çav

çavê (masculine definite construct singular)
çavên (masculine definite construct plural)
çavî (masculine definite oblique singular)
çavan (masculine definite oblique plural)
wî çavî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan çavan (masculine definite demonstrative oblique plural)
çavo (masculine definite vocative singular)
çavino (masculine definite vocative plural)
çavek (masculine indefinite nominative singular)
çavin (masculine indefinite nominative plural)
çavekî (masculine indefinite construct singular)
çavine (masculine indefinite construct plural)
çavekî (masculine indefinite oblique singular)
çavinan (masculine indefinite oblique plural)
چاڤ (Kurdish-Arabic)
(edebiyata klasîk:
چهڤ
چاڤ
чав (Kurdish-Cyrillic)
çehv
çaw

Ji proto-aryayî*čášma, ji proto-hindûaryayî*čáĉšma, ji proto-hindûewropî*kʷéḱ-s-mn̥. Têkildarî çem ya hewramî, çim ya zazakî, çaw ya soranî û çaw / çew ya kurdiya başûrî.
* proto-îranî:
**avestayî: çeşmen- ("çav")
**pehlewî: çeşme ("çav")
***farisî: çeşm ("çav")
**partî: ç'ş'm ("çav")
**sogdî: ç'şm'y ("çav")
**belûçî: çem ("çav")
**partî: çeşm ("çav")
**kurmancî: çehv > çav ("çav")
**soranî: çaw ("çav")
**hewramî: çem ("çav")
**zazakî: çim ("çav")
*sanskrîtî: çakşuş- ("çav")
:Çavkanî: Horn p.98 | Pokorny: 638 - 639

Herdu endamên leşê mirovan û heywanan yên pêdîtinê,
 herdu organên leşî yên ku dinya pê tê dîtin.

Ger bedewî giyayek şên î narîn be, çav cotek guliyên geş e bi serî ve. Çav cotek şakaran e ko bi bilindahiya esmanan ve diçirise. Cotek cewherên birqok e, taca evîn û spehîtiyê dixemilîne. Du pencereyên ron in li gulistana giyanê. Çav du rûpel in ji pirtûkek pîroz, dagirtî bi peyvên qenc. Rastiyên jiyanê, sirrên dilî û razên derûnê bi tîpên nûranî tê de hatine nivîsîn. Gelo ma ji çav diyarkertir, ji çav watedartir, ji çav efsûnîtir çi berhemek giyanî, çi pirtûkek esmanî heye? Yek ji mucîzeyên çavan – wek berên bihadar – ew e ko ji hemî rengan peyda dibin. Hin çav mîna şevê reş in, hin şîn in nola feyrûz, hin jî dişibin çavên bazan, wek yaqûtan dibiriqin.

Ebdullah Goran (1904–1962), wergerandin: Husein Muhammed, weşandin: Kovara Mehname*; Nefel.com 8/2011

Bi muhbet û eşq û xiroş22. Cezbe hub e hub çavî ye23. Mewcek ji behra hikmetê


dev

devê (masculine definite construct singular)
devên (masculine definite construct plural)
devî (masculine definite oblique singular)
devan (masculine definite oblique plural)
wî devî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan devan (masculine definite demonstrative oblique plural)
devo (masculine definite vocative singular)
devino (masculine definite vocative plural)
devek (masculine indefinite nominative singular)
devin (masculine indefinite nominative plural)
devekî (masculine indefinite construct singular)
devine (masculine indefinite construct plural)
devekî (masculine indefinite oblique singular)
devinan (masculine indefinite oblique plural)
دەڤ (Kurdish-Arabic)
дәв (Kurdish-Cyrillic)

Ji proto-îranî *zefen- / *zefer-, hevrehakurmancî difin, avestayî zefen, farisiya kevin defen, belûçî دف (def) / دپ (dep), pehlewî dehan, farisî دهن (dehen) / دهان (dehan, “dev”), دم (dem, “hilm, henase, bêhn, nefes”), soranî دهم (dem, “dev”). A kurmancî kurdî ye û resentire ji peyva (dehen) hatiye ko herfa H a farisî dibe V di kurdî de, binêre van peyvan: (kulav) ko ji peyva (kolah) a farisî hatiye herweha (kevn) ko ji peyva (Kohen) hatiye. Peyva Soranî ji peyva (dêm) hatiye ko maneya Navçavan dide.

Kuna li leşî ya ku mirov tê re diaxive û dixwe.

Ko sed Cimşîd û Keyxwisro
Xulam in ser devê rê da


difin

difina (feminine definite construct singular)
difinên (feminine definite construct plural)
difinê (feminine definite oblique singular)
difinan (feminine definite oblique plural)
wê difinê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan difinan (feminine definite demonstrative oblique plural)
difinê (feminine definite vocative singular)
difinino (feminine definite vocative plural)
difinek (feminine indefinite nominative singular)
difinin (feminine indefinite nominative plural)
difineke (feminine indefinite construct singular)
difinine (feminine indefinite construct plural)
difinekê (feminine indefinite oblique singular)
difininan (feminine indefinite oblique plural)
دفن (Kurdish-Arabic)
дьФьн (Kurdish-Cyrillic)
difing
difink
difn
difnik

Hevreha kurdiya başûrî divnak, ji zimanên îranî*zefen- / *zefer- (“dev”), hevreha kurmancî dev, avestayî zefen, farisiya kevin defen, farisiya navîn dehan, farisî دهن (dehen) / دهان (dehan, “dev”), دم (dem, “hilm, henase, bêhn, nefes”), soranî دهم (dem, “dev”). Lê herwiha bide ber peyva bi maneya "kêlek" ya hin zimanên samî: erebî دفن (defn), aramî ܕܦܢܐ (defna), îbranî דופן (dṓᵽen) ku mimkin e lê bi ihtimaleke zeîf e ku derbazî kurdî bûbe û bi mecazî yan tabûyî cihê peyva "difin"ê wergirtibe.

bêvil

Parçeya leşî ya li rûya mirov û candarên din bêhna xwe tê re dikişînin û berdidin, pê bêhn dikin tiştan û kilmûşî tê re diavêjin.


didan

ددان (Kurdish-Arabic)
дьдан (Kurdish-Cyrillic)
diran
dinan
dinan

Herwiha diran, dinan, dan, hevrehên soranî ددان (didan) û دان (dan), kurdiya başûrîdigan û dinan, lekî diyan, hewramî diđan, zazakî didan û dindan, farisî دندان(dendan), pehlewî dad an dendan , belûçî دنتان(dentan), avestayî 𐬛𐬀𐬥𐬙𐬀𐬥(denten) û 𐬛𐬁𐬙𐬁 (dātā), osetî дӕндаг(dændag), sanskrîtî दन्त(dánta), lîtwanî dantìs, rusî десна́(dêsná), çekî dáseň, yûnanî δόντι(dónti), latînî dens, fransî dent, îtalî/portugalî dente, romanî dinte, spanî diente, bretonî dant, danmarkî/holendî/swêdî tand, norwecî tann, almanî Zahn, îngilîzî tooth (pirhejmar: teeth)... hemû ji proto-hindûewropî *h₃dónts (rehê çemandî *h₃dn̥t-).
Cinsê peyvê di makezimanê proto-hindûewropî de nêr bû û di zimanên hindûewropî yên sîstema duzayendî (nêr û mêr) yan sêzayendî (nêr, mê û nêtar) parastî de bi piranî peyv nêr maye.
Di kurmancî de ji herdu formên didan û dinan ji forma *dindan peyda bûne. Forma diran ji didan yan dinan bi dîsîmîlasyonahttps://zimannas.wordpress.com/2019/11/02/asimilasyon-u-degeminasyon-di-kurdi-de/ anku jihevcudabûna dengî peyda bûye yanî yek ji herdu dengên wek hev yên D yan N bûye R.
Forma dan bi haplolojiyê anku bi xistina yek ji du kîteyên wek hev yan nêzîkî hev ji forma "didan" peyda bûye.
Çavkanî: Çabolov r. 306, Chyet r. 149, Horn r. 128, Rastorguyeva r. 329, Watkins r. 16, Etymonline, Wiktionary'ya îngilîzî https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-Iranian/Hd%C3%A1ntas

Hestiyên di devî de ku xwarin pê tê hêrandin.


gerden

gerdena (feminine definite construct singular)
gerdenên (feminine definite construct plural)
gerdenê (feminine definite oblique singular)
gerdenan (feminine definite oblique plural)
wê gerdenê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan gerdenan (feminine definite demonstrative oblique plural)
gerdenê (feminine definite vocative singular)
gerdenino (feminine definite vocative plural)
gerdenek (feminine indefinite nominative singular)
gerdenin (feminine indefinite nominative plural)
gerdeneke (feminine indefinite construct singular)
gerdenine (feminine indefinite construct plural)
gerdenekê (feminine indefinite oblique singular)
gerdeninan (feminine indefinite oblique plural)
patik

