ko

kotir (comparative)
herî ko (merkezî) (superlative)
tewrî ko (rojavayî) (superlative)
kotirîn (soranîzm) (superlative)

Hevreha soranî کول (kul), farisî کند (kond), ji proto-hindûîranî *kuntʰás. Dibe ku paşînî têkilî reha ermeniya kevn ճաղատ (čałat, “rût, keçel”). Hevreha sanskrîtî कुण्ठ (kuṇṭhá, “ko”)

Ev kêr ko ye.

Ev pênûs ko ye; divê bêt tiraşîn.

Kurdiya wî ko ye.


derbaz

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre derbas.


mê

Hevrehên din yên kurmancî ma-, man-, mak, mêtin, -marî, farisî ماده (madê), pehlewî matek, farisiya kevn [skrîpt hewce ye] (mata-), hemû ji proto-hindûewropî *méh₂tēr (“dayik; mak”), binêre: mak.

Mih û çêl û jin mê ne lê beran û ga û mêr nêr in.


nêr

nêrtir (comparative)
herî nêr (merkezî) (superlative)
tewrî nêr (rojavayî) (superlative)
nêrtirîn (soranîzm) (superlative)
niyêr

* proto-hindûewropî *ner (“nêr”)
:*proto-îranî:
::Avestayî: nar, nā- ("nêr")
::Partî: n'r ("nêr")
::Farisiya navîn: nar ("nêr")
::Farisî: ner ("nêr")
::Osetî: nal ("nêr") ^(alfabeya arî)
::Kurmancî: nêr ("nêr")
::Hewramî: nêr ("nêr")
::Zazakî: nerî ("nêr")
:Sanskrîtî: nár- ("nêr")
:Ermenî: air ("nêr")
:Yûnanî: anēr ("nêr")
Çavkanî: Horn p.230, Watkins p.58, MacKenzie P.103 | Pokorny: 765

Beran û ga nêr in lê mih û çêl mê ne.


biçûk

biçûktir (comparative)
herî biçûk (merkezî) (superlative)
tewrî biçûk (rojavayî) (superlative)
biçûktirîn (soranîzm) (superlative)
بچووک (Kurdish-Arabic)
бьчук (Kurdish-Creole)
biçwîk
biçîk
piçûk
çûçik
piçek

Hevreha بچووک (biçûk) û بچکۆڵه (biçkołe) yên soranî, بچه (biççê) ya farisî, beçek û veçek yên pehlewî û [skrîpt hewce ye] (wiçkołe) ya hewramî, hemû ji zimanên îranî. Herwiha hevreha piç, piçek, piço-piço yên kurmancî. Di kurmancî de bi demê re "b" carinan dibe "p" (wek "berav > perav) lê "p" nabe "b" loma "piçûk" ji "biçûk" e, ne berevajî.


belengaz

belengaztir (comparative)
herî belengaz (merkezî) (superlative)
tewrî belengaz (rojavayî) (superlative)
belengaztirîn (soranîzm) (superlative)
belingaz

Ji *belend ("bilind") + *gaz ("reha gazî û gazind"), anku ê/a ku gazî/gazinda bilind dike. Bide ber belezûrî, ji bilind + zûrî.

/bɛlɛnˈɡɑːz/

hejar, jar, destteng, feqîr, perîşan, kepaze, şerpeze, aşifte, rezîl, riswa, bêserûber

Harîkariya mirovê belengaz erkeke li ser milên me hemiyan.


hejar

hejartir (comparative)
herî hejar (merkezî) (superlative)
tewrî hejar (rojavayî) (superlative)
hejartirîn (soranîzm) (superlative)
ههژار (Kurdish-Arabic)

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

belengaz, jar, feqîr, perîşan, reben, goyîn, nedar, belingaz, peregende

Ey dilbera qametmîsal
Way nazika dil î hejar
Te j'xandinê kirim betai


jar

jartir (comparative)
herî jar (merkezî) (superlative)
tewrî jar (rojavayî) (superlative)
jartirîn (soranîzm) (superlative)

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-jar (ayn).wav

belengaz, hejar, feqîr, perîşan, reben, goyîn, nedar, belingaz,
kesa/ê ku rewşa wê / wî ya aborî xirab e,
 kesa/ê ku têra hewcehiya xwe dirav yan saman nîne

Ew gelek kal, gelek kin, gelek hûr û gelek jar bû.

Mehmed Uzun, Mirina Kalekî Rind, Weşanxana Orfeus, 1987

...lakîn bi xwe tiştekî nadin jaran.

2010, Mele Mehmûdê Bazîdî, Cami’eya Riseleyan û Hikayetan Bi Zimanê Kurmancî, Lîs, çapa 1ê, r. 60, ISBN 978-605-5683-27-6

bêserûber, şerpeze, kepaze, aşifte, rezîl, riswa, xizan, muhtac, hewcedar, destkurt, peregende, bêhal^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


perîşan

perîşantir (comparative)
herî perîşan (merkezî) (superlative)
tewrî perîşan (rojavayî) (superlative)
perîşantirîn (soranîzm) (superlative)
perîxan

Hevreha soranî پریشان (perîşan), hevrehafarisî پریشان (perîşan) ji zimanên îranî, ji per ("rex, alî") + ?

/pɛɾiːˈʃɑːn/

belengaz, hejar, feqîr, jar, reben, goyîn, nedar, belingaz, şerpeze, bêhal, rezîl, riswa

Ya reb çi turfe mêwe evrenge mey dibexşet
Şi'ra me tê perîşan nezma me tê muşewweş
Dilgeşte min ji dêrê naçim kenîşteyê qet

bêzar, tengezar, nexweş, nesax, bêserûber, kepaze, aşifte, xizan, muhtac, hewcedar, destkurt, peregende, miskîn, aciz, xax, bêçare^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


reben

rebentir (comparative)
herî reben (merkezî) (superlative)
tewrî reben (rojavayî) (superlative)
rebentirîn (soranîzm) (superlative)

"Reben" bi maneya "keşîş, qeşe, abidên fileh" (îngilîzî: monk) ji aramî [skrîpt hewce ye] (reben) tê ku maneya "mezinê me" dide (bide ber erebî: "rebbena" = xwedayê me, rebbê me) û hevreha "reb" (xweda) û "rebbî" (serekên dînî yên cihûyan) e. Forma wê ya mê jî "rebene" ye. "Reben" bi maneya "perîşan, belengaz, şerpeze, jar, hejar" jî divê ji wê be ji ber ku "abidên fileh" wek yên misilman jî (derwêş, sofî, feqî) wek kesên feqîr û jar tên hesibandin. Bo hin peyvên din jî yên deynkirî ku ji wateya xwe ya bingehîn dûr ketine, binere: bedew, cindî (bi maneya keşxe)

belengaz, hejar, feqîr, perîşan, jar, goyîn, nedar, belingaz, xweliser


goyîn

goyîntir (comparative)
herî goyîn (merkezî) (superlative)
tewrî goyîn (rojavayî) (superlative)

reben, hejar, feqîr, jar, reben, belengaz, nedar, belingaz


nedar

nedartir (comparative)
herî nedar (merkezî) (superlative)
tewrî nedar (rojavayî) (superlative)
نەدار (Kurdish-Arabic)
nedêr
neder

xizan, belengaz, hejar, feqîr, perîşan, reben, goyîn, jar, belingaz


belingaz

belingaztir (comparative)
herî belingaz (merkezî) (superlative)
tewrî belingaz (rojavayî) (superlative)
belingaztirîn (soranîzm) (superlative)
بهلنگاز (Kurdish-Arabic)

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre belengaz.


kurdî

kurdîtir (comparative)
herî kurdî (merkezî) (superlative)
tewrî kurdî (rojavayî) (superlative)

Stranên kurdî, rojnameyên kurdî.

Safî şemirand vexwar-i durdîManendê derê lisanê kurdîÎnaye nizam û intizamê

Aliyê kurdî di danûstandinan de.

Şexsiyetên tarîxî yên kurdî, bi xêra edebiyata devkî, ji dewr û dewranên xwe yên jibîrbûyî derdikevin û tên roja me û silav li civata nûjen dikin û ders, tecrube, bûyer û şîretên tarîxî vediguhêzînin civata kurdî ya îro.

1992, Mehmed Uzun, Destpêka edebiyata kurdî


kurdistanî

kurdistanîtir (comparative)
herî kurdistanî (merkezî) (superlative)
tewrî kurdistanî (rojavayî) (superlative)

kesên yan tiştên li yan ji Kurdistanê,
kurd û gelên din yên li Kurdistanê dijîn yan ji wê derê ne

Gelek kurdistanî li Ewropayê dijîn.


kurmancî

kurmancîtir (comparative)
herî kurmancî (merkezî) (superlative)
tewrî kurmancî (rojavayî) (superlative)

Stranên kurmancî; çîrokên kurmancî.

Di alfabeya kurmancî ya latînî de 31 herf hene.

Binêrin li şi‘ran heçî zaniye
Çi terkîbekî serfê kurmancî ye


spî

spîtir (comparative)
herî spî (merkezî) (superlative)
tewrî spî (rojavayî) (superlative)
سپی (Kurdish-Arabic)
спи (Kurdish-Creole)
spih

Hevreha spêt ya pehlewî, speête ya avestayî, سفید (sefîd/sifîd) / سپید (sepîd/sipîd) ya farisî, श्वेत (svête) ya sanskrîtî, свет (svêt "ronahî") ya rusî, šviẽsti ("biriqîn, teyisîn") ya lîtwanî, hevreha *hwītaz ya proto-cermenî ku serekaniya white (bixwîne: wayt "spî") ya îngilîzî, weiß (bixwîne: vays "spî") ya almanî, vit (spî) ya swêdî... ji proto-hindûewropî *kwintos (spî) ji *ḱweyt- (biriqîn) (*kw- ya proto-hindûewropî di zimanên arî dibe çv, dûv re sv û taliyê jî sp). Herwiha hevrehaspêde ya kurdî ye.
proto-hindûewropî: *kweit-o- ("spî") (di zimanên îranî de kw- ya proto-hindûewropî dibe sp-)
:proto-îranî
::avestayî: speête- ("spî")
::pehlewî: spêt- ("spî")
::farisî: sipêd- ("spî")
::belûçî: ispêt- ("spî")
::peştûyî: spîn ("spî")
::kurmancî: spî ("spî")
::soranî: spî ("spî")
::zazakî: spî ("spî")
:sanskrîtî: śvēt ("spî")
:almanî: weiß ("spî")
:îngilîzî: white ("spî")
Çavkanî: Horn p.157, Etymonline | Pokorny: 628 - 629

sîs, kever, çûr, sade,
rengê berfê,
rengê mîna yê berfa paqij yan şîrê paqij. #FFFFFF

Şîn bûy ji rengê qudretêGeh geh sipî şubhetê şîrQet mislê te naçin tu tîr

bêreng, tiştên ti reng nînin yan sade ne.

çermspî, rengvebûyî,
mirovên rengzer yan rengvebûyî mîna ewropiyan, ne yên rengreş mîna efrîqiyan

porê pîran,
porê yan pirça mirovên pîr dema ku rengê xwe avêtiye.

Sêv spî kirin

spih,
heywanok biçûk ya [parazît]]e ku ji bêmerêziyê peyda dibe û di nav por û mûyê mirovan û pûrtê heywanan de xwe vedişîre û xwîna wan dimêje.


sor

sortir (comparative)
herî sor (merkezî) (superlative)
tewrî sor (rojavayî) (superlative)
sortirîn (soranîzm) (superlative)

Hevreha soranî سوور (sûr), zazakî sor, hewramî sur, zazakî-hewramî*suhr, belûçî suhr, farisî سرخ (sorx), farisiya navîn suxr, hexamenişî θuxre, avestayî suxre-, sekayî suxre-, osetî surx, sanskrîtî śukrá, latviyayî sarks û sarkans, lîtwanî sárkanas, hemû ji proto-hindûewropî*ser- /*sar- (sor). Ji bilî zimanên hindûîranî û baltî di babikên din yên hindûewropî de ne diyar e.
;Çavkanî:
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg r. 161.
* MacKenzie, David Neil, The dialect of Awroman (Hawraman-i Luhon) Grammatical sketch, texts, and vocabulary, Kommissionaer: Munksgaard (København), 1966, r. 132

çepgir

Di siyasetê de rengê komunîstan, sosyalîstan û çepgirên din.

Rengê mîna rengê xwîna paqij yan firingiyên anku tomatên gihiştî.
Çend cûnên rengê sor: #E01010#FF0000#FF0040#FF2000#850606

sorê vebiye, sorê tarî, sorê geş

Lakin ew mirovêd ko hiznî ne (kesekî wan mirî ye, xemgînhenin) ew libasêd (cil û bergên) sor û qirmiz û cilêd faxire (buha, nirxdar), ber nakin (li xwe nakin) û destêd xwe hinne nakin û çavêd xwe kil nadin û naçin dawetan û kêfxweşiyan.

Mele Mehmûdê Bayezîdî, Amadekar: Jan Dost Adat û Rusûmatnameê Ekradiye, Weşanxaneya Nûbihar, 2010, r. 111, ISBN 9789944360678

Ji lêvên sor şekir barî,
Bi min da wê bi nazdarî,
Şeraba kûpikê darî,
Vekir wê pê zimanê min.

Cegerxwîn: Helbesta Hat civanê min bi şev


zer

zertir (comparative)
herî zer (merkezî) (superlative)
tewrî zer (rojavayî) (superlative)
زهر (Kurdish-Arabic)
зәр (Kurdish-Creole)

Hevreha soranî زهرد (zerd), kurdiya başûrîzerd, lekî zerd, hewramî zerd, belûçî زرد (zerd), farisî زرد (zerd), tacikî зард (zard), pehlewî zert, partî zer-ğon, peştûyî ژېړ (žêṛ), avestayî 𐬰𐬀𐬌𐬭𐬌 (zairi, /zeyri/), sanskrîtî हरि (hári)... latviyayî zelt, lîtwanî žélti, žel̃vas... bulgarî жълт (žǎlt), makedonî жолт (žolt), polonî żółty, rûsî жёлтый (žóltiy), çekî žlutý... danmarkî/norwecî/swêdî gul, almanî gelb, inglîziya kevn ġeolu, inglîziya niha yellow... hemû ji proto-hindûewropî *ǵʰelh₃-.
Bo guherîna *ǵ- ya proto-hindûewropî bi z- di zimanên îranî de, bidin ber: zanîn, zan, zevî...
Ji heman rehî herwiha: zêr.
Hêjayî gotinê ye ku nêzîkiya dengî ya peyva zer li gel hevwateya wê ya tirkî sarı tenê tesedifî ye, peyva tirkî ji zimanê proto-tirkî ye (ne peyveke ji zimanên hindûewropî deynkirî ye).
;Çavkanî:
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg
* Mackenzie, D. N. (1971), A Concise Pahlavi Dictionary, London, New York, Toronto: Oxford University Press.
* Novák, Ľubomír (2013) Problem of Archaism and Innovation in the Eastern Iranian Languages (PhD dissertation)https://www.academia.edu/4896441/Problem_of_Archaism_and_Innovation_in_the_Eastern_Iranian_Languages_dissertation_, Prague: Univerzita Karlova v Praze, filozofická fakulta.
*
* Расторгуева В. С., Эдельман Д. И. Этимологический словарь иранских языков. [Rastorguyeva V.S., Edelman D.I.: Ferhenga Etîmolojî ya Zimanên Îranî] (bi rûsî) 2000-2011.
* The Tower of Babel - An Etymological Database Project [Birca Babilê - Projeyeke Danegeha Etîmolojî] (bi îngilîzî û rusî): http://starling.rinet.ru/
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an

rengê rojê anku tavê, rengê zêrî,
wek rengê zêrî, yê lîmonên gihiştî yan yê roja geş: #ffff00

kirasekî zer

kesk û sor û zer

Ronahiya dil û çav,
diyariya dê û bav
pêsîra wî roj û tav,
spehîtiya ax û av
ala kurdan ser be ser,
sor û gewr e kesk û zer

Kamiran Bedirxan: Ala Kurdan, Hawar hj. 8, 1932

jineke porzer

Genim zer bûye.

Rûyê wî ji tirsan zer bû.

