kor

kortir (comparative)
herî kor (merkezî) (superlative)
tewrî kor (rojavayî) (superlative)
kortirîn (soranîzm) (superlative)
کۆر (Kurdish-Arabic)
kwêr
kore
kwîr
kûr
ker
lal

Ji zimanên îranî, hevreha soranî کوێر (kwêr), belûçî کور (kor), farisî کور (kûr), pehlewî kûr. kör ya tirkî, کور (kûr) ya urdûyî, քոռ (kʻoṙ) ya ermenî, kor ya azerî, кьорав (korav) ya bulgarî, ћорав (çorav) ya sirbî-xirwatî û chior ya romanî ji zimanên îranî hatine wergirtin. Sebeba neguherîna "o" ya kurmancî-soranî ji bo "û"yê ew e ku osmanîکور (kör) û ermenîքոռ (kʻoṙ) tesîra xwe li bilêvkirinê kiriye.

Kesa/ê ku qet yan baş bi çavên xwe dinyayê nabîne.

Bêguman xaka riya wê tûtiya û dane ye
Ger di çehvên kor ve înin xweş dibin pê dîde ye
Meyyitê sedsale jî wê rê vi ber qebrê kevit


lal

laltir (comparative)
herî lal (merkezî) (superlative)
tewrî lal (rojavayî) (superlative)
لال (Kurdish-Arabic)
kerr
kor

Hevreha soranî لاڵ (lall) (lał), farisî لال (lal), ji zimanên îranî

kesa/ê zimanê wê / wî qet yan baş nagere û nikare bipeyive anku biaxive


lal

Hevreha farisî lal û lale (lale), pehlewî elaleg (lale, elale), ji zimanên îranî. Wek le'l ji zimanên îranî ketiye erebî û di navê Le'lê, Le'lîxan de li kurdî vegeriye.

Doza ciwanê can e lê
Cama lebaleb daye min
Ma kî ji lêvên erxewan
Cama şerabê namijî?
Cama şeraba lal û dur
Min lêv bi ser lêvan de bir
Pêncsed qedeh min jê vexwar
Tîna dilê min nakujî.


şirîn

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre şîrîn.


şîrîn

şîrîntir (comparative)
herî şîrîn (merkezî) (superlative)
tewrî şîrîn (rojavayî) (superlative)
şîrîntirîn (soranîzm) (superlative)
شیرین (Kurdish-Arabic)
ширин (Kurdish-Creole)
şêrîn
şirîn
bêxwê
miz
sûr
têrxwê
tirş
tîj
xav

Ji şîr + -în, bide ber farisiya navîn 𐭱𐭩𐭫𐭩𐭭 (šīrēn, “şîrîn”), farisiya kevn *şift- ("şîr") > *şiftin- ("şîrîn").

Nûr ji eniyê hate piştê bû sitar
Nê ji darê xwarin herdukan şîrîn

Mela Hesenê Bateyî, Mewlûda Kurdî, ~1720


tal

taltir (comparative)
herî tal (merkezî) (superlative)
tewrî tal (rojavayî) (superlative)
taal
tehil
tehl
teḧil
teḧl
bêxwê
miz
sûr
têrxwê
tirş
tîj
xav
xaş
şor
tehl
xav
şîrîn
kelê
bosî

Hevreha soranî تاڵ (tał), feylî tyeł, farisî تلخ (telx), pehlewî tehl, hemû ji zimanên îranî.

çêja anko tama bihêz û nexweş (wek ya tîvilê pirteqalan)
tişta têr şekir di nav de nîne,
tişta hewceyî zêdetir şekirê ye
(bi taybetî çay û qehwe)

من پرسیه بی گمان ژلقمانخاصیت شربتان و لقمانهرچی کو شرینه عین دایههرچی وه کو طاله او دوایه

Min pirsiye bê guman ji LuqmanXasiyyetê şerbetan û LuqmanHerçî ku şirîn e eynê da yeHerçî we ku tal e ew dewa ye

Sultan Murad emir diketin qaweyê tînin û fincanan da didene wan. Îcarê şivan dibêje ku qerdaşo, eve şîrêd we ji çi reş û tal e.

2010, Mele Mehmûdê Bazîdî, Cami’eya Riseleyan û Hikayetan Bi Zimanê Kurmancî, Lîs, çapa 1ê, r. 97, ISBN 978-605-5683-27-6

Tahlik fêkiyek kesk û girover e çêj a wan tahil e ji ber wisa bi tahlik nav dibin.


tehl

tehltir (comparative)
herî tehl (merkezî) (superlative)
tewrî tehl (rojavayî) (superlative)
tal
bêxwê
miz
sûr
têrxwê
tirş
tîj
xav

Hevreha soranî تاڵ (tał), zazakî tal m û tale m, feylî tyeł, lurî tehl, farisî تلخ (telx), pehlewî tehl, hemû ji zimanên îranî.

çêja anku tama bihêz û nexweş (wek ya tîvilê pirteqalan)
tişta têr şekir di nav de nîne,
tişta hewceyî zêdetir şekirê ye
(bi taybetî çay û qehwe)


sûr

سوور (Kurdish-Arabic)
şor
swîr
sîr
bêsû
(bosî)
bêtam
bêxwê
bosî
(1. sotî 2. bêxwê)
gûzin
kaprû
kel
kizirî
mêxweş
mirr
miz
rijî
kêmrûn
sû
(bosî)
şîrîn
şîrînok
tal
tamsar
tamsark
tirş
tîj
xav

Ji proto-hindûewropî *sūr- (tirş yan şor/sûr), hevreh û hevwateya kurmancî şor (1), hevreha soranî سوێر (swêr) / swêr (sûr/şor), zazakî solin, farisî شور (şûr: sûr/şor), lîtwanî sūrus (sûr/şor), rusî соль (soli: xwê), fransî sur (tirş), îngilîzî sour (tirş), almanî sauer (tirş)...

Tişta/ê ku zêde xwê di nav de heye, tişta/ê ku zêde çêja anku tama xwê jê tê.

Zuhre bê peykê te û Kêwan rikêbdarê te bîDayima menzilgeha sûra te bit birca ŞerefTali'ê ferxunde û bextê se'îd yarê te bî


welatparêz

welatparêztir (comparative)
herî welatparêz (merkezî) (superlative)
tewrî welatparêz (rojavayî) (superlative)

/wɛlɑːtpɑːˈɾeːz/

Kesên welatê xwe yan welatekî diparêzin.

Kesên bo azadiya welatê xwe yan welatekî tê dikoşin.


welathez

Kesên ji welatê xwe yan ji welatekî hez dikin.


xweş

xweştir (comparative)
herî xweş (merkezî) (superlative)
tewrî xweş (rojavayî) (superlative)
xweştirîn (soranîzm) (superlative)
خوەش (Kurdish-Arabic)
хԝәш (Kurdish-Creole)
xuş
xoş
xeş
xaş

Hevreha soranî خۆش (xoş), kurdiya başûrîxweş, xüeş, pehlewî xweş, parsî wxeş, farisî خوش (xûş), zazakî/kirmanckî/dimilî û hewramî weş, belûçî وش (weş), latînî suavis (şîrîn), sanskrîtî स्वादु (svādu), yûnaniya kevn ἡδύς (hēdús), almanî süß, fransî û spanî suave, îngilîzî sweet, swêdî söt, danmarkî sød, norwecî søt... hemû ji proto-hindûewropî *sweh₂dus (“şîrîn, tamxweş”). Bo guherîna *sw- ya proto-hindûewropî bi *xw- di zimanên îranî de, bide ber xwandin, xwesû, xwişk... Wek hoş ketiye tirkî jî. Ji eynî rehî bi rêya yûnanî: hedonîst, hedonîzm. Anku peyva "xweş" di eslê xwe de wateya "şîrîn, wek şekirê" dida. Lê di zimanên îranî û herwiha di yûnanî de maneya "bi dilê mirovî" wergirtiye. Paşî di zimanên îranî de bo diyarkirina ramana "wek şekirê" peyva "şîrîn" ji peyva "şîr" hatiye çêkirin.

Tiştê li gor dilê mirovî; tişta/ê ku mirov dixwaze bike yan bibîne.

Paşê bo wî çêkirî duwazdeh hicab
Her yekî xweştir ji yarî bê hisab

Ji bo agirî tê gotin dema mirov dibêje agir xweş e.


nesax

nesaxtir (comparative)
herî nesax (merkezî) (superlative)
tewrî nesax (rojavayî) (superlative)
نهساخ (Kurdish-Arabic)
nisax
birîndar
kulek
mirî
seqet

Kesa êşek yan hin êş lê hene, dema barê tendirustî yê kesekê yan heywanekê ne cêgîr be.


nexoş

Welatê min, nizanî ez nexoş im,
Wekî kundan dikûrim, bêqidoş im.
Di vî warê hebûnê pîremerd im,
Di baxê jînperestî mey dinoşim.


devokî

devokîtir (comparative)
herî devokî (merkezî) (superlative)
tewrî devokî (rojavayî) (superlative)
devkî
zaravayî
zargotinî
zarî
zimanî

goverî

Tiştekî bi yan li gora devokekê (lê ne bi yan li gora zimanê standard).


zaravayî

zaravayîtir (comparative)
herî zaravayî (merkezî) (superlative)
tewrî zaravayî (rojavayî) (superlative)
devkî
devokî
zargotinî
zarî
zimanî


şiyar

şiyartir (comparative)
herî şiyar (merkezî) (superlative)
tewrî şiyar (rojavayî) (superlative)
hişyar
hişar

ne di xew, bêdar, payî, ne nivistî, ne raketî, ne razayî

Hemî şevê em ji tirsan şiyar man.

li ser hişê xwe, ya / yê hay ango aga ji xwe heye

Li xwe şiyar bin, nekevin.


hişyar

hişyartir (comparative)
herî hişyar (merkezî) (superlative)
tewrî hişyar (rojavayî) (superlative)
hişyartirîn (soranîzm) (superlative)
هشیار (Kurdish-Arabic)
heşyar
şiyar

agadar

li ser hişê xwe, ya/yê ku hay anku agah ji xwe heye

ne di xew, ne nivistî, ne raketî, ne razayî, şiyar

Hemî şevê em ji tirsan hişyar man.

Li yek hişyar bin nebête cergebez
Ger divêtin hûn ji narê bin necat

Li xwe hişyar bin, nekevin.

aqildar, biaqil, aqilmend, aqil, hişmend


gelî

Ya gel, ya di nav gel de peyda bûye yan dibe.

Muzîka gelî xweştir e yan ya nûjen?


tav

Îro tav e; ne baran e.

Gul im di destê xaran, Bi îsmê Mihemed nav im
Bilbil im di gulzaran
Ji işqê lew zerbav im
Di remza muhurdaran
Tu Roj î ez hetav im.


tarî

tarîtir (comparative)
herî tarî (merkezî) (superlative)
tewrî tarî (rojavayî) (superlative)
تاری (Kurdish-Arabic)
(dengnasî: طاری)
тари (Kurdish-Creole)
tarîk
tîrîc

proto-hindûewropî *teme- ("reş") > *teme-s-rā- ("tarî")
:proto-îranî:
::avestayî: teθre- ("tarî")
::pehlewî: tar ("tarî")
::farisî: tarîk ("tarî")
::belûçî: tar, tehar ("tarî")
::osetî: tar ("tarî")
::partî: tārīg ("tarî")
::kurmancî: tarî ("tarî")
::soranî: tarîk ("tarî")
::hewramî: tarîk ("tarî")
::zazakî: tarî ("tarî")
:sanskrîtî: tamisrā ("tarî")
:latînî: tenebrae ("tarî") ...
;Çavkanî:
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg r. 82.
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an, r. 90
* MacKenzie, David Neil, The dialect of Awroman (Hawraman-i Luhon) Grammatical sketch, texts, and vocabulary, Kommissionaer: Munksgaard (København), 1966, r. 121

ron

Cihê ronahî nîne / tine ye yan pirr kêm e.

Bû şev û dinya tarî bû.

şînî tarî, sorî tarî, keskî tarî


ron

rontir (comparative)
herî ron (merkezî) (superlative)
tewrî ron (rojavayî) (superlative)
rontirîn (soranîzm) (superlative)
rohin
rohn
ruhin
ruhn

Têkildarî peyva roj, ro.
proto-hindûewropî *leuk- (“biriqîn, ron bûn”) > *louk-sno- ("ron"):Proto-Aryayi ra *rewxşin- ("biriqîn, ron bûn")
::Avarî: rewxşne- ("ron")
::Partî: wruşn- ("biriqîn")
::Farisiya navîn: roşen- ("ron")
::sogdî: ruxšin- ("ron")
::Farisî: roşen- ("ron")
::Osetî: roxs ("ron")
::Kurmancî: ron ("ron")
::Soranî: ronak, roşin ("ron") ...
::Hewramî: roşin ("ron") ...
::Zazakî: roşn ("ron")
:Latînî: lūna ("heyv") ...
:Çavkanî: Cheung p.321, Horn p.140, Watkins p.49, MacKenzie P.128, Etymonline
:Hevreh: roj

geş, pertewdar, rewneqdar, rewşen, ronîdar, ne tarî, cihê ronahî lê heye

aşkera, diyar, xwiya, zelal, berçav, wazih kirin

Weko evan dayê avê, melayê dît ku çar pîstêd biçûk ronê bir ser avê ketiyê têtin.

2010, Mele Mehmûdê Bazîdî, Cami’eya Riseleyan û Hikayetan Bi Zimanê Kurmancî, Lîs, çapa 1ê, r. 59, ISBN 978-605-5683-27-6

Cemal Nebez, berevajî rastiya ron, di ferhenga xwe de idia dike ku bo nimûne peyvên wek "silav, welat, wijdan" ne ji erebî "selam, wilayet, wicdan" in lê "welat" bi "war" ve, "silav" bi "salute" ya latînî ve û "wijdan" jî bi "wisdom" ya inglîzî ve girê dide bêyî ku ti bingehekî rastiyê ji van gotinan re hebe.

Husein Muhammed: Ferhenga etîmolojiya kurdî ya Keça Kurd, kovara Kanîzar, hejmar 4/2015

Paşerojeke ron li benda me ye.


ron

ne req, avî, wek avê herikbar, şil, heliyayî


aborî

aborîtir (comparative)
herî aborî (merkezî) (superlative)
tewrî aborî (rojavayî) (superlative)

iqtisadî, ekonomîk, ekonomîkî, têkildarî aboriyê:

pirsên aborî, mijarên aborî, biryarên aborî

Min bilêtek aborî ya trênê kirrî.


erzan

erzantir (comparative)
herî erzan (merkezî) (superlative)
tewrî erzan (rojavayî) (superlative)
erzantirîn (soranîzm) (superlative)
ئهرزان (Kurdish-Arabic)
arzan
harzan
herzan
belaş
herwe

Ji zimanên îranî, hevreha soranî ههرزان (herzan), belûçî ارزان (erzan), farisî ارزان (erzan), farisiya navîn erzan, zazakî ercan / zazakî erjan, parsî erjan, avestayî erec-.

Erzan kirrî, heban dirrî.

Surperî 'illet nizanî sihreya Ebyed dikitPir xelet erzan me dî derheq xwe ew 'alîcenabAh-i eyyamên wisalê weko xweş borîn û çûn


hikûmî

hikûmîtir (comparative)
herî hikûmî (merkezî) (superlative)
tewrî hikûmî (rojavayî) (superlative)
hukûmî
hikûmetî
hukûmetî

dezgehên hikûmî


soranî

/soːɾɑːˈniː/

Stranên soranî.


kurmancîzar

kurmancîzartir (comparative)
herî kurmancîzar (merkezî) (superlative)
tewrî kurmancîzar (rojavayî) (superlative)

Tiştên bi zaravayê ango zimanê kurmancî.

kovar û rojnameyên kurmancîzar


kurmancîziman

kurmancîzimantir (comparative)
herî kurmancîziman (merkezî) (superlative)
tewrî kurmancîziman (rojavayî) (superlative)

kovar û rojnameyên kurmancîziman


soranîzar

soranîzartir (comparative)
herî soranîzar (merkezî) (superlative)
tewrî soranîzar (rojavayî) (superlative)

kovar û rojnameyên soranîzar


erebandî

erebandîtir (comparative)
herî erebandî (merkezî) (superlative)
tewrî erebandî (rojavayî) (superlative)
erebîner

ya / yê ku hatiye erebandin ango erebkirin


ziwa

ziwatir (comparative)
herî ziwa (merkezî) (superlative)
tewrî ziwa (rojavayî) (superlative)
ziwatirîn (soranîzm) (superlative)
زوا (Kurdish-Arabic)
zuha
ziha
zuya
ziwê
zuwa
beyar
dêm
kizir

Belkî:
proto-hindûewropî *ud- (“derve”) + *seus- ("hişk bûn"):proto-hindûaryanî *uz- (“derve”) + *hewš- ("hişk bûn")
::Kurmancî: ziha, zuha, ziwa, zuwa
::Soranî: ziwa, zuwa, biring
::Zazakî: ziwa, zuwa
Zêdetir agahî li: zi- û hişkÇavkanî: Cheung p.173
Hevreh: zi-, hişk

Hewayê vir pir ziwa ye.