Ji zimanên îranî, hevreha farisî گردان (gerdan), farisiya navîn gerten, têkilî gerîn û gerandin.

soqar, qirrik, gewrî, hefik, stu,
beşa zirav ya leşî ya ku serî û sîngî bi hev ve girê dide
(bi taybetî rexê derve)

Mela li gerdena dilber ji nû sed bûse mayin deyn
Mecalê dê bixwazim jê dibê deynê te »fewqe l-àeyn«.


guh

guhê (masculine definite construct singular)
guhên (masculine definite construct plural)
guhî (masculine definite oblique singular)
guhan (masculine definite oblique plural)
wî guhî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan guhan (masculine definite demonstrative oblique plural)
guho (masculine definite vocative singular)
guhino (masculine definite vocative plural)
guhek (masculine indefinite nominative singular)
guhin (masculine indefinite nominative plural)
guhekî (masculine indefinite construct singular)
guhine (masculine indefinite construct plural)
guhekî (masculine indefinite oblique singular)
guhinan (masculine indefinite oblique plural)
گـوﻫ (Kurdish-Arabic)
гöh (Kurdish-Cyrillic)
gwih
gu
guçik

Ji proto-hindûewropî*g⁽ʷ⁾ʰéwsos, hevrehagwê ya soranî, goş ya zazakî, گوش (gûş) ya farisî, sanskrîtî उसि (usî), yûnaniya kevn οὖς (oûs), ermenî ունկն (unkn), albanî vesh, rusî ухо (uxo), latviyayî auss, proto-cermenî *ausô (> almanî Ohr, îngilîzî ear), latînî auris (> fransî oreille), îriya kevn au...
* proto-îranî: *gewş- ("guh, guhdarî kirin, guh danê")
:avestayî: gewşe ("guh"), gûş- ("guhdarî kirin, guh danê")
:pehlewî: guş ("guh")
:partî: guş ("guh"), ngwš ("bihîstin")
:sogdî: nguş ("bihîstin")
:osetî: gos ("guh")
:farisî: gûş ("guh"), goşîden ("guhdarî kirin, guh danê, bihîstin")
:belûçî: goş ("guh"), goşît- ("guhdarî kirin, guh danê, bihîstin")
:kurmancî: guh ("guh")
:soranî: gwê ("guh")
:zazakî: goş ("guh")
sanskrîtî: usî ("guh")
rusî: uxo ("guh")
latînî: auris ("guh") > fransîoreilleîngilîzî: ear ("guh")
almanî: Ohr ("guh")
...
Çavkanî: Cheung p.115, Horn p.210

Organên bihîstinê; herdu beşên leşî yên ku deng pê tên bihîstin.

Serfê Mewlûda me yek derhem fereHemberê yek guhê zêrê ehmereFî sebîl-îllah bi bexşî her feqîr

Mela Hesenê Bateyî, Mewlûda Kurdî, ~1720


memik

memikê (masculine definite construct singular)
memikên (masculine definite construct plural)
memikî (masculine definite oblique singular)
memikan (masculine definite oblique plural)
wî memikî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan memikan (masculine definite demonstrative oblique plural)
memiko (masculine definite vocative singular)
memikino (masculine definite vocative plural)
memikek (masculine indefinite nominative singular)
memikin (masculine indefinite nominative plural)
memikekî (masculine indefinite construct singular)
memikine (masculine indefinite construct plural)
memikekî (masculine indefinite oblique singular)
memikinan (masculine indefinite oblique plural)
مهمك (Kurdish-Arabic)
memk
hengil
pêsîr
pîst

çiçik, sîng, bersîng, herdu beşên şîr tê de yên sîngê jinan


çiçik

çiçikê (masculine definite construct singular)
çiçikên (masculine definite construct plural)
çiçikî (masculine definite oblique singular)
çiçikan (masculine definite oblique plural)
wî çiçikî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan çiçikan (masculine definite demonstrative oblique plural)
çiçiko (masculine definite vocative singular)
çiçikino (masculine definite vocative plural)
çiçikek (masculine indefinite nominative singular)
çiçikin (masculine indefinite nominative plural)
çiçikekî (masculine indefinite construct singular)
çiçikine (masculine indefinite construct plural)
çiçikekî (masculine indefinite oblique singular)
çiçikinan (masculine indefinite oblique plural)
چچك (Kurdish-Arabic)
çiç
çiçk
çuçik

/t͡ʃɪˈt͡ʃɪk/

memik, sîng, bersîng, herdu beşên şîr tê de yên sîngê jinan


sîng

sîngê (masculine definite construct singular)
sîngên (masculine definite construct plural)
sîngî (masculine definite oblique singular)
sîngan (masculine definite oblique plural)
wî sîngî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan sîngan (masculine definite demonstrative oblique plural)
sîngo (masculine definite vocative singular)
sîngino (masculine definite vocative plural)
sîngek (masculine indefinite nominative singular)
sîngin (masculine indefinite nominative plural)
sîngekî (masculine indefinite construct singular)
sîngine (masculine indefinite construct plural)
sîngekî (masculine indefinite oblique singular)
sînginan (masculine indefinite oblique plural)
سینگ (Kurdish-Arabic)
sing
sing
sîngfirehî

Hevreha pehlewî û belûçî sêneg, zazakî û hewramî sîne, farisî sînê ji zimanên îranî.

Beşa leşê mirovan û hin heywanan ya dikeve navbera zikî û gerdenê û organên wek dil û pişika di hendirê wê de ye.

Hatî şebak û pencerêKeşf bû ji sîng heta serêXweşhorî û cebhetperê


zik

zikê (masculine definite construct singular)
zikên (masculine definite construct plural)
zikî (masculine definite oblique singular)
zikan (masculine definite oblique plural)
wî zikî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan zikan (masculine definite demonstrative oblique plural)
ziko (masculine definite vocative singular)
zikino (masculine definite vocative plural)
zikek (masculine indefinite nominative singular)
zikin (masculine indefinite nominative plural)
zikekî (masculine indefinite construct singular)
zikine (masculine indefinite construct plural)
zikekî (masculine indefinite oblique singular)
zikinan (masculine indefinite oblique plural)
زک (Kurdish-Arabic)
зьк (Kurdish-Cyrillic)
zig

Hevreha soranî زگ (zig) û سک (sik), kelhurî zig, farisî شکم (şikem, şêkem) û اشکم (işkem), pehlewî şekemb, eşkom, tacikî шикам (şikem), ji zimanên îranî. Peyva îranî wek شکم (şikem) ketibû osmanî û jê derbasî bulgarî bûye û niha jî wek шкембе (şkêmbê) tê de maye. Bo guherîna Ş û Z bi hev bide ber zebeş û şebeş. Bo ketina "-em /-im" ji dawiyê bide ber "ala" ji erebî elem.

ûr, mîde, gedek, firşik, meîde, sîng,
beşê leşî yê ku dikeve navbera sîngî û navtengê,
cihê ku xwarina xwarî diçe tê de

Ew pîremêr rabû sivikJi agir û wehca di zikMa bêt hewaya derdetê


ûr

ûrê (masculine definite construct singular)
ûrên (masculine definite construct plural)
ûrî (masculine definite oblique singular)
ûran (masculine definite oblique plural)
wî ûrî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan ûran (masculine definite demonstrative oblique plural)
ûro (masculine definite vocative singular)
ûrino (masculine definite vocative plural)
ûrek (masculine indefinite nominative singular)
ûrin (masculine indefinite nominative plural)
ûrekî (masculine indefinite construct singular)
ûrine (masculine indefinite construct plural)
ûrekî (masculine indefinite oblique singular)
ûrinan (masculine indefinite oblique plural)
îr
'îr
îwr
'ûr
hûr

Hevreha soranî ورگ (wirg) (wirg) ji zimanên îranî*udara, avestayî udara-, sanskrît उदर (udara).

mîde, gedek, meîde, firşik, hinav
endamê leşê mirovan û hin ajalan ku xwarinê dihelîne


am

quz, vajîna,
organê zayendî yê jinan û candarên din yên mê


mû

mûyê (masculine definite construct singular)
mûyên (masculine definite construct plural)
mûyî (masculine definite oblique singular)
mûyan (masculine definite oblique plural)
wî mûyî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan mûyan (masculine definite demonstrative oblique plural)
mûyo (masculine definite vocative singular)
mûyino (masculine definite vocative plural)
mûyek (masculine indefinite nominative singular)
mûyin (masculine indefinite nominative plural)
mûyekî (masculine indefinite construct singular)
mûyine (masculine indefinite construct plural)
mûyekî (masculine indefinite oblique singular)
mûyinan (masculine indefinite oblique plural)
موو (Kurdish-Arabic)
mî
mwî
pirç
por
rîs

Ji zimanên îranî, hevreha soranî موو (mû), farisî مو (mû), موى (mûy), pehlewî mod, belkî ji proto-hindûewropî, bide ber ermenî մազ (maz), latviyayî mats.