, (Başûrê Kurdistanê) PDK, Partiya Demokrat a Kurdistanê (bidin ber: kesk = YNK)


kesk

kesktir (comparative)
herî kesk (merkezî) (superlative)
tewrî kesk (rojavayî) (superlative)
kesktirîn (soranîzm) (superlative)
کهسک (Kurdish-Arabic)
کسک

Hevreha zazakî kesk, pehlewî kaskênên (ji kaskênlaciwerd + -ēn), ji zimanên îranî. Di zarava û zimanên din yên îranî de li cihê "kesk" peyvên wek "sewz, sebz, zergûn" hene.

rengê çilû,
 rengê pelên daran yên geş û gihiştî,
rengê giyayê nebeyî / hişknebûyî

Dêm-i di bisk û xemriyan ta û lefên di şetriyanMane temam-i kesk û sor bedre li dorê hale kirDûr-i kirîn ji sinbilan çîçek û bişko û gulan

بحرا رجز بو چه خوش مرفلاخضر چه کسکه احمر خو صورهازرق هشینه جورب چه گوره

Beḥra recez bo çi xweş mureffel?
Exḍer çi? Kesk e; eḥmer xwe ṣor eEzreq hişîn e. Cewreb çi? Gore

(Başûrê Kurdistanê) PDK (bidin ber: kesk = YNK)


şîn

şîntir (comparative)
herî şîn (merkezî) (superlative)
tewrî şîn (rojavayî) (superlative)
شین (Kurdish-Arabic)

Herewsan hêşîn, hişîn, ji proto-îranî *axšáyHnah (“şîn; kesk”).
Hevrehî soranî شین (şîn), farisî خشین (xeşîn, “gewr”), farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (exşên, “şîn(ê tarî)”), farisiya kevn 𐎠𐎧𐏁𐎡𐎴 (a-x-š-i-n /axšainaʰ/, “fîroze”), avestayî 𐬀𐬑𐬱𐬀𐬉𐬥𐬀 (axšaēna).
Bi proto-îranî"kesk" û "şîn" yek bû, û kew a zimanên din ên kurdî ji proto-îranî *kapáwtah hate dariştin. Cihêrrengiya navber van du bêjeyan dişê bibe şînê ron û şînê tarî; tevî "şîn" bi ramana şînê tarî bûyî. şînahî, şînkatî, şîn bûn û yên din ji vê bêjeyê dariştî ne bi mehneya xwe a kevn a kesk, û lêvandina -şên- ji ber bandora bêjeya şên (“şox, şeng”) e û zimanên din ên kurdî da xweya nabe.
Peyvên wekhev ên zimanên slavî wek rusî синий (sinij, “şînê tarî”) yan jî zimanên uralî wek fînî sini (“şîn”) qer nîn in tevî wekheviya wan jî. Jê pê va neyeqîn e; şayed ji *akšám (“cisneke gewheran, zaxa şîn”) (>sanskrîtî अक्ष (akṣá, “zaxa şîn”)).

Rengê wek rengê esmanî yan wek yê behrê. #0000FF

Qutikekî Lewîs ê şîn ê ku ji ber şuştinê rengê wî ber bi sipîbûnê diçe, lê bû.

1997, Mustafa Aydogan, Pêlên Bêrîkirinê, Nûdem, r. 16

Rengê kesk (ji bo tiştên tebîî wek: belg, pîvaz û sêv)


reş

reştir (comparative)
herî reş (merkezî) (superlative)
tewrî reş (rojavayî) (superlative)
reştirîn (soranîzm) (superlative)
ڕەش (Kurdish-Arabic)
рәш (Kurdish-Creole)
riş
reştarî
reşûşîn kirin
reşûşîn
reşpoş

Taliyê ji proto-îranî *ra(n)ǰ- (“reng kirin, boyax kirin”). Hevreha soranî ڕەش (reş), xotanî rraşa (“ya ku bi rengê tarî”), talişî رش (rəş, “qehweyiya zelal”), sogdî [skrîpt hewce ye] (rɣš- /raxš/, “Rexş, hespê Ristem”), farisî رخش (rexş, “sor”), mazenderanî رش (raš, “sor”). Guherîna maneya rengan di zimanên hindûewropî de diyardeyeke berbelav e.
;Çavkanî:
* Cheung, Johnny, Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden, 2007, r. 314

tarîtirîn reng, rengê ji hemiyan tarîtir, wek rengê rejiyê. #000000

-Tu jî mîna Fêdkayê min esmer î, çevreş, porê te reş.

Frîda Hecî Cewarî, Bîranînên Min, Weşanên Lîmûş, 2010

Digel ku emrê wî hê sî û pênc bû jî tayekî reş di porê wî de nemabû.

Firat Cewerî, Kevoka Spî, Nûdem, 1996, ISBN 978-9188592156

Û ew libasêd reş heta şeş mehan û yaxo salekê li ser ehlê (xizmê) meyyitî dimînin. Ew ehlê meyyitî heta ji şînê bidernekevin naçine dawet û kêfxweşiyan.

Mele Mehmûdê Bayezîdî, Amadekar: Jan Dost Adat û Rusûmatnameê Ekradiye, Weşanxaneya Nûbihar, 2010, r. 53, ISBN 9789944360678

Saqî ko dêm mehweş bitin
Kagul ji şêva reş bitin
Qerqef bila ateş bitin

(...) mîna tîrekê navdilê Qaçax hingavtin, ling lê lerizîn, ber çavên wî reş bû (...)

Ka wê çirayê reş bike.

çermreş, mirovên çermreş yên mîna efrîqiyan

Zelamekê req û hişk û reş hate bi nik wan ve.

Xelîl Duhokî, Antolojiya Çîroka Nû ya Kurmancên Başûr, Weşanên Nûdem, Stockholm, 1994

Bextê me reş e, kezeb birîn e.

Mehmed Uzun, Siya Evînê, Wêşanxana Orfeus, 1989


sahî

sahîtir (comparative)
herî sahî (merkezî) (superlative)
tewrî sahî (rojavayî) (superlative)
sayî
صایی
ساهی (Kurdish-Arabic)
صاهی

Ji ya berê sayî, ji aramîܨܚܘܐ (ṣeḥwa), hevreha erebîصحو (ṣeḥw) û îbrîצח (tsex).

semal, (esmanê) bêewr, esmanê şîn dema ewr nakevin ber,
rewşa hewayê dema ku esman bêewr e

Îro rojek sar û sahî ye.

Şev sayî roj ewrayî sal xirab, Jina cîwane mêrê kale mal xirab.

bayê sar yê ku ji aliye çiyayên li bakur tê û ewran belaw dike

Îşev ji aliye Xanê bayê sayî tê, yeqîn sibe hewayê veke û baranê jî tune be.


baş

baştir (comparative)
herî baş (merkezî) (superlative)
tewrî baş (rojavayî) (superlative)
baştirîn (soranîzm) (superlative)
باش (Kurdish-Arabic)
баш (Kurdish-Creole)

Ji zimanên îranî, hevreha pehlewî baş, farisî باش (bâš) ("be!, bibe!") ji lêkera باشیدن (“bûn”) anku "baş" wek di nuqteya berî vê de jî pêşiyê dikare bi maneya "dibe, bila, baş e" ye û paşî wateyeka berfirehtir wergirtiye.


çakî

çakîtir (comparative)
herî çakî (merkezî) (superlative)
tewrî çakî (rojavayî) (superlative)
چاكی (Kurdish-Arabic)


çê

çêtir (comparative)
herî çê (merkezî) (superlative)
tewrî çê (rojavayî) (superlative)
çêtirîn (soranîzm) (superlative)

Hevreha soranî چاک (çak), talişî [skrîpt hewce ye] (čāk), [skrîpt hewce ye] (čuk, “çak”), farisî چابک (čābok) û farisiya navîn čābuk. Bide ber gîlekî چاکودٚن (čākudən, “çêkirin”).


qenc

qenctir (comparative)
herî qenc (merkezî) (superlative)
tewrî qenc (rojavayî) (superlative)
qenctirîn (soranîzm) (superlative)
قەنج (Kurdish-Arabic)
ԛәнщ (Kurdish-Creole)

Ji tirkî, bi tirkiya kevn "kênç", tirkiya nû "genç" (xort, ciwan) ku dubare wek "genc" jî ji tirkiya nû ketiye kurdî. Bo guherîna maneyê ji "xort, ciwan" bo "baş, çê" bide ber "law" (bi soranî bi maneya "xort, ciwan", bi kurmancî "kurr" < "xort, ciwan" < "keşxe, spehî, lihev" < "baş" ji ermenî, bi ermeniya kevn լաւ /law/, ermeniya nû լավ /lav/). Ji heman rehî: kanc (ehmeq, serserî.

baş, çê, rind, çak, biexlaq, xweşmirov, camêr


rind

rindtir (comparative)
herî rind (merkezî) (superlative)
tewrî rind (rojavayî) (superlative)
rindtirîn (soranîzm) (superlative)
rend
ڕند (Kurdish-Arabic)
рʹьнд (Kurdish-Creole)

Hevreha farisî رند (rind, rênd), jê wêdetir nayê zanîn.

Karê ev yeka rind texmîn dikir, zanibû, ku çevên geleka lê ye, lê wê dil nedabû kesî.

»Sucûdî fî turabi l-mehwi min e'le l-meqamatî«Bi heq rindê xerabat im ji dêrê vê demê hatimÇi hêvî hon dikin îro ji vî rindê xerabatî

delal, spehî, bedew, ciwan, can; keşxe, qeşeng, berkeftî, nestêle


çak

çaktir (comparative)
herî çak (merkezî) (superlative)
tewrî çak (rojavayî) (superlative)
çaktirîn (soranîzm) (superlative)
چاک (Kurdish-Arabic)

Hevreha soranî چاک (çak), talişî [skrîpt hewce ye] (čāk), [skrîpt hewce ye] (čuk, “çak”), farisî چابک (čābok) û farisiya navîn čābuk. Bide be gîlekî چاکودٚن (čākudən, “çêkirin”).

Sedcar hero li qelbê xemnak
Pîrahen-i sebir min te kir çak
Geh geh çi dibit wekî Zuleyxa


bed

bedtir (comparative)
herî bed (merkezî) (superlative)
tewrî bed (rojavayî) (superlative)
bedtirîn (soranîzm) (superlative)

Ji zimanên îranî, hevreha farisî بد (bed), farisiya navîn vet. վատ (vat) ya ermenî ji zimanekî îranî hatiye wergirtin.

baş

xirab, nebaş, neçê, neçak, nerind, neqenc, nepak

Pabendê vê nefsa leînMuksî yê jar û bedtir imFerhemnî xeyre rabimîn


xirab

xirabtir (comparative)
herî xirab (merkezî) (superlative)
tewrî xirab (rojavayî) (superlative)
xirabtirîn (soranîzm) (superlative)
xerab
خراب (Kurdish-Arabic)
хьраб (Kurdish-Creole)

Hevreha soranî خراپ (xirap), ji erebî خَرَاب (ḵarāb, “xirabe, kavil, wêran”), hevreha aramî חרב (x-r-b-), îbrî חרב (xarab, xarav), akadî xerbetu. Ji heman rehî: xirbe, xirabe.

ruxîn, bed, nebaş, neçê, neçak, nerind, neqenc, nepak

Qulzemê 'işqê ji bayê xwe muxalif demekêDi hemamatê 'ecacê me li ser destê xirabSeherê Xudrê 'inayet ko birîn çeşmeyê dil

kavil, wêran, herifî, ruxandî, hilweşandî, herifandî


çil

çiltir (comparative)
herî çil (merkezî) (superlative)
tewrî çil (rojavayî) (superlative)
çel
çikûd
çirrîk
nemerd
tema
dilbijok

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

çilek, xwazok, xwestek, nefs
kesa/ê tiştên xelkê ji xwe re dixwaze yan hêvî dike ku xelk ji yê xwe bidiyê
(bi taybetî zarok dema zarokek din şirînahiyek hebe)


bilind

bilindtir (comparative)
herî bilind (merkezî) (superlative)
tewrî bilind (rojavayî) (superlative)
bilindtirîn (soranîzm) (superlative)
بلند (Kurdish-Arabic)

Ji proto-hindûewropî *bʰərgʰ- (bilind), bi sanskrîtî brh(+ent), bi avestayî berez(+ent), bi farsiya kevin berd(+ent), bi farisiya navîn bulend, bi farisî [skrîpt hewce ye] (bolend), bi belûçî [skrîpt hewce ye] (ääburz), bi zazakî û soranî berz, bi almanî Berg (çiya). Têkildarî peyva birc ya ku ji zimanekî hindûewropî ketiye erebî û paşî li kurdî vegeriye.
proto-hindûewropî *bʰergʰ- ("berz")
:proto-îranî ra *barz- ("berz")
::avestayî: brzent- ("berz")
::partî: burz ("bilind, berz")
::sogdî: barz'y ("bilind, berz")
::farisî: buland ("bilind, berz")
::: bilind ("bilind, berz")
::: berz ("bilind, berz")
::zazakî: berz ("bilind, berz")
::belûçî: burz ("bilind, berz")
::talîşî: barz ("bilind")
::osetî: baerzont ("bilind") ...
:sanskrîtî: bhrant- ("bilind")
:ermenî: berj- ("bilind")
:yûnanî: purgos ("kelh")
:latînî: burgus ("kelh"), fortis ("asêgeh")
:almanî: Berg ("çiya")
:îngilîzî: borough ("kelh") ...

Ev avahî 80 metre bilind e.

Ew jî te li mihrê muşterî kir
Balayê bilind te daye ser wan
Pabendê bela te da tezer wan

Firokeya me carinan 10 km bilind difirî.


berz

berztir (comparative)
herî berz (merkezî) (superlative)
tewrî berz (rojavayî) (superlative)
berztirîn (soranîzm) (superlative)
beriz
berze

Ji proto-hindûewropî * bʰərgʰ- (berz, bilind), proto-îranî *berjnu-, hevrehabejn, bilind û birc, sanskrîtî sanskrîtî brh(+ent), bi avestayî berez(+ent), bi farsiya kevin berd(+ent), bi pehlewî bulend, bi farisî bolend, bi belûçî burz, bi zazakî û soranî berz, bi almanî Berg (çiya). Têkildarî peyva birc ya ku ji zimanekî hindûewropî ketiye erebî û paşî li kurdî vegeriye.
proto-hindûewropî *bʰergʰ- ("berz")
:proto-îranî ra *barz- ("berz")
::avestayî: brzent- ("berz")
::partî: burz ("bilind, berz")
::sogsî: barz'y ("bilind, berz")
::farisî: burzbuland ("bilind, berz")
::kurmancî: bilind ("bilind, berz")
::soranî: berz ("bilind, berz")
::zazakî: berz ("bilind, berz")
::belûçî: burz ("bilind, berz")
::talîşî: barz ("bilind")
::osetî: baerzont ("bilind") ...
:sanskrîtî: bhrant- ("bilind")
:ermenî: berj- ("bilind")
:yûnanî: purgos ("kelh")
:latînî: burgus ("kelh"), fortis ("asêgeh")
:almanî: Berg ("[[çiya")
:îngilîzî: borough ("kelh") ...

Bilind, bala, ji erdê ber bi esmanan dirêj.


nizm

nizmtir (comparative)
herî nizm (merkezî) (superlative)
tewrî nizm (rojavayî) (superlative)
nizmtirîn (soranîzm) (superlative)
nizim
nimiz
nimz
nivz
kin
kurt

Ji proto-hindûewropî *ni- (jêr, xwarê),*zim- (zemîn, zevî) zev),erd, hevrehaniştin ya kurmancî, नि (ni: jêr, xwarê) ya sanskrîtî, ниже (nîjê: jêr) û низкий (nîzkiy: nizm) ya rusî, nether (jêrîn) ya îngilîzî, nieder û niedrig yên almanî, ner û neder yên swêdî...

Gulbaharê bi dengekî pir nizm got: "Belê ez im".

Çiyayê Agirî, Yaşar Kemal, Weşanxana Çanda Kurdî


kurt

kurttir (comparative)
herî kurt (merkezî) (superlative)
tewrî kurt (rojavayî) (superlative)
kurttirîn (soranîzm) (superlative)
کورت (Kurdish-Arabic)
кӧрт (Kurdish-Creole)

Hevreha soranî کورت (kurt) (kurt), kurdiya başûrî kuł, farisî کوتاه (kûtah), pehlewî kotek-, avestayî kuteke-, rusî короткий (korotkîy), polonî krótki, latînî curtus, fransî court, spanî corto, portugalî curto, romanî scurt, swêdî kort, almanî kurz, ermenî կարճ (karč), albanî shkurt, îngilîzî short... hemû ji proto-hindûewropî *(s)ker- (birîn, kurt kirin) ku herwiha serekaniya peyvên kurdî ker (parçe), kêr (çeqo) û çerm (post) yên kurdî ye jî.
Çavkanî: Derksen r. 236, Vasmer

mirovek kurt

demeke kurt

axiftineke kurt

çîrokên kurt û yên dirêj

Qelemê kurt bide min, ne yê dirêj.


giran

girantir (comparative)
herî giran (merkezî) (superlative)
tewrî giran (rojavayî) (superlative)
girantirîn (soranîzm) (superlative)
gran
گران (Kurdish-Arabic)

Ji proto-hindûewropî *gʷréh₂us, hevrehagir, gird, giring û girs yên kurmancî, گران (giran) ya soranî û farisî, giran ya zazakî, geran ya pehlewî, gowro ya avestayî, gurû ya sanskrîtî, gravis ya latînî (> grave û grief yên îngilîzî û fransî), βαρύς (barûs) ya yûnaniya kevn...
proto-hindûewropî *gʷere- ("giran")
:proto-îranî: gira-
::avestayî: gowro- ("giran")
::pehlewî: geran ("giran")
::farisî: giran ("giran")
::kurmancî: giran ("giran")
::soranî: giran ("giran")
::hewramî: gur ("giran")
::zazakî: giran
:sanskrîtî: gurū ("giran")
:yûnanî: barus ("giran")
:latînî: gravis ("giran") ...

ne sivik, qurs, bizehmet, tişta/ê bo hilgirtinê dijwar,
tişta/ê ji alî wezna xwe ve mezin

Er'eran ta di şepal in wereqan cezbe ye vê raNêrgizan ser di giran in li binefşan xem û tab eÇîçekên qewsê qezeh reng-i hezar reng-i sema ye

ne erzan, bihadar, binirx, nirxbilind, bihagiran,
tişta/ê bo kirîna wê / wî gelek pare hewce ye

(...) xûşka min a ezîz, qedera me gişkan di van rojên giran de mîna hev e...