Wî muttehemî we gote yarêTacdîn te dî çi reng eda kirMûsa li me beḥr-i x̣em ziwa kir

Du sal in ev kanî ziwa bûye.

leşê ziwa

Me ji nanê ziwa pêvetir tiştek nîne em bixwin!


hişk

hişktir (comparative)
herî hişk (merkezî) (superlative)
tewrî hişk (rojavayî) (superlative)
hişktirîn (soranîzm) (superlative)
هشک (Kurdish-Arabic)
eşk
heşk
ḧişk
beyar
dêm
kizir

Hevreha soranî وشک (wişk), kurdiya başûrîhişk / wişk, lekî huşk / hwişk, zazakî hişk / wişk, hewramî hişk / wişk, belûçî ہشک(huşk), pehlewî huşk, avestayî 𐬵𐬎𐬱𐬐𐬀(huşke), hexamenişî uşke-, peştûyî وچ (vc)(wiç, wuç), osetî хус(xus), farisî خشک (xuşk), tacikî хушк (xuşk), sanskrîtî शुष्क (śúṣka), hindî शुष्क (śuṣk), latviyayî sust, lîtwanî saũsti, rûsî суши́ть (sušítʹ), latînî sudus... hemû ji proto-hindûewropî *h₂sews-.
Ji eynî rehî: zuha, ziwa.
Çavkanî: Rix r. 285, Watkins r. 73, MacKenzie r. 122, Etymonline | Pokorny: 880-881

Darên hişk.

Cumleê ehwalê 'alem bêş û kemWî nivîsî, borî û hişk bû qelem

Hewayê vir gelek hişk e.

Du sal in ev kanî hişk bûye.

Me ji nanê hişk pêvetir tiştek nîne em bixwin!

riwekên piştî çinînê demekê hatine hilgirtin û ava wan jê çûye

Mewîj tiriyê hişkkirî ye.

serhişk, serreq, înato, birikmane, fanatîk, tundrew


terr

terrtir (comparative)
herî terr (merkezî) (superlative)
tewrî terr (rojavayî) (superlative)
تهڕ (Kurdish-Arabic)
ter
beyar
dêm
kizir

proto-hindûewropî: *tr̥- / teru (-no-) ("terr") /
:proto-îranî
::avestayî: tewrune- ("ciwan, genc")
::farisî: terr ("terr")
::osetî: тæрин (terîn) / тырын (tirin) (genc, xort, ciwan)
::kurmancî: terr ("terr")
::soranî: terr ("terr")
::zazakî: terr ("terr")
:sanskrîtî: táruna- ("genc; terr")
:ermenî: թարմ (term: terr)
:yûnanî: τέρην (terên)
:latînî: tener ("terr") ...
Çavkanî: Horn p.85, Watkins p.90 | Pokorny: 1070
Hevreh: tûle, tolaz

Darên terr.

Heta ku ji Şêx Sedeqe tê, ew bi şiveke terr li Cemoyê zaro dixe.

1996, Firat Cewerî, KULTUR, HUNER Û EDEBIYAT, Nûdem, r. 105, ISBN 91 88592-251

Xwediyê malê şiveke ter jê kir, rahiştê û çû hundir, gazî jina xwe kir û got (...)

Çîroka Hezar û Şevekê, werger: Serdar Roşan, Weşanên Nûdem

Xiyar terr xweş in.

Were malê, tu dê li ber baranê terr bibî.

Kuliyên berfê wisa pirr û sar bûn nola qamçiyên terr li nav çavên wan diketin, ew bêzar dixistin.

2016, Çapa Duyem, Mihemed Şarman, Pirça Winda, Avesta, r. 37, ISBN 978-605-5585-41-9


kizir

kizirtir (comparative)
herî kizir (merkezî) (superlative)
tewrî kizir (rojavayî) (superlative)
kizirtirîn (soranîzm) (superlative)
kizr
hişk
şil
ter
ziwa

Belkî bi metatezê ji proto-hindûewropî *kseros (“hişk”), hevreha yûnanî ξηρός (ksêros: hişk), belkî sanskrîtî क्षार (kṣārá: tûj, dijwar), ermeniya kevn չոր (čʿor: hişk --> kurdî çir). Lê dikare bi heman awayî bi metatezê ji zimanekî tirkî be, bo nimûne ji tirkî kıraç (“kizir, beyar”) ji kır (deşt, beyar).

axa hê baş ziwa nebûye lê êdî ne pir şil e jî


ter

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.


zêde

zêdetir (comparative)
herî zêde (merkezî) (superlative)
tewrî zêde (rojavayî) (superlative)
zêdetirîn (soranîzm) (superlative)
زێدە (Kurdish-Arabic)
зедә (Kurdish-Creole)

Vladîmîr Aleksandrevîç Gordlevskî, di nivîsînên xwe de qîmetek zêde daye Qizilbaşên Asya Biçûk ku beşek ji wan Kurd in.

K. Mezher Ehmed, Çend Rûpel Ji Dîroka Gelê Kurd, Weşanên APEC

Bizanin ku şa‘ir ji Kurdan hene
Ji ‘uşşaqê Turk û Ecem zêde ne


pêdivî

pêdivîtir (comparative)
herî pêdivî (merkezî) (superlative)
tewrî pêdivî (rojavayî) (superlative)
pêdivîtirîn (soranîzm) (superlative)
پێـدڤی (Kurdish-Arabic)
pêdvî
pêtivî
pêtvî

pê (bi wê/wî) + diviya (vîn). "Pêtvî" eslen "pê-divî" ye lê ji ber di devoka behdînî de - ku ev peyv lê li kar e - "di-" bi pirranî wek "t" yan "it" tê gotin (ez dikim= ez-it-kim"), "pêdivî" jî bûye "pê-t-vî". "Divî" jî kurtkirina "di-viya" ye anku "pê-viyayî".
Di soranî de jî heman peyv wek "pêwîst" heye ku ji "pê" (bi wê) + "wîst" (ku rehê dema borî ji lêkera "wîstin" e ku maneya "xwestin" yan "vîn, viyan" ya kurmancî dide).
Seyr û sosret e ku çima di herdu zaravayan de jî bi rengdêrê re forma dema borî (di kurmancî de boriya berdewam "di-viya" û di soranî de boriya sade "wîst") hatiye bikaranîn û ne partîsîpa borî wek "hezkirî, hebandî, bijandî, evandî, viyayî, xwestî". Eger partîsîpa dema borî hatibûya bikaranîn, ew peyv ê wiha bûna: pêviyayî û pêwîstû.
Bi heman awayî xweştivî ya kurmancî û xoşewîst ya soranî jî hatine çêkirin.

Ma pêdivî ye ez jî bêm?

Pêdivî bû me hê hingê zanîba ku ew derewan dike.


pêwîst

pêwîsttir (comparative)
herî pêwîst (merkezî) (superlative)
tewrî pêwîst (rojavayî) (superlative)
pêwîsttirîn (soranîzm) (superlative)
پێویست (Kurdish-Arabic)
pêwist
pêdawîstî

Ji soranî پێویست (pêwîst) ji پێ (pê, “pê, bi wê/wî”) + ویستن (wîstin, “vîn, hewce bûn”), binere: pêdivî.


nerast

nerasttir (comparative)
herî nerast (merkezî) (superlative)
tewrî nerast (rojavayî) (superlative)


çewt

çewttir (comparative)
herî çewt (merkezî) (superlative)
tewrî çewt (rojavayî) (superlative)
çewttirîn (soranîzm) (superlative)
چەوت (Kurdish-Arabic)

Hevrehên kurmancî çemîn, veçemandin, veçemandin, çewt, kevan, keman, kivantewandin, tewîn, soranî چهماندن (çemandin), چهمان (çeman), کهوان (kewan, “kevan”), farisî خمیدن (xemîden, “çemîn, tewîn”) û كمان (keman, “kevan; keman”), lûrî kemo, kemon, yûnaniya kevn καμάρα (kamara: kevan, tewandî, çemandî - binere qemere), hemû ji proto-hindûewropî *kem- (“çemandî, tewandî”) ku herwiha serekaniya çemandin / çemîn, tewandin / tewîn, çewt / çeft yên kurdî û خميدن (xemîden, “çemîn, tewîn”) ya farisî ye jî.

xelet, şaş, nerast, nedirist, ji rastiyê bêpar


şaş

şaştir (comparative)
herî şaş (merkezî) (superlative)
tewrî şaş (rojavayî) (superlative)
شاش (Kurdish-Arabic)


şaş

şaştir (comparative)
herî şaş (merkezî) (superlative)
tewrî şaş (rojavayî) (superlative)


tax

taxtir (comparative)
herî tax (merkezî) (superlative)
tewrî tax (rojavayî) (superlative)

Ev qawe tax e, divê şekirê bikiyê.


serewt

serewttir (comparative)
herî serewt (merkezî) (superlative)
tewrî serewt (rojavayî) (superlative)

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.

Di vê demê de laş xwe serewt dike (rehet dike)...

Zagrosê Hajo: Demjimêra byolojî, netkurd.com, gulan 2005


nêtar

nêtartir (comparative)
herî nêtar (merkezî) (superlative)
tewrî nêtar (rojavayî) (superlative)
nêtartirîn (soranîzm) (superlative)

Ji fransî neutre (/nötẍ/)^([çavkanî hewce ye]) .

Mebest ji peyva nêtar jî ev e: Peyvek dibe ku hem nêr û hem jî mê be.

Zana Farqînî: Peyvên ku zayenda wan nêr lê wekî mê tên tewandin, Amidakurd.com, 9/2005


mafdar

mafdartir (comparative)
herî mafdar (merkezî) (superlative)
tewrî mafdar (rojavayî) (superlative)
bimaf
xudanmaf
xudîmaf
xwedanmaf
xwedîmaf
xwidanmaf
xwidîmaf

Li welatên demokrat herkes mafdar e kêmasiyên hikûmetê rexne bike.


biheq

biheqtir (comparative)
herî biheq (merkezî) (superlative)
tewrî biheq (rojavayî) (superlative)
بحەق (Kurdish-Arabic)
heqdar
xudanheq
xwedanheq
xwedîheq
xwidanheq

Li welatên demokrat herkes biheq e kêmasiyên hikûmetê rexne bike.

rastdar, baş, qenc, rewişt paqij, bi dilê xwe yê paqij,
 kesê/a ku direwan nake, keşe/a ku bes rastiyan dibêje


din

di
dinê
dî
dîtir
dîtirê
دن (Kurdish-Arabic)
дьн (Kurdish-Creole)

Hevreha dî, ji proto-îranî *dwitī́yah (“ya/ê duyem”), ji proto-hindûîranî *dwitī́yas (“ya/ê duyem”), ji proto-hindûewropî *dwi- (“didu, cuda”). Hevreha soranî دی (dî), farisiya navîn 𐫅𐫇𐫅𐫏 (dudî, “ya/ê duyem”)avestayî 𐬛𐬀𐬌𐬠𐬌𐬙𐬌𐬌𐬀 (daibitiia, “ya/ê duyem”), farisiya kevn 𐎯𐎻𐎫̄𐎹 (du-vi-t̄y, “ya/ê duyem”), sanskrîtî द्वितीय (dvitīya, “ya/ê duyem”), zazakî bin (“dî”), partî 𐫁𐫅𐫏𐫃 (bidî, “ya/ê duyem”), belûçî اپتی (aptē, “ya/ê duyem”), peştûyî بل (bël, “dî”).

dî, dîtir, başqe,
peyvikek rêzimanî ye bo diyarkirina ku tiştek zêde yan jî cuda ye

Ew alîkariya bêmalan û hejarên din dike.

Wan gelek kesên din jî li wir dîtin.

Ez zû dibezim lê yên din paşve dimînin.

Ev ne baş e, yek din bîne!

Wê biavêje, yek din rake.

Carek din.

Ez û tu û yên din dê li wir bin.


zor

zortir (comparative)
herî zor (merkezî) (superlative)
tewrî zor (rojavayî) (superlative)
zortirîn (soranîzm) (superlative)
زۆر (Kurdish-Arabic)

Maneya resenhêz / qewet / xurtî bû, hevrehazever ya kurdî, zaveri ya (hêz, qudret) ya avestayî, zor (hêz, qudret) ya pehlewî û زور (zor) ya farisî û शूर (sûra: xurt, bihêz, qehreman) ya sanskrîtî ye û ji proto-îranî ye. "Zor" ya tirkî, զօր (zōr) ya ermeniya kevn û զոռ (zoṙ) ya ermeniya devokî ji zimanên îranî hatine deynkirin.

Mela li 'umrê bêfeyde borîKêşa bi zor an qehr û nedamet


vekirî

Kêm dikan rojên cejnan vekirî ne.

Civîn ji çapemeniyê re ne vekirî bû.

Amade bo wergirtina tiştekî yan pêşwazîkirina li tiştekî.

Kovara me herdem ji pêşniyaz û rexneyên xwendevanan re vekirî ye.

Cihê serokwezîrê mirî hê vekirî ye.

Mîkrofon vekirî ye.

Pirsa Kerkûkê hê vekirî maye.

Bila çav û guhên xwe vekirî bin!

Bilêtên vekirî.

Merd, kesa/ê bi dilxweşî ji malê xwe dide xelkê.

(dengnasî yan rêziman) Kîteyên li dawiya wan tîpek dengdar heye.


nas

nastir (comparative)
herî nas (merkezî) (superlative)
tewrî nas (rojavayî) (superlative)
nastirîn (soranîzm) (superlative)
niyas
naz

Herwisa niyas, hevreha zanîn, aşna, hîn, farisî شناختن (“nasîn”)(şinaxten), dema niha شناس (“nas-”)(şinas-), zazakî şinas (“nas”), şinasnayene (“nasîn”), ji pêş-hindû-ewropî*ǵn̥h₃sḱéti ji *ǵn̥eh₃(>zan-) + *-sḱéti (paşgira lêkerî a domdar) > pêş-hindû-îranî *ȷ́naHsćáti > pêş-îranî*jnehşéti ku bûye pehlewanî𐫙𐫢𐫗𐫀𐫘(işnas), farisiya kevnar𐎧𐏁𐎴𐎠𐎿𐎠𐎫𐎹(xşnasatî)("ew dinase"), farisiya navîn𐫙𐫢𐫗𐫀𐫘(işnas). Bi kurmancî divê pêşî bûbe *hinas (ş>h diyardeyekberbelav e), paşê *nihas > niyas û niha jî nas; mîna niyan > nan.

kesa/ê yan tişta/ê tê zanîn ka kî yan çi ye

Ez wî nas dikim.

Işqê kiribûn wisa mubeddel
Wan êkdû nas nekir ji ewwel
Ewwel dikirin ji hev texerrub

kesa/ê rewiştê yan tebîetê wê / wî tê zanîn

tişta/ê aga li ser awayê karkirin ango xebitîna wê heye


bernas

bernastir (comparative)
herî bernas (merkezî) (superlative)
tewrî bernas (rojavayî) (superlative)
berniyas

navdar, nas, naskirî, meşhûr, binavûdeng


berniyas

berniyastir (comparative)
herî berniyas (merkezî) (superlative)
tewrî berniyas (rojavayî) (superlative)


belî

belîtir (comparative)
herî belî (merkezî) (superlative)
tewrî belî (rojavayî) (superlative)
belû
bellî
bellû

Ji tirkî belli, têkilî belge, belirmek (diyar bûn, xuya bûn, eşkere bûn), belirtmek (diyar kirin, xuya kirin, eşkere kirin, ragihandin, îlan kirin).

aşkira, ron, zelal^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


belû

belûtir (comparative)
herî belû (merkezî) (superlative)
tewrî belû (rojavayî) (superlative)


bellî

bellîtir (comparative)
herî bellî (merkezî) (superlative)
tewrî bellî (rojavayî) (superlative)


bellû

bellûtir (comparative)
herî bellû (merkezî) (superlative)
tewrî bellû (rojavayî) (superlative)


bel

beltir (comparative)
herî bel (merkezî) (superlative)
tewrî bel (rojavayî) (superlative)
beltirîn (soranîzm) (superlative)
beş
boq

Dema dinive jî çavên wê bel in!


hevbîr

kesên bîrûbaweriyên wan wek hev in ango eynî ne ango ji hev ne cuda ne

PDK û YNK di pirsa serokatiya Herêma Kurdistana Iraqê de ne hevbîr in.


hevhizir

heman hizir, heman fikre, kesên ku hema hizir yan bîr heye.

Ez û bavê xwe di gelek tiştan de di hevhizir in.


şah

Guhartoyeke şa (“kêfxweş, dilxweş”). (1)


şa

* proto-hindûewropî *kwe- / *kʷyeh₁- ("bêhn vedan, vehesîn, tebitîn")
:proto-îranî *çwe- ("bêhn vedan, vehesîn, tebitîn")
::avestayî: şîya- ("bêhn vedan, vehesîn, tebitîn")
::farisiya kevn: şiyate- ("şad")
::partî: ş'd ("şad")
::pehlewî: ş'd ("şad")
::so: ş't'x'w ("şad")
::farisî: şad ("şad") ...
::partî: şad
::kurmancî: şa, şad ("şad")
::soranî: şad ("şad")
::zazakî: şa, şay) ("şad")
:latînî: quies ("bêhn vedan, vehesîn, tebitîn")
:rusî: покой (po-koy: aram, rehet, tena)
:almanî: weile ("dema ku, di navbera ... de")
:îngilîzî: while ("dema ku, di navbera ... de") ...
;Çavkanî:
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg r. 169.
* Cheung, Johnny, Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden, 2007, r. 37
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an
* Etymonline. Online English Etymology Dictionary. <etymonline.com> by Douglas Harper.

kêfxweş

Kesa/ê di dilê xwe hest bi xweşiyê dike.