Dezîkên zirav yên bi leşê mirovan û candarên din ve şên dibin (bo nimûne: rî, simêl, por û rêv).

Şem'-i dê can dit ji şewqê bête ber subhê nefesNarit axir ger bi mûyek behsê zulfa yar-i bitSilsila behsê ji xwîna dilber an zulfa biçîn


pî

piyê (masculine definite construct singular)
piyên (masculine definite construct plural)
piyan (masculine definite oblique plural)
wî pî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan piyan (masculine definite demonstrative oblique plural)
piyo (masculine definite vocative singular)
piyino (masculine definite vocative plural)
piyek (masculine indefinite nominative singular)
piyin (masculine indefinite nominative plural)
piyekî (masculine indefinite construct singular)
piyine (masculine indefinite construct plural)
piyekî (masculine indefinite oblique singular)
piyinan (masculine indefinite oblique plural)
pî
pê
nig
ning
qor
nîg
pêd
pîd

Dara etîmolojiyê
Proto-îranî
*pā́dah
Kurmancî
pî
Mîrasmayî ji proto-îranî *pā́dah.
Têkildarî pata ya hîtî, πούς û ποδός yên yûnaniya kevn, पद् ya sanskrîtî, pēs û pedis yên latînî, pad- ya proto-îranî, pade- ya avestayî û ya farisiya kevn, pa ya farisiya nû û soranî, pay ya zazakî, pied ya fransî, под (pod: erd, bin) ya rusî, *fōts ya proto-cermenî, foot/feet yên îngilîzî û Fuß ya almanî.
* proto-hindûewropî: *ped- / *pod- ("pî, pê")
:*proto-îranî: *pad- ("pî, pê")
::avestayî: pāda- ("pî, pê")
::farisiya kevn: pāda ("pî, pê")
::partî: p'd ("pî, pê")
::farisî: pā ("pî, pê") ...^(alfabeya arî)
::osetî: fad ("pî, pê")
::belûçî: pād ("pî, pê")
::kurmancî: pî, pê ("pî, pê")
::soranî: pa ("pî, pê")
::zazakî: pay ("pî, pê")
:sanskrîtî: pāda- ("pî, pê")
:yûnanî: pod-, podos ("pî, pê")
:latînî: ped-, pedis ("pî, pê")
:almanî: Fuß ("pî, pê")
:îngilîzî: foot ("pî, pê") ...
;Çavkanî:
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg r. 63.
* Cheung, Johnny, Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden, 2007, r. 305
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an, r. 62
* Etymonline. Online English Etymology Dictionary. <etymonline.com> by Douglas Harper.
* Pokorny, Julius, Ferhenga etîmolojî ya hindûewropî ["Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (bi almanî)"], Bern, 1959, r. 790 - 792

ling

Herdu parçeyên leşî yên mirov pê dimeşin ango bi rê ve diçin; bi taybetî beşa mirov dikin di pêlavê ango solê de.


pî

Ji proto-hindûewropî *ph₂tḗr- (”bab, bav”)
:*proto-îranî: *pīter (”bab, bav”)
::avestayî: pīter (”bab, bav”)
::farisiya kevn: pīter (”bab, bav”)
::partî: pīd (”bab, bav”)
::pehlewî: pīder (”bab, bav”)
::farisî: peder (”bab, bav”)
::belarusî: pīt (”bab, bav”)
::makedonî: pīyer (”bab, bav”)
::talîşî: pīye (”bab, bav”)...
::zazakî: pî, piy
:sanskrîtî: pitar (”bab, bav”)
:yûnanî: pater (”bab, bav”)
:latînî: pater (”bab, bav”)
:almanî: vater (”bab, bav”)
:îngilîzî: father (”bab, bav”)...
:Çavkanî: Horn p.64, Watkins p.67, Etymonline


pê

piyê (masculine definite construct singular)
piyên (masculine definite construct plural)
piyî (masculine definite oblique singular)
piyan (masculine definite oblique plural)
wî piyî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan piyan (masculine definite demonstrative oblique plural)
piyo (masculine definite vocative singular)
piyino (masculine definite vocative plural)
piyek (masculine indefinite nominative singular)
piyin (masculine indefinite nominative plural)
piyekî (masculine indefinite construct singular)
piyine (masculine indefinite construct plural)
piyekî (masculine indefinite oblique singular)
piyinan (masculine indefinite oblique plural)
pî
pa-
pay-
پێ (Kurdish-Arabic)
пе (Kurdish-Cyrillic)

Herwiha pî, hevreha soranî پێ (pê), kelhûrî pa, zazakî pay, farisiya niha پا (pa) û farisiya kevntir پای (pay), tacikî пой (poy), belûçî پاد (pad), farisiya navîn 𐫛𐫀𐫅 (pʾd, /pay/), pertî 𐫛𐫀𐫅 (pʾd /pāδ/), avestayî 𐬞𐬀𐬜𐬀 (paδa) û 𐬞𐬁𐬜𐬀 (pāδa), hexamenişî 𐎱𐎠𐎭 (p-a-d /pādaʰ/), sanskrîtî पद् (pád), ûrdûyî پاؤں (pā̃v), hindî पांव (pā̃v), hîtîtî 𒉺𒋫 (pa-ta; bi sûmerografî 𒄊𒀸), toxarî A pe, toxarî B paiyye, yûnaniya kevn πούς (poús), latviyayî pēda, lîtwanî pėda, latînî pēs, îtalî piede, fransî pied, spanî pie, portugalî pé, oksîtanî pè, îngilîzî foot (pirhejmar: feet), norwecî/swêdî fot, danmarkî fod, almanî Fuß, holendî voet... hemû ji proto-hindûewropî *póds (pê) ji *ped- (meşîn, bi rê ve çûn, gavavêtin) + *-s (paşgirekenavdêrsaz)
;Çavkanî:
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg r. 63.
* Cheung, Johnny, Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden, 2007, r. 305
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an, r. 62
* Etymonline. Online English Etymology Dictionary. <etymonline.com> by Douglas Harper.
* Pokorny, Julius, Ferhenga etîmolojî ya hindûewropî ["Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (bi almanî)"], Bern, 1959, r. 790 - 792

herdu parçeyên leşî yên ku mirov pê dimeşin anku bi rê ve diçin bi taybetî beşa mirov dikin di pêlavê anku solê de.


ling

lingê (masculine definite construct singular)
lingên (masculine definite construct plural)
lingî (masculine definite oblique singular)
lingan (masculine definite oblique plural)
wî lingî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan lingan (masculine definite demonstrative oblique plural)
lingo (masculine definite vocative singular)
lingino (masculine definite vocative plural)
lingek (masculine indefinite nominative singular)
lingin (masculine indefinite nominative plural)
lingekî (masculine indefinite construct singular)
lingine (masculine indefinite construct plural)
lingekî (masculine indefinite oblique singular)
linginan (masculine indefinite oblique plural)
leng
ning
لنگ (Kurdish-Arabic)
link

Ji proto-hindûewropî *(H)lak-, proto-îranî *leg-/lenghevreha kurdî laq (belkî ji têkilkirina "ling" ya kurdî û "saq" ya erebî), farisî لنگ (leng), îngilîzî leg, lombardî lagi, latînî lacertus, ermeniya kevn ոլոք (olokʿ), swêdiya kevn lägg. Hevrehên niga kurdî di sanskrîtî (अङ्ग: anga) û zimanên slavî de hene, nimûne rusî: нога (noga), polonî û slovenî: noga, çekî û slovakî noha, latînî unguis (sim)...

nig, laq, pê, pî, saq, lûlaq, çîm, çîp,
herdu parçeyên leşî yên mirov pê dimeşin anku bi rê ve diçin (ji navtengê heta pêlavê)

Gava wî kevok girt û xiste nava destên xwe, ew çav li lingên wê yên şikestî ket, ji wî webû ku wî lingê kevokê şikandiye.