Giran dilive.


qurs

Hevreha yan ji farisî قرص (qors, qurs) (qayim, mukum), tacikî қурч (qurç), mazenderanî کرچ (kërç)), hemû ji zimanên îranî.

giran, tiştê bo hilgirtinê dijwar,
tiştê ji alî wezina xwe ve mezin


sivik

siviktir (comparative)
herî sivik (merkezî) (superlative)
tewrî sivik (rojavayî) (superlative)
siviktirîn (soranîzm) (superlative)
سڤک (Kurdish-Arabic)
sivk

Hevreha soranî سووک (sûk) (sûk < *siwik), kurdiya başûrî siwik, sûk, suwik, sêvik, farisî سبک (sebok), pehlewî sepuk, hexamenişîsepu-ke, îraniya kevn *θrap/tarp, sanskrîtî trap, ji proto-hindûewropî *trep- . Hevreha terpilîn. Belkî şenik ya zazakî jî ji eynî rehî be.

ne giran, ne qurs, ne sengîn,
tişta/ê bo hilgirtinê hêsan anku sanahî,
tişta/ê ku wezna wê kêm e

»Nûruha fî nezerî zulmetu dacin we-helek«Ji hewa bend te kirim şubhetê bayê di sivikÇi ji biska te bibêm ah-i ji biska te çelek

biçûk, xwarina biçûk yan ya bi hêsanî dihele

Me taştek sivik xwar û em bi rê ketin.

ne dijwar, ne mezin, ne zehmet, ne giring,
tişta/ê ti bandorek mezin nîne yan nake

Sizayek / cezayek sivik

Filankes xewsivik e = bi hêsanî ji xew şiyar dibe

Sivoke siv'kê darê, ji vê darê çû wê darê.


dûr

dûrtir (comparative)
herî dûr (merkezî) (superlative)
tewrî dûr (rojavayî) (superlative)
dûrtirîn (soranîzm) (superlative)
dwîr
dîr

Ji proto-hindûewropî *duh₂-ró-s (“dirêj, dûr”).
Hevreha soranî دوور (dûr), kurdiya başûrîdür, lekî dür, goranî/hewramî dür, zazakî dûr, farisî دور (dûr), tacikî дур (dur), avestayî 𐬛𐬏𐬭𐬁𐬝 (dūrāt̰, “ji dûr ve”), sanskrîtî दूर (dūrá), hindî दूर (dūr), ûrdûyî دور (dûr), hîtîtî [skrîpt hewce ye] (tūwa), yûnaniya kevn δηρός (dērós, “dirêj”), latînî dūrus (“dijwar, req”) û dūrare (“demek dirêj vekêşan / man”).
;Çavkanî:
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg
* MacKenzie, David Neil, The dialect of Awroman (Hawraman-i Luhon) Grammatical sketch, texts, and vocabulary, Kommissionaer: Munksgaard (København), 1966
* Pokorny, Julius, Ferhenga etîmolojî ya hindûewropî ["Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (bi almanî)"], Bern, 1959
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an

遠さり

と゚ぅーさり, θūsari

遠さむっ

とぅーさむっ, tūsam

遠さい

と゚ぅーさい, θūsai

遠せん

とぅーせん, tūsen

遠さん

とぅーさん, tūsan

遠さん

とぅーさん, tūsan

遠さい

とぅーさい, tūsai

遠さん

とぅーさん, tūsan

遠さん

とぅーさん, tūsan

Ne nêzîk, ne nêz; cihê ku bo gihiştina wî divê mirov rêyeke dirêj biçe.

Cihekî dûr.

Şkefteke ji gundî dûr.

Karê min du kîlometreyan ji mala min dûr e.

Mala wan gelek ji vê derê dûr e.

Armanca me dûr e.

Ew Hebîbê Min di pişta te zuhûr
Lew Melek têne temaşeyê ji dûr.

Mela Hesenê Bateyî, Mewlûda Kurdî, ~1720


nerm

nermtir (comparative)
herî nerm (merkezî) (superlative)
tewrî nerm (rojavayî) (superlative)
nermtirîn (soranîzm) (superlative)
نهرم (Kurdish-Arabic)
нәрм (Kurdish-Creole)
nerim
çerm
germ
şerm
term

Ji proto-îranî *namráh ji proto-hindûîranî *namrás ji proto-hindûewropî *nm̥-ró-s ji *nem- (çemandin + *-rós (paşgirekerengdêrsaz). Hevreha soranî نەرم (nerm), zazakî nerm, hewramî nerm, farisî نرم (narm), pehlewî n'rm/n'lm, avestayî 𐬥𐬀𐬨𐬭𐬀 (namra), sanskrîtî नम्र (namrá)...

Balguh nerm e lê kevir ne.

Xweda xesal û qettar e
Xesalî nerm kirin şuştin
Li ber tavê bi dom hiştin


req

reqtir (comparative)
herî req (merkezî) (superlative)
tewrî req (rojavayî) (superlative)
ڕهق (Kurdish-Arabic)

Ji erebî رقيع (reqî'), hevreha aramî ܪܩܝܥܐ (reqi'a), îbranî רקוע (raqua').

Kevir req in lê doşek nerm in.

Ev nan req bûye, nikarim bixwim.

...bes hinga ku di tariya req a şevê û odaye perdekirî de ramediyabû

Robert Louis Stevenson, (terciman: Ciwanmerd Kulek), Meseleya Seyr a Dr. Jekyll û Mr. Hyde, Avesta, 2020, r. 20, ISBN 978-605-2246-80-1

Gotinekî req bû lê ji dil gotubû.

2023, J.R.R. Tolkien (terciman: Samî Hêzil), Hobbit, Cervantes, çapa 1ê, r. 15, ISBN 9786257724838


pîr

pîrtir (comparative)
herî pîr (merkezî) (superlative)
tewrî pîr (rojavayî) (superlative)
pîrtirîn (soranîzm) (superlative)
kurdî-erebî
پیر
kevn

Ji proto-hindûewropî *pel- (“gewr”), hevrehaپیر (pîr) ya soranî, ya farsî, pêr ya pehlewî, powruşe- ya avestayî, sanskrîtî पलित (pelîte: gewr), rusî пелёсый (pelyêsiy), πολιός (polyos: gewr), latînî palleō, pullus, pallidus, albanî plak, îngilîzî fallow... Bo têkiliya maneyê di navbera "pîrî" û "serokatiya dînî" de, bide ber peyvên "şêx" û keşîş ku eslê wan jî maneya "pîr" ya bi wateya "temenmezin" didin.

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Ebulfîda-pîr (Navdêr 1).wav

êxtiyar, salmend, êdî ne genc,
mirov û candarên din yên temenê anku jiyê wan mezin e

Mebîne pîr û kal im, tim dinalim, Di cengê de şepal im, pir xeroş im.

fêkî yan sewzeyên taze bûna wan nemaye, demê xwarina wan biserketiye, binere qert

qenc, welî, ewliya, salih
#* Nimûneyekê lê zêde bike [//ku.wiktionary.org/w/index.php?title=p%C3%AEr&action=edit [ biguhêre ]]


kûr

kûrtir (comparative)
herî kûr (merkezî) (superlative)
tewrî kûr (rojavayî) (superlative)
kwîr
کوور (Kurdish-Arabic)
kor

Hevreha soranî قووڵ (qûł), kurdiya başûrî qül. Ji *kor ji îraniya kevn *kau-ra-.

Cihê ku binê wê dûr li bin seviyeya axê.

Deryaya Reş deryayeke mezin e. Ew teqrîben 424.000 km² mezin e û 2.244 m kûr e.

Tişta/ê ku derek wê ji seviyeya asayî ya dorberên wê dirêj li jêr.

Amanek kûr.

Şûna birînan kûr bikîŞem'a me jê pir nûr bikî

Basil Nikitin, gelek pirtûk, lêkolîn û nivîsar li ser Kurdan belavkirine. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng "Kurd û Kurdistan" e. Nivîsên wî pir in ji têbînî û ramanên kûr ko nîşa didin ew gelek şehrezayê ziman û çanda Kurdan bûye.

...bi dengekî kûr, pispisokî û hebikekî şikestî peyivîbû

Robert Louis Stevenson, (terciman: Ciwanmerd Kulek), Meseleya Seyr a Dr. Jekyll û Mr. Hyde, Avesta, 2020, r. 23, ISBN 978-605-2246-80-1

Dewleta kûr.

Di daristanê kûr de me riya xwe winda kir.

Beriya ku xwe noq bike, bêhnek kûr kişand nav cegerê xwe.


meyav

meyavtir (comparative)
herî meyav (merkezî) (superlative)
tewrî meyav (rojavayî) (superlative)

Cihên ne kûr di avekê de
 (derek nizm ya deryayê / çemî / robarî û hwd)

Ava meyandî ku ji cihê xwe nalive û derdora wê hemî şînî û dar in.


dijwar

dijwartir (comparative)
herî dijwar (merkezî) (superlative)
tewrî dijwar (rojavayî) (superlative)
dijwartirîn (soranîzm) (superlative)
دژوار (Kurdish-Arabic)

Ji dij + -war, hevreha farisî دشوار (duşvar).

zehmet

Tişta bo kirina wê pir enerjî / şiyan / hinêr û hwd hewce ye.

tûj

Tişta dikare devê mirovî biarîne eger mirov bixwe.

Derdên min giran bûn ji ber ku aloziya motorê min hin bi hin ji min re dijwartir xuya dibû û ava vexwarinê tev dibû û ez ji tiştin dijwartir ditirsiyam.

Mîrzayê Biçûk, Antoine de Saint-Exupéry, werger: Fawaz Husên, Weşanên Nûdem

Hin nûrmisal û hin wekî nar
Hindek di helîm û hin di dijwar
Van sadiq û rast û xêrixwahan

Ev îsot û bîber pir dijwar in.


asê

asêtir (comparative)
herî asê (merkezî) (superlative)
tewrî asê (rojavayî) (superlative)
asêtirîn (soranîzm) (superlative)
ئاسێ (Kurdish-Arabic)
hasê
asa
asan
hêsa

Ji erebî, bi maneya pişterêbûn ji عاصي ('aṣî), bi wateya "pişterêbûn" ji عصيان (iṣyan). Bo nimûneyeke din jî ku tê de "'e" ya erebî di kurdî de dibe "a" binêre alif, aqil.

dijwar, zehmet, nexweş
(bi taybetî bo tê re derbasbûnê wek çiya yan daristan)

Me qulika dîwar bi potik asêkir.

Şeva berfê ji ber ku em ji guran ditirsiyan me deriyê xwe asê kiribû.


zehmet

Ji erebî زَحْمَة (zaḥma) (zehmetî, dijwarî, renc, nerehetî). Peyv di erebî de navdêr e û di gelek zimanên din de jî wek navdêr maye (bo nimûne di farisî û tirkî de) lê di kurdî de bi piranî wek rengdêr tê bikaranîn.

dijwar

Tiştê ku bo kirina wê pirr enerjî / şiyan / hinêr û hwd hewce ye.

Ev kar zehmet e, ne hêsan e.

Hînbûna kurdî ne zehmet e lê divê mirov hinekî xîret bike bixwîne û biaxive.

Derdê xedar bêm firqet eFirqet ji can pir zehmet eYa sehl ko 'aşiq rih dite


birû

Kurê Hacî Saîleyê gelkî birû ye.


stûr

stûrtir (comparative)
herî stûr (merkezî) (superlative)
tewrî stûr (rojavayî) (superlative)
ستویر (Kurdish-Arabic)

Ji proto-hindûewropî *stā-r-, hevreha peştûnî ستر (“mezin”), osetî стыр (styr, “mezin”), swêdî stor (“mezin”).


zirav

ziravtir (comparative)
herî zirav (merkezî) (superlative)
tewrî zirav (rojavayî) (superlative)
ziravtirîn (soranîzm) (superlative)

Hevreha zerafet, zerîf û zerf, hemû ji erebî ظريف (źerîf), têkilî ظرافة (źerafeᵗ: zerafet).

Çûk zirav û dirêj e û dûrvê hechecikê dide.

Dêmşûşeya tijî gulavEy duxtera bejna ziravWêran ez im malim xirab


qalind

qalindtir (comparative)
herî qalind (merkezî) (superlative)
tewrî qalind (rojavayî) (superlative)
qalindtirîn (soranîzm) (superlative)
qaling
qelew

Ji tirkî kalın, hevreha azerî qalın, tirkmenistanî galyň. Bo zêdebûna dengê D li pey "(i)n" bide ber "mindał" (zarok) ya soranî ji erebî منال (menal) û "elind" ya kurmancî ji erebî elen.

Ev pirtûk pirr qalind e, zêdeyî 1000 rûpelan tê de hene.

Dengê wê wisan qalind e ku dibêjî qey zelam e.


tenik

teniktir (comparative)
herî tenik (merkezî) (superlative)
tewrî tenik (rojavayî) (superlative)
طەنک (Kurdish-Arabic)

Ji proto-hindûewropî *ténh₂us. Têkildarî teng. Cotrehê teneke.


pan

pantir (comparative)
herî pan (merkezî) (superlative)
tewrî pan (rojavayî) (superlative)
پان (Kurdish-Arabic)
pahin
pahn
pehin
pehn
paḧin
paḧn
peḧin
peḧn
pehîn
pên
pac
pal
par
paş

Ji proto-hindûewropî *pet- ("destên xwe belav kirin"), hevrehapaθana ya avestayî, yûnaniya kevn petannýnai, latînî patēre, pandere, prûsiya kevn pettis, lîtwanî petỹs, îngilîzî fathom, almanî Faden, skotî aitheamh, albanî pjetem, hîtîtî pattar


pehn

pehntir (comparative)
herî pehn (merkezî) (superlative)
tewrî pehn (rojavayî) (superlative)


fire

firetir (comparative)
herî fire (merkezî) (superlative)
tewrî fire (rojavayî) (superlative)


teng

tengtir (comparative)
herî teng (merkezî) (superlative)
tewrî teng (rojavayî) (superlative)
tengtirîn (soranîzm) (superlative)
تهنگ (Kurdish-Arabic)
(dengnasî:
tenik
tengîn
tengisîn
tengijîn

Ji proto-îranî *tenç (“teng”), proto-hindûewropî *tenk (“teng”). Hevreha farisiya navîn teng (“teng”), partî tenîşin (“teng”), farisî [skrîpt hewce ye] (teng, “teng”) - [skrîpt hewce ye] (tencîden, “teng kirin”), belûçî [skrîpt hewce ye] (tenk, “teng”) - [skrîpt hewce ye] (tenčit, “teng kerden”), soranî [skrîpt hewce ye] (teng, “teng”), hewramî, zazakî teng (“teng”), sanskrîtî [skrîpt hewce ye] (tenekti, “teng”) - [skrîpt hewce ye] (tenc, “teng kirin”), almanî dicht (“teng”), îngilîzî tight (“teng”).
;Çavkanî:
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg r. 89.
* Cheung, Johnny, Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden, 2007, r. 378
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an, r. 90
* MacKenzie, David Neil, The dialect of Awroman (Hawraman-i Luhon) Grammatical sketch, texts, and vocabulary, Kommissionaer: Munksgaard (København), 1966, r. 138
* Etymonline. Online English Etymology Dictionary. <etymonline.com> by Douglas Harper.

Ne fireh; cihê yan tişta/ê pirr kes yan tişt nikarin biçin tê de yan tê de bimînin ji ber ku biçûk e.

Riyeke teng; odeyeke teng.

Em 10 kes di yek odeyê ve diman, pirr teng bû.

Ev kiras gelekî teng e.