Heye carek di salê daDilo mizgîn e min şa beKo sultanê me dê bêtin


şad

şadtir (comparative)
herî şad (merkezî) (superlative)
tewrî şad (rojavayî) (superlative)
dilşa
dilşad
şa

* proto-hindûewropî *kwe- / *kʷyeh₁- ("bêhn vedan, vehesîn, tebitîn")
:proto-îranî *çwe- ("bêhn vedan, vehesîn, tebitîn")
::avestayî: şîya- ("bêhn vedan, vehesîn, tebitîn")
::farisiya kevn: şiyate- ("şad")
::partî: ş'd ("şad")
::pehlewî: ş'd ("şad")
::so: ş't'x'w ("şad")
::farisî: şad ("şad") ...
::kurmancî: şa, şad ("şad")
::soranî: şad ("şad")
::zazakî: şa, şay) ("şad")
:latînî: quies ("bêhn vedan, vehesîn, tebitîn")
:almanî: weile ("dema ku, di navbera ... de")
:îngilîzî: while ("dema ku, di navbera ... de") ...
:Çavkanî: Horn p.169, Cheung p.37, Watkins p., Etymonline

Tacdîn û Sitî ko bûn bi hev şad
Tacdîn û Sitî ko bûn bi hev şad


dilşad

dilşadtir (comparative)
herî dilşad (merkezî) (superlative)
tewrî dilşad (rojavayî) (superlative)
dilşadtirîn (soranîzm) (superlative)


kêfxweş

kêfxweştir (comparative)
herî kêfxweş (merkezî) (superlative)
tewrî kêfxweş (rojavayî) (superlative)
kêfxweştirîn (soranîzm) (superlative)
keyfxweş
keyfxoş
keyfxuş
keyfxwiş
keyfxwoş
keyfxwuş
kêfxoş
kêfxuş
kêfxwiş
kêfxwoş
kêfxwuş

Kesa/ê di hest bi keyfê ango xweşiyê dike.


nêzîk

nêzîktir (comparative)
herî nêzîk (merkezî) (superlative)
tewrî nêzîk (rojavayî) (superlative)
نێزیک (Kurdish-Arabic)
nêzik

Xasma ko muqerrebê di bedxwah
Nêzîk bibin ne'ûzu bi-l-lah

Bi Behdini: "hez ji nêzîkê xwe bike, wek çewa to hez ji xwe dikey"


tengav

Kesa/ê di rewşek teng de, kesa/ê pirr pêdivî bi tiştekê heye, rewşa nexweş u berteng, bêhina yekî/ê teng kirin.


ferhe

ferhetir (comparative)
herî ferhe (merkezî) (superlative)
tewrî ferhe (rojavayî) (superlative)


dir

dirtir (comparative)
herî dir (merkezî) (superlative)
tewrî dir (rojavayî) (superlative)
dirtirîn (soranîzm) (superlative)

Mam Celal di 07.03.2008an de bêyî, ku qet nebe ji çavê bi mîlyonan Kurdên Bakur fedî bike, gora neyarê Kurdan yê herî dir Mistefa Kemal ziyaret kir.

Fuad Sîpan: Mam Celal, Netkurd.com, 3/2008


dir

dirtir (comparative)
herî dir (merkezî) (superlative)
tewrî dir (rojavayî) (superlative)
dirtirîn (soranîzm) (superlative)
دڕ (Kurdish-Arabic)
dirr
durr
dur
gir

Tiştê ku rûyê wî ne hilû lê geh-geh tûj e û loma dikare tiştan bidirîne.


peyda

Ji zimanên îranî, hevreha soranî پهیدا (peyda), farisî پیدا (peyda), پیداد (peydad), pehlewî peytak, têkilî avestayî peyti- (pêş, ber), binere: pêş û pey.

Mirovên qenc vî zemanî peyda nabin.

Û winda bit di xerbê daJi qundus Zuhre peyda bitJi hindis Muşterî bêt der

Erdhej çawan peyda dibin?


şet

seqet, kêmendam, qop, qoz, xûz, şel, şeht, şetik

Naçar-i ji hêşetê diçû dûrHemderd-i dibû digel şetê kûr


beş

beştir (comparative)
herî beş (merkezî) (superlative)
tewrî beş (rojavayî) (superlative)
bel
zîq

Vekirî (bi taybetî dev dema ku hindî mirov bikare wî zêde veke).


asan

asantir (comparative)
herî asan (merkezî) (superlative)
tewrî asan (rojavayî) (superlative)
asantirîn (soranîzm) (superlative)

Çi tavêtin surûd ewwel
»Ki 'işq asan numûd ewwel
Welê uftad-i muşkilha«


hêsa

Hevreha hêsan, soranî ئاسان (asan), farisî آسان (asan), ji zimanên îranî, têkilî asa, asayîş, asûde.

rehet, aram, ne westiyayî, ne aloz, bê nexweşî, bêderd, bêkul, bêkeder, bê-êş

Ku dilê mirov hêsa be, mirov nanê xwe li xweliya ber agirê xwe xe jî û bixwe, xweş e.

Pendek pêşiyan, wergirtin ji M. E. Bozarslan: "“HÊSA” Û “HÊSAN”, NE “ASAN”, Demanu.com.tr, 9/2005

tena, hêwir, vehewiyayî, tebitî, hêmin, asan, asûde, aşt^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


hêsan

hêsantir (comparative)
herî hêsan (merkezî) (superlative)
tewrî hêsan (rojavayî) (superlative)
hêsantirîn (soranîzm) (superlative)
هێسان (Kurdish-Arabic)

Ji zimanên îranî, hevreha soranî ئاسان (asan), zazakî asan, farisî آسان, farisiya navîn 𐭠𐭮𐭠𐭭 (ʾsʾn). Herwiha bi metatezê hevreha peyva sanahî ya kurmancî ye jî. Têkilî asûde.

Ne zehmet, ne dijwar, ne asê, tişta/ê her kes dikare bike.

Yarî ne hêsanî ye; cefa yeMeqsûd-i ji yariyê wefa ye


otomatîk

Ji fransî automatique (automate + -ique).

ya / yê ku bi xwe dixebite anku kar dike (bi taybetî makîne), xwebere

Ajotina siwareya otomatîk hêsantir e.


automatîk

automatîktir (comparative)
herî automatîk (merkezî) (superlative)
tewrî automatîk (rojavayî) (superlative)


avtomatîk

avtomatîktir (comparative)
herî avtomatîk (merkezî) (superlative)
tewrî avtomatîk (rojavayî) (superlative)


kal

Ji erebî كهل (kehl: pîr, pîremêr). Bo hin peyvên din jî, ku "-eh-" tê de dibe "-a-", bide ber kehr / kar(ik), kehnî / kanî, lehindik / landik...

Umrekî bêhed li bal bû
Rihsipî bû şubhê kal bû
Kuşt fena bû j'kesretê


kal

kaltir (comparative)
herî kal (merkezî) (superlative)
tewrî kal (rojavayî) (superlative)

Hevreha soranî کاڵ (kał), farisî کالک (kalek), ji zimanên îranî. Ji eynî rehî: kal (negihiştî)

Şebeşê kal.

Petêxê kal.

Fêkiyên kal.


kal

rengê sar û girtî: zerê kal, spiyê kal, sorê kal


hêdî

hêdîtir (comparative)
herî hêdî (merkezî) (superlative)
tewrî hêdî (rojavayî) (superlative)
hêdîtirîn (soranîzm) (superlative)

Ji erebî هدوء (hudûʔ), navdêra lêkerî a هَدَأَ (hadaʾa, “aram”). Bi etîmoljiya gelêrî peywendî hêmin û hêwaş jî hatiye kirin nê ew ne hevreh in. A îranî a xwemalî di zimanên din ên îranî de jî hevmaneyên aram e, bide ber farisî آهسته (aheste).

Tu çima wisa hêdî dixwî?

Ev ji wê hêdîtir e.


belav

belavtir (comparative)
herî belav (merkezî) (superlative)
tewrî belav (rojavayî) (superlative)
belavtirîn (soranîzm) (superlative)
بهلاڤ (Kurdish-Arabic)
bela
belave
bilav
bilave
blav
blave

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

ya / yê ku li gelek cihan heye yan gihiştiye pirr deran

Dil şûşe ye, ew çira di nav e
Sir cuz' e, di kulli da belav e
Bi-l-kul ji serî hetta bi eqdam


belave

belavetir (comparative)
herî belave (merkezî) (superlative)
tewrî belave (rojavayî) (superlative)


xilas

nemayî, ya / yê ku nemaye, bidawîhatî, bidawîbûyî

Naru qelbî fî hewahu mislu narin fi l-hedîdKey xilas ez dozexê hecrê tu ya bim ey ciwanHer nefes dared sela û ne'reê hel min mezîd

azad, rizgar (kesa/ê ji bin zilmê anku stemê derketî / nemayî)


têr

Ya / yê êdî ne hewceyî tiştekê/î (bi taybetî xwarinê).

Hespên cehxur yên têr, bezand.

Yek bi yek peykan çevî bûn çûne cergê da kulabPir bi wan curhan xwe têr in lew ko dî derman dikirŞerbet û ava heyatê şekker û qend û gulab


ziktêr

peyv tal e bo kesên zikê wan pirr mezin e.


şûtik

Em ji kesên ku xwe dihetikînin ango şerm nakin re "şûtik" dibêjin.

Abdurrahman Önen di koma "Zimanê Kurdî" ya li ser Rûnameyê de, 12/2011


avdar

avdartir (comparative)
herî avdar (merkezî) (superlative)
tewrî avdar (rojavayî) (superlative)


amade

amadetir (comparative)
herî amade (merkezî) (superlative)
tewrî amade (rojavayî) (superlative)
amadetirîn (soranîzm) (superlative)
ئاماده (Kurdish-Arabic)

Bi riya soranî ئاماده (amade), herdu ji farisî آماده (amade) ji آمادن (amaden, “berdest kirin”).

Xwarin amade ye.

Adabê sefa û zindeganî
Amade ke şerbet û te'aman
Azade ke cariye û xulaman

Ez li civîna duhî ne amade bûm.


hazir

hazirtir (comparative)
herî hazir (merkezî) (superlative)
tewrî hazir (rojavayî) (superlative)
hazirtirîn (soranîzm) (superlative)

amade, eleste, eywez, nazir, çêkirî, sazkirî, dirist, berhev,

Xwarin hazir e.

Her kesê hazir biket ew yek te'am
Ba buxur û şerbet û qedrek temam

Halê hazir.

Ez li civîna duhî ne hazir bûm.


berhazir

berhazirtir (comparative)
herî berhazir (merkezî) (superlative)
tewrî berhazir (rojavayî) (superlative)

ya / yê ku li ber hazirbûnê ye, ya / yê ku kêm maye ku dê hazir bibe


beramade

beramadetir (comparative)
herî beramade (merkezî) (superlative)
tewrî beramade (rojavayî) (superlative)
ber-amade

ya / yê ku li ber amadebûnê anku hazirbûnê ye, ya / yê ku kêm maye ku dê amade bibe


ber-amade

ber-amadetir (comparative)
herî ber-amade (merkezî) (superlative)
tewrî ber-amade (rojavayî) (superlative)


mezin

mezintir (comparative)
herî mezin (merkezî) (superlative)
tewrî mezin (rojavayî) (superlative)
mezintirîn (soranîzm) (superlative)
مهزن (Kurdish-Arabic)
мәзьн (Kurdish-Creole)
mazin
meçoç
mes-

Ji proto-hindûewropî *méǵh₂s.
Hevreha belûçî مزن (mezen, muzen), farisiya navîn mes/meh, farisî مه (meh - bi maneya "mezin" êdî nemaye), avestayî 𐬨𐬀𐬰𐬀𐬵 (mezeh), sanskrîtî महा (mahā) (mahā́), ermenî մեծ (mec) (mêç) hîtîtî 𒈨𒂊𒅅𒆠𒅖 (mêkkis, “gelek, pirr”), yûnaniya kevn μέγας (mégas, “mezin”), latînî magnus (“mezin”) û mactus (“hêja, bihagiran”), îtalî/portugalî/spanî magno, îngilîzî much (bixwîne: maç "gelek, pirr"), swêdî mycket ("gelek, pirr"), danmarkî meget ("gelek, pirr"), albanî madh...
Di kurdî de paşgira -in lê hatiye zêdekirin lê forma mes-/mez- jî di mestir/meztir û mestirîn / meztirîn de hê maye. Guhartoya bi paşgira -in di zimanên din ên îranî de ji bo dêwan anku bûnewerên mîtolojîk ên mezin tê karanîn; binêre avestayî 𐬨𐬀𐬰𐬀𐬌𐬥𐬌𐬌𐬀 (mezeyniye, “mezin, dêw, bûnewerên mezin”), farisî مازنی (mazenî) û navê Mazenderan ji مازن (mazen, “mezin, dêw”) + در (der, “derî”) + -an.
Bo guherîna *ǵ ya proto-hindûewropî bi Z di zimanên îranî de, bidin ber peyva zanîn, zer.
Bo guherîna wateya peyvan di navbera "mezin" û "gelek" de bidin ber tirkî çok (gelek, pir) û oyxurî چوڭ (chong, “mezin”).
Di nav zaravayên kurdî de peyv tenê di kurmancî de maye. Hin caran ew di soraniya nivîskî de tê dîtin lê ew ji kurmancî hatiye neqilkirin wek çawa ku hevwateya wê ya soranî gewre jî neqlî kurmanciya nivîskî bûye. Di nav zimanên îranî de ji bilî kurmancî herwiha di belûçî de jî maye lê wek din ji zimanên din ketiye.
Bi forma xwe ya yûnanî wek mega- ketiye piraniya zimanan û zimanê kurdî jî. Bo nimûne: megaloman, megatrend...
;Çavkanî:
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press, r. 379.
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010, r. 632
* Etymonline. Online English Etymology Dictionary. <etymonline.com> by Douglas Harper.
* The Tower of Babel - An Etymological Database Project [Birca Babilê - Projeyeke Danegeha Etîmolojî] (bi îngilîzî û rusî): http://starling.rinet.ru/

Fîl heywanên mezin in.

Dîrhemek bêt serfê Mewlûda Nebî
Xêrekî mezin ji bo hasil dibî
Hem ji Şeyxan bû rîwayet ev xeber

Behreke mezin.

Xaniyekî mezin.

Birayê mezin û birayê biçûk.

giring, muhim, tesîrker, bibandor, zîrek, jêhatî

Qezayeke mezin.

Zanayên mezin.

dilovan, birehim, dilnerm, hestiyar, dilnazik

Ya Xudê tu yê mezinî, li min bibore.

Qurban tu yê mezinî li min bibore.


gewre

Vê dawiyê bi riya soranî گەورە (gewre) ji aramî ܓܒܪܐ (gaḇrā), hevrehaîbranî גֶּבֶר (géver, geḇer), erebî جَبْر (jabr), etiyopiya klasîk ገብር (gäbr)... Heman peyva aramî herwiha serekaniya peyva gawir e jî.


qelew

qelewtir (comparative)
herî qelew (merkezî) (superlative)
tewrî qelew (rojavayî) (superlative)
qelewtirîn (soranîzm) (superlative)
قهلهو (Kurdish-Arabic)
qelaw
gir
qalind
pan
stûr
zirav

Nayê zanîn, belkî bi rêya qelewî bi paşvesazî ji qelî, bide ber elewî ji Elî. Hevreha soranî قهڵهو (qellew), zazakî qelaw.

zexm, gir, têrgoşt, tewle, têrbez, şîşman, şîşko, obez

bigelûgoşt, azoît^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


evîndar

/ɛviːnˈdɑːɾ/

Kesê ji kesekê/î hez dike, kesê hest bi evînê dike


aşiq

aşiqtir (comparative)
herî aşiq (merkezî) (superlative)
tewrî aşiq (rojavayî) (superlative)

kesa/ê ji kesekê/î hez dike, kesa/ê hest bi evînê anku eşqê dike


dildar

dildartir (comparative)
herî dildar (merkezî) (superlative)
tewrî dildar (rojavayî) (superlative)

Kesa/ê ji kesekê/î hez dike, kesa/ê hest bi evînê anku eşqê dike.


stranî

stiranî
sitranî
sitiranî
stranane
strankî


boş

boştir (comparative)
herî boş (merkezî) (superlative)
tewrî boş (rojavayî) (superlative)
boştirîn (soranîzm) (superlative)
بۆش (Kurdish-Arabic)

Hevreha beg, beş, bext, ji proto-hindûewropî *bʰewg-. Guherrîna ramanê di zimaninên din ên hindûewropî da jî tê rast hatin.

pirr, gelek, zaf (bi taybetî ava diherrike)

Vêca çemê ku baranê tijî bûbû bi awayekî boş ji gir û ji çîyayên bakur re berjêr dadiket.

