dijî, ters, zid, nixûn, dijber

Koletî û bindestî li gorî hêsîrtî û girtîtiyê bêtir sosyolojîk û ontolojîk e; û hêsîrtî û girtîtî jî li gorî wan bêtir polîtîk e. Weke hebûn, koleyek an jî bindestek dikare kole an jî bindest ji diya xwe çêbibe; lê hêsîr û girtiyek tu carî na. Hêsîr û girtî ji ber ku pêvajo di aleyhê wan de şixuliye ketine wê rewşê.


nixûn

girtî, sergirtî, zimnî, veşartî, dernixûn, sernixûn, devnixûn, poznixûn, nihênî, nepenî, nependî, rûnixûn

dij, hember, dijî, ters, zid, aleyh, dijber, eleh, aleh


bivê-nevê

bivê yan nevê
bivêt yan nevêt
bivêt-nevêt

îlle, her, herhal, hutil-mutil, çawa be jî, bêguman, çi bibe jî îlle dê wisan be

Lê bi zorê jî ez ewan malan bivê nevê nadime we.

2019, Mele Mehmûdê Bazîdî, Tûhfetu'l-Xîlan Fî Zimanê Kurdan, Weqfa Mezopotamyayê, çapa 1ê, r. 103, ISBN 978-605-80975-1-3


hêjayî

Hêjayî gotinê ye ku...


pardon

li min bibore! Min bibexşîne!, li min negire! Min efû bike!


bênavbirr

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre bênavbir.


bêpare

belaş, bêheq, mift, herwe, bi xorayî,
tişta/ê ne hewce ye bo bidestxistina wê / wî pare ango dirav ango pere bê dan


şevxweş

şevbaş, silava xatirxwestinê li êvarê yan berî nivistinê


vanî

wiha, hosa, bi vî awayî, bi vî rengî, bi vî tewirî


ji zû ve

ژ زوو ڤە (Kurdish-Arabic)
ji zû da
ji zû de
ji zû va
ji zûda
ji zûde
ji zûva
ji zûve
jizûda
jizûde
jizûva
jizûve
zû da
zû de
zû va
zû ve
zûda
zûde
zûva
zûve
zûvak

ji mêj ve, ji berê ve,
 demek dirêj e ku,
demek dirêj bû ku


xût

Xût ew e.

7/2008, Têmûrê Xelîl, Gotinên kurdî ko di nav kurdên Ermenistanê da mane https://web.archive.org/http://www.nefel.com/kolumnists/kolumnist_detail.asp?MemberNr=30&RubricNr=&ArticleNr=3399 arşîv, Nefel.com

Herkê xût gewrîya te ra çûn de’sî,
Gelo neheq in vêderê me’sî?

Çerkezê Reş, Şorişa Xebera (Helbest), Yêrêvan, 1986


weng

wisan, wisa, wilo, welê, bi vî awayî, wek wê / wî / wan


digel ku

digel ko
di gel ku
di gel ko
li gel ko
li gel ku
ligel ku
ligel ko

Digel ku em gelek kes bûn jî, me nikarî wî karî bikin.

Digel ku gelek salên dirêj di ser re derbas bûne, ew alfabe û rêzimana ku ji aliyê Celadet Bedir Xan ve hatiye danîn û di kovarên wî de hatiye bikaranîn, îro jî bersiva hewcedariya zimanê kurdî dide.


zîra

ji ber ku, çimkî, çunku, çiku, loma, lewre, sebeb ew e ku


tewe-tewe

gotinek e ku civat dibêje dema ku dengbêj distire lê hinekî vedihese


heçku

heçkî
heçko
= herwekî, herweçko
heç ko
heç ku
heçe ku

diyar e ku, wer dixwiye ku, mîna ku, wek ku, eyn

Heçku agir berbûbe leşê min wisan diêşe.