Ji goher xunçe koşa'î digirit durcê 'eqîqBi şeker xende zenî ger bigirît şekkerê tengWere bêperde Mela vê xezelê bîne meqam


fireh

fire (positive)
firetir (comparative)
herî fire (merkezî) (superlative)
tewrî fire (rojavayî) (superlative)
fire
firhe
fere
fereh
ferhe

Ji proto-hindûewropî * pleth₂os ("pan, berfireh"), hevreha pan ya kurdî, firewan ya soranî, pehn ya farisî, 𐬟𐬭𐬀𐬚𐬀𐬵 (freʮeh-) ya avestayî, प्रथस् (práthas), լայն (leyn) ya ermeniya kevn, plain ya îngilîzî, lled ya weylsî, πλάτος (platos, "fireh") ya yûnaniya kevn, platus ya planus. Ji eynî rehî belkî herwiha: pelate.

cihê ku ji aliyekî heta aliyê din mezin e

Cihê yan tişta/ê pirr kes yan tişt dikarin biçin tê de yan tê de bimînin ji ber ku mezin e.

riyeke fireh,
meydaneke fireh

Ev ode pirr fireh e, heata 5 kes jî dikarin tê ve bijîn.


firhe

firhetir (comparative)
herî firhe (merkezî) (superlative)
tewrî firhe (rojavayî) (superlative)


fereh

ferehtir (comparative)
herî fereh (merkezî) (superlative)
tewrî fereh (rojavayî) (superlative)


azad

azadtir (comparative)
herî azad (merkezî) (superlative)
tewrî azad (rojavayî) (superlative)
azadtirîn (soranîzm) (superlative)
ئازاد (Kurdish-Arabic)
азад (Kurdish-Creole)
aza
(wateya 1)

Hevreha azate ("esilzade") ya avestayî, azad ("esilzade; azad") ya pehlewî, آزاد (âzâd, “azad”) ya farisî, ji a- + zate (-za, zarok) ji zimanên îranî.

Kesa/ê bi xwe dikare biryaran li ser karên xwe bide.

Xeddên ji rengê rûyê sorgul
Ew sorgul û sinbilê di azad
Bişkiftî li qeddê serwîşimşad


tezî

tezîtir (comparative)
herî tezî (merkezî) (superlative)
tewrî tezî (rojavayî) (superlative)
تهزی (Kurdish-Arabic)
qerisî
qefilî

Ji tez + -î Ji zimanên îranî, ihtimalen hevrehataze.

qerisî^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


sar

sartir (comparative)
herî sar (merkezî) (superlative)
tewrî sar (rojavayî) (superlative)
sartirîn (soranîzm) (superlative)
سار (Kurdish-Arabic)
(dengnasî: صار)
сар (Kurdish-Creole)
hîn

proto-hindûewropî *gel- / *gol- ("sar, sar bûn") (di zimanên arî de k/g ya proto-hindûewropî bi piranî dibe s û l dibe r)
:proto-îranî
::avestayî: ser'te- ("sar")
::pehlewî: serd- ("sar")
::partî: s'rd- ("sar")
::sogdî: s'rt- ("sar")
::farisî: serd ("sar")
::belûçî: sert ("sar")
::osetî: seld ("sar")
::kurmancî: sar ("sar")
::soranî: sard ("sar")
::hewramî: serd ("sar")
::zazakî: serd ("sar")
:latînî: gelū ("sar")
:almanî: kalt ("sar")
:îngilîzî: cold ("sar")
:Çavkanî: Horn p.161, Cheung p.337, Watkins p.25, MacKenzie P.120, Etymonline
Hevreh: serma, sarma

Zivistan sar e lê havîn germ e.

Berf sar e lê agir kel e.

Da 'etaya padişahan bê hed û ijmar-i bitSar dibit dil ma bi sed cewr û cefayan zerreyek'işq-i teb'etnar e hingî dê biçit dijwar-i bit


rast

rasttir (comparative)
herî rast (merkezî) (superlative)
tewrî rast (rojavayî) (superlative)
ڕاست (Kurdish-Arabic)
рʹаст (Kurdish-Creole)

Hevreha soranî ڕاست (rast) û ڕاس (ras), kurdiya başûrîras, lekî ras, goranî/hewramî ras, zazakî raşt, rast, belûçî/farisî/gîlekî/mazenderanî راست (rast), tacikî рост (rost), pehlewî 𐫡𐫀𐫘𐫤 (rast) û 𐫡𐫀𐫘𐫎 (rasṯ), partî 𐫡𐫀𐫢𐫤 (raşt), osetî раст (rast), sogdî 𐽀𐽁𐽂 (ršt) û ܪܫܬܝ (ršty), peştûyî رشتيا (rištyā́), avestayî 𐬭𐬀𐬱𐬙𐬀 (rašta, /reşte/)... yûnaniya kevn ὀρεκτός (orektós) (orektós), latînî rēctus, spanî recto, îtalî retto, ritto, portugalî reto... inglîziya kevn riht, reht, reoht, inglîziya niha right (/rayt/), almanî û holandî recht, danmarkî ret, norwecî rett, swêdî rätt... hemû ji proto-hindûewropî*h₃reǵtós
Peyv ji zimanên îranî ketiye hinek zimanên tirkîkî, bo nimûne: azerî û tirkî rast, ozbekî rost, kirgîzî ырас (ıras). Peyv herwiha ketibû elamî jî wek 𒊏𒍩𒆪 (ra-áš-da) û 𒊏𒆜𒆪 (ra-iš-da).
;Çavkanî:
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg
* Ringe, Donald (2006): From Proto-Indo-European to Proto-Germanic (A Linguistic History of English; 1), Oxford: Oxford University Press
*
* Seebold, Elmar (1989): Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache [Ferhenga etîmolojî ya zimanê almanî] Etymological dictionary of the German language] (bi almanî), çapa 22yem.
* The Tower of Babel - An Etymological Database Project [Birca Babilê - Projeyeke Danegeha Etîmolojî] (bi îngilîzî û rusî): http://starling.rinet.ru/
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an

bêxeletî, bêşaşî, bêkêmasî, ne şaş, ne çewt, ne xelet

Bersiva te rast e.

Jêrî Ednan ta ji 'Ebdullah guhestBîst û yek bab in, hemî rast û durustHin yekî 'Ednan û Me'd û hem Nezar

Ew rast dibêje.

xeteke rast, rêyeke rast

Ev darê di destê min de rast e.

destê rast, aliyê rast

Ev tîr ber bi rexê rastê ve ye: →

Ez rast ji malê hatim dikanê.

destrast, kesa/ê ji destê çepê baştir bi destê rastê dikare bixebite

rastgir, parêzyar, burjuwa, dijberên sosyalîstan, dijberên komunîstan


şar

şareza, zana, pispor, elimî, hînbûyî, fêrbûyî

Em kurd êdî şarê xwe bûne, tirk êdî nikarin me bixapînin.

Husein Muhammed axiftina kurmancekî Çewligê neqil dike, Koma "Zimanê Kurdî" li ser Rûnameyê 4/2013


kitêbî

kitêbîtir (comparative)
herî kitêbî (merkezî) (superlative)
tewrî kitêbî (rojavayî) (superlative)
kîtabî
ketbî

nivîskî, ketbî,
ya / yê kitêban anku pirtûkan,
 ya / yê di kitêban de,
ya / yê taybetmendî kitêban

zimanê kitêbî =
zimanê kitêban, zimanê di kitêban de tê bikaranîn, zimanê nivîskî, zimanê standard (ne zimanê axiftina rojane, ne devokên herêmî)


vexwerbar

vexwerbartir (comparative)
herî vexwerbar (merkezî) (superlative)
tewrî vexwerbar (rojavayî) (superlative)

Tişta/ê tê vexwarin, tişta dikare bêt vexwarin, tişta kêr vexwarinê tê: Ev av pîs e, ne vexwerbar e.


xwerbar

xwerbartir (comparative)
herî xwerbar (merkezî) (superlative)
tewrî xwerbar (rojavayî) (superlative)
vexwerbar

Tişta/ê tê xwarin, tişta/ê dikare bêt xwarin, tişta/ê bi kêrî xwarinê tê.

Ev sêv rizî ye, ne xwerbar e.


heman

hemantir (comparative)
herî heman (merkezî) (superlative)
tewrî heman (rojavayî) (superlative)
هەمان (Kurdish-Arabic)

* proto-hindûewropî: *som-o- ("heman, eynî")
*:proto-îranî:
::avestayî: ham- ("heman, eynî")
::farisiya kevn: ham- ("heman, eynî")
::pehlewî: ham ("heman, eynî")
::farisî: ham ("heman, eynî")
::kurdî: ham ("heman, eynî")
::belûçî: ham ("heman, eynî")
::osetî: ām ("heman, eynî") ...
::(zazakî: ham) ^(alfabeya arî)
:sanskrîtî: sama- ("heman, eynî")
:ermenî: ham ("heman, eynî")
:yûnanî: homo ("heman, eynî")
:latînî: similis ("heman, eynî")
:îngilîzî: same ("heman, eynî") ...
Çavkanî: Horn p.246, Watkins p.75, Etymonline
Hevreh: heman

eynî

Her ew kes / tişt bi xwe; her wek wî kesî / tiştî.

Ev ne heman kitêb e.

Heman kes li vê derê û li wê derê bûn.

Wekî goy bê ser û pa yimHeman lê dî tu çewganêLi ber çewgan û kaşoyan


eynî

Ji erebî عينى ('eynî) ji عين ('eyn: çav), hevreha siryanî ܥܝܢܐ (ʿaynā), îbrî עין (áyin), fonîkî 𐤏𐤍 (ʿn) û 𐤏𐤉𐤍 (ʿyn), ugarîtî 𐎓𐎊𐎐 (ʿyn), amharî ዓይን (ʿayn), tigrînî ዓይኒ (ʿayni), ge'ezî ዐይን (ʿäyn), akadî 𒅆 (īnu [IGI])... hemû ji proto-samî *ayn.

Eynî kes e lê xwe diguherrîne.

Zabe rûhî mislema inhelle fî narin celîd
Dem'u 'eynî min buka'in mislu nehrin fî sukûb
Naru qelbî min xeramin fî diramin fi l-weqîd

Eynî wek birayê xwe ye.


ker

Hevreha soranî کهڕ (kerr), kurdiya başûrîkeř, zazakî kerr, hewramî kerr, belûçî کر (kerr), farisî کر (kerr), farisiya navîn k-rr, soxdî k-rn-, avestayî kerne-, peştûyî کوڼ (kuṇ), sanskrîtî कर्ण (karṇa) (kárṇa-: guh), slavoniya kevn кърнъ (kŭrnŭ), latviyayî kurls, lîtwanî kurčias, hemû ji proto-hindûewropî *kʷorno- (“guh”). Maneya bingehîn "guh" bû lê di zimanên îranî û yên baltî de maneya "guhgiran" wergirtiye. Di zimanên hindî de bi maneya "guh" maye: hindî कान (kan), urdûyî کان (kan), bengalî কর্ণ (korno) û কান (kan)...

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-ker (navdêr 1).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Ebulfîda-ker (Navdêr 3).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36368 (kur)-Mihemed Qers-ker(koma pez).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-ker (navdêr 4).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36368 (kur)-Dildadil-ker (kesê ku nabihîze).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-ker (rengdêr 1).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-ker (rengdêr).wav

Ker û lal


pak

paktir (comparative)
herî pak (merkezî) (superlative)
tewrî pak (rojavayî) (superlative)
paktirîn (soranîzm) (superlative)
پاک (Kurdish-Arabic)
gemar
genî
helal
heram
lekeyî
lewitî
şêlî
tewizî
zelal

proto-hindûewropî: *peu- / *pu- ("pak kirin, paqij kirin")
:proto-îranî:
::partî: pewag
::pehlewî: pak, pakih ("pak, paqij")
::farisî: pak ("pak, paqij")
::kurmancî: pak, paqij ("pak, paqij")
::soranî: pak ("pak, paqij")
::zazakî: pak ("pak, paqij")
:sanskrîtî: paveka- ("pak, paqij")
:latînî: purus, putus ("pak, paqij") > fransî: pur, îngilîzî: pure
:Çavkanî: Horn p.62, Watkins p.67, Etymonline

Ke'b û Murre hem Kilab û hem Qusey
Hem ji pişta wî Quseyyê pak û saf
Ew emanet hate nik 'Ebdulmenaf


pak

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Ji bo qelîte yan jî tenduristîyê ne baş ne jî xerap, li ortê.

Tu çewa yî? − Pak im.

Hewa çewa ye? − Pak e.

Soleke pak kirî.


paqij

paqijtir (comparative)
herî paqij (merkezî) (superlative)
tewrî paqij (rojavayî) (superlative)
paqijtirîn (soranîzm) (superlative)
پاقژ (Kurdish-Arabic)
gemar
genî
helal
heram
lekeyî
lewitî
şêlî
tewizî
zelal

Herwiha pak, hevreha farisî پاکیزه (pakîzê --> pakîze), pehlewî pak, pakih, sanskrîtî paveka, latînî purus (--> îngilîzî û fransî pure)... hemû ji proto-hindûewropî *peu-, *pu- (paqij kirin).

Pakəž xodé, pakəž záhm, pakəž vémark, kóy hat'ì xač'é, əškə́rma. Rahmát'ē ma.

Pakê Xweda, Pakê Qadir, Pakê Nemir, mirina di xaçê de ku hat, Xweda bi me bê rehmê

Pakij xudê, pakij zehm, pakij vêmerg, koy hatî xaçê, ijkir me rehmetê me

~1430-1446, Matenadaran MS 7117, Amadekar: D.N. Mackenzie, The Language of the Medians, sala weşandinê: 1959

Bavêje erdê bê xillet
Ew dexlekê paqij diket
Ji sunbula ziraetê


bijûn

saxlem, tendirist, sax, ne nesax, ne nexweş, ne êşewî

bêjeya bijon, li Devera Goyan ji bo fêkiyên nû, taze tê gotin


bijûn

(derziyên gir yên dirûnê) Binêre bişûjin.


temîz

temîztir (comparative)
herî temîz (merkezî) (superlative)
tewrî temîz (rojavayî) (superlative)
temûz
gemar
genî
helal
heram
lekeyî
lewitî
şêlî
tewizî
zelal

Ji erebî تَمْيِيز (temyîz) ji rehê مَيَّزَ (mayyaza, “bijartin, ji hev kirin, cuda kirin”). Wek تمیز (temîz) ketiye di farisî û wek temiz di tirkî de jî cih girtiye. Ji heman rehî: imtiyaz, mimeyiz, mimtaz, mitemayiz, temayiz, temyîz. Tevî ku "temîz" ji erebî ye jî lê ew bi rêya tirkî ketiye kurdî û tenê di tirkmancî de tê bikaranîn.

Niveka dî çêkirin jê çarî çîz
'Erş û kursî û qelem lewhe temîz
Hate emrê Padîşahê Layezal


pîs

pîstir (comparative)
herî pîs (merkezî) (superlative)
tewrî pîs (rojavayî) (superlative)
pîstirîn (soranîzm) (superlative)
gemarî
genî
helal
heram
leke
lewitî
şêlî
tewizî
zelal


qirêj

Hevreha soranî کڕێش (krrêş) (kirrêş), kurdiya başûrîqirêşt, jê wêdetir nayê zanîn. Dibe ku bi metatezê ji erebî قذر (qeðir) e. "ð" anku "zal" yanî z-ya fis ya erebî adeten di kurdî de dibe "z" û /z/ên ji zimanên biyanî gelek caran dibin /j/ (bide ber hejîn, mêj). Dikare bê texmînkirin ku hevreha "kirêt" ya ji ermenî կեղտ (kêłt) yan jî "kirh" ji tirkî kir (pîsî) be (heman peyv di zimanên din jî yên tirkîkî de heye - azerî, ozbekî, tirkmenistanî - loma ya kurdî dê ji tirkî be, ne berevajî). /êj/a dawîn gengaz e ku ber modêla paqij (<*pakêj) çêbûye. Hebûna bêjeyê di gelek zimanan de hesibandî, herwiha pêkan e ku Wanderwortekê bibe.
Gengaziyeke din a mezin jî ew e ku peywendî gil bibe û hevreha qilêr û gilêş û soranî گڵاو (gllaw, “qirrêj”) bibe . An bide ber qîr. Bo guherrîna /g/>/q/ bide ber qerec (<tirkî garaj). Ev mîna ku rave dike dixuye nê ev guherrîna dengî di ti bêjeyeke xwemalî a din de hêj nehatiye aşkartin.
Herwiha "qirêj" - berevajî texmîna etîmolojiya gelêrî - ne têkilî peyva "qereç / qereçî" ye jî ku ji urdûyî کراچی (Keraçî) ye ku bajarekî mezin e li başûrê Pakistanê).

Tiştê ne pak e ku li ser lebatên laşê kesek yan li ser cilên kesek û wd. peyda dibe û wan dixe rewşa ne pakîyê.

Li gor daneyên Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanî (WHO) salane 7 milyon kes ji ber hewayê qirêj canê xwe ji dest didin.