2023, J.R.R. Tolkien (terciman: Samî Hêzil), Hobbit, Cervantes, çapa 1ê, r. 41, ISBN 9786257724838

41. Tacdîn fekirî ko bezme boş e
Tacdîn fekirî ko bezme boş e


betal

betaltir (comparative)
herî betal (merkezî) (superlative)
tewrî betal (rojavayî) (superlative)
betaltirîn (soranîzm) (superlative)
بەتال (Kurdish-Arabic)
(dengnasî: بەطال، بەطاڵ)
бәтал (Kurdish-Creole)

Ji erebî بطال (beṭṭal) ji بطل (beṭele, “betal bûn”), hevreha aramî ܒܛܠ (b-ṭ-l-, “betal bûn”), aramî בטל, akadî beṭal. Ji eynî rehî: betlane, batil, îptal.

/bɛˈtˤɑːl/, /bɛˈtˤɑːɫ/

Ya / yê ku kar nake yan kar pê nayê kirin.

Rojekê gava li bazarê, betal û li kêleka sepeta xwe ya hemaliyê sekinîbû, jineke ciwan ku çarjeveke ji hevrîjim û bi pelezêrkan neqijandî lê bû, hat cem wî.

Hin raxibê husnê la-yezal in
Hin talibê qalibê betal in


betal hêlan

betal hêlantir (comparative)
herî betal hêlan (merkezî) (superlative)
tewrî betal hêlan (rojavayî) (superlative)


betalhêlan

betalhêlantir (comparative)
herî betalhêlan (merkezî) (superlative)
tewrî betalhêlan (rojavayî) (superlative)


betaltir

betaltirtir (comparative)
herî betaltir (merkezî) (superlative)
tewrî betaltir (rojavayî) (superlative)


betaltirîn

betaltirîntir (comparative)
herî betaltirîn (merkezî) (superlative)
tewrî betaltirîn (rojavayî) (superlative)


'etal

'etaltir (comparative)
herî 'etal (merkezî) (superlative)
tewrî 'etal (rojavayî) (superlative)


heq

Hûn heq in giliyan li kêmasiyên me bikin.


berê

berêtir (comparative)
herî berê (merkezî) (superlative)
tewrî berê (rojavayî) (superlative)

Serokê berê yê Iraqê Sedam Hisên.


temam

Her kesê hazir bike ew yek te'amBa buxur û şerbet û qedrek temam

Birîndar bû lê li nexweşxaneyê temam bû.


weledzina

Kesa/ê ji jinek û zelamek ne jin û mêrên hev çêbûye.

Kesa/ê pirr şatir yan şeytan yan fêlbaz.

Geh 'edl e ji bo me kar û geh cewrHerçend Bekir weledzina yeAşê me ji wî bi fetl û ba ye


guneh

Yê kirina wî li gorî dînê Îslamê nerast e.


mijûl

mijûltir (comparative)
herî mijûl (merkezî) (superlative)
tewrî mijûl (rojavayî) (superlative)
mijûltirîn (soranîzm) (superlative)
مژوول (Kurdish-Arabic)
mijîl
mijul
mujûl
mujîl
mujul
mijwîl
mujwîl
gîro

Ji meşxul ji erebî مَشْغُول (mašḡūl) ji شُغْل (šuḡl) ku wek şuxl û şol ketiye kurdî jî.

xerîk

Kesa/ê tiştekî dike û lewre nikare tiştek din bike.

Ez dê biçûma Kurdistanê lê bi karê xwe ve mijûl im.


gir

girtir (comparative)
herî gir (merkezî) (superlative)
tewrî gir (rojavayî) (superlative)
girtirîn (soranîzm) (superlative)
girs
gird

Ji proto-hindûewropî *ǵerh₂-, hevreha soranî gird, osetî зæро́нд, sanskrîtî जरन्त (cerente: pîr, mezin), ermenî ծեր (çer: pîr, mezin), yûnaniya kevn γέρων (pîr, mezin), rusî зреть (zrêti: rizîn)

mezin, zexim, qelew, bilind û qelew (bi taybetî mirov)


girs

girstir (comparative)
herî girs (merkezî) (superlative)
tewrî girs (rojavayî) (superlative)
girstirîn (soranîzm) (superlative)

gir, giran, xurt, bihêz, biqewet, qayîm, giring^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


hindî

Her tişta/ê Hindistanê, miletê wê yan zimanê wê yê serekî.


taybet

taybettir (comparative)
herî taybet (merkezî) (superlative)
tewrî taybet (rojavayî) (superlative)
taybettirîn (soranîzm) (superlative)
teybet

Ji erebî طيبة (ṭeybeᵗ, “başî, qencî, hêjayî, jêhatîtî”) yan ji aramî ܛܝܒܘܬܐ (tˁaybuθɑ), îbrî טובה (tobe, tove: baş). Bo guherîna maneya bide ber "xas" ku di kurdiya başûrî de maneya "baş" wergirtiye yan zor ku di soranî de wateya "gelek, pirr" wergirtiye. Herwiha dikare ji طبيعة (ṭebî'eᵗ, “sirişt, xwerist, tebîet”) ku herwiha serekaniya "tebîet" ya kurdî ye jî; ji طبع (ṭeb', “muhr, teb', çap, dews, şûn, şop”). Bi metatezê "tebî'et > *te'îbet > taybet". Bo guherîna "e+eyn" bi "a" di kurdî de binêre: "aqil, alif, ala".

xas, awarte, radî, xusûsî, arizî, cuda, ferq, ne mîna yên din, ne wek yên dî,
tiştek wisan hebûn ku yên din nîne,
tiştek wisan tinebûn ku yên din heye

(...) di civatên min û wî yên taybet de, tim digot (...)

Berpirsyar, serbaz û parêzgehên taybetê hemû şûnde bezîn derve (...)

Zeynelabidîn Zinar, Balafira Jînê, Weşanên Pencînar, 1993, ISBN 91 972090 3 1

cihê, têvel, şexsî, prîvat, întîm, taybetî, ferdî^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


nûjen

nûjentir (comparative)
herî nûjen (merkezî) (superlative)
tewrî nûjen (rojavayî) (superlative)
nûjentirîn (soranîzm) (superlative)

modern

Tişta/ê li gor şêwazên anku stîlên yan şêweyên anku awayên nû.

helbestên nûjen

teknîka nûjen


poşman

Hêstê xemgînî an jî bêhêvî (tiştêk qewimiye an hatiye kirin, bitaybetî windakirinek an fersendek ji dest çûye).

Lê jar nedigo ez poşmanim û min ne bi serxweşîyê, bi hiş û bi dil kiriye.

07.03.2016, Dahûrandina romana “Jar Lê Sermest” https://web.archive.org/https://diyarname.com/news.php?Idx=21217 arşîv, diyarname.com


peşîman

peşîmantir (comparative)
herî peşîman (merkezî) (superlative)
tewrî peşîman (rojavayî) (superlative)
peşîmantirîn (soranîzm) (superlative)
پهشیمان (Kurdish-Arabic)
peşêman
poşman
pîşman
heşêman
heşîman
piheşêman
piheşîman
biheşêman
biheşîman
bênteng
xemgîn
zivêr

Ji zimanên îranî, hevrehasoranî پهشیمان (peşîman), farisî پشیمان (peşîman), pehlewî peşêman, têkilî paşî/paşê + (ra)man (anku fikirîn) wek di bêjekadijmin de.

kesa/ê tiştek kiriye yan gotiye lê paşî bawer dike ku xwezî wa nekiriba û ji ber hindê xemgîn e

We'de dabû dê şehîd kim wî bi şîrê xwey şerîf
Ma nebî îro peşîman ew ji tedbîra sewab
Şerh-i halê min Mela narit beyadê hê temam


hûr

hûrtir (comparative)
herî hûr (merkezî) (superlative)
tewrî hûr (rojavayî) (superlative)
hûrtirîn (soranîzm) (superlative)
هویر (Kurdish-Arabic)
hîr
hwîr
xor
ûr

Ji zimanên îranî, hevreha soranî ورد (wird) (wird), zazakî werd, farisî خرد (xord). Di kurmancî de "d" ji pey "r" dikeve, bo nimûne: farisî "kerd", soranî "kird", kurmancî "kir; farisî "burden", soranî "birdin", kurmancî "birin".

Sebr û qerarim ko bir
Can û ceger hûr dikir
Zulmê we reng kê dikir


hûrbûyî

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


kamil

kamiltir (comparative)
herî kamil (merkezî) (superlative)
tewrî kamil (rojavayî) (superlative)
kamiltirîn (soranîzm) (superlative)
kamîl
kamul

Daye me mîrasa Qur'ana Kerîm
Dînê me kir kamil û ni'met-temam


kamul

kamul bûn
kamul kirin
kamulbûn
kamulkirin
kamulbûyî
kamulkirî


bêkêmasî

ti tişt jê ne kêm, kamil, temam, perfekt, bêxeletî

Ti kes ne yê bêkêmasî ye.


bikêmasî

ya / yê yek yan hin kêmasî hene, ne bêkêmasî, netemam, nekamil, împerfekt

Her kes bikêmasî ye.


netemam

ya / yê yek yan hin kêmasî hene, bikêmasî, nekamil, împerfekt

Mirov netemam e, kêmasiyên wî hene.

Karê wî netemam ma.


kaxezî

kaqedî
kaqidî
kaqezî
kaqizî
kaxedî
kaxidî
kaxizî
keqadî
keqazî
kexadî
kexazî
qaqedî
qaqidî
qaqezî
qaqizî
qaxedî
qaxidî
qeqadî
qeqazî
qexadî
qexazî
hûrde

Banknot pareyên kaxezî ne.


zêrrîn

zêrrîntir (comparative)
herî zêrrîn (merkezî) (superlative)
tewrî zêrrîn (rojavayî) (superlative)


zêrîn

zêrîntir (comparative)
herî zêrîn (merkezî) (superlative)
tewrî zêrîn (rojavayî) (superlative)
zêrî
zêrrî
zêrrîn

Ji zêr + -în, hevreha soranî زێڕین (zêrrîn) (zêrrîn), farisî زرین (zerrîn), avestayî zerineêne (zarənaēna), ji zimanên îranî.

Derfeteke zêrrîn.


fermî

fermîtir (comparative)
herî fermî (merkezî) (superlative)
tewrî fermî (rojavayî) (superlative)
fermîtirîn (soranîzm) (superlative)
gelemperî
giştî

resmî, dewletî, îdarî, mîrî, hikûmî, tişta/ê bi biryara dewletê tê kirin


resmî

Fermî, dewletî, îdarî, mîrî, hikûmî, tişta/ê bi biryara dewletê tê kirin.


dewletî

fermî, resmî, îdarî, mîrî, hikûmî, tişta/ê bi biryara dewletê tê kirin


kirêt

kirêttir (comparative)
herî kirêt (merkezî) (superlative)
tewrî kirêt (rojavayî) (superlative)
kirêttirîn (soranîzm) (superlative)
كرێت (Kurdish-Arabic)
krêt
kirê

Ji ermenî կեղտ (keġt) - L û R di kurdî de adeten bi hev diguherin. Herwiha bide ber kirh ji tirkî û qirêj ji erebî.

kirh, eblû, ne bedew, ne ciwan, ne delal, ne rind, ne spehî, ne xweşik,
kesa/ê yan tişta/ê dêmê wê / wî anku xuyanga wê / wî ne bi dilê mirovî

Lîstikên kirêt.


pêşkêş

pêşkêştir (comparative)
herî pêşkêş (merkezî) (superlative)
tewrî pêşkêş (rojavayî) (superlative)
pêşkêştirîn (soranîzm) (superlative)
پێشكێش (Kurdish-Arabic)
pêşkeş

Berçav, diyar, xuya, eşkere, zelal, raber, araste, rapêş, nîşandayî.

berpêş, hizûr, pêşber^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)

Min dilê xwe pêşkêşî te kir.

...bilanê tabî bibe û pêşkêş bide.

1857, Mela Mûsayê Hekarî, Amadekar: Hêmin Omer, Durrû’l Mecalîs, sala weşandinê: 2022, r. 75


hûrik

hûriktir (comparative)
herî hûrik (merkezî) (superlative)
tewrî hûrik (rojavayî) (superlative)
hîrik
hwîrik
hûrk
hûrkok


kembax

kembaxtir (comparative)
herî kembax (merkezî) (superlative)
tewrî kembax (rojavayî) (superlative)
kembaxtirîn (soranîzm) (superlative)
kambax
kimbax
kemax
kimax

Herwiha kambax, bide ber tirkiya devokî gambak, kambah û kambak. Di lehceyên din yên kurdî de û di zimanên din yên îranî de peyda nabe loma ihtimalen ya kurdî ji tirkî hatiye wergirtin.

Min laptopê xwe bire def da çêket, lê wî kembaxtir lê kir.


nebaş

nebaştir (comparative)
herî nebaş (merkezî) (superlative)
tewrî nebaş (rojavayî) (superlative)
nebaştirîn (soranîzm) (superlative)

neçak, nepak, wêran, pîs, kirêt^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


neqenc

neqenctir (comparative)
herî neqenc (merkezî) (superlative)
tewrî neqenc (rojavayî) (superlative)
neqenctirîn (soranîzm) (superlative)

xirab, bed, nebaş, neçê, nerind, neçak, nepak


neçê

neçêtir (comparative)
herî neçê (merkezî) (superlative)
tewrî neçê (rojavayî) (superlative)
neçêtirîn (soranîzm) (superlative)

Tu di derheqa min de neçê nefikirî, Petya, tiştekî nebêje... (...)

Bexçeyê Vîşne, Anton Çexov, Weşanên Nûdem

neçak, nepak, pîs^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


nerind

nerindtir (comparative)
herî nerind (merkezî) (superlative)
tewrî nerind (rojavayî) (superlative)
nerindtirîn (soranîzm) (superlative)

kirêt, pîs, ne bedew, ne spehî, ne delal, ne xweşik, ne ciwan


bedew

bedewtir (comparative)
herî bedew (merkezî) (superlative)
tewrî bedew (rojavayî) (superlative)
bedewtirîn (soranîzm) (superlative)

Ji erebî بَديع (/bedî‘/, “spehî”) yan dîsa erebî بَدَوِيّ (badawiyy /bedewî/, “koçer”). Bo hin peyvên din jî yên deynkirî ku ji wateya xwe ya bingehîn dûr ketine, binere: reben, cindî (bi maneya keşxe)

Spehî, delal, xweşik, ciwan, kesa/ê yan tişta/ê rû yan bejnûbala wê / wî bi dilê mirovî ye.

Karê ne bedew bû. Lê bejn û bala wê ya blind, dêmê wê î mîna rengê genimê sor, gerdena wê û devê xweşik, çevên ne ewqas gir, lê jîr û baqil, eniya kever, porê reşe qey bêjî mîna hiriya şehkirî harmoniyeka wisa çê dikirin, wekî heta mêrên mezin jî nikaribûn bêxem rex wê re derbas bibin.


xweşik

xweşiktir (comparative)
herî xweşik (merkezî) (superlative)
tewrî xweşik (rojavayî) (superlative)
xweşiktirîn (soranîzm) (superlative)

spehî

Kesa/ê yan tişta/ê rû yan bejnûbala wê / wî bi dilê mirovî ye.

Dûr bû ji efalê bi şik
Ji emred û bikra xweşik
Ma kes xeberdanek li nik!

Xanima min jî di vê navê de ew texlît xwarinên ku min navên wan li jor hejmartin di firaxên porselen yên xweşik de li ser masê bi awayekî spehî bi cih kiribûn û mîna xanim û bermaliyeke bi xwe bawer li benda mêvanan bû.

Firat Cewerî, Payiza Dereng, Avesta, 2014, r. 16


mirî

Ya / yê miriye, ya / yê rih di leşîda ne maye, yê giyanê xwe dest daye, yê rih bi ser de çûyî.

Hudhudê şîrînzeban îro xeberdarê me yeism û navê te'y şerîf hey kir li min qelbê mirîLew di medhê te û senayê bûyî me çeng û ney e


kuştî

kuştîtir (comparative)
herî kuştî (merkezî) (superlative)
tewrî kuştî (rojavayî) (superlative)
كوشتی (Kurdish-Arabic)
biheştî
mirî
şehîd
wefatkirî

mirî, temirî, vemirî, ya / yê hatiye kuştin, ya / yê ku kesek din jiyana wî bi dawî aniye

Da me çeşmê qehr û xeşmê rim li dil da go edebKuştiyên dîdar û dînê bêxeta her deh sed inHer seher dîsa ji nû wên têne kêrê sed celeb


qetilkirî

Di êrişa Reinaya Li Stenbol Ortakoyê 11 welatiyên Tirkiyeyê, 24 tûrîst hatin qetilkirin. Nasnameya 4 kesên qetilkirî hêj nediyar e.