Firat Cewerî, Girtî, Weşanên Nûdem, 1986


nig

nigê (masculine definite construct singular)
nigên (masculine definite construct plural)
nigî (masculine definite oblique singular)
nigan (masculine definite oblique plural)
wî nigî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan nigan (masculine definite demonstrative oblique plural)
nigo (masculine definite vocative singular)
nigino (masculine definite vocative plural)
nigek (masculine indefinite nominative singular)
nigin (masculine indefinite nominative plural)
nigekî (masculine indefinite construct singular)
nigine (masculine indefinite construct plural)
nigekî (masculine indefinite oblique singular)
niginan (masculine indefinite oblique plural)
nik

Kurtkirina ling yan jî ji proto-hindûewropî *h₃nogʰ- (sim, nînok), hevrehanînok ya kurdî, sanskrîtî अङ्ग (enge: ling, nih) û नख (nexe: nînok) rusî: нога (noga), polonî û slovenî: noga, çekî û slovakî noha, latînî unguis (sim), yûnaniya kevn ὄνυξ (onyks: nînok; sim), latviyayî nagas, ermeniya kevn եղունգն (ełung: nînok), îngilîzî nail (nînok)...

ling, laq, lûlaq, pê, pî,
herdu parçeyên leşî yên mirov pê dimeşin ango bi rê ve diçin


pêçî

pêçiya (feminine definite construct singular)
pêçiyên (feminine definite construct plural)
pêçiyê (feminine definite oblique singular)
pêçiyan (feminine definite oblique plural)
wê pêçiyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan pêçiyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
pêçiyê (feminine definite vocative singular)
pêçiyino (feminine definite vocative plural)
pêçiyek (feminine indefinite nominative singular)
pêçiyin (feminine indefinite nominative plural)
pêçiyeke (feminine indefinite construct singular)
pêçiyine (feminine indefinite construct plural)
pêçiyekê (feminine indefinite oblique singular)
pêçiyinan (feminine indefinite oblique plural)
bêçi
pêçi

Maneya bingehîn tilênpiyan bû, ji zimanên îranî, hevreha farisî پاچه (paçê: pêyên biçûk, yên heywanan), farisiya navîn paçek, têkilî pê.

/pˤeːt͡ʃˈˤiː/

Parçeyên zirav yên bi serê her yek ji dest û piyên mirovan ve pênc lib hene.

Dema weku bi pêçîyên xwe kerînekên guh bixijiqînin direyin ji bo xwe direyin û niha jî ew bû, ne ew dengê ku ew têxista nav hesaban û saw bi ser xista.

Îrfan Amîda, Şevek Şîzofren, Weşanên Lîs, 2018, r. 6, ISBN 9786058152175


quz

quzê (masculine definite construct singular)
quzên (masculine definite construct plural)
quzî (masculine definite oblique singular)
quzan (masculine definite oblique plural)
wî quzî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan quzan (masculine definite demonstrative oblique plural)
quzo (masculine definite vocative singular)
quzino (masculine definite vocative plural)
quzek (masculine indefinite nominative singular)
quzin (masculine indefinite nominative plural)
quzekî (masculine indefinite construct singular)
quzine (masculine indefinite construct plural)
quzekî (masculine indefinite oblique singular)
quzinan (masculine indefinite oblique plural)
qeyz
qûz
kuz
piz
çiz
gilik
zîlik
kîr

Hevreha soranî قوز (quz) û کوز (kuz), zazakî kîs, kis belûçî [skrîpt hewce ye] (kus), farisî کس (kos), sanskrîtî कुक्षि (kukṣí: zik, malzarok), lîtwanî kūšỹs, latviyayî kūsis, rûsî ки́ска (kîska)... hemû ji proto-hindûewropî *kuḱis (“quz”). Maneya bingehîn ya peyvê dikare "zik, malzarok" be jî wek ku di sanskrîtî de hatiye parastin lê paşî wek bernavekî bi maneya "quz" hatibe bikaranîn.

organê cinsî yê jinan û candarên din yên mê,
kuna mîz jê tê ya leşê jinan û candarên din yên mê
 kuna zarok tê re tên ya leşê jinan û candarên din yên mê


qûn

qûna (feminine definite construct singular)
qûnên (feminine definite construct plural)
qûnê (feminine definite oblique singular)
qûnan (feminine definite oblique plural)
wê qûnê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan qûnan (feminine definite demonstrative oblique plural)
qûnê (feminine definite vocative singular)
qûnino (feminine definite vocative plural)
qûnek (feminine indefinite nominative singular)
qûnin (feminine indefinite nominative plural)
qûneke (feminine indefinite construct singular)
qûnine (feminine indefinite construct plural)
qûnekê (feminine indefinite oblique singular)
qûninan (feminine indefinite oblique plural)
قـــــوون (Kurdish-Arabic)
qîn
qûl
qwîn

Hevreha soranî قوون (qûn) (qûn), farisî کون (kûn), peştûyî کونه (kwëne), hemû ji zimanên îranî. Herwiha bi sûmerî jî kun.^([çavkanî hewce ye])

kimax, kuna paşî ya leşê mirovan û candarên din
 (ya gû tê re derdikeve)

De here wêde hirça devgenî û qûn bi pirç!

Zeynelabidîn Zinar, Xwençe 1, Weşanxana Çanda Kurdî, 1989, r. 199

(...) kafirên qûn bi gû, ji me re dibêjin şorbenîsk, ka hela ew çi rêx in?

Jan Dost, Mijabad, tirej.info, Mijabad, r. 39

"Qûn tazî û tembûrâ dixwazî "

Fawaz Husên, Siwarên Êşê, Weşanên Welat, 1994, r. 107, ISBN 91-97 21 97-0-3


nînok

nînoka (feminine definite construct singular)
nînokên (feminine definite construct plural)
nînokê (feminine definite oblique singular)
nînokan (feminine definite oblique plural)
wê nînokê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan nînokan (feminine definite demonstrative oblique plural)
nînokê (feminine definite vocative singular)
nînokino (feminine definite vocative plural)
nînokek (feminine indefinite nominative singular)
nînokin (feminine indefinite nominative plural)
nînokeke (feminine indefinite construct singular)
nînokine (feminine indefinite construct plural)
nînokekê (feminine indefinite oblique singular)
nînokinan (feminine indefinite oblique plural)
نینۆک (Kurdish-Arabic)
nenîk
neynok
neynûk
nênuk
nênûk

Ihtimalen ji soranînînok (نینۆک), ji proto-hindûewropî*h₃nogʰ-, têkildarî nengu ya zazakî, naxûn ya hewramî, ناخن (naxun) ya farisî, nakun ya belûçî, nix ya osetî, naxun ya pehlewî, नख (nexa) ya sanskrîtî, եղունգ (eġung) ya ermenî, ὄνυξ (onux) ya yûnaniya kevn, unguis ya latînî, ноготь (nogoti) ya rusî, ongle ya fransî, Nagel ya almanî, nail ya îngilîzî...
* proto-hindûewropî *h₃nogʰ- ("nînok")
:*Proto-hindûewropî:
::Farisiya navîn: naxun ("nînok")
::Farisî: naxun ("nînok")
::Osetî: nix ("nînok") ... ^(alfabeya arî)
::Kurmancî: nînok, neynûk ("nînok")
::Belûçî: nakun ("nînok")
::Hewramî: naxûn ("nînok")
::Zazakî: nengu ("nînok")
:Sanskrîtî: nexa- ("nînok")
:Ermenî: eġung ("nînok")
:Yûnanî: onux ("nînok")
:Latînî: unguis ("nînok")
:Almanî: Nagel ("nînok")
:Îngilîzî: nail ("nînok; bizmar") ...
:Çavkanî: Horn p.228, Watkins p.59, MacKenzie P.130, Etymonline | Pokorny: 780

hestiyên nerm û tenik yên bi serê tilên mirov û candarên din ve


xwîn

xwîna (feminine definite construct singular)
xwînên (feminine definite construct plural)
xwînê (feminine definite oblique singular)
xwînan (feminine definite oblique plural)
wê xwînê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan xwînan (feminine definite demonstrative oblique plural)
xwînê (feminine definite vocative singular)
xwînino (feminine definite vocative plural)
xwînek (feminine indefinite nominative singular)
xwînin (feminine indefinite nominative plural)
xwîneke (feminine indefinite construct singular)
xwînine (feminine indefinite construct plural)
xwînekê (feminine indefinite oblique singular)
xwîninan (feminine indefinite oblique plural)
خوین (Kurdish-Arabic)
xên
xîn
xwên
xwûn
xûn

Ji zimanên îranî, hevreha خوێن (xwên) ya soranî, خون (xûn) ya farisî, xûn ya pehlewî, gonî, guwîn û goyn yên zazakî û [skrîpt hewce ye] (vohunîş-) ya avestayî ji proto-hindûaryanî *wehun.