01.05.2018, Salane 7 milyon kes ji ber hewayê qirêj canê xwe ji dest didin https://web.archive.org/https://www.basnews.com/kr/babat/433840 arşîv, www.basnews.com

Berpirsên Komîseriya Mafên Mirovan li Besrayê aşkera kirin ku li gel vebûna dibistanan hejmareke zêde ya xwendekaran jî ji ber ava vexwerinê ya qirêj jehrî bûne û bang li rêveberiya herêmî û hikûmeta navendî hat kirin ku di vê mijarê de gavên cidî bavêjin.

15.10.2018, Li Besrayê hejmara kesên ji ber ava qirêj jehrî bûne her zêde dibe! https://web.archive.org/https://www.basnews.com/kr/babat/473111 arşîv, www.basnews.com

…de biçin weke xwe bikin, bi derew û tevgerên xwe yên qirêj dijminiya min bikin.

1994, Hesenê Metê, Labîrenta Cinan, Weşanên Peywend, r. 132, ISBN ISBN:9789197125475

Bi tekezî û wek min pêştir jî gotiye, di vê cîhana herî qirêj de û mirov bi awayekî gelekî xirap ji bo hin armancan tê bikar û di siya van hemû kuştin, wêranî û koçberiya bi ser me de hatiye, ti rê û amraz ji hunerê bilindtir nîn e ku mirovatiya me ji cîhana qirêj biparêze.

16.09.2019, Siyamend Brim, Bi hunerê mirovatiyê ji cîhana qirêj diparêzin https://web.archive.org/https://www.kurdistan24.net/ku/interview/e82f461d-daa5-4753-adb8-5512827e1a9d arşîv, www.kurdistan24.net

Ez pareyê te yên qirêj naxwazim!


bedgo

bedgotir (comparative)
herî bedgo (merkezî) (superlative)
tewrî bedgo (rojavayî) (superlative)
bedgotirîn (soranîzm) (superlative)


bedxwaz

bedxwaztir (comparative)
herî bedxwaz (merkezî) (superlative)
tewrî bedxwaz (rojavayî) (superlative)
bedxwaztirîn (soranîzm) (superlative)

xirabîxwaz^([Ev rêz ji aliyê botê ve lê hatiye zêdekirin, ji kerema xwe re kontrol bike!].)


ava

avatir (comparative)
herî ava (merkezî) (superlative)
tewrî ava (rojavayî) (superlative)
ئاڤا (Kurdish-Arabic)
awa

Ji proto-îranî *āpāta- ji proto-hindûewropî *peh₂- (“parastin”), têkilî farisî آباد (abad) û soranî ئاوهدان (awedan) / awedan zazakî awan. Belkî hevreha sanskrîtî आवास (āvāsa)

çêkirî

Ne kavil, ne xirabe, ne xirabkirî, ne xopan, ne wêran, ne ruxandî, ne hilweşandî

Spêde kifş-i bû dîsaMerîxa nehsê ava bûXwiya bû roj di şerqê da


wêran

wêrantir (comparative)
herî wêran (merkezî) (superlative)
tewrî wêran (rojavayî) (superlative)
وێـران (Kurdish-Arabic)

Ji zimanên îranî, hevreha soranî وێران (wêran), farisî ویران (vîran), pehlewî evêran. "Viran" ya tirkî ji zimanekî îranî ye.

xirabbûyî yan xirabkirî (bi taybetî xanî), talan, pûç

Dibêjin ji bilî çend dar gûzeka ku hê li xwariya gundî şîn mane weke din gund hemû wêran e.

Sidqî Hirorî, Kurê Zinarê Serbilind, Weşanên Nûdem, Stokholm, 1996

Şehperê zulfa şepalê dalê dayê rast û çep'Alemek wêranê zulfên te ji rengê 'enberêÇerx û perwazê didin carek li bayê rast û çep


xirabe

xirabetir (comparative)
herî xirabe (merkezî) (superlative)
tewrî xirabe (rojavayî) (superlative)
xerabe

kavil

Xirabbûyî yan xirabkirî (bi taybetî mal yan xanî).

Xalib nedibû li ser me ev rûmNedibûne xirabeyê di dest bûmMehkûmi 'eleyhî û se'alîk


xopan

xopantir (comparative)
herî xopan (merkezî) (superlative)
tewrî xopan (rojavayî) (superlative)

Ji ermenî խոպան (xopan, “beyar, pesar, erdê neava, neavedan”), hevrehaxozan.

wêran, kavil, xirabe, xirabbûyî yan xirabkirî (bi taybetî mal yan xanî)

Dive rokê Kurdistana xopan vebe, / Bavkê teyî hisret dilda lê tunebe...

Fêrîkê Ûsiv, Pampa Min, Lîmûş, YÊRÊVAN, 2009, ISBN 978-9939-805-98-6

Dengê min (...) dengê Dîcleya xopan, Firatê malikwêran, Nînovaya şewitî û Babîla hilweşiyayî ye.

Mehmed Uzun, Hawara Dîcleyê 1, Weşanên Nefel, 2003

Bi dengê dêrî re xopan li bihuşta wî rabû, kêlî kajovajî bûbûn.

Mîran Janbar, Qolyeya Cécileê, Weşanxaneya Lîs, 2012, çapa 1ê, r. 68, ISBN 9786054497010


kiçik

kiçiktir (comparative)
herî kiçik (merkezî) (superlative)
tewrî kiçik (rojavayî) (superlative)
کچک (Kurdish-Arabic)
kiçk
qicik


kur

Hevreha kurt, çerm, farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (kirrênîden, “kurr kirin; têgiheke dînî ye ku afirandina dêwan (li şûna êzdan, anku brehênîden) diyar dike”). Bo guherrîna dengê /kir/ > /kur/ binêre kirm > kurm.

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-kur (navdêr).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-kur (rengdêr).wav

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-kur (cînav).wav

Riyên xwe kur kirin.


tî

tîtir (comparative)
herî tî (merkezî) (superlative)
tewrî tî (rojavayî) (superlative)
tîtirîn (soranîzm) (superlative)
تی (Kurdish-Arabic)
birçî

proto-hindûewropî: *ters- ("tî bûn", "hişk")
:proto-îranî terş- ("tî bûn")
::avestayî: terşne- ("tî")
::partî: tîşng ("vexwarin")
::pehlewî: tîşn ("tî")
::sogdî: cişn’ ("tî bûn")
::farisî: tişneh ("tî")
::belûçî: tun ("tî")
::kurmancî: tî, têhnî ("tî")
::soranî: tînû ("tî")
::hewramî: tejne ("tî") ...
::zazakî: teyşan ("tî")
:sanskrîtî: terš- ("tî bûn"), tirşne ("tî")
:yûnanî: teresesthai ("hişk bûn")
:latînî: torrēre ("hişk bûn"), terra ("hişk", "erd", "erdê hişk")
:
* Almanî: Durst → de, durst ("tî")
:îngilîzî: thirsty ("tî") ...
:Çavkanî: Cheung p.384, Watkins p.91, Etymonline

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Ebulfîda-tî (Navdêr 1).wav

têhinî, hewceyî vexwarinê,
 ya / yê ku pêwîstî bi avê yan vexwirakek din heye

ya / yê pirr tiştekê/î dixwaze: Em hemî tiyên azadiyê ne.


law

keşxe, qeşeng, spehî, xweşik, delal, rind, berkeftî, bedew, ciwan

xort, ciwan, genc, mirovên êdî ne zarok in lê hê nebûne mezin jî


genc

genctir (comparative)
herî genc (merkezî) (superlative)
tewrî genc (rojavayî) (superlative)
گهنج (Kurdish-Arabic)
gênc

Ji osmanî كنج (genç) (>tirkî genç), ji proto-tirkî *kēnč (“genc, xort”), ji *kēn- (“mezin bûn”). Ji heman rehî: qenc, kanc. Hevreha azerî gənc, teterî genç.

Keç û kurrên ku êdî ne zarok in lê hê nebûne jin yan zelam.

دبێژن لسەر زەمانێ بەرێ شاھەکێ گەنج ھەبوو(...)

Dibêjin liser zemanê berê şahekê genc hebû(...)

2012, Leylan Îsmeîl, Bêrîvan û Hîvî (Çîrokêt Zarokan), Çapxana Xanî, Dihok, r. 19


sîs

sîstir (comparative)
herî sîs (merkezî) (superlative)
tewrî sîs (rojavayî) (superlative)

Nayê zanîn lê ihtimalenhevreha tirkî sis (mij ku rengekî wek yê "sîs, spî" heye) lê nayê zanîn ka kurdî ew ji tirkî yan jî tirkî ew ji kurdî wergirtiye.


sade

sadetir (comparative)
herî sade (merkezî) (superlative)
tewrî sade (rojavayî) (superlative)
سادە (Kurdish-Arabic)
(dengnasî:
صادە
садә (Kurdish-Creole)

Ji zimanên îranî, hevreha din ya kurmancî sahî / sayî, soranî ساده (sadh) (sade), farisî ساده (sade), belûçî سادگ (sadeg), pehlewî sadek. Sade ya tirkî ji zimanekî îranî ye, bi paşpirtika tirkî -ce bûye sadece (bi tenê) jî.

Wer guh de çeng û nayê şîrîn ko bên semayêCamê binoşe vêran çi sade û çi zerkeşTali' ko têt û furset muhlet li nik heram e


ciwan

ciwantir (comparative)
herî ciwan (merkezî) (superlative)
tewrî ciwan (rojavayî) (superlative)
ciwantirîn (soranîzm) (superlative)
جوان (Kurdish-Arabic)
щьԝан (Kurdish-Creole)
cuwan
cwan

Hevreha soranî جوان (ciwan), hewramî û zazakî ciwan, belûçî جوان (cewan), farisî جوان (cevan), tacikî ҷавон (cavon), pehlewî 𐫋𐫇𐫀𐫗 (cwʾn), peştûyî ځوان (źwā́n, źëwā́n), partî 𐫏𐫇𐫀𐫗 (ywʾn /yuwan/), avestayî 𐬫𐬀𐬎𐬎𐬀𐬥 (yauuan, /yewen/) û 𐬫𐬎𐬎𐬀𐬥 (yuuan, /yuven/) 𐬫𐬏𐬥 (yūn, /yûn/)... sanskrîtî युवन् (yúvan)... latviyayî jaûns, lîtwanî jáunas... rusî ю́ный (yúniy), slovakî junák, çekî jonák... latînî iuvenis, fransî jeune, îtalî giovine / giovane, portugalî jovem, spanî joven... îngilîzî young, almanî jung, holendî jong, danmarkî/norwecî/swêdî ung... bretonî yowank... hemû ji proto-hindûewropî*h₂yéwHō.
Bo guherîna Y-ya kevn bi C bidin ber: cejn, cade, cihû...
Di hemû zimanên din de peyva bi wateya xort, genc e, tenê li hinek deverên kurmancî û soranî (bi taybetî li Başûrê Kurdistanê) bi wateya "spehî, rind, xweşik, bedew" e.
Peyva îranî ketiye wek յաւանակ (yawanak) û յովանակ (yovanak) ketibû ermenî. Peyv ji zimanên îranî wek जवान / جوان (cevan) ketiye hindî û ûrdûyî.
Peyv bi forma xwe ya fransî wek jon- ketiye kurdî û tirkî jî, bi taybetî di peyva jontirk de.
Ji heman rehî herwiha: can (2), canîk, cane- / cone- (canega, conega).
;Çavkanî:
* Beekes, Robert S. P. (2011): Comparative Indo-European Linguistics: An Introduction, revised by Michiel de Vaan.
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg
* Mackenzie, D. N. (1971), A Concise Pahlavi Dictionary, London, New York, Toronto: Oxford University Press.
* Pokorny, Julius, Ferhenga etîmolojî ya hindûewropî ["Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (bi almanî)"], Bern, 1959
* The Tower of Babel - An Etymological Database Project [Birca Babilê - Projeyeke Danegeha Etîmolojî] (bi îngilîzî û rusî): http://starling.rinet.ru/
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an

xort, genc,
keç û kurên ku êdî ne zarok in lê hê nebûne jin an mêr,
mirovên ku hê pîr nebûne:

شَهْزَادَهْیَا گُلگُونْ قَبَااِیرُو مَجَالْ لِی هَاتُ و وَخْتدِیسَا جُوَانْ بُو مِنْ دِ رَخْتْ

Şehzadeya gulgûn qebaÎro mecal lê hat u wextDîsa cuwan bû min di rext

Ji ber derdê me kurdan, bi şev û roj dinalim...
Şaşa xwe ku ez deynim, ciwan im; ez ne kal im.
Milet îro ranabe, bi tenê bêmecal im,
Tu li emrê’m dipirsî; ez hê sih kêm du sal im.
 Şûr û gurzan hildidim; ez Rostem kurê Zal im...


spehî

spehîtir (comparative)
herî spehî (merkezî) (superlative)
tewrî spehî (rojavayî) (superlative)
spehîtirîn (soranîzm) (superlative)
siphey
(di dewerên Bidlîs û Wan'ê)
سپهحی (Kurdish-Arabic)
سپههی

ji zimanên îranî, hevreha sipa (leşker, esker), farisî سپاه (sipah), farisiya navîn spah, parsî ispaδ, sogdî ispaδ, avestayiya kevn spade-, avestayiya ciwan spaδe-. Bo guherîna maneyê ji "esker, leşker" bo "spehî, xweşik, ciwan, keşxe, qeşeng", bide ber cindî ("esker" --> "xweşik, keşxe"). Herwiha bide ber bedew ji erebî "bedewî" (koçer).

delal, bedew, ciwan, rind, xweşik, şîrîn,
kesa/ê yan tişta/ê rû yan bejna wê / wî bi dilê mirovî ye


delal

delaltir (comparative)
herî delal (merkezî) (superlative)
tewrî delal (rojavayî) (superlative)
delaltirîn (soranîzm) (superlative)

Ji erebî دَلَال (dalāl /delal/, “naz, nazdar, cilwe”).

berdilî, dilber, hezkirî, ezîz, xweşdivî, xoşewîst, rind

Borî we bi xencekê Mela kuştEw xunçeleba delal û xennac

Mîrê delal, tê gotin ku di demekê de, bazirganekî pirr dewlemend hebû ku li gelek welatan dukanên wî hebû.

Çîroka Hezar û Şevekê, werger: Serdar Roşan, Weşanên Nûdem

Keça min delala malê ye...

spehî, baş, sîsik, kaw, şepal, şewab, xiring, xweşik, qiçt, neşmîle, qeşeng, rind, rindik, cindî, cindê, keleş, keşxe, xweşkok, zerî, zerzîqî, tirnal, tevnal, lewend, lawe, ciwan

(...)Avakar te bi çek kiribû; min ji dil ji te hez kir; wek jineke bi hemî awayî bakîre, ya pak û delal, yareke bi îffet, jîr û bawerdar; xweşbêj û bi tedbîr, bi kêf û aqil.


al

meya al a zelal


hîn

Ji proto-îranî *cneH- ji proto-hindûewropî *ǵenh₃- (“zanîn, nasîn”), hevreha aşna û nas, zanîn, nasîn. Bo H/Ş bidin ber kurmancî heyv / hîv û zazakî aşme. Hewiha belkî têkildarî peyva hay (haydarî).

fêr bûn, elimîn, perwerde bûn, zanîn wergirtin

fêr kirin, elimandin, perwerde kirin, zanîn danê


elmanî

elmanîtir (comparative)
herî elmanî (merkezî) (superlative)
tewrî elmanî (rojavayî) (superlative)
'elmanî

Ji erebî علماني (ʿalmāniyy, “sekuler, laîk”)

laîk, sekuler, ne dînî,
birêvebirina li gor qanûnên mirovan, ne li gor şerîetê

Divê welatê me elmanî be, ne dînî be.


elmanî

(Her tiştî têkildarî xelkê/zimanê almanan) Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre almanî.


agah

agahtir (comparative)
herî agah (merkezî) (superlative)
tewrî agah (rojavayî) (superlative)

Kes nikare civateke agah.


rizgar

rizgartir (comparative)
herî rizgar (merkezî) (superlative)
tewrî rizgar (rojavayî) (superlative)
ڕزگار (Kurdish-Arabic)

riz + -gar, riz- ji proto-hindûewropî *h₃rḗǵs (“serwer, serok, serkêş, rêber, rêzan, serperişt”) ji *h₃reǵ- (“rast çûn; rast kirin; bi rê ve birin”), proto-îranî *rec-, hevrehên sanskrîtî राजन् (racen: serwer), ji rej- (ferman kirin, bi rê ve birin), avestayî rez- (dirist kirin, sererast kirin, bi rê ve birin), farisiya kevn red-, farisiya nû رستن (resten, “rizgar bûn, reha bûn, filitîn, xilas bûn”), رستگار (restgar, “rizgar, azad, reha”), رج (“ref, sef, kom”), رده (“dor, sire”), yûnaniya kevn oregein, latînî rego (bi rê ve birin) û rēx (serwer, padişa) > fransî roi > îngilîzî royal. Hevrehên din yên kurmancî: rade, rast, rêz, rîs, araste, rajman, arayîş, rayengir, rist, riste, ristik, veristin, verastin, rexsandin, firstiqandin, ristin... Herwiha hevreha vi-raşt-ene (çêkirin) ya kirdkî/zazakî û rehê wê yê dema niha -viraz- (çê-d-, çêdike).

azad, serbest, serbixwe, xweser, berdayî,
kesa/ê bi xwe dikare biryaran li ser karên xwe bide,
kesa/ê ne di bin destê kesek din ve ye,
kesa/ê ne girtî ye

Ew cihê ku Xwedê; ji bo tu min rizgar bikî, te li ser darekê danîbû; ey Ganem.


serbest

serbesttir (comparative)
herî serbest (merkezî) (superlative)
tewrî serbest (rojavayî) (superlative)
serbesttirîn (soranîzm) (superlative)

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Kesa/ê bi xwe dikare biryaran li ser karên xwe bide.