2017, Jiyanên ku di êrişa Reinayê de tarî bûn https://web.archive.org/https://m.bianet.org/kurdi/print/182290-jiyanen-ku-di-erisa-reinaye-de-tari-bun arşîv, bianet.org


komkuj

Tê bawerkirin ku Iraqê çekên komkuj hene.


xav

xavtir (comparative)
herî xav (merkezî) (superlative)
tewrî xav (rojavayî) (superlative)
xam
xangî

Herwiha forma negunciyayî (unadapted) xam, ji farisî خام (xam). Tê xuya ku nû ketiye zimanê kurdî, heta di Mem û Zînê (1692) de jî wek xam hatiye tomarkirin û guherîna /m/>/v/'a guncanî zimanê kurdî çênebûye. Lê ev ji ber forma din a wek xam tê gotin, di serdema îranîkiya navîn de jî guherîna h>x pêk hatiye û çima nayê zanîn. Dibe ku cihê a xwemalî *hav vegirtibe. Ji proto-hindûewropî *om- (*ḫamel) / *h₃emos, *h₂eh₃mos (“xav”), hevrehaxam ya pehlewî, zazakî û farisî, xaw ya soranî, belûçî ameg, hameg, xom ya osetî, आम (āmá) ya sanskrîtî, hum ya ermenî, ὠμός (omos) ya yûnaniya kevn, amarus ya latînî > amer ya fransî, amargo ya spanî...
proto-hindûewropî *om- (“xav, negihiştî, tirş”):proto-îranî:
::pehlewî: xam ("xav")
::somalî: x'm ("xav")
::hotenî: hame ("xav")
::farisî: xām ("xav")
::belûçî: hameg ("xav")
::kurmancî: xav ("xav")
::osetî: xom ("xav") ...
::zazakî: xam ("xav")
:sanskrîtî: āmá ("xav, tirş")
:ermenî: hum ("xav, nekelandî")
:yûnanî: ōmos ("xav")
:latînî: amarus ("tirş: negihiştî")
;Çavkanî:
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg r. 103.,
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an, r. 60,
* Lubotsky, Alexander. Indo-Aryan inherited lexicon. University of Leiden.
* Pokorny, Julius, Ferhenga etîmolojî ya hindûewropî ["Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (bi almanî)"], Bern, 1959, r. 777

Ew goştê xav dixwe.

Ev birinc xav e.

sist, ne xurt, ne zîrek, ne çist, ne çeleng, ne fêris, neşidayî

Kurrik xav e, tiştek jê nayê.

nefta xav

paqij, bijûn, pak, temîz, ne pîs, ne gemarî, ne genî, ne herimî, ne lewitî


tiral

tiraltir (comparative)
herî tiral (merkezî) (superlative)
tewrî tiral (rojavayî) (superlative)
tiraltirîn (soranîzm) (superlative)
teral
terale
ternal
terrnal
têral
têrale
tirale
tirol
tirole
tirnal
tirrnal

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

arode

Kesê ku nikare yan naxwaze tiştekî bike tevî ku ew tişt ne dijwar e jî.


nazik

naziktir (comparative)
herî nazik (merkezî) (superlative)
tewrî nazik (rojavayî) (superlative)
naziktirîn (soranîzm) (superlative)
نازک (Kurdish-Arabic)
nanzik

Ji proto-hindûewropî *nega-, proto-îranî *naiz-, hevreha kurdî naz, farisî ناز (naz), parsî naz-, rusî nêga (“luks, bextiyarî”), нежный (nêjniy: nazik, nerm).

tişta/ê bi hêsanî dikare bêt şkandin
 yan bi awayek din ziyan lê bêt kirin (bi taybetî tiştên zirav yan tenik)

Nav dîde'ê bêxwab-i da
Ew tilliyên nazik reqîq
Pir da me fincana 'eqîq


astengkirî

astengkirîtir (comparative)
herî astengkirî (merkezî) (superlative)
tewrî astengkirî (rojavayî) (superlative)


aşopkirî

aşopkirîtir (comparative)
herî aşopkirî (merkezî) (superlative)
tewrî aşopkirî (rojavayî) (superlative)


çeleng

çelengtir (comparative)
herî çeleng (merkezî) (superlative)
tewrî çeleng (rojavayî) (superlative)
çelengtirîn (soranîzm) (superlative)

/t͡ʃʰɛˈlɛnɡ/

zîrek, fêris, çalak, aktîv, egîd, mêrxas, wêrek, pelewan, qehreman

Xortên çeleng, keçên bedew mil di milê hev de pêl bi pêl di tevgerê de bûn.

Serdar Roşan, Dara gozê, Weşanxaneya Nefel, 2002

(...) Şivanên çiyayê Agirî ên çeleng çavres û çavxemîn û girs jî bi tiliyên xwe en zirav û dirêj radihêjin bilûrên xwe (...)

Çiyayê Agirî, Yaşar Kemal, Weşanxana Çanda Kurdî


bixar

bilez, hêl, seri, lezgîn, zû, xêra, acil, bi pele


hilavêtî

helavêtî
helhavêtî
helavêştî
helhavêştî
helavêjtî
helhavêjtî
hilhavêtî
hilavêştî
hilhavêştî
hilavêjtî
hilhavêjtî

Te cehan zîr û zeber kir bi Xwidê ev çi hicab eDestê Cibrîlî hilavêtî ji bejna te niqabêBi yeqîn Qaf e li rojê were der sîne niqab e


xar

/xɑːɾ/, /ɣɑːɾ/


xar

/xɑːɾ/, /ɣɑːɾ/

Nexweşê we çavê xwe venekir? Na, hîn xar e.


har

hartir (comparative)
herî har (merkezî) (superlative)
tewrî har (rojavayî) (superlative)
hartirîn (soranîzm) (superlative)
هار (Kurdish-Arabic)

Bi gengazî ji erebî حَارّ (ḥārr, “sotî, şewitî, kel”), ji reha حَرَّ (ḥarra, “sotin, şewitîn, germijîn, kelijîn”). Bo wekheviya wateyî binêre sotî. Lê herwiha carinan di heman têgiha hov û hor bi kar tê û bo dînîtiya lawiran berbelavtir e, anku dibe ku onomatopoetîk e ji dengikê ajelên dirrinde.

tund, dijwar, hêç, hêrs, tore, qehirî, enirî, xezebî

Ev xuld û seqer biheşt û nîran
Ev barid û har û retb û yabis
Ev mîr û geda xenî û ba'is


tir

'tat, an mirov ên ko di peyivtinê da hindek dengan dubare dikin û nikarin bi hêsanî biaxivin) Binere tat


xir

Ji erebî إغراء

nezan, cahil, xeşîm; xeşîmiya di karekî de.(Amûdê wek Ẍir) tê bilêvkirin)


nêrbaz

hevgunhêlxaz, Lotî, regezbaz, zelamê têkiliyên cinsî li gel zelamekî yan hin zelaman hene.


mêbaz

Kesê ku bi namûsa jinan re dilîze, mêrê têkiliyên ne berdewam li gel jinan hene

Le qisey saxî min xelel degirin
Wahîmey şêxekan le dill degirin
Ewî muhtacî nan û pîwaz e
Ba hetîwbaz e yane mêbaz e

Hacî Qadirê Koyî, Udeba Çak e https://web.archive.org/https://www.helbestakurdi.com/helbest/haci-qadire-koyi--udeba-cak-e.html arşîv, helbestakurdi.com

Kesên birçî dikin qaçax ji bo nan û pîvaz
Tu bi xwe dikî jiyana gengaz
Li ser mêza te hingiv û goştê qaz
Li Enqerê dikî laqirdî û tolaz
Li ser vî gelê mêbaz

2011, F yakoub, Ey şeytanê dil bi naz https://web.archive.org/http://sawtalkurd1.blogspot.com/2011/12/ey-seytane-dil-bi-naz-f-yakoub.html arşîv, sawtalkurd1.blogspot.com

Jina têkiliyên cinsî li gel jinekê yan hin jinan hene.

lgbt kinkirina navên lezbîyen(mêbaz), gey(nêrbaz), bîseksuel, trans û înterseksuel e. Vê beşa zayendî her ji yek berpêbûniyek e. ne tercîh e.

2014, XEBROŞKBÊJ, LGBTÎ û Homofobî https://web.archive.org/https://xebroskbej.wordpress.com/2014/01/14/lgbti-u-homofobi/ arşîv, xebroskbej.wordpress.com

Rêxistinên mafên mirovan ên îranî dibêjin, ku ji dema destpêka Şoreşa Islamî di sala 1979ê de, dora 4000 mêbaz û nêrabz hatine daliqandin.

2005, Rêjîma Îranê du ciwanên nêrbaz daliqandin https://web.archive.org/http://lgbtnuce.blogspot.com/2005/07/rejima-irane-du-ciwanen-nerbaz.html arşîv, lgbtnuce.blogspot.com


lezbiyen

lesbiyen
lesbo
lezbo
homoseksuel
homo
nêrbaz

Bi rêya fransî lesbienne yan îngilîzî lesbian ji yûnaniya kevn.^([Divê were berfirehtirkirin])

jina homoseksûel,
jina ku têkiliyên cinsî li gel jinekê yan hin jinan hene

Ez bi vê nûçeya rindik pir kêfxweş bûm. Ez bixwe jî lezbîyen im. Guh nedin nêrînên ku zemên sed sal şunde dişopînin.


wêrek

wêrektir (comparative)
herî wêrek (merkezî) (superlative)
tewrî wêrek (rojavayî) (superlative)
wêrektirîn (soranîzm) (superlative)
وێرهك (Kurdish-Arabic)
wêrok

Cesûr, kesa/ê diwêre, kesa/ê natirse, kesê/a bicesaret.

Di cîhanê da hwîn dê di tengaviyê da bin. Lê di wêrek bin: min serkeftin li ser cîhanê îna.
Hûnê li dinyayê tengahiyê bibînin, lê bi zirav bin! Ez li hember dinyayê bi ser ketim.

Yuhenna 16:33) https://web.archive.org/http://kitebipiroz.com/behdini/bible/jhn/16/33 arşîv, kitebipiroz.com


biste

bistetir (comparative)
herî biste (merkezî) (superlative)
tewrî biste (rojavayî) (superlative)
bistetirîn (soranîzm) (superlative)
bisteh
bist

Ji zimanên îranî, hevreha kelhûrî û lekî wista, farisî گستاخ (gostax), pehlewî vistax, avestayî vi-stake- (ya/yê ku li ber radiweste, berxweder), binere bi + rawestîn. վստահ (vstah, “piştrast”) ya ermenî û küstah ya tirkî ji zimanên îranî ne.

jixwebawer,
kesa/ê ku diwêre, kesa/ê ku natirse

»Fe-carek ya bedî'e l-husni carek«
Were xanim bikuj biste bi xencer
Melê emma bi destê xwey' mubarek


bicesaret

kesa/ê cesaret heye, kesa/ê diwêre, kesa/ê natirse, kesa/ê cur'et heye


bicur'et

kesa/ê cesaret heye, kesa/ê cur'et heye, kesa/ê diwêre, kesa/ê natirse


texîr

Ez

bûm.

Civînê texîr vekêşa.

Der heq me bi şîrê xwe meke teqsîrêYa bit di şuxla me bikî te'xîrêTuxrayê Humayûn ko dikin turreyê emr

gîro^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


dereng

derengtir (comparative)
herî dereng (merkezî) (superlative)
tewrî dereng (rojavayî) (superlative)
derengtirîn (soranîzm) (superlative)
دهرهنگ (Kurdish-Arabic)
direng
dreng
taloq

Ji proto-hindûewropî *del- (“dirêj”), proto-îranî *derge- û *dergent-, hevreha kurmancî dirêj, hevreha zazakî erey, farisî درنگ (direng), soranî درهنگ (direng). Herwiha hevreha दीर्घ (dîrghe, “dirêj”) ya sanskrîtî, [skrîpt hewce ye] (delukî) ya hîtîtî, долгий (dolgiy) ya rusî, δολιχός (dolikhós, “dirêj”) ya yûnaniya kevn, longus (“dirêj; dûr”) ya latînî, long (“dirêj”) ya fransî û îngilîzî, {{q|de|lang]] ya almanî, lång ya swêdî... Bo nimûneyên din binere: dirêj.

piştî dema pêdivî yan asayî, dijwateya "zû"

Ez dereng bûm.

Civînê dereng vekêşa.

Bûye derengî şevê.

Payiza dereng.

Weh ko bê şahid û mehbûbê te 'umrê xwe biwarKarikê rabe bike weqt e ko êvar e derengBerê meqsûdê ji tobê negirîn me'lûm e


asayî

asayîtir (comparative)
herî asayî (merkezî) (superlative)
tewrî asayî (rojavayî) (superlative)
asan
hêsa
hêsan

normal, edetî, adî,
ne taybet, ne xas,
 ne ecêb, ne xerîb, ne nedîtî, ne seyr, ne sosret

Asayî bûna herêmê u çend sedemekan vedgeriyêt.


normal

asayî, edetî, adî,
ne taybet, ne xas,
 ne ecêb, ne xerîb, ne nedîtî, ne seyr, ne sosret

belkî ramana din heye: ne baş û ne xirab: normal


edetî

asayî, normal, edetkî, adî, li gor edetan yan edetî,
ne taybet, ne xas,
 ne ecêb, ne xerîb, ne nedîtî, ne seyr, ne sosret


adetî

adetîtir (comparative)
herî adetî (merkezî) (superlative)
tewrî adetî (rojavayî) (superlative)


'adetî

'adetîtir (comparative)
herî 'adetî (merkezî) (superlative)
tewrî 'adetî (rojavayî) (superlative)


'edetî

'edetîtir (comparative)
herî 'edetî (merkezî) (superlative)
tewrî 'edetî (rojavayî) (superlative)


adî

adîtir (comparative)
herî adî (merkezî) (superlative)
tewrî adî (rojavayî) (superlative)
'adî

asayî, normal, edetî, li gor edetan yan edetî,
ne taybet, ne xas,
 ne ecêb, ne xerîb, ne nedîtî, ne seyr, ne sosret


sexte

sextetir (comparative)
herî sexte (merkezî) (superlative)
tewrî sexte (rojavayî) (superlative)
سهخته (Kurdish-Arabic)
saxte
sixte
sext

Ji farisî ساخته (saxte, “sexte; çêkirî”) ji ساختن (saxten, “çêkirin, saz kirin”), hevrehasaz (çêkirî, dirist, rast) wek "saz kirin"..

Dexel, penez, şapînoz, çêkirok, çêbuwar, nefilandî, kuşirandî, qelp, mizewir,
 ne resen, ne heqîqî, ne orijînal, ne eslî, ne ya / yê rast.

Eve parekê sexte ye, we aniye vir.


sixte

ne resen, ne heqîqî, ne orijînal, ne eslî, ne ya / yê rast


reşbelek

Ji çeşmê reş dîn bûn gelekJê kin kevanê reşbelekFeryad ji Şêx çûne felek


awarte

awartetir (comparative)
herî awarte (merkezî) (superlative)
tewrî awarte (rojavayî) (superlative)
awartetirîn (soranîzm) (superlative)
awerte
taybet

Ne li gor regezan, ne li gor qaydeyan, ne normal, ne asayî, ne ji rêzê.

Piştî ku li Tirkiye û bakurê Kurdistanê rewşa awarte hatibû ragihandin sazî û komeleyên ku kursên zimanê kurdî didan jî hatin girtin.

14.01.2019, Li Enqerê kursa fêrbûna zimanê kurdî dest pê kir https://web.archive.org/https://www.kurdistan24.net/kmr/story/545693 arşîv, K24


xeşîm

xeşîmtir (comparative)
herî xeşîm (merkezî) (superlative)
tewrî xeşîm (rojavayî) (superlative)

Defter bi tîp û xêzên min yên xeşîm ve tijî bûn û di nav rûpelen deftera min de pûrtên wê yên tenik jî hebûn.

Mehmed Uzun, Mirina Kalekî Rind, Weşanxana Orfeus, 1987


erebî

Rojnameyek erebî.

Stiranên erebî.

Hadir geriya bi 'eynê basirŞahê 'erebî 'elem ko rakirKesrayê 'ecem 'ucub duta kir

Welatên erebî.


farisî

rojnameyek farisî

stiranên farisî


ecemî

xişîm, naşî, cahil, nezan, negihiştî, ne fama, ne têgihiştî


ecemî

farisî, îranî, tiştên bi zimanê eceman anku farisan:
rojnameyek ecemî, stiranên ecemî


tazî

Hevreha farisî تازی (tazî: 1. tajî 2. talanker, şelîner), pehlewî tazîk, têkilî -taz- ku rehê dema niha ji lêkera texten (bezîn, bazdan) e, avestayî tek-, teçeyti- (bezîn, lezîn) û teke- (robar, herik), osetî тæх (tex: beza), sanskrîtî तक्ति (tekti-), slaviya kevn тєшти (têşti: herikîn), rusî течь (têçi), sirboxirwatî teći / те̏ћи, yûnaniya kevn ταχύς (taxûs: bilez, beza), sekeyî/skîtî teke- (beza; xurt), latviyayî čakls (zîrek), almanî û holendî dienen (xizmet kirin, "di xizmeta kesekî de bezîn/lezîn"), swêdî tjäna (xizmet kirin), îngilîzî thew (xulam - êdî nayê bikaranîn) hemû ji proto-hindûewropî * tekʷ- (lezîn, bezîn). Ji eynî rehî herwiha: tajî, taze, teze, tacik û belkî tezî û çist. Tazı ya tirkî ji zimanekî îranî hatiye wergirtin.

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Ebulfîda-tazî (Navdêr 2).wav

Bêcil, rûs, rût, ti cil li ber ne, ti cil lê ne.

Hemûwan dê ker bi ker kitTaziyê uryan im ezPerde çû ez mame tazî


binax

binaxtir (comparative)
herî binax (merkezî) (superlative)
tewrî binax (rojavayî) (superlative)
binaxtirîn (soranîzm) (superlative)


rûs

Herwiha rût, hevrehasoranî ڕووت (rût), farisî روت (rût), رت (rut), روده (rûde/rûdê), لوت (lût), روخ (rûx), لخت (loxt), peştûyî لوڅ (lûts), ji zimanên îranî.