Dema tiveng bi milê xwe ve kirî û bûye pêşmerge wisa yê bi kêf û yê dilxweş bû, heçku diçû dîlanekê

Sidqî Hirorî, Kurê Zinarê Serbilind, Weşanên Nûdem, Stokholm, 1996

Hin paşa û generalên xanenişîn beşdarî bernameyên televîzyonan dibin û li hember hikûmetê îfadeyên ko sinorên hurmetê derbas dikin, bi kar tînin û ew bi wî awayî heçko di civakê de ketine hewla peydakirina hewayekî neyînî. Ew ne tiştên xweş in.


hele

Hevreha farisî هله (helê) ji zimanên îranî. Bi rêya tirkî ketiye kurdî, li deverên dûrî tirkî di kurdî de ne li kar e.

peyvikek bangkirinê ye, ka, de, dê, yella, haydî, haydê

Hele were vê derê.


hele

Ew jina helî bedew e.


hela

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Hela were vir!

Hela tu hatî, ew çû jî.


kêmî

Kêmî deh kesan hatin wir.


hindikî

Hindikî deh kesan hatin wir.


maşela

maşala
maşalla
maşallah
maşella
maşellah
maşele
maşelle
maşelleh

Ji erebî مَا شَاءَ ٱللَّٰهُ (mā šāʾa llāhu), têkildarî Ellah.

Xwedê (wê / wî / wan) bisitirîne!
Xwedê (wê / wî / wan) biparêze!
Xwedê (wê / wî / wan) bihêle!
Berketa Xwedê lê be!


bi dil û can

ب دل و جان (Kurdish-Arabic)
bi ruh û can

ji dil, cidî, samîmî, fedakar, xalis muxlis, muxlis

Yarê ez bi dil û can ji te hez dikim.


kusa

Ji ku + -san. Hevreha farisiya navîn san (“awa, şêwe”).

Yûsif te çira numa Zuleyxa
Wamiq te kusa gihande 'Ezra.


haşa

dûrî tiştekî, dijberî tiştekî, qetî, ji blî, qet nayê pejirandin, li min biborin lê

Haşa, gû xwar!

Tu besîret te nebit sîreta ecdad-i çi kit
Zêr û zêwer dikirin celb-i qulûban haşa
Husn û sur zatî nebit qameta meyyad-i çi kit


pêşberî

miqabilî, hemberî, hevberî, beraberî, li beramber

Mala me ya li pêşberî Dihok Mall.


kitkit

Her yek bi carekê, ne hemû yan gelek di eynî carê de.

Navên wan kitkit ji min re bibêje.

Cedwelê li jêr dîyar dike bê rêzimana me ya standard dê çawa be heger em kitkit formên li jor hilbijêrin.

24.01.2005, Newzad Hirorî, Kurmancîya standard: Tewang û ergatîvî wek nimûne https://web.archive.org/http://www.amude.net/Nivisar_Kurdi_deep.php?newsId=1305&newsLanguage=Kurdi arşîv, amude.net

Di dawiya Kursê de, Belgenameya Zimanî di Asta B2 de dikare bê dayîn. Wekî din kitkit pesendkirina Beşdarvan di dawiya Kursê de û Rapora Staj an –Bawername wê bê ragehandin û dayîn.

ESF(Bingehê Civakiya Ewropî) - BAMF(Dezgeha Federal ji bo Koçberiyê û Penaberan) https://web.archive.org/http://willkommen-in-schleswig-flensburg.de/F%C3%BCr-Fl%C3%BCchtlinge-for-refugees/Fragen-im-Alltag-/kurmanc%C3%AE-Kurdisch/ arşîv, willkommen-in-schleswig-flensburg.de

Herwesa hindek caran navên wan kitkit di pertûk û kovara da dihatine tomarkirin, belê bo cara êkêye seydayê hêja (Şewket Şêx Yezdîn) bi dûr û dirêjî û berfirehî sebaret van pêfimerga dinivîse û elbûmek ji wênên wan pêk di îne di bîranîna Yûbîla Zêrîna peydabûna navê (Pêşmergê) li ser destê van nehinga çapkirîye.

2002, Şewket Şêx Yezdîn (terciman: Ebdulkerîm Findî), Yobîla Zêrîna Pêşmergeyî, r. 154


jîrkî

birano kî ji we gotina `jîrkî` bi kar tîne... li ba me bi wateya `ji dema ku` tê.... ew di pirtûka Celadet Bedirxan û Roger Lescot derbas dibe... Lê ji bilî Efrînê min li tu der ew nebîst.... "Jîrkî ez hatim vî bajarî, min tu polîsek nedît. ango: ji dema ku ez hatim vî bajarî."