Nebestî, nebendî, kesê di ser bestê re ango girê re bûn, kesê ku nehatiye bestin an girêdan, kesê ne di bin hukma bestê de.


serbixwe

serbixwetir (comparative)
herî serbixwe (merkezî) (superlative)
tewrî serbixwe (rojavayî) (superlative)

serbest

Kesê ku bixwe dikare biryaran li ser karên xwe bide; kesê ne di bin destê/kontrola kesekî din ve ye.

azad

Welatê ku ne di bin desthilata dewletek yan hin hêzên derve ve; ne dagirkirî.

Kurdistan ne welatek serbixwe ye.

Ev rojname serbixwe ye.


xweser

xwesertir (comparative)
herî xweser (merkezî) (superlative)
tewrî xweser (rojavayî) (superlative)
xwesertirîn (soranîzm) (superlative)

kesa/ê bi xwe dikare biryaran li ser karên xwe bide

welatê ne di bin desthilata hêzek yan hin hêzên derve ve


otonom

otonomtir (comparative)
herî otonom (merkezî) (superlative)
tewrî otonom (rojavayî) (superlative)
otonomtirîn (soranîzm) (superlative)
federal
konfederal
navendî
unîter

Herêmeke welatekî ya ku îdareya hundirîn ji alî herêmê bi xwe ve tê birêvebirin (ne ji alî hikûmeta navendî ve).


belaş

بهلاش (Kurdish-Arabic)
bihadar
erzan
giran
kêmbiha

Hevreha soranî بهلاش (belaş), tirkiya devokî beleş, hemû ji erebî بلا شيء (bila şei, “belaş, bê ti tişt”), binêre: bila- + eşya.

bêdirav, bêbiha, bêpare, bêpere, mift, herwe,
tişta/ê ne hewce ye bo bidestxistina wê / wî pare ango dirav ango pere were dan

Navê mê dê bimîneUmre me çû belaş eÇu feyde me nedîne


piçek

piçektir (comparative)
herî piçek (merkezî) (superlative)
tewrî piçek (rojavayî) (superlative)
piçektirîn (soranîzm) (superlative)

Kêm, hindik, ne gelek, ne zêde, ne pirr.


kêm

kêmtir (comparative)
herî kêm (merkezî) (superlative)
tewrî kêm (rojavayî) (superlative)
kêmtirîn (soranîzm) (superlative)
کێم (Kurdish-Arabic)
кем (Kurdish-Creole)

hindik, ne bes, ne têra tiştekî yan kesekî, tişta/ê beşek yan perçek yan çendek jê nîne, netemam, netêr:

Miskê reşandî ez dibêm
Wan nuqteyan hin bûne kêm
Lê xettê reyhanî li dêm

Tiştek ji vê kêm e.


hindik

hindiktir (comparative)
herî hindik (merkezî) (superlative)
tewrî hindik (rojavayî) (superlative)
hindiktirîn (soranîzm) (superlative)
hendik
hinik

Kêm, piçek, ne bes, ya / yê ku têra pêwîstiyê nake.

Nabînî bi qîmet in cewahir
Lewra ko di hindik in di nadir
Sehw û xelet û xeta û nisyan


hinik

hiniktir (comparative)
herî hinik (merkezî) (superlative)
tewrî hinik (rojavayî) (superlative)
hindik


abal

abaltir (comparative)
herî abal (merkezî) (superlative)
tewrî abal (rojavayî) (superlative)


bijare

bijaretir (comparative)
herî bijare (merkezî) (superlative)
tewrî bijare (rojavayî) (superlative)
bijaretirîn (soranîzm) (superlative)
بژاره (Kurdish-Arabic)
bijarte
bijartî

jêgirtî, tercîhkirî, xweşdivî, xoşewîst, favorî, hezkirî, berdilî, hêja, jêhatî, bihagiran, nirxbilind, favorît, delal, hejî

... û ordûya xwe ji heft hizar mirofê bijare tertîb kirî.

1857, Mela Mûsayê Hekarî, Amadekar: Hêmin Omer, Durrû’l Mecalîs, sala weşandinê: 2022, r. 107

cihnîşan, bûkmark, yên ku hatine bijartin


xwenda

xwendatir (comparative)
herî xwenda (merkezî) (superlative)
tewrî xwenda (rojavayî) (superlative)
xwanda
xwande
xwende
xwendekar
xwendevan
xwendewar

Xwendayên kurd yên ku ev yeka ha fêhm kirin, milên xwe lê wergerandin û her yekî ji hêla xwê ve dest avêtin vî karê pîroz.

Firat Cewerî, Kultur, huner û edebiyat, Nûdem, 1996, r. 134, ISBN 91 88592-251

zana, kesa/ê bi xwendinê xwe gihandiye zanînek bilind

Yanê xwendiyêd hemû milletan ekserî kêm ihsan kêm ikram dibin.

2010, Mele Mehmûdê Bazîdî, Cami’eya Riseleyan û Hikayetan Bi Zimanê Kurmancî, Lîs, çapa 1ê, r. 60, ISBN 978-605-5683-27-6


xwande

xwandetir (comparative)
herî xwande (merkezî) (superlative)
tewrî xwande (rojavayî) (superlative)
xwanda
xwenda
xwende
xwandekar
xwandevan
xwandewar


xwanda

xwandatir (comparative)
herî xwanda (merkezî) (superlative)
tewrî xwanda (rojavayî) (superlative)
xwande
xwenda
xwende
xwandekar
xwandevan
xwandewar

zana, kesa/ê bi xwandinê xwe gihandiye zanînek bilind


xwende

xwendetir (comparative)
herî xwende (merkezî) (superlative)
tewrî xwende (rojavayî) (superlative)
xwanda
xwande
xwenda
xwendekar
xwendevan
xwendewar


zana

zanatir (comparative)
herî zana (merkezî) (superlative)
tewrî zana (rojavayî) (superlative)
زانا (Kurdish-Arabic)
zane
zanistvan
zanyar

Ji zimanên îranî, hevreha soranî زانا (zana) (zana), farisî دانا, pehlewî danag, têkilî zanîn-în + -a.

Kesa/ê ku pirr dizane,
kesa/ê ku gelekî dizane.

...mirofekî qewî camer, dilêr û zana hebû

2010, Mele Mehmûdê Bazîdî, Cami’eya Riseleyan û Hikayetan Bi Zimanê Kurmancî, Lîs, çapa 1ê, r. 107, ISBN 978-605-5683-27-6

Dilo ya pîr bi kêr nayê
Eger aqil û zanayê
Mebe yoldaşê dunyayê


zane

zanetir (comparative)
herî zane (merkezî) (superlative)
tewrî zane (rojavayî) (superlative)
zana
zanistvan
zanyar

kesa pirr dizane, kesa/ê gelekî dizane, bîlan


xwendewar

xwendewartir (comparative)
herî xwendewar (merkezî) (superlative)
tewrî xwendewar (rojavayî) (superlative)
xwandewar
xwenda
xwendekar
xwendevan

kesa/ê dizane bixwîne (û binivîse); xwenda


xwandewar

xwandewartir (comparative)
herî xwandewar (merkezî) (superlative)
tewrî xwandewar (rojavayî) (superlative)
xwendewar
xwanda
xwandekar
xwandevan


şên

şêntir (comparative)
herî şên (merkezî) (superlative)
tewrî şên (rojavayî) (superlative)
şêntirîn (soranîzm) (superlative)
شێن (Kurdish-Arabic)
hêşên
hêşîn
şîn

Ji proto-hindûewropî *tkei- (ava kirin, şên kirin, çandin), proto-îranî *şê-, hevrehşên (şên, ava) ya pehlewî, şiti (jîngeh) ya avestayî, क्षिति (kṣití: (jîngeh) ya sanskrîtî û κτίζω (çandin, damezrandin, ava kirin). շէն (şên) ya ermenî û şen (xweş, bikêf) ji zimanên îranî hatine wergirtin.

sax, geş, jîndar (bi taybetî riwek anku gul û giya)

Bi kinarê me feqîran bike carek nigehêXobî û dilberî û naz û telettuf bi te şênXusrûya padişehan î we xwidana cebehê


şên

şêntir (comparative)
herî şên (merkezî) (superlative)
tewrî şên (rojavayî) (superlative)
şêntirîn (soranîzm) (superlative)

çapik, bi lez bi pirranî bo baran, biha hwd. Mînak: bihayê şên, barana şên


xirrek

xirrektir (comparative)
herî xirrek (merkezî) (superlative)
tewrî xirrek (rojavayî) (superlative)

tiştê ku dengê "xirre-xirr" jê tê ji ber ku sist e

Her tişt weha ye, gava ko firset ket destê mirovî divê mirov bi kar bîne, yan na, her ko şêwir û mişêwir têkevê, her ko tilî û dest tê de bilivin, êdî mesele xirrek dibe.

Enwer Karahan: Heger PDKyê bihiştaya, YNKyê ji zû de meseleya Kerkûkê hel kiribû, Nefel.com, 7/2008

sist, sistok, ne şidayî, ne xweragir, ne xurt


tirkî

tirkîtir (comparative)
herî tirkî (merkezî) (superlative)
tewrî tirkî (rojavayî) (superlative)

Stranên tirkî, rojnameyên tirkî

Aliyê tirkî di danûstandinan de hêrs bû û civîn bi cih hêla.


ab

abtir (comparative)
herî ab (merkezî) (superlative)
tewrî ab (rojavayî) (superlative)


nokerî

nokerîtir (comparative)
herî nokerî (merkezî) (superlative)
tewrî nokerî (rojavayî) (superlative)
xulamî
koletî
bindestî
benîtî
êxsîrî
dîlî
zindan


benî

kole, bende, evd, xulam, noker, bindest, dîl, êxsîr
kesa/ê neçar e hemî jiyana xwe belaş bo kesek din dixebite ango kar dike


'evd

'evdtir (comparative)
herî 'evd (merkezî) (superlative)
tewrî 'evd (rojavayî) (superlative)
evd
xulam
noker
bindest
benî
girtî
dîl
zindanî
rizgar
serbest
serbixwe
xweser
berdayî

kesa/ê neçar e hemî jiyana xwe belaş bo kesek din dixebite ango kar dike

kesa/ê maf nîne bi xwe biryaran li ser karên xwe bide


dijmane

dijmanetir (comparative)
herî dijmane (merkezî) (superlative)
tewrî dijmane (rojavayî) (superlative)

peyvên wateya wan dijî hev, gotinên maneya wan tersî yek, bêjeyên me'neya zidî hev

Bo nimûne


nasyar

niyas, berniyas, nas, zaniyar, hemû dizanin kî ye, hemû nas dikin


çêber

çêbertir (comparative)
herî çêber (merkezî) (superlative)
tewrî çêber (rojavayî) (superlative)
çêbertirîn (soranîzm) (superlative)
çêker


afirîner

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.

Mejiyê zarokan ji yê me çalaktir e û afirînertir e. Bihêlin bila zarok alîkariya we bikin yan jî hûn ji wan alîkariyê bixwazin.

Mihyedîn Nahrîn, Perwerdeya Zarokan Bi Çîrokan, Weşanên Nûbihar r. 163, 2023.


aşt

aşttir (comparative)
herî aşt (merkezî) (superlative)
tewrî aşt (rojavayî) (superlative)
aşttirîn (soranîzm) (superlative)


sava

Hevreha soranî ساوا (sawa), kurdiya başûrîsawa, partî 𐫉𐫍𐫃 (zhg /zahag/), farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (zhk'), 𐫉𐫍𐫃 (zhg /zahag/), avestayî 𐬰𐬄𐬚𐬀 (ząθa), 𐬰𐬄𐬚𐬡𐬀 (ząθβa), sogdî [Peyv?] (/ʾʾzwn/), hemû ji proto-hindûewropî *ǵenh₁- (“zan”). Bo guherîna H/V bidin ber kevn û kovî. Peyva ermenî ermenî զավակ (zavak) û ermeniya kevn ermeniya kevn զաւակ (zawak), ku gelek caran bi berhevdana kurdî sava, sak, sag, zarrok tê ron kirin û têkilî zan û zak/jak e. Ji zimanên kurdî. Herwiha bide ber tirkî sava (“mizgînî”) ji ber ku zarokên nûbûyî jî mizgînî ne.

bebik

zarokên pirr biçûk, zarokên nûzayî, zarokên berşîr.

Zarokek sava her roj digirî.

Tişta/ê hê negihiştiye, tişta/ê di destpêka jiyana xwe de.

Demokrasiya wî welatî hê sava ye.


nû

nûtir (comparative)
herî nû (merkezî) (superlative)
tewrî nû (rojavayî) (superlative)
nûtirîn (soranîzm) (superlative)
نوو (Kurdish-Arabic)
ну (Kurdish-Creole)
new-
nev-
nuh
nûh
nwî
(behdînanî)
nî
(behdînanî)
nûv

Hevreha soranî نوێ (nwê), kurdiya başûrînü, hewramî no, zazakî newe, farisî نو (now), belûçî نوک (nok), pehlewî 𐭭𐭥𐭪𐭩 / 𐫗𐫇𐫃 (nwk/nwg /nōg/), peştûyî نوی (nevey, nivey), osetî нӕуӕг (næwæg) û ног (nog), bextiyariya kevn νωγο (nōgo), avestayî 𐬥𐬀𐬎𐬎𐬀 (nauua, /newe/)... sanskrîtî नव (náva), hindî नवा (navā)... hîtîtî 𒉋𒀸 (nēwas), luwiyayî 𒈾𒀀𒌑𒉿𒋾 (nāúwati)... bulgarî нов (nov), çekî nový, polonî nowy, rusî но́вый (nóviy)... latînî novus, îtalî novo, nuovo, portugalî novo, spanî nuevo, fransî neuf, nouveau... yûnaniya kevn û nû νέος (néos)... ermeniya kevn û nû նոր (nor)... lîtwanî naũjas... bretonî nevez, îrlendî nua... almanî neu, danmarkî/norwecî/swêdî ny, holendî nieuw, îngilîzî new... hemû ji proto-hindûewropî*néwos, *néwyos (nû).
;Çavkanî:
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg
* Mackenzie, D. N. (1971), A Concise Pahlavi Dictionary, London, New York, Toronto: Oxford University Press.
* Pokorny, Julius, Ferhenga etîmolojî ya hindûewropî ["Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (bi almanî)"], Bern, 1959
* The Tower of Babel - An Etymological Database Project [Birca Babilê - Projeyeke Danegeha Etîmolojî] (bi îngilîzî û rusî): http://starling.rinet.ru/
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an

新ーさん

みぃーさん, mï̄san

tişta/ê ku ne ji mêj ve çêbûye yan hatiye çêkirin:

Lê xettê reyhanî li dêm
Katib ji nû i'rab-i da
Nazikqeda nûrînbeşer

bikarneînayî, tişta/ê ku hê nehatiye bikaranîn yan tenê kêm hatiye bikaranîn

cilên nû, pêlavên nû

tişta/ê ku cihê tiştekî berî xwe digire:

Fermanên nû ji generalê wan hatin.

Ez ê serê sala nû bêm te bibînim.

tişta/ê ku ne ji mêj ve hatiye dîtin yan hayjêbûn

Parîs ji min re nû bû.

Du xwendekarên nû li zanîngehê.

Ew bûye mirovek nû.


nî

nîtir (comparative)
herî nî (merkezî) (superlative)
tewrî nî (rojavayî) (superlative)
nîn

Bi avestayî ne, bi farisî nîst, bi zazak û soranî nî, bi kurmancî nîn.

Ez nî me, tu nî yî, ew nî ye, em nî ne, hûn nî ne, ew nî ne.