Ava sor ya di leşê mirovan û candarên din.

Xwîn şaneyek şile ya mirovan e, mirov dikare bêje ev ava jîyanê ye. Di bedena miroveki gihîştî da, bi giranîya xwe 70 kîlo û bi bejna xwe 170 cm, nêzikî 5-6 lître xwîn heye.

Anatomiya Bedena Mirovan, Huseyin Bektaş, Weşanên Deng


endam

endama (definite construct feminine singular)
endamê (definite construct masculine singular)
endamên (definite construct feminine masculine plural)
endamê (definite oblique feminine singular)
endamî (definite oblique masculine singular)
endaman (definite oblique feminine masculine plural)
wê endamê (definite demonstrative oblique feminine singular)
wî endamî (definite demonstrative oblique masculine singular)
wan endaman (definite demonstrative oblique feminine masculine plural)
endamê (definite vocative feminine singular)
endamo (definite vocative masculine singular)
endamino (definite vocative feminine masculine plural)
endamek (indefinite nominative feminine singular)
endamek (indefinite nominative masculine singular)
endamin (indefinite nominative feminine masculine plural)
endameke (indefinite construct feminine singular)
endamekî (indefinite construct masculine singular)
endamine (indefinite construct feminine masculine plural)
endamekê (indefinite oblique feminine singular)
endamekî (indefinite oblique masculine singular)
endaminan (indefinite oblique feminine masculine plural)
hendam
henaw
hindam
indam
alîgir
beşdar
nûner
pişkdar
piştevan
temsîlkar

Ji zimanên îranî, hevreha farisî اندام (endam), pehlewî endam, sogdî endemê-, avestayî hen-dame- (civandin, kom kirin, anîn cem hev), têkilî hev + danîn, herwiha hevreha encam, encumen, embar...

Çav endamê dîtinê ye.

Kîr endamê cinsî yê mêran e.


şah

şax, strû, qiloç, qoç (hestiyê bi serê hin heywanan ve)


dil

dilê (masculine definite construct singular)
dilên (masculine definite construct plural)
dilî (masculine definite oblique singular)
dilan (masculine definite oblique plural)
wî dilî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan dilan (masculine definite demonstrative oblique plural)
dilo (masculine definite vocative singular)
dilino (masculine definite vocative plural)
dilek (masculine indefinite nominative singular)
dilin (masculine indefinite nominative plural)
dilekî (masculine indefinite construct singular)
diline (masculine indefinite construct plural)
dilekî (masculine indefinite oblique singular)
dilinan (masculine indefinite oblique plural)
دل (Kurdish-Arabic)

Dara etîmolojiyê
Proto-îranî
*jā́rd
Farisî
دل (“qelb, mîde”)deyn.
Kurmancî
dil
Ihtimalên deyn ji farisî دل (dêl),, ji farisiya navîn 𐭣𐭩𐭫 (dyl /dil/), farisiya kevn [skrîpt hewce ye] (dird), taliyê ji proto-hindûewropî *kerd-.
Hevreha soranî دڵ (dił), zazakî zerre, hewramî [skrîpt hewce ye] (zil, “dil”), avestayî 𐬰𐬆𐬭𐬆𐬛 (zərəd), partî 𐫉𐫏𐫡𐫅 (zyrd /zirδ/), belûçî [skrîpt hewce ye] (zird, dil), peştûyî زړه (zrë,zra), sanskrîtî हृदय (hṛdaya), ermenî սիրտ (sirt) û îngilîzî heart.
Çavkanî:
;Çavkaniyên din:
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg r. 127.
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an, r. 41
* MacKenzie, David Neil, The dialect of Awroman (Hawraman-i Luhon) Grammatical sketch, texts, and vocabulary, Kommissionaer: Munksgaard (København), 1966, r. 126
* Etymonline. Online English Etymology Dictionary. <heart> by Douglas Harper.

Parçeya leşî ya ku li aliyê çepê yê sîngî ye û karê wî hilkişandina xwînê ye.

Dilê mirovan masûlkeyekî bi çar ode ye. Wazîfa dil ev e ku, xwînê bigêhejîne her derê bedena mirovan. Ango dil wek pompe dixebite îi di deqîqê da 70 caran lêdixê.

Dilê wî weke defê lêdixist, radibû û dadiket.

Roja înî ji bo nexweşekê 57 salî li zanîngeha Maryland li Amerîkayê emeliyateka dilî hat kirin û dilê berazekî jê ra hat çandin.

Azad Najar: Dilê berazî cihê dilên îstînaî nagire


pişik

pişika (feminine definite construct singular)
pişikên (feminine definite construct plural)
pişikê (feminine definite oblique singular)
pişikan (feminine definite oblique plural)
wê pişikê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan pişikan (feminine definite demonstrative oblique plural)
pişikê (feminine definite vocative singular)
pişikino (feminine definite vocative plural)
pişikek (feminine indefinite nominative singular)
pişikin (feminine indefinite nominative plural)
pişikeke (feminine indefinite construct singular)
pişikine (feminine indefinite construct plural)
pişikekê (feminine indefinite oblique singular)
pişikinan (feminine indefinite oblique plural)

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

cegera spî, sîh,
endama laş a henaseyê, ji bo guherîna oksîjen û karbona dîoksîde kar dike.

Di bedena mirovan da du pişik hene: Pişika çep û pişika rast. Pişika rast ji sê û pişika çep jî ji du perçan pêktê.


kemax

Navteng, newq, noq,
beşa leşî ya kemera pantolonî dikeve ser,
navbera zikî û lingan yan piştê û lingan.


mejî

mejiyê (masculine definite construct singular)
mejiyên (masculine definite construct plural)
mejiyan (masculine definite oblique plural)
wî mejî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan mejiyan (masculine definite demonstrative oblique plural)
mejiyo (masculine definite vocative singular)
mejiyino (masculine definite vocative plural)
mejiyek (masculine indefinite nominative singular)
mejiyin (masculine indefinite nominative plural)
mejiyekî (masculine indefinite construct singular)
mejiyine (masculine indefinite construct plural)
mejiyekî (masculine indefinite oblique singular)
mejiyinan (masculine indefinite oblique plural)
مەژی (Kurdish-Arabic)
мәжи (Kurdish-Cyrillic)
mejox
mejû
mêjî
mêşk
mîjî

Herwiha mêjî, hevreha soranî مێشک (mêşk), kurdiya başûrîmijg / mizg / mezg, hewramî mejg, lekî mezg, zazakî mezg, pehlewî 𐫖𐫃𐫋 (megj), farisî مغز (meğz), tacikî мағз (mağz), osetî магъз (maǧz), peştûyî ماغزه (mağze), avestayî 𐬨𐬀𐬰𐬔𐬀 (mezge), sanskrîtî मज्जन् (majján), hindî भेजा (bhejā), rusî мозг (mozg), ukraynî мо́зок (mózok), serbokroatî мо̏зак / mȍzak, bulgarî мо́зък (mózǎk), polonî mózg, çekî mozek, slovakî mozok, holendî merg, norwecî merg / marg, swêdî märg, almanî Mark, danmarkî marv, îngilîzî marrow... hemû ji proto-hindûewropî *mosgʰos (mejiyê serî; mejiyê hestiyan).
Di zimanên hindûîranî û slavî de peyv maneya mejiyê serî dide lê di zimanên germenî de maneya mejiyê hestiyan dide.
Ji bilî zimanên hindûîranî, germenî û slavî, hevrehên peyvê di şaxên din yên zimanên hindûewropî de peyda nabin yan hebûna wan biguman e.
Bo guherîna M bi B di peyva hindî de, bidin ber erebî مسمار (mismar) > kurdî bizmar yan مسلم (muslim) > kurdiya devokîbusirman / bisirman (misilman).
Forma devokî mejox bi têkilkirina peyva mejî û peyva mox peyda bûye.
Hevmaneyên peyva mejî anku demax û mox herdu ji erebî hatine wergirtin.
Tevî nêzîkiya dengî jî, peyva erebî مخ (muxx) ne ji zimanekî hindûewropî ye lê peyveke xwemalî ya zimanên samî ye û hevreha bo nimûne van zimanên samî ye: akadî 𒌋𒅗 (muḫḫu), aramî מוחא (muħɑʔ), îbranî מוח (moax), siryanî ܡܘܚܐ (muħɑʔ), ugarîtî 𐎎𐎈 (mḥ)...
Herwiha di zimanên tirkîkî de jî peyvên bi maneya "mejî" dişibin hevmaneyên xwe yên hindûewropî lê ne ji zimanên hindûewropî hatine wergirtin lê peyvên xwemalî yên zimanên tirkîkî ne: yakûtî мэйии (meyii), ozbekî miya, teterî ми (mi), oyxurî مېڭە (mënge) (mënge), qazaxî ми (mï), kirgîzî мээ (mee), altayiya başûrî мее, tirkmenî beýin, azerî û tirkî beyin... Dîsa bala xwe bidin guherîna B/M.
Mejî yek ji kêm nimûneyên peyvên wisa ye ku di kurmanciya rojhilatî de bi E û di kurmanciya navendî de bi Ê ye. Çend nimûneyên din wiha ne: kurmanciya rojhilatî çer (çerandin, çerîn) û şelandin û kurmanciya navendî çêr (çêrandin, çêrîn) û şêlandin. Nimûneyên berovajî anku di kurmanciya rojhilatî de Ê û di kurmanciya navendî de E mişetir in, bo nimûne: kurmanciya navendî hejîr, penîr, zevî û kurmanciya rojhilatî hêjîr, pênîr, zêvî.
;Çavkanî:
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg
* Lubotsky, Alexander. Indo-Aryan inherited lexicon. University of Leiden.
* MacKenzie, David Neil, The dialect of Awroman (Hawraman-i Luhon) Grammatical sketch, texts, and vocabulary, Kommissionaer: Munksgaard (København), 1966
*
* Sadovski, Velizar (2017–2018): “Chapter VI: Iranian”, in Klein, Jared S.; Joseph, Brian D.; Fritz, Matthias, ed., Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics: An International Handbook, Berlin; Boston: De Gruyter Mouton
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an
* The Tower of Babel - An Etymological Database Project [Birca Babilê - Projeyeke Danegeha Etîmolojî] (bi îngilîzî û rusî): http://starling.rinet.ru/