Azad Ekkaş di koma "Zimanê Kurdî" ya li ser Rûnameyê de, 1/2012

Jîrkî bi devoka Efrînê - û herweha ku nêzîkî herêma Behdînan û devoka Zizîrê ye - ji aliyê ku "û" dibe "î" mînak zeytûn > zeytîn, tembûr > tembîr - dibe hemberî peyva `j`cirkû` ya ku li Kobaniyê tê bikaranîn. Di nerîna min de jî ew asîmîlasyona van peyva ye "ji-cara-ku".

Li cem me [=li Çewligê / Bîngolê ] cîrkî an jî cîkî heye tê wateya "ji dema tiştek lê bûyiye vir ve" tê karanîn.


zinhar

Hevreha farisî زنهار (zinhar), pehlewî zênhar, ji zimanên îranî, têkilî "ji" + farisî نهار (nihar: tirs, hewar)

hişyar be! hay ji xwe hebe! li xwe miqate be!

Dibî bavê te di şer de bimrî
Zinhar kurê min nebî tu bigrî
Em têne kuştin ji bo tu nemrî
De rabe ser xwe, kurê min rabe!

Cegerxwîn: Azadîxwaz im, Dîwana 7a, Hêvî


hindê

Wî dijûn gotin. Ji ber hindê ez sil bûm.


ticarî

Ez ticarî te ji bîr nakim.


hergîz

Ji farisî هرگز (hergiz), ji farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (hegriz, “yekcar jî”), ji [skrîpt hewce ye] (hegr, “yekcar”) + [skrîpt hewce ye] (-iz, “jî, -iş”), farisiya kevn 𐏃𐎣𐎼𐎶𐎨𐎡𐎹 (heker-mçî, “yekcar jî”), proto-hindûewropî *sm̥-kr̥t (“carekê, yekcar”). Bide ber yekcar.

ticar, qet, hîç, ticarî, ne carekê jî, ne ti caran

Ez hergîz te ji bîr nakim.

Mirovê ku bi regezê xwe bi wî cûnê berpirsiyê ve girêdayî cihê daxê ye nekare hergîz rizgar bibe ji nişteyê efsaneyên têkel bi rûdanên rasteqîne di qunaxên dîrokî yên ciyawaz de, herweha rasteqîniya kesayetiyan jî yên ku di rojgara me de mîna qehreman yan pêşrew yan pêşewa dihên li bîr û qelem dan.

Sebrî Silêvanî: Medya Erebî, Avestakurd.net, 2003, jêwergirtin 10/2011

yekcar^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


gerçi

welew, tevî ku, rexma, rexmen, çendî ku, her çiqas ku, çawa be jî, herçend e ku, dîsan jî

Gerçi ku wan zilm li me kiriye jî, divê em zilmê li wan nekin!

Şerh-i halê min Mela narit beyadê hê temamVê sewadê gerçi herdem jê birin sed intixab


nîvco

Ne temam, neqedandî, ne xilasbûyî, ne xilaskirî, bikêmasî, biqisûr, binuqsan.

Wê dibistana xwe nîvco hêla.


yaq

eh, wexta madê mirov ji ber xwarinekê yan jî tiştekî pîs li hev dikeve dibêjin "yaq" (berd)
#* Nimûneyekê lê zêde bike [//ku.wiktionary.org/w/index.php?title=yaq&action=edit [ biguhêre ]]


endîrek

endîrekt
indîrek
indîrekt
îndîrek
îndîrek

ne rastûr, ne yekser, ne dîrek, ne rasterê, ne rasterast, ne rikerast

Tê zanîn ku beriya vê 5 salan, Tirkiyeyê ji bona ku bi YE-yê re bibe endam û hevbeş, qanunên lihevkirinê amade kirin. Di van qanûnên lihevkirinê de her çiqas kurdî vekirî nebe jî, endîrek hatiye pejirandin.