Ez nîme, tu niyî, ew niye, em nîne, hûn nîne, ew nîne.

nû, nuh an nih id hinek devokên kurmancî


nî

nîtir (comparative)
herî nî (merkezî) (superlative)
tewrî nî (rojavayî) (superlative)


nipînû

nipînûtir (comparative)
herî nipînû (merkezî) (superlative)
tewrî nipînû (rojavayî) (superlative)


kevn

kevntir (comparative)
herî kevn (merkezî) (superlative)
tewrî kevn (rojavayî) (superlative)
kevntirîn (soranîzm) (superlative)
کهڤن (Kurdish-Arabic)
kevin
dêrîn
pîr
qedîm

Herwiha kevin, hevreha soranî کەون (kewn), کۆن (kon), kurdiya başûrîkwane, şahzênî/şêxbizinî köne / kwene, hewramî kune, zazakî kihan, farisî کهنه (kohnê) û کهن (kohen), tacikî кӯҳна (kühne), parsî k'fw'n, pehlewî k'hw'bn, têkilî ketin (eslen keftin, rehê dema niha -kev-), bi soranî kewtin, zazakî kewtene, ji proto-îranî *kep- ji proto-hindûewropî *kop- (lê dan, pê ketin) ku herwiha serekaniya копать (kolandin) ya rûsî û κόπτω (kopto: lê dan) ya yûnanî ye. Anku "kevn" eslen ji "keftin"ê peyda bûye yanî tiştê kevn tiştê ji rewacê ketî, bêqîmetbûyî ye. Bo V di kurmancî de hevberî H di farisî de bidin ber kulav. Heman peyv bi rêya farisî ketiye hin zimanên tirkîkî: azerî köhnə, tirkî köhne, tirkmenistanî köne.
Çavkanî: Cheung p.234, MacKenzie P.130

Rast û dirist û sadiq eÇi reng bi şûna rê kevin 7!Qenc û letîf û laiq e

tişta/ê ji ku mêj ve çêbûye yan hatiye çêkirin

bikarînayî, tişta/ê ku (pirr) hatiye bikaranîn

tişta/ê ku tiştekê/î cihê wê / wî girtiye

Qanûna kevn êdî betal e.

tişta/ê ku ji mêj ve hatiye dîtin yan hay jê bûn

Ev nûçeyeke kevn e.

Ew dostekê min yê kevn e.

tewandina forma paşerojê ji lêkera ketin an jî keftin

Ew dê kevn eger ew bilez biçin.


gelek

gelektir (comparative)
herî gelek (merkezî) (superlative)
tewrî gelek (rojavayî) (superlative)
gelektirîn (soranîzm) (superlative)

Em gelek in, ne ne kêm in.


pir

Em pir in, ne hindik in.


birçî

birçîtir (comparative)
herî birçî (merkezî) (superlative)
tewrî birçî (rojavayî) (superlative)
birçîtirîn (soranîzm) (superlative)
birsî
tî
tên
tênî
tîn
têhnî

Ji birç + -î. Hevreha soranî برسی (birsî), feylî wirsig, zazakî vêşan, farisî گرسنه (gorosnê), belûçî گژنگ (gujneg), hemû ji zimanên îranî. Bo nimûneyên din jî ku tê de bi kurdî "b" li hemberî "g" ya farisî ye, binêre guneh ku ji farisî ye û hevreha wê ya kurdî binas e.

Hewceyî xwarinê, ya / yê pêwîstî bi xwarinê heye.


tijî

tijîtir (comparative)
herî tijî (merkezî) (superlative)
tewrî tijî (rojavayî) (superlative)
tijîtirîn (soranîzm) (superlative)
tije
tiji
tejî

Ji formeke berê tejî.
Li derveyî kurmancî di kurdî yan zimanên din yên îranî de bi maneya "dagirtî, mişt" peyda nabe. Ew ji zimanên îranî ji rehê *teç-" (rijîn, herrikîn, bezîn) e ku herwiha serekaniya peyvên taze, teze, tajî, tezî ye. Anku "tijî" bi eslê xwe maneya "ya/yê ku dirije" dide ji ber ku gava ku aman tijî dibin, êdî dirijin eger ava wan zêdetir bibe. Ji zimanên ne têkilî kurdî bidin ber estonî täis û fînî täysi. Zaravayên din yên kurdî û zumanên din yên îranî bi piranî hevreha pirr bi maneya "tijî" bi kar tînin.

Her cihê lê bête xwendin rehmet lê
Dê melek bibin tijî wê menzîlê


mişt

mişttir (comparative)
herî mişt (merkezî) (superlative)
tewrî mişt (rojavayî) (superlative)
mişttirîn (soranîzm) (superlative)
مشت (Kurdish-Arabic)

Ji zimanên îranî, hevreha farisî مشت (moşt), pehlewî muşt û kurdî mist. Dibe ku têkildarî mişe.

Bişirînek hatibû ser rûyê Remezan li ber vê pirsa Husên û bi çavên xwe yên mişt bi hezkirin xwestibû bersivekê bidê.

Mîran Janbar, Qolyeya Cécileê, Weşanxaneya Lîs, 2012, çapa 1ê, r. 40, ISBN 9786054497010

Kaxez di dest de û çav mişt hêsir.

Mohra Muxtêr Kovara Yêtîtiya Rewşenbîrên Welatparêzên Kurdistan, Hj. 2, 1988, r. 41

Sedema tirsa wî bixwe ew çentê mişt pere bû û giring bû wî gumanên napak ji xwe dûr bixistana.

Fawaz Husên, Siwarên Êşê, Weşanên Welat, 1994, ISBN 91-97 21 97-0-3


vala

valatir (comparative)
herî vala (merkezî) (superlative)
tewrî vala (rojavayî) (superlative)
valatirîn (soranîzm) (superlative)
ڤالا (Kurdish-Arabic)
vale
vela
(hw
velo

Bi temamî nayê zanîn ji ber ku hevrehên wê di zimanên din yên îranî de peyda nabin yan nehatine qeydkirin. Lê bi ihtimaleka pir mezin erebî فارغ (fariẍ) e yan jî dikare ji ermenî yan hevrehaermenî պարապ (parap) (xwandina bi ermeniya rojavayî "barab", bi ermeniya rojhilatî "parap") be. Herwiha bide ber rusî порожний (porojnî), polonî próżny, çekî prázdný, bulgarî празен (prajên)... Lê dîsa bide ber farisî ? ونگ (veng, “vala”), sanskrîtî ऊन (ūná: kêm, jê kêm), yûnaniya kevn εὖνις (jêstandî, bêparkirî, mehrûm), latînî vanus, îngilîzî want (niha bi maneya "viyan, xwestin", berê bi wateya "nebûn, jê kêm bûn"), ermenî ունայն (unayn: vala)... ji proto-hindûewropî *wān- (“vala”). Guherîna L/R û L/N di kurdî û gelek zimanên din de jî berbelav e. Guherîna B/V û P/B jî mişe ye. Ketina konsonantan ji dawiya peyvê (li vir Ẍ ji peyva erebî yan B/P ji ya ermenî) dîsa diyardeyeka navdar e. Ihtimala ku ji ermenî jî be ne kêm e ji ber ku di zimanê kurdî de tenê di kurmancî de heye ku cîrana ermenî ye, di zaravayên din yên kurdî de peyda nabe. Hevwateya peyva "vala" anku "xalî" (jî) ji erebî ye.

xalî, bênaverok, ne tijî, ne mişt, ne dagirtî
tişta/ê ku ti tişt tê de nîne
(bi taybetî amanên ku ti tişt tê de tine),
cihê ti tişt lê nîne

Dil bûye mehellê 'işqê halaVî halî divê mehellê valaNîne 'eceb er bibêm hulûla


vale

valetir (comparative)
herî vale (merkezî) (superlative)
tewrî vale (rojavayî) (superlative)
vala
valo

xalî, bênaverok,
tişta/ê ti tişt tê de nîne
(bi taybetî amanên ti tişt tê de tine), cihê ti tişt lê nîne


xalî

xalîtir (comparative)
herî xalî (merkezî) (superlative)
tewrî xalî (rojavayî) (superlative)

vala, bênaverok, vale, wetal, ne dagirtî, ne tijî,
tişta/ê ti tişt tê de nîne (bi taybetî amanên ti tişt tê de tine), cihê ti tişt lê nîne

Gote wizera û wukelayêd xwe, eve cend siwar ji kenarê Hîndistanê tên? Lakîn ji hîkmetekê xalî nîne. Lewra qewî lez tên û hemû matempoşin."

1857, Mela Mûsayê Hekarî, Amadekar: Hêmin Omer, Durrû’l Mecalîs, sala weşandinê: 2022, r. 100

Hem bi hukm û seltenet Eskender û Fexfûr-i bîMislê Cem cama zerîn xalî nebî te j' badeyêDa ji xemra şadimanî da'imen mexmûr-i bî


ala

Ji erebî اعلاء (e'la: bilindtir, berztir, balatir) be ku forma berhevdanê ji rengdêra عالي ('alî: bilind, berz, bala) ye.

/ɑːˈlɑː, ʕɑːˈlɑː/

erşê ala


ala

Ji tirkî ala/ala, têkilî alaca ya tirkî.

/ɑːˈlɑː, ʕɑːˈlɑː/


bîna

bînatir (comparative)
herî bîna (merkezî) (superlative)
tewrî bîna (rojavayî) (superlative)

Ji -bîn- (rayê dema niha ji lêkera dîtin) + -a, ji zimanên îranî.

kesa/ê ku dikare bibîne,
kesa/ê ku ne kor e


navokî

navokîtir (comparative)
herî navokî (merkezî) (superlative)
tewrî navokî (rojavayî) (superlative)


mehane

mehanetir (comparative)
herî mehane (merkezî) (superlative)
tewrî mehane (rojavayî) (superlative)
hefteyane
rojane
salane

Maneya 1ê ji meh + -ane (di demekê de)
Maneya 2 û 3an meh + -ane (her demekê carekê)

di civîna mehane de

kovarek mehane

destûra mehane


heyvane

heyvanetir (comparative)
herî heyvane (merkezî) (superlative)
tewrî heyvane (rojavayî) (superlative)

Di civîna heyvane de.

Tişta/ê di heyvê / mehê de carekê tê kirin.

kovarek heyvane

destûra heyvane


hîvane

hîvanetir (comparative)
herî hîvane (merkezî) (superlative)
tewrî hîvane (rojavayî) (superlative)


hefteyane

hefteyanetir (comparative)
herî hefteyane (merkezî) (superlative)
tewrî hefteyane (rojavayî) (superlative)

di civîna hefteyane de

kovarek hefteyane

destûra hefteyane


heftiyane

heftiyanetir (comparative)
herî heftiyane (merkezî) (superlative)
tewrî heftiyane (rojavayî) (superlative)

di civîna heftiyane de

kovarek heftiyane

destûra heftiyane


diyar

diyartir (comparative)
herî diyar (merkezî) (superlative)
tewrî diyar (rojavayî) (superlative)
diyarî

Hevreha pehlewî dîdar (xuya, aşkira). Tîpa 'd' ya di navbera peyvên pehlewî de di kurdî de dibe 'y' an jî winda dibe.

aşkira, berçav, eşkere, averû, xuya, zelal,
tişta li ber çavan, tişta dikare bi çavan bêt dîtin,
tişta dikare bi hêsanî bêt famkirin

Dikarim ez tehemmul kim
Diyarê kohê Qendîl im
Meger fîl im di 'işqê da


aşkira

aşkiratir (comparative)
herî aşkira (merkezî) (superlative)
tewrî aşkira (rojavayî) (superlative)
aşkiratirîn (soranîzm) (superlative)
aşkere
aşkire
eşkere

Ji zimanên îranî, hevreha soranî ئاشکرا (aşkra), farisî آشكار (aşikar), farisiya navîn aşkarek, peştûyî ښکاره (ẍkare), avestayî aviş-kare- ji aviş- (diyar, xuya, berçav) ji *au-is- ji *au- (bihîstin, binêre hiş.

berçav

Tiştê li ber çavan, tiştê dikare bi çavan bê dîtin,
 tiştê ku dikare bi hêsanî bê fehmkirin.


aşkere

aşkeretir (comparative)
herî aşkere (merkezî) (superlative)
tewrî aşkere (rojavayî) (superlative)


aşkera

aşkeratir (comparative)
herî aşkera (merkezî) (superlative)
tewrî aşkera (rojavayî) (superlative)
aşkira
aşkire
eşkere

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

tişta dikare bi asanî ji tiştek heyî bêt famkirin


aşkire

aşkiretir (comparative)
herî aşkire (merkezî) (superlative)
tewrî aşkire (rojavayî) (superlative)


eşkira

eşkiratir (comparative)
herî eşkira (merkezî) (superlative)
tewrî eşkira (rojavayî) (superlative)
aşkera
aşkere
aşkera
eşkera
eşkere


eşkera

eşkeratir (comparative)
herî eşkera (merkezî) (superlative)
tewrî eşkera (rojavayî) (superlative)
eşkeratirîn (soranîzm) (superlative)
aşkera
aşkere
aşkera
eşkere
eşkira


berçav

berçavtir (comparative)
herî berçav (merkezî) (superlative)
tewrî berçav (rojavayî) (superlative)
بهرچاڤ (Kurdish-Arabic)
berbiçav
berçavk

Her derê keçikê di nav xwînê de bû...me hersiyan rû û berçavên keçikê paqij kirin.

Cotyarê nimûne yê Helebçê Azad Mihemed ji BasNewsê re ragehand: ‘’Ez dixwazim roja yekşemê 10.11.2019ê demjimêr 10:00ê serê sibehê heta 20:00ê şev galeriya berhemên kiştûkalî li parka Şaneder pêşan bidim û rayêxim berçavê herkesê.’’

Li ser Rûsyayê jî Hemo destnîşankir, ku piştgiriya Moskowê ji bo Sûriye berçav e.


xuya

xuyatir (comparative)
herî xuya (merkezî) (superlative)
tewrî xuya (rojavayî) (superlative)
xuyatirîn (soranîzm) (superlative)
خویا (Kurdish-Arabic)
хӧйа (Kurdish-Creole)
xwanê
xewan
xweyan
xweya
xwiya
xuyan
xwiyan
xway
xwaykirin
xwaybûn
xwayîn
xuyîn
xuyandin
xuying

Ji aramî [skrîpt hewce ye] (hawwe/ahawe, “xuya kirin”).

diyar, berçav, aşkere, ron, averû, zelal,
tişta/ê li ber çavan,
tişta/ê dikare bi çavan bêt dîtin,
tişta/ê dikare bi hêsanî ji tiştek heyî bêt famkirin


kûvî

kovî
kîvî
kofî
kwîvî
dirinde
hov
revok
wehş

Ji *kûv ("çiya yan çol" lê di kurmancî de nemaye) + -î, hevreha soranî کێوی (kêwî) ji کێو (çiya) > کوێستان (kwêstan, “zozan”) ku hevreha zazakî ko (çiya > koyî = kûvî) û farisî کوه (kûh, “çiya”) > کوهستان (kûhistan, “zozan”) e, hemû ji zimanên îranî. Bo nimûneyeke din jî, ku hevbera "h" ya farisî di kurmancî de "v" ye, bide ber kurmancî kevn û farisî کهن (kohen) û zazakî kihan. Bi heman awayî bingehê dijwateya "kûvî" anku kedî / kehî jî *ked yan *ke (mal, xanî) di kurmancî de nemaye lê di hin ziman û zaravayên din yên îranî de diyar e: zazakî keye, pehlewî kedek, avestayî kete-, peştûyî كوټه (koṭe).

Ne kedî, ne kehî,
lawirên ku berdayî dijîn,
 heywanên ku ne hatine kedîkirin yên li çolê azad digerin.

Siyabend çû nêçîra bizinên kûvî.

Ayîne li pêş-i tûtiyan girt
Davik te li pêş-i kûviyan girt
Ayîne ji wan we ye ko av e

Kesên yan heywanên ji mirovan direvin yan xwe nêzî mirovan nakin yan xwe nadin dest mirovan.

Keçikeke pirr kûvî ye.

ji ko ya kov, ji çîya ya çolê. (ko yan kov = çîya)


kedî

kedîtir (comparative)
herî kedî (merkezî) (superlative)
tewrî kedî (rojavayî) (superlative)
kehî
dirinde
hov
revok
wehş

Ji zimanên îranî, ji ked, ji avestayîkata-, keye (Kurdiya zazakî), mal + î, -î. Herwiha pehlewîkadagīg: kadag-, keye (Kurdiya zazakî), mal + īg, -î.

Ajelên mirov xwedî dikin,
heywanên ji alî mirovan ve tên xwedankirin û ne li çolê berdayî ne.

Dikare bêt gotin ku se gurên kedî ne.

Kesên yan heywanên ji mirovan narevin yan xwe nêzî mirovan dikin yan xwe bidin dest mirovî.