ᦀᦸᧅᧈᦶᦀᧅᧈ

˙ʼoak¹˙ʼaek¹

parçeya fikirîn û pêhesînê di serê mirovan û candarên din de

Lêkolîn li mejiyên mirovan û heywanan tên kirin.

Da me sed reng-i 'ezabê we nehat der ji me dengHestiyan girtiye nasûr û mejî da heye jengLew ne hişyar û xumar în me nexwarî mey û beng


çok

çokê (masculine definite construct singular)
çokên (masculine definite construct plural)
çokî (masculine definite oblique singular)
çokan (masculine definite oblique plural)
wî çokî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan çokan (masculine definite demonstrative oblique plural)
çoko (masculine definite vocative singular)
çokino (masculine definite vocative plural)
çokek (masculine indefinite nominative singular)
çokin (masculine indefinite nominative plural)
çokekî (masculine indefinite construct singular)
çokine (masculine indefinite construct plural)
çokekî (masculine indefinite oblique singular)
çokinan (masculine indefinite oblique plural)
چۆک (Kurdish-Arabic)
чок (Kurdish-Cyrillic)
çog
çong
çonk
kabok
ling
nig
pê
pî

Herwiha çong ji ermenî, ji pehlevî şnûk, bi ermeniya kevn ծունգք (cungkʿ), ermeniya niha ծունկ (cunk). Yan jî ji zimanekî tirkîkî, bidin ber tirkî çökmek. Hevrehên wê di zaravayên din yên kurdî yan zimanên din yên îranî de peyda nabin.

jinû,
parçeya lingê mirovî ya diçeme anku ditewe

Îcar çawîş çoka xwe li gunê wî xist û bi ser wî de qîriya (...)

Were rûne ser çokê min.


jê

Jê pêkhateyek rîşalî ye. Ji bestereşaneye pêk tê. Li kotahiya masûlkeyan de cih digire. Masûlkeyan bi hestî ve girê dide. Jê şaneyek qaîşokî ye ,lê gellek zexm e. Hêza ji girjbûna masûlkeyan peyda dibe, bi navbeynkariya jêyê derbasî hestiyan dibe. Rîşalên jê yê bi awayek paralelî li ba hev dirêj dibin. Gava masûlke girj dibin, di heman demê de kin jî dibin, loma jêyê ber bi xwe dikişînin, jê ber hêza kişandina masûlkeyan,jê hestiyê dilivîne.


kun

kuna (feminine definite construct singular)
kunên (feminine definite construct plural)
kunê (feminine definite oblique singular)
kunan (feminine definite oblique plural)
wê kunê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan kunan (feminine definite demonstrative oblique plural)
kunê (feminine definite vocative singular)
kunino (feminine definite vocative plural)
kunek (feminine indefinite nominative singular)
kunin (feminine indefinite nominative plural)
kuneke (feminine indefinite construct singular)
kunine (feminine indefinite construct plural)
kunekê (feminine indefinite oblique singular)
kuninan (feminine indefinite oblique plural)
كون (Kurdish-Arabic)
kanî
kûn
qûn

Hevreha soranî kun, belûçî kond, belkî hevreha soranî kendin (kolan, kolandin), farisî kenden, urdûyî kundna, ji zimanên îranî yan ji proto-îranî [Peyv?]. Herwiha bide ber qul, qûn, belkî ji zimanekî samî, bo nimûne ji aramî


bêvil

bêvila (feminine definite construct singular)
bêvilên (feminine definite construct plural)
bêvilê (feminine definite oblique singular)
bêvilan (feminine definite oblique plural)
wê bêvilê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan bêvilan (feminine definite demonstrative oblique plural)
bêvilê (feminine definite vocative singular)
bêvilino (feminine definite vocative plural)
bêvilek (feminine indefinite nominative singular)
bêvilin (feminine indefinite nominative plural)
bêvileke (feminine indefinite construct singular)
bêviline (feminine indefinite construct plural)
bêvilekê (feminine indefinite oblique singular)
bêvilinan (feminine indefinite oblique plural)
بێڤل (Kurdish-Arabic)
бевьл (Kurdish-Cyrillic)
bivil
bîvil

Kîteya yekem (bê-) ji peyva bêhn e lê kîteya duyem (-vil) bi esehî nayê zanîn. Bo têkiliya "bêvil"ê û "bêhn"ê bidin ber farisî بو (bo, “bêhn”) û بینی (bînî, “bêvil, poz, difin”).

Parçeya leşî ya li rûya mirov û candarên din bêhna xwe tê re dikişînin û berdidin, pê bêhn dikin tiştan û kilmûşî tê re diavêjin.


çîp

laq, lûlaq, qaç, ling
(ji çokî ta gozekê)

Li blûzê wê yê reş, zirav û honandî nihêrîbû, yê ku sîng û berê wê baş dida xuyakirin û ji navê de xwe bera ser çîpên wê yên bi tayteke reş pêçayî dida.

Mîran Janbar, Qolyeya Cécileê, Weşanxaneya Lîs, 2012, çapa 1ê, r. 105, ISBN 9786054497010


hestî

hestiyê (masculine definite construct singular)
hestiyên (masculine definite construct plural)
hestiyan (masculine definite oblique plural)
wî hestî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan hestiyan (masculine definite demonstrative oblique plural)
hestiyo (masculine definite vocative singular)
hestiyino (masculine definite vocative plural)
hestiyek (masculine indefinite nominative singular)
hestiyin (masculine indefinite nominative plural)
hestiyekî (masculine indefinite construct singular)
hestiyine (masculine indefinite construct plural)
hestiyekî (masculine indefinite oblique singular)
hestiyinan (masculine indefinite oblique plural)
ههستی (Kurdish-Arabic)
һәсти (Kurdish-Cyrillic)
estî
hestû
hastû
çerm
goşt
pîst
post
xwîn