2007, Îbrahîm Guçlu, Di civînên partiyên siyasî de jî bi kurdî qise kirin mafê min û mafê her kurdekî yê xwezayî û neteweyî û demokratîk e https://web.archive.org/https://www.welateme.info/kurdi/modules.php?name=News&file=article&sid=606 arşîv, welateme.info


dîrek

rastûr, yekser, rêk, rasterê, rasterast, rikerast,
 ne endîrek, ne xwehr, bê çepûçûr

Rê dîrek ji vir diçe bajarrî.


rasterast

raste-rast
rastorast
rasto-rast
rastûrast
rast-û-rast
rast û rast

rastûr, yekser, rêk, rasterê, rastewxo, rikerast, dîrek, dîrekt, yekderb
 ne endîrek, ne xwehr, bê çepûçûr

Rê rasterast ji vir diçe bajarî.

Ziman rasterast girêdayiyê jiyanê ye, girêdayiyê çandê ye. Di jiyanê de, di çandê de çi hebe di zimên de jî heye, çi tune be, di zimên de jî tune ye.

Berawirdkirina Kurmancî û Zazakî Ji Aliyê Felsefeya Zimên Ve, Ibrahim Bingol, The Journal of Mesopotamian Studies


dema ku

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-dema ku.wav

Dema ku ew zewicî, hê 15-salî bû.

Dema ku mirov gelek avê vexwe, mîza mirovî tê.

Dema ku xewa te bêt, binive.


rasterê

rastûr, yekser, rêk, dîrek, rasterast, rikerast,
 ne endîrek, ne xwehr, bê çepûçûr

Rasterê ji wir were vir û bi rê ve jî qet xwe gîro neke.


rikerast

rikorast
rike-rast
rik û rast
rik-û-rast

Ji rik + -e- + rast. Bide ber farisî رکراست (rok-o-rast).

rastûr, yekser, rastrê, dîrek, rasterast, rasterê,
 ne endîrek, ne xwehr, bê çepûçûr rêk, rastewxo, bênavber, bênavbir, bêçepûçûr, rast, yekderb^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)

Rikerast were û li ti deran nesekine.


îlhes

xasma, bi taybetî, xaseten, nemaze, nexwasma, xusûsen


şitî

(wek, mîna, nola, fena, temetî) Guhartoyeke şibî.


dîsan jî

Dîsan jî bike.

Min du nan xwarin lê dîsan jî birsî mam.


nexwe

Nexwe eger ez alîkariya te nekim, tu nikarî vî karî biqedînî.


bi xatirê te

bi xatira te
xwahafîz
xudahafîz
xodêhafiz

bimîne di xêr û xweşiyan de!,
silavek e tê gotin dema ku mirov ji kesekî vediqete yan dûr dikeve


belasebeb

Bê sebeb, bê sedem, ne ji ber ti sebeban.

Belasebeb bela xwe dihêle bi min ve.

Li gorî wî, bi garson re axaftinên belasebeb diviya nehatana kirin.

Mîran Janbar, Qolyeya Cécileê, Weşanxaneya Lîs, 2012, çapa 1ê, r. 110, ISBN 9786054497010

Diyar dibe ku gelek ji wan yên ku nikaribûn deynê xwe yê xwendinên bidin û ji ber wê ketine nav qeydên daîreya îcaryê (Kronofogden), ew belasebeb kiriye.

26.10.2017, Bi hezareha deyndar belasebeb ketine cem Kronofogdenê https://web.archive.org/https://sverigesradio.se/artikel/6807542 arşîv, sverigesradio.se

Çelik ji bona nîqaşên derbeyê destnîşan kir nîqaşên derbeyê ji bona Tirkiyeyê rojeveke belasebeb e û got hemû saziyên me yên girêdayî demokrasiyê ne hişyar in.

18.02.2020, "Nîqaşên derbeyê ji bona Tirkiyeyê rojeveke belasebeb e" https://web.archive.org/https://www.aa.com.tr/kk/pol%C3%AEt%C3%AEka/n%C3%AEqas%C3%AAn-derbey%C3%AA-ji-bona-tirkiyey%C3%AA-rojeveke-belasebeb-e/1737561 arşîv, aa.com.tr/kk

Xwedê bike tirseke belasebeb be!

Robert Louis Stevenson, (terciman: Ciwanmerd Kulek), Meseleya Seyr a Dr. Jekyll û Mr. Hyde, Avesta, 2020, r. 63, ISBN 978-605-2246-80-1


inşela

îşale
înşela
işela
inşaella
inşaalla
inşaallah
inşaellah
inşella
inşellah
şalê

Xwedê bike, xwedê hez bike, Xwedê bibêje erê, hêvî ji Xwedê dikim ku.