Lewra ko cihan wekî 'erûs eWê hukim di destê şîrê rûs eLê 'iqd û sedaq û mehr û kabîn

Kurd hez ji wan cilên rûs naken yê jin li Ewropa dikin ber xwe.


rût

rûttir (comparative)
herî rût (merkezî) (superlative)
tewrî rût (rojavayî) (superlative)
rûttirîn (soranîzm) (superlative)
rwît
rut
rîs

Herwiha rûs, hevreha soranî ڕووت (rût), farisî روت (rût), رت (rut), روده (rûde/rûdê), لوت (lût), روخ (rûx), لخت (loxt), peştûyî لوڅ (lûts), ji zimanên îranî.

Dara rût.

Bêcil, rûs, tazî, çîplaq, cil li ber ne, cil lê ne.

Miflis, kesa/ê ku pare nemane yan nînin.

Ez rût kirim.

Ji bo seriyê bêpor. Devera ku lê riwek nîn in.


bêcil

rûs, tazî, çîplaq, rût, cil li ber ne, cil lê ne

bêlibas, şilf, xwas^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


çîplaq

çîplaqtir (comparative)
herî çîplaq (merkezî) (superlative)
tewrî çîplaq (rojavayî) (superlative)
çîplaqtirîn (soranîzm) (superlative)
pêxwas

rûs, tazî, bêcil, rût, bêlibas, cil li ber ne, cil lê ne


pêxwas

Hindek di edanî û esaxirPêxwas hinek hinek di serkolKaşo ji piyan we ser wekî hol

Ekserê jinêd Ekradan feqir el hal in ( reben û belengaz in). Bihar û havîn û payîzan, pêxwas digerin û şolan dikin.

Mele Mehmûdê Bayezîdî, Amadekar: Jan Dost Adat û Rusûmatnameê Ekradiye, Weşanxaneya Nûbihar, 2010, r. 120, ISBN 9789944360678


avis

ئاڤس (Kurdish-Arabic)
авьс (Kurdish-Creole)
stewr

Ji zimanên îranî, hevreha soranî ئاوس (awis) / ئاووس (awus), pehlewî abus, afsin, belûçî apus, farisî آبستن (abisten), zazakî awre, avestayî eputhre-, têkilî a- + pis (kur, zarok). Herwiha parsî ber-buhr.

Zikê wî weke zikê jineke avis werimî bû.


avisbûyî

avisbûyîtir (comparative)
herî avisbûyî (merkezî) (superlative)
tewrî avisbûyî (rojavayî) (superlative)


aviskirî

aviskirîtir (comparative)
herî aviskirî (merkezî) (superlative)
tewrî aviskirî (rojavayî) (superlative)


stewr

ستهور (Kurdish-Arabic)
dengnasî
: صتەور)
istewr
stewir
sitewr
sitewir

Hevreha soranî ئەستێور (estêwr), zazakî estewre, farisî سترون (sêterven), sanskrîtî sterih, ermenî ստերջ (stêrc), slaviya kevn стерича (steriça), albanî shterp, gotî 𐍃𐍄𐌰𐌹𐍂𐍉 (stairo), yûnanî στεῖρα (stêyra: stewr) û στερεός (stêrêos: req), latînî strenuus (xurt, qayim) û sterilis (stewr) > fransî stèrile (> îngilîzî steril, kurdî sterîl), îtalî sterile, portugalî û spanî estéril... hemû ji proto-hindûewropî *ster- (“req, hişk, stewr, bêber”).

Heywana ku ne avis e yan nikare avis bibe.


tine

tinetir (comparative)
herî tine (merkezî) (superlative)
tewrî tine (rojavayî) (superlative)
çine
çune
tune
nîne

ti + ne, bi hin devokên kurmancî herwiha tune, çine, çune, zazakî çinî. Herwiha bide ber ermenî çe ("ne").

Lew xef xedengan nuhtine
Ji qewsê hilalê jih tine
Heyranê dêma mehweş în


neyî

nî^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


nîn

Ez nîn im, tu nîn î, ew nîn e, em nîn in, hûn nîn in, ew nîn in.

ez nînim, tu nînî, ew nîne, em nînin, hûn nînin, ew nînin.

Ew mamoste nîn e.

Min ji wan horîsiriştan ew perî rûxsar-i bes
Hewce sihrê Samirî nîn in ko zulfa reş bikit
Çeşmê benda dilrubayan kagula 'eyyar-i bes


heyî

tişta/ê heye, tişta/ê di rewşa hebûnê de ye


tinebûyî

nemayî, xilasbûyî, bidawîhatî, tişta/ê ketiye rewşa tinebûnê


gerek

Ji tirkî gerek, hevreha mongolî гэрэгэ (gerege, “ferman, emir”).

Gerek tu bi lez herî mekteba xwe. Ger vê carê jî tu ji dersên xwe bimînî, wê bavê te li te bixe.

Firat Cewerî, Girtî, Weşanên Nûdem, 1986


lazim

lazimtir (comparative)
herî lazim (merkezî) (superlative)
tewrî lazim (rojavayî) (superlative)
lazimtirîn (soranîzm) (superlative)
elzem
لازم (Kurdish-Arabic)
лазьм (Kurdish-Creole)

pêdivî, pêwîst, hewce, gerek, divê, tişta/ê bêyî wê / wî nabe

Êdî nişan nabin xwiya
Têkil kirin lazim seba
Min dî seba dayê seher


bêîrade

bêîradetir (comparative)
herî bêîrade (merkezî) (superlative)
tewrî bêîrade (rojavayî) (superlative)
bêîradetirîn (soranîzm) (superlative)


vîndar

vîndartir (comparative)
herî vîndar (merkezî) (superlative)
tewrî vîndar (rojavayî) (superlative)
viyandar
vîyandar


birîndar

birîndartir (comparative)
herî birîndar (merkezî) (superlative)
tewrî birîndar (rojavayî) (superlative)
birîndartirîn (soranîzm) (superlative)

/bɪɾiːnˈdɑːɾ/


kulek

а́цыркьзаара

ā́cərḳ̍zāārā

linger

Kesa/ê normal nameşe ji ber ku lingê wê / wî diêşe.


bêêş

bêêştir (comparative)
herî bêêş (merkezî) (superlative)
tewrî bêêş (rojavayî) (superlative)


meşûr

navdar, binavûdeng, nas, naskirî, kesa/ê pirr tê nasîn

Rabin ji amê dûr bikinNabit surrê meşhûr bikinBi derkevin ji Hêşetê *

bernas^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


navdar

navdartir (comparative)
herî navdar (merkezî) (superlative)
tewrî navdar (rojavayî) (superlative)
navdartirîn (soranîzm) (superlative)
nam
namdar
nawdar
nêvdar
nêwdar

Ji nav + -dar, hevreha farisî نامدار (namdar) ji zimanên îranî.

Xidro kesekê navdar bû li Dihokê.


binavûdeng

binavûdengtir (comparative)
herî binavûdeng (merkezî) (superlative)
tewrî binavûdeng (rojavayî) (superlative)
binavûdengtirîn (soranîzm) (superlative)
bi nav û deng
bi navûdeng

navdar, nas, naskirî, meşhûr, bernas, meşûr,
 kesa/ê yan tişta/ê pirr tê nasîn


agadar

Mirov bi xwendina helbestên wî ra agadar dibe (...)

Frîda Hecî Cewarî, Bîranînên Min, Weşanên Lîmûş, 2010


agahdar

agahdartir (comparative)
herî agahdar (merkezî) (superlative)
tewrî agahdar (rojavayî) (superlative)
agadar
agedar
agehdar

/ɑːɡɑːhˈdɑːɾ/

ya / yê tiştekî dizane, ya / yê hay ji tiştekî heye, ya / yê aga ji tiştekî heye, pêhesiyayî, pêhesandî

Çîvîroglu da zanîn ku Bîden ji bo ku demeke dirêj senatorî kiriye ji cîhanê 'agahdar e, ji pirsgirêkên cîhanê bi taybetî ji pirsgirêka kurdan agahdar e û wiha got: “Tê zanîn ku ji ber Trump ne ji nav siyasetê hatibû dihat rexnekirin. Bîden berovajî vê yekê ji nav siyasetê hatiye û xwedî tecrube ye.

17.11.2020, Bêrîvan Kayi, Ger neguhere danekirin li ber derî ne https://web.archive.org/https://xwebun.org/ger-neguhere-danekirin-li-ber-deri-ne arşîv


agedar

agedartir (comparative)
herî agedar (merkezî) (superlative)
tewrî agedar (rojavayî) (superlative)


agehdar

agehdartir (comparative)
herî agehdar (merkezî) (superlative)
tewrî agehdar (rojavayî) (superlative)


haydar

haydartir (comparative)
herî haydar (merkezî) (superlative)
tewrî haydar (rojavayî) (superlative)
haydartirîn (soranîzm) (superlative)
biha
bihay
hadar
hajê
hajêhe
hayjê
hayjêhe


biha

bihadar, binirx, biqîmet, bihagiran, nirxbilind, giran, ne erzan


agirîn

agirîntir (comparative)
herî agirîn (merkezî) (superlative)
tewrî agirîn (rojavayî) (superlative)
agirî


agirî

agirîtir (comparative)
herî agirî (merkezî) (superlative)
tewrî agirî (rojavayî) (superlative)
agirîn

Butxane bi agirî dişûştinAteşgede cumlekî vekuştin


tewandî

ya / yê ku hatiye tewandin anku çemandin


çemandî

/t͡ʃɛmɑːnˈdiː/

ya / yê ku hatiye çemandin anku tewandin


neçar

neçartir (comparative)
herî neçar (merkezî) (superlative)
tewrî neçar (rojavayî) (superlative)
neçartirîn (soranîzm) (superlative)
نهچار (Kurdish-Arabic)
naçar
naçare
neçare

ne- + çare, hevreha soranî ناچار (naçar) (naçar), farisî ناچار (naçar), ji zimanên îranî.

Mecbûr, bêçare, dema kesekî/ê ti rêyên din nebin, ya / yê ku ti çare anku hel nîne.

Dema tiripmêla me xirab bûyî, em neçar bûyin pêya biçîn.


naçar

Herçî ko nekir bi dînî iqrarNaçar gelek bi şîr fena bûnHetta ko hinek bi dîn teba bûn

Destê bab û dayê neçûye qetla wî, naçar bûyî anîn, ew zarok di paçikan pêçayî danîne nêv sindûqekê û avetine Nîlê mubarek.

1857, Mela Mûsayê Hekarî, Amadekar: Hêmin Omer, Durrû’l Mecalîs, sala weşandinê: 2022, r. 141


bêçare

bêçaretir (comparative)
herî bêçare (merkezî) (superlative)
tewrî bêçare (rojavayî) (superlative)
bêçaretirîn (soranîzm) (superlative)
bêçar

/beːt͡ʃɑːˈɾɛ/

Tu bi xufranê min ê bêçare, ah.
Hate Cebraîl li ba emrê Îlah:
“Ser hilîne, Adema, 'efwa Celîl
Bo te hat û rabe ey zîba cemîl


zewicî

زەوجی (Kurdish-Arabic)
zewiciyayî
zewcî
zewciyayî
bîjin
bîmêr
cudabûyî

ya / yê ku zewiciye, jinînayî, şûkirî, mêrkirî, bijin, bimêr,
 ya ku bûye jina kesekî yan jina kesekî ye,
 yê ku bûye mêrê kesekê yan mêrê kesekê ye


jinînayî

jinaniyî
jinhaniyî
jinênadî
jinênayî
jinhênadî
jinhênayî
jinhînayî
jinhînadî
jinînadî
mêrkirî
şûkirî
zewicî

mêrê zewicî, bijin, kesê bûye mêrê jinekê


bijin

zelamê jin heye, (mêrê) zewicî, jinînayî


bêjin

zelamê yan kurrê jin nîn, (mêrê) nezewicî,
 kesê jin neaniye yan ji jina xwe cuda bûye yan jî jina wî miriye


hêç

hêçtir (comparative)
herî hêç (merkezî) (superlative)
tewrî hêç (rojavayî) (superlative)
hêçtirîn (soranîzm) (superlative)

qehirandî, enirandî, xinzirî^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


giring

giringtir (comparative)
herî giring (merkezî) (superlative)
tewrî giring (rojavayî) (superlative)
giringtirîn (soranîzm) (superlative)
گرنگ (Kurdish-Arabic)
girîng
gring
grîng

Vê dawiyê ji soranî گرنگ (giring) hatiye wergirtin, têkildarî gir (“girs, zexm, mezin”) û giran e.

muhim, ferz, binirx, watedar, lazim, pêwîst, pêdivî, hewce, gerek

Min tiştekî din jî pir giring nas kir: gerestêra ku ew jê hatibû bi zorê ji xaniyekî mezintir bû!

Mîrzayê Biçûk, Saint-Exupéry, werger: Fawaz Husên, Weşanên Nûdem

fer, jêneger, hêja, manedar^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


mihim

mihimtir (comparative)
herî mihim (merkezî) (superlative)
tewrî mihim (rojavayî) (superlative)

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

giring, ferz, fer, binirx, manedar, lazim, pêwîst, pêdivî, hewce, gerek

jêneger, manedar^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


ferz

giring

Tişta/ê ku divê îlle hebe yan bêt kirin.

Nakim siyaset wî li we
Ferz û kifayet wî li we
Heşr û beyana kaxetê


watedar

/wɑːtɛˈdɑːɾ/

manedar, giring, muhim, ferz, binirx, fer, lazim, pêwîst, pêdivî, hewce, gerek, jêneger


manedar

manedartir (comparative)
herî manedar (merkezî) (superlative)
tewrî manedar (rojavayî) (superlative)
manedartirîn (soranîzm) (superlative)
manadar
ma'nadar
me'nadar
ma'nedar
me'nadar
me'nedar
bimana
bimane
bima'na
bime'na
bima'ne
bime'na
bime'ne

/mɑːnɛˈdɑːɾ/

watedar, giring, muhim, ferz, binirx, fer, lazim, pêwîst, pêdivî, hewce, gerek, jêneger


bêmane

بێمانە (Kurdish-Arabic)
bêmana
bêma'na
bême'na
bêma'ne
bême'na
bême'ne

ne watedar, ne manedar, ne giring, ne muhim, ne ferz, bênirx, ne fer


bêwate

bêwatetir (comparative)
herî bêwate (merkezî) (superlative)
tewrî bêwate (rojavayî) (superlative)
bêwatetirîn (soranîzm) (superlative)
bêwata

bêqîmet^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


fer

Ya fer e es evru biçim sîkê.

Ya fer e ez îro biçim sûkê.


geşbîn

geşbîntir (comparative)
herî geşbîn (merkezî) (superlative)
tewrî geşbîn (rojavayî) (superlative)
geşbîntirîn (soranîzm) (superlative)

kesa/ê ku bawerî bi biserketinê heye,
kesa/ê bawer dike ku tiştek yan her tişt dê baş çêbibe

kesa/ê çavên wê / wî baş dinyayê dibînin


ronbîn

kesa/ê bawer dike ku tiştek yan her tişt dê baş çêbibe


xweşbîn

xweşbîntir (comparative)
herî xweşbîn (merkezî) (superlative)
tewrî xweşbîn (rojavayî) (superlative)


başbîn

başbîntir (comparative)
herî başbîn (merkezî) (superlative)
tewrî başbîn (rojavayî) (superlative)


şanaz

şanaztir (comparative)
herî şanaz (merkezî) (superlative)
tewrî şanaz (rojavayî) (superlative)
şahnaz
şehnaz

serbilind, serfiraz, serberz, miwafiq, dilşad, kêfxweş

mizafer^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


nakok

tiştên dijî hev, tiştên li hev nakin, tiştên li hev naguncin


razî

Ji erebî رَاضٍ (rāḍin) ji lêkeraرَضِيَ (raḍiya, “razî bûn, qebûl kirin”), hevreha îbranî רָצָה (ratsá, “qebûl kirin, bijartin; hez kirin, xwastin”). Heman peyv ketiye gelek zimanên din jî, bo nimûne tirkî razı, farisî راضی (râzi), tacikî розӣ (rozī), urdûyî راضی (râzi), hindî राज़ी (rāzī), bengalî রাজি (raji)...

qane

Kesa/ê tiştekê/î qebûl dike yan bi tiştekê kêfxweş e, kesa/ê tiştek li gor dilê wê / wî ye.

Dinê pîr e ku îsa dîBi şilde wê nebû razîTelaq dabû li nik qazî


rizamend

razî

Kesê tiştekî qebûl dike yan bi tiştekê kêfxweş e, kesê tiştek li gor dilê wî ye.

Lê belê eger Tirkiye her rê neda, eve vir mala we ye û eger hun rizamend bin li vir bi rêz ve bi emanet bi axê dispêrîn.

2015-08-03, Serok Barzanî pêşwaziya kesukarê şehîdên Bakûr kir [arşîv], rojevakurd.com

Ne tenê wiha, lê belê heke yek ji van her du partiyan rizamend nebe, dê pêkanîna hikûmetê bikeve krîzeke mezin û dibe ku pêk neyê.