Ev kew kedî bûne.


rojane

rojanetir (comparative)
herî rojane (merkezî) (superlative)
tewrî rojane (rojavayî) (superlative)
hefteyane
mehane
salane

Maneya 1ê ji roj + -ane (di demekê de)
Maneya 2 û 3an roj + -ane (her demekê carekê)

di civîna rojane de

rojnameyek rojane

rojnameya her rojê hejmarek jê derdikeve

bernameya rojane


salane

Maneya 1ê ji sal + -ane (di demekê de)
Maneya 2 û 3an sal + -ane (her demekê carekê)

di civîna salane de

belavokek salane (belavokek her salê hejmarek jê derdikeve)

destûra salane


dîn

dîntir (comparative)
herî dîn (merkezî) (superlative)
tewrî dîn (rojavayî) (superlative)
dîntirîn (soranîzm) (superlative)
dhîn
dîhn

Kurtkirina dêwîn, hevreha farisî دیوانه (dîvanê) ji dêw (“bi maneya cin”) + -ane. Bide ber mecnûn.


kin

kintir (comparative)
herî kin (merkezî) (superlative)
tewrî kin (rojavayî) (superlative)
kintirîn (soranîzm) (superlative)
kan
kîn
kon
kun

Hevreha zazakî kilm, elwîrî-wîderîکله (kulê), ji zimanên îranî (bi taybetî bakur-rojavayî).

Her celeb, her texlît dar hebûn. Darên biber, darên bêber, zirav, qalind, kin qayîm û kevnar her babet hebûn.


dirêj

dirêjtir (comparative)
herî dirêj (merkezî) (superlative)
tewrî dirêj (rojavayî) (superlative)
dirêjtirîn (soranîzm) (superlative)
درێژ (Kurdish-Arabic)
дьреж (Kurdish-Creole)
drêj
pêvekêşk

Dara etîmolojiyê
Proto-îranî
*dr̥Hgáh
Kurmancî
dirêj
Mîrasmayî ji proto-îranî *dr̥Hgáh.
Hevreha soranî درێژ (dirêj), hewramî dirêj, belûçî دراج (drac), farisî دراز (deraz, dêraz), farisiya navîn 𐯌𐮲𐮹𐮰𐮿 (dlʾc /drāz/), tacikî дароз (daroz), avestayî 𐬛𐬭𐬁𐬘𐬀𐬵 (drājah, /draceh/).
Herwiha têkilî zazakî derg, partî 𐫅𐫡𐫄 (d'rǧ) û 𐫅𐫡𐫃 (derǧ), hexamenişî 𐎭𐎼𐎥 (d-r-g /derge/), avestayî 𐬛𐬀𐬭𐬆𐬔𐬀 (darəga, /derige/), osetî даргъ (darǧ), peştûyî لارغه (lā́rǧa), sanskrîtî दीर्घ (dīrghá), hindî दीर्घ (dīrgh), ûrdûyî دیرگھ (dīrgh), rusî до́лгий (dólgiy), bulgarî дълъг (dǎlǎg), makedonî долг (dolg), polonî długi, yûnanî δολιχός (dolixós)... hemû ji proto-hindûewropî *dl̥h₁gʰós.
Herwiha têkilî peyva kurmancî dereng / direng, soranî درهنگ (direng), pehlewî drang (/dreng/), (ji vir pê ve bi maneya "dirêj":) latînî longus (bi ketina D-ya destpêkê), îngilîzî long, portugalî longo, fransî long, îtalî lungo, spanî luengo, romanî lung, îngilîzî long, almanî/danmarkî/holendî/norwecî lang, swêdî lång... hemû ji proto-hindûewropî *dlongʰos.
Guherîna L-ya hindûewropî bi R di zimanên îranî de diyardeyeke berbelav e. Binêrin bo nimûne: roj, rîx, rûvî...
;Çavkanî:
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg
* Lubotsky, Alexander. Indo-Aryan inherited lexicon. University of Leiden.
*
*Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" University of Hamburg. pdf.
*
* Mallory, J. P.; Adams, D. Q. (2006): The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World (Oxford Linguistics), New York: Oxford University Press.
* Pokorny, Julius, Ferhenga etîmolojî ya hindûewropî ["Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (bi almanî)"], Bern, 1959
*
* Расторгуева В. С., Эдельман Д. И. Этимологический словарь иранских языков. [Rastorguyeva V.S., Edelman D.I.: Ferhenga Etîmolojî ya Zimanên Îranî] (bi rûsî) 2000-2011.
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010

Qelemekî dirêj.

Mêrekî dirêj.

Rêyeke dirêj.

Filmekî du saetan dirêj.

Mesele dûr û dirêj e.

Hekkakî bi navê »Zîn« nivîsîDestê xwe dirêj kirî ku bînitDa qenc nezer bikit bibînit


qut

quttir (comparative)
herî qut (merkezî) (superlative)
tewrî qut (rojavayî) (superlative)
quttirîn (soranîzm) (superlative)
quto


bêav

bêavtir (comparative)
herî bêav (merkezî) (superlative)
tewrî bêav (rojavayî) (superlative)
بێئاڤ (Kurdish-Arabic)


biav

biavtir (comparative)
herî biav (merkezî) (superlative)
tewrî biav (rojavayî) (superlative)
biavtirîn (soranîzm) (superlative)

Carek bi cayê 'enberê
Qelbê biavê micmerê
Xweş'enber û kafûr e dil


hewce

hewcetir (comparative)
herî hewce (merkezî) (superlative)
tewrî hewce (rojavayî) (superlative)
hewcetirîn (soranîzm) (superlative)
هەوجە (Kurdish-Arabic)
hewca

Ji erebî ji rehê ح و ج (ḥ-w-j) ku herwiha serekaniya: hacet, hêcet, ihtiyac, muhtac yên kurdî ye.

mihtac, ya / yê ku divê tiştek hebe yan bêyî wê nikare kar bike yan sax bimîne

Min ji wan horîsiriştan ew perî rûxsar-i bes
Hewce sihrê Samirî nîn in ko zulfa reş bikit
Çeşmê benda dilrubayan kagula 'eyyar-i bes


dûrbîn

kesa/ê dikare planên xwe bo rojên bên bike

kesa/ê li gor berjewendiyên demdirêj planên xwe datîne


çûçik

/t͡ʃuːˈt͡ʃɪk/


cuda

cudatir (comparative)
herî cuda (merkezî) (superlative)
tewrî cuda (rojavayî) (superlative)
cudatirîn (soranîzm) (superlative)
cida

proto-îranî *yew- ("cuda")
:avestayî: yuta- ("cuda")
:partî: yud ("cuda")
:pehlewî: cudî ("cuda")
:farisî: cuda ("cuda")
:belûçî: cita ("cuda")
:kurmancî: cuda, cida ("cuda")
:soranî: ciya ("cuda")
:zazakî: ciya ("cuda")
Bo hin nimûneyên din jî, ku tê de "y" dibe "c", binere: cejn, cihû.
Çavkanî: Cheung p.216
 Ji eynî rehî: cihê

cihê, ne mîna hev, ne wek hevdu, ne şibî êkdu

Ew hemî eynî ne lê ev cuda ye.

Her yekî tesbîhekî xas û cuda
Daîma tesbîh dixwendin bo Xuda

Mela Hesenê Bateyî, Mewlûda Kurdî, ~1720

cihê, ne bi hev re, ne li gel hev, ne li gelêk, ne pêkve

Ew û jina xwe cuda bûne.


cihê

cihêtir (comparative)
herî cihê (merkezî) (superlative)
tewrî cihê (rojavayî) (superlative)

Ji forma kevntircuda, hevrehasoranî جیا (cya), zazakî ciya, farisî جدا (cuda) (>kurdî cuda), farisiya navîn ywdtʾk' (cudag, “cihê”), avestayî 𐬫𐬏𐬙𐬀 (yûte), ji pêş-îranîkî*yutáh (yuteh), ji pêş-hindûîranîkî*yutás, gengaz e ku ji pêş-hindûewropî*yew- (“bestin, girê dan”)lê ew binîqaş e.

Ne mîna hev, ne wek hevdu, ne şibî êkdu.

Ew hemî eynî ne lê ev cihê ye.

Ne bi hev re, ne li gel hev, ne li gelêk, ne pêkve.

Ew û jina xwe cihê bûne..


şûr

têrxwê, tiştê zêde xwê di nav de heye (bi taybetî xwarin)


şil

şiltir (comparative)
herî şil (merkezî) (superlative)
tewrî şil (rojavayî) (superlative)
şiltirîn (soranîzm) (superlative)
شل (Kurdish-Arabic)

Ji proto-hindûewropî *sṷēid- (“şîr; şilî”).
Hevreha[skrîpt hewce ye] (ksviḍ, “şil bûn”) ya sanskrîtî. Herwiha hevreha şîr ya kurmancî, sanskrîtî क्षीर (kṣîre, “şîr”), avestayî [skrîpt hewce ye] (xşvid-, “şîr”) farisiya kevn [skrîpt hewce ye] (şift-, “şîr”), farisî شیر (şîr, “şîr”), soranî شیر (şîr), zazakî şid / şit, hewramî şot. Herwiha hevreha şil (ruhn, şilî, têrav) ya kurmancî û rehê [skrîpt hewce ye] (ksviḍ, “şil bûn”) ya sanskrîtî.

Tişta/ê av pê ve; tişta/ê av yan ronatiyek din ketiye ser; tişta/ê di avê yan ronatiyek din hilandin.

Cilên min li ber baranê şil bûn.

Xweş dibû wê saetêPê xweş dibû sed lal û şilPê ron dibû sed çav û dil


filanî

filanîtir (comparative)
herî filanî (merkezî) (superlative)
tewrî filanî (rojavayî) (superlative)


netewbar

netewbartir (comparative)
herî netewbar (merkezî) (superlative)
tewrî netewbar (rojavayî) (superlative)
netewbartirîn (soranîzm) (superlative)
netewok

peyvên natewin ango naguherin
ango hertim wek xwe dimînin


netewok

netewoktir (comparative)
herî netewok (merkezî) (superlative)
tewrî netewok (rojavayî) (superlative)
netewbar

(rêziman:) peyvên natewin ango naguherin
ango hertim wek xwe dimînin


neçembar

neçembartir (comparative)
herî neçembar (merkezî) (superlative)
tewrî neçembar (rojavayî) (superlative)
neçemok

(rêziman:) peyvên naçemin ango naguherin
ango hertim wek xwe dimînin


neçemok

neçemoktir (comparative)
herî neçemok (merkezî) (superlative)
tewrî neçemok (rojavayî) (superlative)
neçembar

(rêziman) peyvên naçemin ango naguherin
ango hertim wek xwe dimînin


çembar

çembartir (comparative)
herî çembar (merkezî) (superlative)
tewrî çembar (rojavayî) (superlative)
çemok

(rêziman:) peyvên diçemin ango diguherin
ango hertim wek xwe dimînin
 (bo nimûne li gor zayendê, demê, cînavî û hwd.)


çemok

çemoktir (comparative)
herî çemok (merkezî) (superlative)
tewrî çemok (rojavayî) (superlative)
çembar

(rêziman) peyvên diçemin ango diguherin
ango hertim wek xwe dimînin
 (bo nimûne li gor zayendê, demê, cînavî û hwd.)


tewbar

tewbartir (comparative)
herî tewbar (merkezî) (superlative)
tewrî tewbar (rojavayî) (superlative)
tewok

(rêziman) peyvên ditewin ango diçemin ango
diguherin ango hertim wek xwe dimînin
 (bo nimûne li gor zayendê, demê, cînavî û hwd.)


tewok

tewoktir (comparative)
herî tewok (merkezî) (superlative)
tewrî tewok (rojavayî) (superlative)
tewbar


îsal

Pirtûka wî ya îsal.

Havîn îsal germ bû.


erdnasî

erdnasîtir (comparative)
herî erdnasî (merkezî) (superlative)
tewrî erdnasî (rojavayî) (superlative)

/ʕɛɾdnɑːˈsiː/

ji ber sedemên erdnasî


cografî

cografîtir (comparative)
herî cografî (merkezî) (superlative)
tewrî cografî (rojavayî) (superlative)
cografîk
cografîkî
cografyayî
coxrafî
coxrafîk
coxrafîkî
coxrafyayî
cuxrafî
cuxrafîk
cuxrafîkî
cuxrafyayî

Ji yûnanî [Peyv?]geos (dinya) + graphein (nivîsîn)^([Divê were berfirehtirkirin])

Ji ber sedemên cografî.


kordunde

kordundetir (comparative)
herî kordunde (merkezî) (superlative)
tewrî kordunde (rojavayî) (superlative)
kordûnda
kordûnde
kordûndan
kordûndeh
kurdûnda
kurdûndan
kurdûnde
kurdûndeh
kurdinde
kurdunde

Jin-û-mêrên ti zarok nînin, malbata bêzarok.


bêdunde

bêdundetir (comparative)
herî bêdunde (merkezî) (superlative)
tewrî bêdunde (rojavayî) (superlative)
bêdûndan
bêdûndeh
bêdûnde


winda

windatir (comparative)
herî winda (merkezî) (superlative)
tewrî winda (rojavayî) (superlative)
handa
henda
hinda
hunda
hota
wenda
wunda

Hevreha soranî ون (win), zazakî vindîfarisî گم (gom). Gengazkî ji proto-îranî *wi- (“ve, ji, jeva”) + *maiH- (“ziyan dan, çilmisîn, kêm bûn”). Pêşgirk ji proto-hindûewropî *wi (“jeva, cihê, dûr”), û pêkhateka paşîn jî ji *mey- (“biçûk, hûrik”). -da- ber teşeya peyda bi ser va hatiye kirin.

berze, hinda, ne berçav, ne xwiya, ne diyar,
tişta/ê ku nayê dîtin û nayê zanîn ka li kû ye,
li ber çavan nemayî, ji ber çavan dûrketî

Pirtûka min winda bûye.

Ev du sal in kurrê wê winda ye.

Zuhel dûr bit bi şeş bircanÛ winda bit di xerbê daJi qundus Zuhre peyda bit

li rêya xwe şaş bûn, rêya xwe xelet kirin

Şev tarî bû lewre em winda bûn.

Divê lîstikê de em hemî dê winda bikin (bixusirin).


berze

berzetir (comparative)
herî berze (merkezî) (superlative)
tewrî berze (rojavayî) (superlative)
berzetirîn (soranîzm) (superlative)
بهرزه (Kurdish-Arabic)
berz

Hevreha soranî bizir, belûçî gisir-, sindî visirenu ji proto-îranî

winda, hinda, ne berçav, ne xwiya, ne diyar,
tişta/ê ku nayê dîtin û nayê zanîn ka li kû ye,
li ber çavan nemayî, ji ber çavan dûrketî

Pirtûka min berze bûye.

Şev tarî bû lewre em berze bûn.

Divê lîstikê de em hemî dê berze bikin (bixusirin).


bêmak

bêmaktir (comparative)
herî bêmak (merkezî) (superlative)
tewrî bêmak (rojavayî) (superlative)


bimak

bimaktir (comparative)
herî bimak (merkezî) (superlative)
tewrî bimak (rojavayî) (superlative)


makdar

makdartir (comparative)
herî makdar (merkezî) (superlative)
tewrî makdar (rojavayî) (superlative)


gogane

goganetir (comparative)
herî gogane (merkezî) (superlative)
tewrî gogane (rojavayî) (superlative)


çarpî

çarpîtir (comparative)
herî çarpî (merkezî) (superlative)
tewrî çarpî (rojavayî) (superlative)


çarling

çarlingtir (comparative)
herî çarling (merkezî) (superlative)
tewrî çarling (rojavayî) (superlative)


çarnig

çarnigtir (comparative)
herî çarnig (merkezî) (superlative)
tewrî çarnig (rojavayî) (superlative)


gur

gurtir (comparative)
herî gur (merkezî) (superlative)
tewrî gur (rojavayî) (superlative)
gurr

Hevreh bi soranî گوڕ (gurr, “têhn; hêz”), sanskrîtî घृण (ghṛṇa), ji *gurn, proto-îranî *gr̥náh, proto-hindûîranî *gʰr̥nás, proto-hindûewropî *gʷʰer- (“germ, kel”), hevreh bi germ û kel. Guherra ramanê a mecazî ji têhn, germî va di zimanên din da jî peyda ye. Bêtêkilî tirkî gür û güç.
Ramanên din ên wek "dengê brûskan" onomatopoetîk in.

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q36163 (kmr)-Key Mîrza-gur (ajal).wav

Xwînbarî dikir bi herdu çavan
Seyla cegerê wesa li gur hat
Goya ko bi ser Erez ve gur hat

...agirê gur...

2023, J.R.R. Tolkien (terciman: Samî Hêzil), Hobbit, Cervantes, çapa 1ê, r. 72, ISBN 9786257724838


dewar

dewartir (comparative)
herî dewar (merkezî) (superlative)
tewrî dewar (rojavayî) (superlative)

pêrih, bêhiş, bêaqil, nezan, netêgihiştî


kerr

(Guhgiran, nebihîz) Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre ker.

Bo xudanê zadî û bo hemnişînHer selatan dê bidin kerr û bîyîn