Hevrehên soranî ئێسک (êsk) / ئێسکان (êskan) / ئێسقان (êsqan), zazakî heste / aste / este / iste, mazenderanî هستکا (hesteka) / استکا (esteka), pehlewî 𐫀𐫘𐫤𐫃 (esteg), farisî استخوان (ostoxan), osetî стӕг (stæg), avestayî 𐬀𐬯𐬙𐬌 (esti), sanskrîtî अस्थि (ásthi), hindî अस्थि (asthi), ûrdûyî استھ (asthi), hîtîtî 𒄩𒀸𒋫𒄿 (ḫa-aš-ta-a-i /ḫaštāi/), lûwî 𒄩𒀀𒀸𒊭 (ḫa-a-aš-ša /ḫāšša/), albanî asht, yûnaniya kevn ὀστέον (óstéon), yûnaniya nû οστό (ostó), ermeniya kevn ոսկր (oskr), ermeniya nû ոսկոր (oskor), latînî/fransî/romanî os, îtalî/portugalî osso, spanî hueso... hemû ji proto-hindûewropî *h₃ésth₁.
Formên şêxbizinîzinaq, iznaq, uznaq bi metatezê ji isqan, usqan peyda bûne.
Peyv bi awayê xwe yê yûnanî li seranserî dinyayê belav bûye û wek osteo- ketiye kurdî jî: osteolog, osteolojî, osteoporoz... Ji bilî van peyvên navneteweyî, ew forma yûnanî herwiha di peyvên wek ıstakoz, istiridye de ketiye tirkî.
Çavkanî: Chyet r. 242, Horn r. 21, Nişanyan, Pokorny r. 783, Watkins r. 61, Tsabolov r. 435, Etymonline, The Tower of Babel

parçeyên req û spî yên leşî (ku goşt xwe pê ve digire)

Di serî da tenê 20 hestî hene. 8 hestiyên serî mêjî diparêzin. 12 hestiyên serî jî hestiyê rû û devê mirovan pêk hatiye. Di navbera hestiyê çena jorîn û çena jêrin da livoka hestiyê çenê heye. Mirov dikare bi wan herdu hestiyan, bi alîkariya masûlkan tiştan bicû û devê xwe bilivîne.

Êşa piştê dikare ji ber hestî, movik, masûlke-tamar, kerînek û kejiyên aliyê piştê çêbibe û sedema wê carinan nayê zelalkirin.

2023, Eser Çetîn, Êşa piştê û sedemên wê https://web.archive.org/http://www.rupelanu.com/esa-piste-u-sedemen-we-24169h.htm arşîv, rupelanu.com


estî

Nayê zanîn, bide ber avestayî est-, bi pehlewî est, bi sanskrît âsthî, bi soranî êsk, bi zazakî este.

parçeyên req û spî yên leşî
(ku goşt xwe pê ve digire)


goşt

goştê (masculine definite construct singular)
goştên (masculine definite construct plural)
goştî (masculine definite oblique singular)
goştan (masculine definite oblique plural)
wî goştî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan goştan (masculine definite demonstrative oblique plural)
goşto (masculine definite vocative singular)
goştino (masculine definite vocative plural)
goştek (masculine indefinite nominative singular)
goştin (masculine indefinite nominative plural)
goştekî (masculine indefinite construct singular)
goştine (masculine indefinite construct plural)
goştekî (masculine indefinite oblique singular)
goştinan (masculine indefinite oblique plural)
گۆشت (Kurdish-Arabic)
çerm
hestî
pîst
xwîn

Hevreha soranî û zazakî goşt, kurdiya başûrîgûşt / gwêşt, belûçî û farisî گوشت (goşt, gûşt), farisiya navîn goşt, tacikî гӯшт (gûşt), talîşî gûjd... hemû ji zimanên îranî ji *gaw- (ga, çêlek) + -*tenu (leş, ten) anku "leşê gayan/ çêlekan". Binêre: ga û ten. Lê herwiha bide ber zimanên germenî yên bakurî: swêdî kött, danmarkî kød, norwecî kjøtt, îzlendî kjöt... Peyva hindî गोश् (goşt), kirgîzî û oyxurî göş, ozbekî goʻsht, urdûyî گوشت (goşt)... ji zimanên îranî hatine wergirtin.

肉

しぃーしぃ, sï̄sï

Parçeyên nerm yên leşî; ev parçeyên leşê heywanan tên xwarin.

Erê te goşt yan jî mirîşk divêt?


pêsîr

pêsîra (feminine definite construct singular)
pêsîrên (feminine definite construct plural)
pêsîrê (feminine definite oblique singular)
pêsîran (feminine definite oblique plural)
wê pêsîrê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan pêsîran (feminine definite demonstrative oblique plural)
pêsîrê (feminine definite vocative singular)
pêsîrino (feminine definite vocative plural)
pêsîrek (feminine indefinite nominative singular)
pêsîrin (feminine indefinite nominative plural)
pêsîreke (feminine indefinite construct singular)
pêsîrine (feminine indefinite construct plural)
pêsîrekê (feminine indefinite oblique singular)
pêsîrinan (feminine indefinite oblique plural)
پێسیر (Kurdish-Arabic)

Ji proto-hindûewropî *pisten-, hevreha farisî پستان (pistan) û farisiya navîn pistan, belkî kurmancî pizdan jî.

bersing, sîng, memik, bersîng, paxil, paşil, himêz

Murşîd di xwûnê gevizand
Pêsîr ji xwînê qirmizand
Qet mahê rû rehm pê netê

Belkû bere (bersîng, rengama jora sîngê) û ya pêsîrêd yekûdu digirin.

Mele Mehmûdê Bayezîdî, Amadekar: Jan Dost Adat û Rusûmatnameê Ekradiye, Weşanxaneya Nûbihar, 2010, r. 111, ISBN 9789944360678

Jina ciwana qefilî ber pêsîrên xwe vekir, pêçeka zara xwe ya biçûk danî ser yanê (...)

Diya wî zû ji nava nivînên xwe rabû û pêsîra xwe xiste dêv.

Pêsîra me jaran, ji zaliman xelasî bûye.

2019, Mele Mehmûdê Bazîdî, Tûhfetu'l-Xîlan Fî Zimanê Kurdan, Weqfa Mezopotamyayê, çapa 1ê, r. 160, ISBN 978-605-80975-1-3


gewrî

gewriya (feminine definite construct singular)
gewriyên (feminine definite construct plural)
gewriyê (feminine definite oblique singular)
gewriyan (feminine definite oblique plural)
wê gewriyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan gewriyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
gewriyê (feminine definite vocative singular)
gewriyino (feminine definite vocative plural)
gewriyek (feminine indefinite nominative singular)
gewriyin (feminine indefinite nominative plural)
gewriyeke (feminine indefinite construct singular)
gewriyine (feminine indefinite construct plural)
gewriyekê (feminine indefinite oblique singular)
gewriyinan (feminine indefinite oblique plural)
گهوری (Kurdish-Arabic)
гәԝри (Kurdish-Cyrillic)
gerî
gerû
gewrû
gewer
gewir
gore
gorî

Herwiha gerû. Ji proto-îranî *gereh-proto-hindûewropî *gʷel-, hevreha avestayî gereh-, pehlewî gerûk, farisî گلو (gelû, gulû), soranî گەروو (gerû), hewramî giłuwe (“gewrî”), sanskrîtî sanskrîtî गल (gala), latînî latînî gula, rûsî rusî глотка (glotka), ermenî ermenî կուլ- (kul-). Herwiha hevreha kurmancî gelî (“dol, newa, nihal, navbera du çiyayan”) û hewramî giłuwê (“gelî”).

hefik

Peyvek têkildarê antomiya laşê mirov e.
Gewrî endamek hevbeş e ji bo heris û henaseyê. Têkiliya gewrî (gerû) bi valahiya poz, valahiya dev, soriçk û qirikê heye. Mirov ji poz û dev henase werdigre, hewa bi navbeynkariya gewriyê derbasê qirikê dibe û bi navbeynkariya borîhewa (trake) diçe nav pişikan. Herwiha xurek jî ji dev bi navbeynkariya gewrî derbasê soriçikê dibe û diçe gedeyê.

"…Û dengê tivengan jî li ser bajêrî sist nakem da kes dernekevît". Memo çawan ev gotine bihîstin axînkeke wesa hatê çend dilopêd xwînê ji gewriya wî hatin.

2019, Yaşar Kaplan, Beyt û Destanên Kurdî, r. 142, ISBN 9786059413428


çerm

çermê (masculine definite construct singular)
çermên (masculine definite construct plural)
çermî (masculine definite oblique singular)
çerman (masculine definite oblique plural)
wî çermî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan çerman (masculine definite demonstrative oblique plural)
çermo (masculine definite vocative singular)
çermino (masculine definite vocative plural)
çermek (masculine indefinite nominative singular)
çermin (masculine indefinite nominative plural)
çermekî (masculine indefinite construct singular)
çermine (masculine indefinite construct plural)
çermekî (masculine indefinite oblique singular)
çerminan (masculine indefinite oblique plural)
çerim
چهرم (Kurdish-Arabic)
şerm

Hevreha soranî چهرم (çerm), kelhurî çerm, zazakî çerm, farisî چرم (çerm), farisiya navîn çerm, avestayî çerimen-, sogdî ç'r'm-, sanskrîtî चर्मन् (carman) (çermen), ermenî քերեմ (kʻerem) (kʿerem: selixandin), latînî corium (çerm), κείρω (kêyro: jê kirin, jê vekirin), rusî кора (kora) (qelp, qalik, qaşil), îngilîzî shear (cew kirin, hirî jê kirin), albanî harr] (jê kirin, birîn)... hemû ji proto-hindûewropî *(s)ker- (gurûn, jê kirin, jê vekirin). K-ya proto-hindûewropî di zimanên îranî de dibe "s/ç". Hevreh: ker (2), kurt, kêr, belkî herwiha qelp, qalik, qaşil, gurûn
;Çavkanî
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg r. 98.,
* Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an, r. 100
* Pokorny, Julius, Ferhenga etîmolojî ya hindûewropî ["Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (bi almanî)"], Bern, 1959, r. 938 - 947

cild, kevil, pîst, postê leşê mirovan, kevlê mirovan. kevilê ajelan

(...) ew tiştê di bin me de kitêbeke pir mezin ya bi çerm cîldkirî bû.