2021-12-13, Zubêr Resûl, Nehêlin YNK û Silêmanî bikevin! [arşîv], Rûdaw


qebûl

qebûltir (comparative)
herî qebûl (merkezî) (superlative)
tewrî qebûl (rojavayî) (superlative)
qebûltirîn (soranîzm) (superlative)
qabûl
qebîl
qebwîl
qedexe

pejirandî

Kesa/ê yan tişta/ê destûr bo hatiye dan; kesa/ê yan tişta/ê rê lê nehatiye girtin.

Hurmeta navê Muhemmed an Resûl
Tewbeya te bû qebûl û her qebûl.”
Ger divêtin hûn ji narê bin necat

Mela Hesenê Bateyî, Mewlûda Kurdî, ~1720


pejirandî

/pɛʒɪɾɑːnˈdiː/

ya / yê hatiye pejirandin anku qebûlkirin anku qebilandin


îzbat

îzbattir (comparative)
herî îzbat (merkezî) (superlative)
tewrî îzbat (rojavayî) (superlative)
îzbattirîn (soranîzm) (superlative)
ئیزبات (Kurdish-Arabic)
isbat
izbat
îsbat
îspat
îzpat

Ji erebî اثبات (iŝbat). Di kurdî de Ŝ-ya bêlerz di bin tesîra B-ya bilerz de bûye Z-ya bilerz. Di tirkî de heman peyv bûye ispat anku B-ya bilerz ji ber tesîra S-ya bêlerz bûye P-ya bêlerz.

peyitî, berçav, eşkere, xuya, diyar, ron, zelal,
 selmandina mijarekê bi her belgeyekê


zelal

zelaltir (comparative)
herî zelal (merkezî) (superlative)
tewrî zelal (rojavayî) (superlative)
zelaltirîn (soranîzm) (superlative)
زهلال (Kurdish-Arabic)
(dengnasî:
ظەڵاڵ
зәлал (Kurdish-Creole)

Hevreha soranî زوڵاڵ (zułał), farisî زلال (zolal), tirkî zülal / tirkî zulal (wek navê jinan), hemû ji erebî زلال (zulal), hevreha ji aramî ܙܠܠ (z-l-l-: zelal bûn, ron bûn, geş bûn). Herwiha bide ber sûmerî zalag.

Zulf çûne ser nûra semed
Zulf çûne ser nûra zelal
Carek were bayê şemal

diyar, aşkere, berçav, xuya
 neman veşartî anku diyar bûn

Dê rastî her aşkere bît u dê wekî avê zelal bît.


pûç

pûçtir (comparative)
herî pûç (merkezî) (superlative)
tewrî pûç (rojavayî) (superlative)
pûçtirîn (soranîzm) (superlative)
pwîç
pîç

(bo kes an jî tişt): bêkêr, xirab, nebaş, kêrnehatî

kerixîn, çilmisîn, kevn bûn, wexta xwe derbaz kirin, tiştên ku ji ber kevnbûna xwe hêdî nayên bikaranîn

Gûzên vê darê pûç bûne nayên xwarin

Çav bi bejn û bala kurê xwe ketine lê, nizanin dara pûç e."

ji aliyê rewiştî ve nebaş, tevlî cinsî, serdaçûyî


têkildar

têkildartir (comparative)
herî têkildar (merkezî) (superlative)
tewrî têkildar (rojavayî) (superlative)
têkeldar

tişta/ê têkilî anku pêwendî anku eleqe li gel tiştekê/î heye.


pêwendîdar

pêwendîdartir (comparative)
herî pêwendîdar (merkezî) (superlative)
tewrî pêwendîdar (rojavayî) (superlative)
pêwendîdartirîn (soranîzm) (superlative)
peywendîdar

Têkildar, eleqedar, tişta/ê têkilî anku pêwendî anku eleqe li gel tiştekê/î heye.


eleqedar

eleqedartir (comparative)
herî eleqedar (merkezî) (superlative)
tewrî eleqedar (rojavayî) (superlative)
eleqedartirîn (soranîzm) (superlative)
ئەلەقدار (Kurdish-Arabic)
عەلەقدار
aleqedar
'aleqedar
'eleqedar

têkildar, pêwendîdar, tişta/ê têkilî anku pêwendî anku eleqe li gel tiştekê/î heye


aleqedar

aleqedartir (comparative)
herî aleqedar (merkezî) (superlative)
tewrî aleqedar (rojavayî) (superlative)


'aleqedar

'aleqedartir (comparative)
herî 'aleqedar (merkezî) (superlative)
tewrî 'aleqedar (rojavayî) (superlative)

/ʕɑːlɛqɛˈdɑːɾ/


'eleqedar

'eleqedartir (comparative)
herî 'eleqedar (merkezî) (superlative)
tewrî 'eleqedar (rojavayî) (superlative)

/ʕɛlɛqɛˈdɑːɾ/


aleqe

aleqetir (comparative)
herî aleqe (merkezî) (superlative)
tewrî aleqe (rojavayî) (superlative)


xas

Ji erebî خاص (ḵāṣ).^([çavkanî hewce ye])

taybet, awarte, radî, xusûsî, arizî, cuda, ferq, ne mîna yên din, ne wek yên dî,
tiştek wisan hebûn ku yên din nîne,
tiştek wisan tinebûn ku yên din heye

Her yekî tesbîhekî xas û cudaDaîma tesbîh dixwendin bo Xuda

cihê, têvel, şexsî, ferdî^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


ferq

cuda, cihê, têvel, taybet, xas, ne mîna yên din, ne wek yên dî,
tiştek wisan hebûn ku yên din nîne,
tiştek wisan tinebûn ku yên din heye

Ew ji yên din ferq e.

Ew ne mîna yên din e. / Ew ne wek yên dî ye.


çalak

çalaktir (comparative)
herî çalak (merkezî) (superlative)
tewrî çalak (rojavayî) (superlative)
çalaktirîn (soranîzm) (superlative)
çak

Bi rêya soranî چالاک (çalak, “aktîv”) ji farisî چالاک (çalak: aktîv, destsivik, pêsivik), ji lêkera چلیدن (çalîden, “serbilind bi rê ve çûn, qurre gerrîn”) ku dikare ji zimanekî din ê îranî deynkirî be, ji ber ku neviyê vê rehê a asayî چاریدن (çarîden) e (=çêrîn), bide ber belûçî چلنڈگ (calanďag, “pêş û paş livîn”). Dawiyê ji proto-hindûewropî *kʷel-. Hevreha çeleng.

/t͡ʃʰɑːˈlɑːk/

çeleng, zîrek, fêris, egîd, aktîv, xurt, jêhatî, girgîn, gurgîn

Heyf di qeyda xak û gil bit 'arifê çalakê rûh
Heyf di qeyda xak û gil bit 'arifê çalakê rûh


fêris

cengawer, çeleng, qehreman, xweşmêr, camêr, bêtirs, netirs, zîrek, çalak, egîd, aktîv, xurt, jêhatî, wêrek, biste


egîd

agîd
agît
egît
yagîd
yagît
yegîd
yegît
'agîd
'agît
'egîd
'egît

Ji tirkî yiğit (wêrek, qehreman) yan ji erebî عقید ('eqîd: fermandar, amir, zabit, komandan). Chyet Michael dibêje ku ew ji tirkî ye lê peyva erebî jî bo berhevdanê pêşkêş dike. Jixwe belkî egîd ji têkilkirina herduyan peyda bûbe. Eslê peyva tirkî yeğ- e loma di kurdî de jî e-gîd e, ne *îgîd. Herwiha asayî ye ku di kurdî de y- ji destpêka peyvên ji tirkî deynkirî dikeve, nimûne: asa, ol, aprax, hêwaş. Hin kes jî bawer dikin ku egîd/egît têkildarî peyva gît e.

çeleng, qehreman, xweşmêr, camêr, bêtirs, netirs, zîrek, çalak, fêris, aktîv, xurt, jêhatî, wêrek, biste, palewan, betel, şêr

mêrxas, gernas, gurgîn, mêr, jîr, leheng, şampiyon, hoste, bihêz, hêzdar, biqewet, bişiyan, tiwana, rewan, segvan^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


agîd

agîdtir (comparative)
herî agîd (merkezî) (superlative)
tewrî agîd (rojavayî) (superlative)


agît

agîttir (comparative)
herî agît (merkezî) (superlative)
tewrî agît (rojavayî) (superlative)


'agîd

'agîdtir (comparative)
herî 'agîd (merkezî) (superlative)
tewrî 'agîd (rojavayî) (superlative)


'agît

'agîttir (comparative)
herî 'agît (merkezî) (superlative)
tewrî 'agît (rojavayî) (superlative)


'egîd

'egîdtir (comparative)
herî 'egîd (merkezî) (superlative)
tewrî 'egîd (rojavayî) (superlative)


'egît

'egîttir (comparative)
herî 'egît (merkezî) (superlative)
tewrî 'egît (rojavayî) (superlative)


xedar

xedartir (comparative)
herî xedar (merkezî) (superlative)
tewrî xedar (rojavayî) (superlative)
xedartirîn (soranîzm) (superlative)
خەدار (Kurdish-Arabic)
غەدار

birînên xedar

Birîna kevoka te ne xedar e, ne ling, ne jî baskê wê şikestiye, lê kevok êşiya ye û birîndar e.

Li bajarê Wanê rewşa penaberên Kurd xedar e


sax

saxtir (comparative)
herî sax (merkezî) (superlative)
tewrî sax (rojavayî) (superlative)
ساخ (Kurdish-Arabic)
saxlem
tendirist

Ji tirkî sağ (1. jîndar, ne mirî 2. rast, aliyê rastê) ji tirkiya kevn *sag-, hevreha azerî sag, gagawzî saa. Heman peyv wek սաղ (saġ) ketiye ermenî jî.

Danîn li dil min dax-i dax
Dê kî bimînit sax-i sax
Westane leşker sef bi sef

Temam kirin, qedandina deyn, an danekî bnr: sax kirin.


saxlem

Tendirist, bê-êş, kesa/ê yan candara/ê ti êş lê nînin.

Tişta/ê ti kêmasî yan qisûr yan 'êb lê nînin.

Tu kes bi halekî saxlem venegeriya qawişê."

Bûbê Eser, Gardiyan, Weşanxaneya Nefel, 2002


awa

awatir (comparative)
herî awa (merkezî) (superlative)
tewrî awa (rojavayî) (superlative)


jîndar

jîndartir (comparative)
herî jîndar (merkezî) (superlative)
tewrî jîndar (rojavayî) (superlative)
jîndartirîn (soranîzm) (superlative)
ژیندار (Kurdish-Arabic)
jiyandar
jîyandar

biruh, bican, candar, tişta/ê yan kesa/ê dijî anku ne mirî ye.

Ewê herûher jîndar bi tinê Xwedê ye.


girik

Ava ku rengê wê bi têkilbûna tozê yan axê û hwd guheriye û xira bûye, ava ku toz yan ax û hwd têkilê wê bûye û ji ber wê têkilbûnê, rengê xwe yê zelal winda kiriye, ji rengê xwe yê eslî yê zelal derketiye.

Ava girik ji vexwarinê re ne kêrhatî ye.


girrovirr

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre girover.


girover

girovertir (comparative)
herî girover (merkezî) (superlative)
tewrî girover (rojavayî) (superlative)
گڕۆڤڕ (Kurdish-Arabic)
girrovirr
gilover
gilovir
girovir
gulover
gulovir
gurover
gurovir

Ji proto-hindûewropî *gel- / *gle-u ("girover"), hevrehazazakî gilor, farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (gird), sanskrîtî [skrîpt hewce ye] (gulika, “girover”), yûnaniya kevn γλοιός (gloiós), latînî globus, glus, galla, glis, glutis, gluten;Çavkanî:
*
* Lubotsky, Alexander. The Indo-Iranian substratum. 1999. http://www.ieed.nl/lubotsky/pdf/Indo-Iranian%20substratum.pdf
* Pokorny, Julius, Ferhenga etîmolojî ya hindûewropî ["Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (bi almanî)"], Bern, 1959, r. 362

Tişta/ê ku tenê rexek heye û bêyî ti kujî anku goşe ye.

Ksenefon digel eskerên dimdarê li ber riya mezin şargeh bû. Newalek diket neqeba me û çiyê. Diviya bû em tê re derbas bibin û bi hewa kevin. Kardûxan ji jor de kevirinê gir û hûr li me gêr dikirin ; kevirine girover . Di nav wan keviran de hin hebûn dibûn barê erebekê.

Hawar, KARDÛX 0 WELATÊ KARDÛXAN, 1932-1933, Herekol Azîzan, Nûdem, cild 1, hj. 9, r. 791

Klêopatre destekî xwe danî ser serê Sîdonyayê û ne hişt ko gotina xwe bibe serî. Sîdonye lê fedkiri. Du hêstirên germ û girover wek du daneyên mirariyan di ser hinarikên Klêopatre re ketin koşa Sîdonyayê.

Hawar, KLÊOPATRE, 1932-1933, Nûdem, cild 1, hj. 50, r. 1073

Zînê bi çakûç mîxan dikute. Gelek cure mîx hene. Serê hin mîxan pahn û yên hinan jî girover in.

2004, Komxebat, Ansîklopediya Zarokan, APEC, r. 137, ISBN 91-89675-32-0


hêl

hêltir (comparative)
herî hêl (merkezî) (superlative)
tewrî hêl (rojavayî) (superlative)

Hêla xwe nedê tu ê bişkînî.

Bi dengek hêlî bang dikir.

Li ser hev li dêrî dabû û bi dengê hêl gazî Cécileê kiribû da ku jê re dêrî veke.

Mîran Janbar, Qolyeya Cécileê, Weşanxaneya Lîs, 2012, çapa 1ê, r. 97, ISBN 9786054497010


şepaporr

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre şepapor.


dotir

dotira rojê

dotira şevê


arzan

arzantir (comparative)
herî arzan (merkezî) (superlative)
tewrî arzan (rojavayî) (superlative)


aloz

aloztir (comparative)
herî aloz (merkezî) (superlative)
tewrî aloz (rojavayî) (superlative)
aloztirîn (soranîzm) (superlative)
ئالۆز (Kurdish-Arabic)
alûz


alûz

alûztir (comparative)
herî alûz (merkezî) (superlative)
tewrî alûz (rojavayî) (superlative)


ecnebî

biyanî, biyan, xerîb, derveyî, xaricî, bêgane, namo,
 ne ji wî welatî yan wê herêmê

Qet kes nedigo Sitî û Zîn eXelqê we dizanî ecnebî neDayîneke wan hebû zemanî


hilawîstî

hilawîstîtir (comparative)
herî hilawîstî (merkezî) (superlative)
tewrî hilawîstî (rojavayî) (superlative)
هلاویستی (Kurdish-Arabic)
helawîstî

daliqandî, bidarvekirî, bidîwarvekirî, tişta/ê hatiye hilawîstin

Dîwar û kevalên li ser wan hilawistî, yên herî dawiyê bûn ku bi hatina mêvana vê malê hisiyabûn.