Inşela îro baran nebare.

Inşela Kurdistan dê rizgar bibe.


pêxemet

پێخەمەت (Kurdish-Arabic)
pêximet
ji pêxemet

bo, bo xatirê, ji ber, sera, seva, seba, di pênavê...

Em vê xebatê pêxemet rizgarbûna Kurdistanê dikin.

Me, pêxemet diyarkirina egerên hatina xwarê ya vê rêjeyê xwast dîtina bisporekî werbigirin û jê bizanin ka egerên vê rêjeya nizim û lawazbûna xwendinkaran li wîlayeta Dihokê çi ne.


teamiden

bi qesd,bi beled, bi zanetî, qesden, ne bêhemd, ne ji bêdestî


ebediyen

Bi rêya tirkî ebediyen ji erebî أَبَد (abad, “dem, bi taybetî dema gelek dirêj”).

herûher, hetaûheta, bi ebedî, bêveger, bêdawî

Mehemed Uzun ebediyen ji nav me bar kir (anku mir)


îlelebed

herûher, ebeden, ebediyen, bêdawî, berdewam, hetaheta, hetaûheta


aqlebe

Ji erebî أَغْلَبِيَّة (ʾaḡlabiyya), têkildarî eqeliyet

piranî, zorîne, para pêtir, behra pirtir,
ji 50% zêdetir, ji nîvê gelektir


birayane

qenc, çak, baş, wek birayan, mîna birayan


texmînen

bi texmînan, li gor texmînan, ihtimal e ku, tê bawerkirin ku


maalesef

Ji erebî مع الاسف (me'e-l-esef) di bin bandora bilêvkirina tirkî de.

mixabin, heyf e ku, cihê daxê ye ku, lîlesef


lîlesef

mixabin, heyf e ku, cihê daxê ye ku, maalesef


pelepel

lezgîn, acîl^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


kitekit

yek bi yek, her yek carekê, her carekê yek, ne bi hev re, ne pêkve


heçko

goya, mîna ku, dibêjî qey, wisan,wisan ku dixwiye ku (lê belkî ne)


miqabilî

Mala me miqabilî mizgeftê ye.


herfiyen

herf bi herf, her herf, gotin bi gotin, her gotin


virve

Virve were!


hakeza

wiha, hosa, wisan, wilo, wer, bi vî / wî awayî,
herwiha, herwesa

Me ew pêşgotinên ku ji aliyê jesên cihê cihê ve hatine nivîsîn kirin dawiya kitêbê, hakeza ew belgeyên bi destê me ketin û qepaxên wergerên bi zimanên din jî me avêtin dawiya kitêbê.

Pêşgotina wergêrr Ziya Avci ya kurmanciya "Şerefname"ya Şerefxanê Bedlîsî, Apec 1997, r. 15


ebedilebed

ebedî, ebeden, hetahetayî, herherî, bêdawî, herheyî, miebed,
tişta/ê ku bi dawî nayê,
tişta/ê ku naqede, ta ebed,
tişta/ê ku xilas nabe,
tişta/ê ku namire

Sovyeta berê hilweşiya, dîwarê Berlînê hilweşiya, şerê sar nema, Sedam Hisên û Iraqa berê nema û tirk hê jî dibêjin qey Tirkiye û bakurê Kurdistanê heta ebedilebed dê ji tirkan tenê re bimîne û 25 milyon kurd dê ne xudanê welatê xwe bakurê Kurdistanê û şirîkê Tirkiyeyê jî bin.

11/2007, Arif Zêrevan, Tirk tiştên jixwezêdetir dixwazin, Nefel.com


ebeden

ta ebed, ebedilebed, hetahetayî, herherî, bêdawî, herheyî, miebed,
tişta/ê ku bi dawî nayê,
tişta/ê ku naqede,
tişta/ê ku xilas nabe,
tişta/ê ku namire


ebed

ebeden, ebedilebed, hetahetayî, herherî, bêdawî, herheyî, miebed

inkara di dîn da nebit i'caz-i çi hacetEsrarê ezel dê di ebed bêne zuhûrêEncamê serencam-i ji axaz-i çi hacet