Mîran Janbar, Qolyeya Cécileê, Weşanxaneya Lîs, 2012, çapa 1ê, r. 66, ISBN 9786054497010

neçarekirî, tişta/ê (hê) nehatiye çarekirin

Hê gelek pirs hilawîstî mane.


daliqandî

hilawîstî, bidarvekirî, bidîwarvekirî, tişta/ê hatiye hilawîstin

neçarekirî, tişta/ê hê nehatiye çarekirin


kurk

Hevreha goranî kerg, mazenderandî کرک (kerk), farisî کرک (kerk), pehlewî kerk ji zimanên îranî, herwiha bidin ber rûsî û gelek zimanên din yên slavî курица (kûrîtsa: mirîşk) кур (kûr: dîk, dîkil). Ji eynî rehî bi kurmancî kurk (mirîşka li ser hêkan). Di îraniya kevn de ev navê eslî yê mirîşkan bû û peyva "mir-" (mirîşk, mamir) navê giştî yê teyr û tilûran bû.

qurp

Balindeya li ser hêkên xwe rûdine daku germ bike daku bibin çûçelk.


qayil

qayiltir (comparative)
herî qayil (merkezî) (superlative)
tewrî qayil (rojavayî) (superlative)
qayiltirîn (soranîzm) (superlative)
qaîl
qayîl

qane, îqna, razî, kesa/ê tiştekê qebûl dike yan pê kêfxweş e, razîbûn li ser tiştek


qane

qane'
qaneh
qani
qani'
qanih
qanî
qanî'
qanîh

qayil, îqna, razî, kesa/ê tiştekê qebûl dike yan pê kêfxweş e


îqna

qayil, qane, razî, kesa/ê tiştekê qebûl dike yan pê kêfxweş e


red

redtir (comparative)
herî red (merkezî) (superlative)
tewrî red (rojavayî) (superlative)
redtirîn (soranîzm) (superlative)
ret
înkar

tirotî, tirotandin, tirotî kirin, ne qebûl, ne pejirandî, ne qebûlkirî, ne qebûlbûyî, ne qebilandî, ne qebilî, ne pejirî

Şirînle'lê şekerwe'dê
Dinalim şubhetê re'dê
'Ecîb im lê ji vê ce'dê


taloq

Dereng, texîr, gêzrandin, piştî dema xwe.

paş xistin, gîro^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


sûper

sûpertir (comparative)
herî sûper (merkezî) (superlative)
tewrî sûper (rojavayî) (superlative)
super


bihêz

bihêztir (comparative)
herî bihêz (merkezî) (superlative)
tewrî bihêz (rojavayî) (superlative)
bihêztirîn (soranîzm) (superlative)
بهێز (Kurdish-Arabic)
hêzdar


hêzdar

hêzdartir (comparative)
herî hêzdar (merkezî) (superlative)
tewrî hêzdar (rojavayî) (superlative)
hêzdartirîn (soranîzm) (superlative)
هێزدار (Kurdish-Arabic)

Daxwazê ji Xwedê bike, çinku ew bi tinê hêzdar e.


bêhêz

bêhêztir (comparative)
herî bêhêz (merkezî) (superlative)
tewrî bêhêz (rojavayî) (superlative)
bêhêztirîn (soranîzm) (superlative)
بێهێز (Kurdish-Arabic)


bêqewet

bêqewettir (comparative)
herî bêqewet (merkezî) (superlative)
tewrî bêqewet (rojavayî) (superlative)
bêqewettirîn (soranîzm) (superlative)
bêqiwet
bêqiwwet
bêqewwet
bêquwet
bêquwwet


rep

Dema jinên bedew dibîne, kîrê wî rep dibe.


tew

Siwarbûna li kerê ya began tiştekî gelek eyb e. Ne tiştekî ye ku bête bihîstin an were dîtin. Tew di ser de jî ji kerê de bikeve…


perwerdekirî

fêrkirî, elimandî, nîşandayî, hînkirî,
 yê/a ku bo karek hatiye fêr kirin

Serbazên perwerdekirî bo cengê.


xizan

xizantir (comparative)
herî xizan (merkezî) (superlative)
tewrî xizan (rojavayî) (superlative)
xêzan

Belkî hevreha "xêzan" ji aramî yan ji zimanekî din yê samî, bide ber aramî חתנ (x-t-n-: bûn xizm, bi rêya zewacê bûn mirovênhev), akadî xetanu (zava, bi rêya zewacêxizm). Ji heman rehî: xitan.

jar

Kesa/ê ku rewşa wê / wî ya aborî xirab e; kesa/ê ku têra hewcehiya xwe dirav yan saman nîne.


xama

keçinî

Keça hê ti car têkiliyên cinsî nekirine.

keça şûnekirî, keça hê mêr nekiriye, keça nezewicî


heram

heramtir (comparative)
herî heram (merkezî) (superlative)
tewrî heram (rojavayî) (superlative)
heramtirîn (soranîzm) (superlative)
حهرام (Kurdish-Arabic)
ḧeram

Ji erebî حَرَام (ḥarām). Ji heman rehî: herêm, harem, miherem...

qedexe, yasax, memnû, tişta/ê ku nabe bêt kirin (bi taybetî li gor dînî)

Xakîpayê Ehmed ew Beyt-ul heram
Lew şerîf in Zemzem û rukn û meqam

pîs, qirêj, gemarî, genî, ne paqij, ne pak, ne bijûn, ne temîz


qedexe

yasax

Tişta/ê ku qanûn yan ferman rê nadin kirina wê:

Derketin qedexe ye.

Ku li mala miroveki tiştek wek titûnê, heste yan jî cil ên qedexe hebûya û wi jî bibihista, hema dibeziya qereqolê, gilî dikir.


yasax

Ji tirkî yasak (qedexe, memnû), têkilî yasa.

qedexe

Tişta/ê ku nabe bêt kirin (bi taybetî li gor qanûnê).


memnûh

derbend, qedexe, yasax, heram, tişta/ê ku nabe bê kirin (bi taybetî li gor qanûnê)

îlegal, neqanûnî, qaçax^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


azib

azibtir (comparative)
herî azib (merkezî) (superlative)
tewrî azib (rojavayî) (superlative)

Kurrê nezewicî, zilamê jin bo xwe neaniye.


azeb

azebtir (comparative)
herî azeb (merkezî) (superlative)
tewrî azeb (rojavayî) (superlative)


genî

genîtir (comparative)
herî genî (merkezî) (superlative)
tewrî genî (rojavayî) (superlative)
genîtirîn (soranîzm) (superlative)
گهنی (Kurdish-Arabic)
gemarî
heram
herimî
şêlî
zelal


têra

besî, kafî, têrî,
têr bo kesekî yan tiştekî

Ev av û xwarin têra me nake.


tund

tundtir (comparative)
herî tund (merkezî) (superlative)
tewrî tund (rojavayî) (superlative)
توند (Kurdish-Arabic)
tind

req, tûj, dijwar, bihêz, biqewet, şîdetî, hişk, ne nerm, ne aram

xurt, bizever, bitaqet, bişiyan^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


aram

aramtir (comparative)
herî aram (merkezî) (superlative)
tewrî aram (rojavayî) (superlative)

asûde, amin, emîn, rehet, hêmin, hêwir, vehewiyayî, tebitî, tebatî, aşt, tena,
ne tund, ne tûj, ne şerxwaz, ne şûm, ne şiloq, ne qerebalix


rewan

Ji zimanên îranî an farisî روان (revan), ji lêkera رفتن (“çûn, rewtin, retin”). Têkildarî راه (rah)/rê hatiye kirin, bide ber farisî رهوار (rehvar).

Ew hebîbê rohniya heft asîmanHerdu alem qalib ew ruh û rewan

Ew di xwendinê de rehwan e.


zîrek

zîrektir (comparative)
herî zîrek (merkezî) (superlative)
tewrî zîrek (rojavayî) (superlative)
zîrektirîn (soranîzm) (superlative)
زیرەک (Kurdish-Arabic)
zireng
zirenk
ziring
zirink
zîreng
zîrenk
zîx

Ji zimanên îranî, hevrehajîr ya kurdî, زيرک (zîrek) ya farisî, [skrîpt hewce ye] (zîrek) ya pehlewî, têkilî jîn, jîndar, zindî.

ស្រវាស្រទេញ

srɑɑviəsrɑɑtɨñ

çeleng, fêris, egîd, çalak, aktîv, xurt, rewan, segvan, jêhatî, jîr, zîx, sirt, zift

Serdar zîrek e bi inglîzîyê


xurt

xurttir (comparative)
herî xurt (merkezî) (superlative)
tewrî xurt (rojavayî) (superlative)
خورت (Kurdish-Arabic)
xwirt
xwurt
xort

Ji proto-hindûewropî *kert- yan *kret- (xurt, bihêz, qewî), proto-îranî *kert- yan *kret-, hevreha avestayî xretu-, sanskrîtî क्रतु (kratu) (kretu), yûnaniya kevn κράτος (krátos) (kratos: hêz, xurtî > kurdî -krat, -krasî), îngilîziya kevn heard (req), inglîziya nû hard (req; zehmet), almanî hart (req), swêdî hårt (req). Xort jî guhartoyeke ji eynî rehî ye lê maneyeke piçekê cuda dide. Heman peyv di zimanê pehlewanî de jî bi heman wateyê hatiye qeydkirin wek [skrîpt hewce ye] (xerd, “xurt”).

bihêz, hêzdar, biqewet, bişiyan, tiwana, çeleng, fêris, egîd, çalak, leheng, mêrxas, rewan, segvan, jêhatî


lape

Di vê pirsê de, dewletên Kurdistan perçekirî, nimûnên kevneperestîyê û hovîtîyê, yên lape berbiçav in.

Tosinê Reşîd: Rê li pêşîya xwefroşan bigrin, Netkurd.com, 9/2005


dirist

diristtir (comparative)
herî dirist (merkezî) (superlative)
tewrî dirist (rojavayî) (superlative)
diristtirîn (soranîzm) (superlative)
درست (Kurdish-Arabic)
dirust
durist
durust

Ji proto-hindûewropî *dʰer- (ragirtin, ji ketinêparastin) > *deru-, *drew- (xurt, qayîm, req, xweragir), proto-îranî *dhruve- (“qayîm”) > drvişte- (qayîmtirîn), hevreha soranî دروست (drust), farisî درست (durust), pehlewî dirust, druyist, sanskrîtî ध्रुव (dhruve: xurt, qayîm), latînî dūrus (req, xurt), lîtwanî drū́tas (qayîm, xurt), inglîziya kevn trum (qayîm, xurt)...

rast, temam, kamil, saz, sax, baş, bêkêmasî, bêderew, hazir, amade, çêkirî, çêbûyî

Çûn canfidayî vêkevin ftg
Rast û dirist û sadiq e
Çi reng bi şûna rê kevin 7!


dirust

Ji proto-hindûewropîdʰer- (ragirtin, ji ketinêparastin) > *deru-, *drew- (xurt, qayîm, req, xweragir), proto-îranîdrvişte- (qayîmtirîn) < *dhruve- (qayîm). Hevreha soranî دروست (drust), farisî درست (durust), pehlewî dirust, druyist, sanskrîtî ध्रुव (dhruve: xurt, qayîm), latînî dūrus (req, xurt), lîtwanî drū́tas (qayîm, xurt), inglîziya kevn trum (qayîm, xurt)...


saz

Ji farisî ساز (saz, “dirist, çêkirî, makîne, birêk”) ji ساز (-saz-) ku rehê dema niha ji lêkera ساختن (saxten, “çêkirin, dirist kirin, ava kirin”) e.

dirist, rêk, rast, temam, kamil, baş, bêkêmasî, bêderew, hazir, amade,
çêkirî, çêbûyî, damezrandî, damezrayî


bîninde

bînende
vînende
vîninde
wînende
wîninde
guhdar
temaşevan


pencer

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

peqiyayî, peqandî, tişta/ê hewa tê nemaye (wek tekel anku tayre)

Tekerên tirimpêla wî pencer bûn loma nikarî biçe.


hiş

Hiş be!

Ew qet hiş nabe!

Dayikê zarokê xwe hiş kir.


tena

tenatir (comparative)
herî tena (merkezî) (superlative)
tewrî tena (rojavayî) (superlative)
تهنا (Kurdish-Arabic)

Aram, rihet, hêmin, hêwir, bêdeng yan kêmdeng, bêpêjn yan kêmpêjn, bêqerebalix, bêşer.

Aşt, nesil, nexeyidî, hiş, ya / yê nagirî.


tenê

hevrehasoranî تەنیا (tenya), zazakî tenya, farisî تنها (tanhā), farisiya navîn tn'yhʾ (tanīhā), ji ten (leş) wek di peyva tendurist de.

tek

Ti kes yan tişt li gel ne, ti kes yan tişt pê re na.

Ez tenê hatim.

Ew tenê dijî.

El-qisse bikî ko dêwê serkeş
Tenha û tenê biçîte ateş
Fi l-cumle me cumle xas û 'aman


tenê

Niha ez tenê li malê me.

Em ne tenê ne.

Hûn ne tenê ne, em heval û hevrêyên we ne.


devkî

bi devî, bi gotinê, bi axiftinê, ne bi nivîsînê, ne bi nivîskî

Hûn dikarin bersivê bi devkî yan jî bi nivîskî bidin.

Hûn dikarin bersiva xwe ji me re bibêjin yan jî binivîsin.

Di nav folklora kurdî ya devkî de dewlemendiyeke herî mezin bêguman çîrok in. Çîrok beşeke folklorê ye, nivîskarên wan ne kifş in, gel bi xwe ev berhem afirandine.

2015, Mehmet Bozkoyun, Beşek Ji Folklora Kurdî: Çîrok, Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi

zimanê axiftina rojane, ne zimanê standard, ne zimanê li gor rêzimana standard,
 peyvên yan awayên gotinê yên kêrî nivîsîna formal nayên

"Ez dibêm" û "Ew tavê" formên devkî ne, lê "Ez dibêjim û "Ew tavêjit" şêwazên nivîskî ne.


nivîskî

Bersiva we divê nivîskî be.

Çîrokên nivîskî bivê nevê bingeha xwe ji çîrokên nehatine nivîsandin digire. Ev tişta li hemû dinyayê bi heman rengî ye.

zimanê standard, zimanê li gor rêzimanê,
 awa û şêwazên gotinê yên di zimanê standard de tên pejirandin

"Ez dibêjim" û "Ew diavêje" formên nivîskî ne lê "E dibêm" û "Ew diavê" yên devkî ne


sist

sisttir (comparative)
herî sist (merkezî) (superlative)
tewrî sist (rojavayî) (superlative)
سست (Kurdish-Arabic)
xav

Hevreha soranî سست (sist), farisî سست (sost), pehlewî sust, ji zimanên îranî. სუსტი (susṭi) ya gurcî ji îranî hatiye wergirtin.

Eya eqlê neguhdar eÇiqa sist î çiqa kehl îTu xwe yekcar ji xwe mehl î

Wî weqtî ji Qibtîyan hakimek qewî sist û mûn di Misrê da ezîz bû.

1857, Mela Mûsayê Hekarî, Amadekar: Hêmin Omer, Durrû’l Mecalîs, sala weşandinê: 2022, r. 84


doxînsist

kesa/ê bi hêsanî anku sanahî li gel xelkê dest bi têkiliyên cinsî dike,
kesa/ê dixwaze bi gelek kesan yan her kesî re têkiliyên cinsî hebin


xwar

Hevreha soranî xwar, farisî x(w)ehl, pehlewî wehr, pehlewî xwehl, belûçî wehl, zazakî vêl, sanskrîtî vekre- (vakrá-), ji proto-îranî.

çemiyayî, tewiyayî, çemandî, tewandî, tiştê nerast


xwehr

xêl, çemiyayî,gêrr,xwar, tewiyayî, çemandî, tewandî, çepûçûr, çirtovirt


xelet

xelettir (comparative)
herî xelet (merkezî) (superlative)
tewrî xelet (rojavayî) (superlative)
خهلهت (Kurdish-Arabic)
xelat

Ji erebî غلط (ẍelet) ku herwiha wek hełe ketiye soranî û wek galat ketiye tirkî jî.

Surperî 'illet nizanî sihreya Ebyed dikit
Pir xelet erzan me dî derheq xwe ew 'alîcenab
Ah-i eyyamên wisalê weko xweş borîn û çûn


arode

arodetir (comparative)
herî arode (merkezî) (superlative)
tewrî arode (rojavayî) (superlative)
arodetirîn (soranîzm) (superlative)

tiral, tembel, bêxîret, kislan, teral, terale, têral, têrale, tirale,
kesa/ê nikare yan naxwaze tiştekê/î bike tevî ku ew tişt ne dijwar e jî

leşgiran, zexel, moris, destgiran, qûngiran, gewende, kasûlî^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)

Kesê eware, yanî yê ku tu karî nake û her dem vik-û-vala li kolanan digere.


tembel

tembeltir (comparative)
herî tembel (merkezî) (superlative)
tewrî tembel (rojavayî) (superlative)
tembeltirîn (soranîzm) (superlative)
تهمبهل (Kurdish-Arabic)
tenbel

tiral

Kesê nikare yan naxwaze tiştekî bike tevî ku ew tişt ne dijwar e jî.


kislan

Herwiha keslan ji erebî كسلان (keslan) ji كسل (kesel, “tembelî, tesel, kislanî”), hevreha aramî ܟܫܠܐ (keşla, “têkçûn, biserneketin”), îbrî כשל (keşel).

tiral, tembel, arode, teral, terale, têral, têrale, tirale,
kesa/ê nikare yan naxwaze tiştekê/î bike tevî ku ew tişt ne dijwar e jî

bêxîret, leşgiran, zexel, kasûlî, gewende, destgiran, qûngiran, moris^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


boz

بۆز (Kurdish-Arabic)
боз (Kurdish-Creole)
bozix

Ji osmanî بوز (boz) yan ji tirkî boz, hevreha azerî boz, tirkmenî boz, ozbekî boʻz, пус (pus)... mongolî börü

spî yan zer (bi taybetî pûrtê mirovan yan heywanan)

Ji êvarê ve hespekî boz li devê deriyê Ehmed rawestiyabû.

Çiyayê Agirî, Yaşar Kemal, Weşanxana Çanda Kurdî


çal

چال (Kurdish-Arabic)
ч'ал (Kurdish-Creole)

Ji tirkî, bi tirkiya kevn [skrîpt hewce ye] (çal, “rengîn”), hevreha tirkiya niha çil. Ev peyv ji mêj ve ji tirkî ketiye kurdî û li derveyî Bakurê Kurdistanê jî tê bikaranîn.

parçeyek spî ya pûrtî di nav komek pûrtê tarî de
 (li porê mirovan yan pûrtê heywanan)

Bi zimanê reşiyan ev peyva çal tê maneya "sereş", ango gava te go nêriyê çal, miya çal,berxê çal tê wê manê ku nêrî ser reş e,mî ser reş e, û berx ser reş e. Li aliyê din ew heywanên ku serê wan reş û û li ser eniya wan xaleke spî hebe bi wan re bi reşwendî dibêjin "beş". heywanên spî û xalên reş li ser hebin bi wan re dibêjin "deq".

Apê Xilik dibê: "Ez di xwêdanê de mame û tamîr dikim, şivanek hat nêzî min. Min ji şivan ra got: “Çavnêrî be bila bizinên te benzîna ku di teştê da ye venexwin ha”. Gava min barxane bi cîh kir û zîvirîm benzînê dagirêmê, çi bibînim! Nêrîyê çal (rû sipî) li ba teştê sekiniye. Lê di teştê de qet benzîn nemaye."