Mehmed Uzun, Mirina Kalekî Rind, Weşanxana Orfeus, 1987


rû

rûyê (masculine definite construct singular)
rûyên (masculine definite construct plural)
rûyî (masculine definite oblique singular)
rûyan (masculine definite oblique plural)
wî rûyî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan rûyan (masculine definite demonstrative oblique plural)
rûyo (masculine definite vocative singular)
rûyino (masculine definite vocative plural)
rûyek (masculine indefinite nominative singular)
rûyin (masculine indefinite nominative plural)
rûyekî (masculine indefinite construct singular)
rûyine (masculine indefinite construct plural)
rûyekî (masculine indefinite oblique singular)
rûyinan (masculine indefinite oblique plural)
ڕوو (Kurdish-Arabic)
rî
rwî
sebeh
(سەبەح) Efrînî
ra
re
rê
rî
ro

Hevreha soranî ڕوو (rû), feylî / kelhurî rwî / rî, zazakî ri / rî, farisî روى (rûy) û رخ (rox), farisiya navîn roy, avestayî reoḍe-, hemû ji zimanên îranî. Belkî ji proto-hindûewropî, hevreha heman peyvê bi zimanên slavî, bo nimûne rusî лицо (lico) (lîço) ji ber ku "l" ya proto-hindûewropî di îraniya kevn de bûye "r" (binere "roj" yan "rijandin") çunkî "l" di îraniya kevn de tine bû.

Rûyê lêwik zer bûbû.

Awirên hîvê yên xwe ji şevê vedidizin, yên ku ji şermê rûyê xwe ji şevê vedişêrin, dikin ku şev li sîya xwe bilikume.

Îrfan Amîda, Şevek Şîzofren, Weşanên Lîs, 2018, r. 5, ISBN 9786058152175

Ev sefheya elmas-i ko neqqaşî reqem da
Ya reb ji çi rû leb bi senaya te kuşayem
Subhaneke len uhsiye fî şe'nike hemda


enî

eniya (feminine definite construct singular)
eniyên (feminine definite construct plural)
eniyê (feminine definite oblique singular)
eniyan (feminine definite oblique plural)
wê eniyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan eniyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
eniyê (feminine definite vocative singular)
eniyino (feminine definite vocative plural)
eniyek (feminine indefinite nominative singular)
eniyin (feminine indefinite nominative plural)
eniyeke (feminine indefinite construct singular)
eniyine (feminine indefinite construct plural)
eniyekê (feminine indefinite oblique singular)
eniyinan (feminine indefinite oblique plural)
ئهنی (Kurdish-Arabic)
әни (Kurdish-Cyrillic)
anî
henî
'anî
'enî
enîşk
erzînk

Hevreha soranî هەنیە (henye), farisî پیشانى (pîş-anî: enî), tacikî пешона (pêş-ona: enî), belûçî (h)enîçeg, avestayî einîke- (rû, serûçav) û eşî- (herdu çav), sanskrîtî anîke- (rû, ber, pêşî) û अक्षि (ákṣi: çav), hindî आँख (ā̃ṅkh: çav; awir), urdûyî آنکھ (ānkh) (ā̃ṅkh: çav; awir), îrlendiya kevn enech (rû, serûçav), îzlendî enni (enî), weylsî enep (rû, serûçav), yûnaniya kevn ὄμμα (omma: çav) û ὤψ (ōps: çav, serûçav), ermenî ակն (akn: çav), îngilîzî eye (çav), almanî Auge (çav), swêdî öga (çav), latînî oculus (çav, awir), fransî œil (çav), îtalî occhio (çav), spanî ojo (çav), rusî око (çav)... hemû ji proto-hindûewropî *h₃ekʷ- (“çav, serûçav”)

netik

Pişka rû ya pan ya li raserî çavan û li jêrî porî.

Îcare guleyek eniya Kerhê ketî, ji hespê dane kete xware...

2010, Mele Mehmûdê Bazîdî, Cami’eya Riseleyan û Hikayetan Bi Zimanê Kurmancî, Lîs, çapa 1ê, r. 107, ISBN 978-605-5683-27-6

Çunkî bê emrê ji Adem bû zîharNûr ji eniyê hate piştê bû sitarNê ji darê xwarin herdukan şîrîn


laq

çîp, ling, lûlaq, qaç, pî
(ji çokî ta gozekê)


lûlaq

çîp, ling, laq, qaç, pî
(ji çokî ta gozekê)


poz

pozê (masculine definite construct singular)
pozên (masculine definite construct plural)
pozî (masculine definite oblique singular)
pozan (masculine definite oblique plural)
wî pozî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan pozan (masculine definite demonstrative oblique plural)
pozo (masculine definite vocative singular)
pozino (masculine definite vocative plural)
pozek (masculine indefinite nominative singular)
pozin (masculine indefinite nominative plural)
pozekî (masculine indefinite construct singular)
pozine (masculine indefinite construct plural)
pozekî (masculine indefinite oblique singular)
pozinan (masculine indefinite oblique plural)
پۆز (Kurdish-Arabic)
поз (Kurdish-Cyrillic)

Hevreha farisiya navîn poz, pûz, belûçî پونز (ponz), (lekî pêt, lurî pit, ) peştûyî پزه (pêzh), osetiya îronî фындз (findz), osetiya dîgorî фий (fiy), ji proto-hindûewropî*neh₂s- yan *nh₂es-, bide ber rusî нос (nos) (nos), lîtwanî nosis, îngilîzî nose, latînî nāsus, fransî nez, almanî Nase, swêdî näsa, sanskrîtî नासिका (nāsikā) (nasika-)... Sebebê guherîna "n > p" di zimanên îranî de nayê zanîn. Peyva "poz" di gelek devokên kurmancî û herwiha di soranî û farisî de bi maneya "organa nefesê" ne li kar e.

Ûrmîye, Dihok : difin
Hekarî : difin, kepî
Şingal: kepû
Amed (û derdoran), Dêrsim: poz


kepî

kepiya (feminine definite construct singular)
kepiyên (feminine definite construct plural)
kepiyê (feminine definite oblique singular)
kepiyan (feminine definite oblique plural)
wê kepiyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan kepiyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
kepiyê (feminine definite vocative singular)
kepiyino (feminine definite vocative plural)
kepiyek (feminine indefinite nominative singular)
kepiyin (feminine indefinite nominative plural)
kepiyeke (feminine indefinite construct singular)
kepiyine (feminine indefinite construct plural)
kepiyekê (feminine indefinite oblique singular)
kepiyinan (feminine indefinite oblique plural)
kepû
kepwî
kefî
kevî
kerî

Herwiha kepû, hevrehênsoranî کەپۆ (kepo), کەپۆڵ (kepoł), کەپۆڵک (kepołk), kurdiya başûrîکەپوو (kepû), کەپووڵ (kepûł), کەپووڵک (kepûłk), goranî کاپۆڵیە (kepûłiye), sanskrîtî कपाल (kapā́la), hindî कपाल (kapāl) û कपार (kapār), latînî caput, almanî Haupt... hemû ji proto-hindûewropî *kaput- (“kulox, ser”).

difin

organa bêhnkirinê,
 parçeya leşî ya li rû ya mirov û candarên din bêhna xwe tê re dikişînin û berdidin,
pê bêhn dikin tiştan û kilmûşî tê re diavêjin


lep

lepê (masculine definite construct singular)
lepên (masculine definite construct plural)
lepî (masculine definite oblique singular)
lepan (masculine definite oblique plural)
wî lepî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan lepan (masculine definite demonstrative oblique plural)
lepo (masculine definite vocative singular)
lepino (masculine definite vocative plural)
lepek (masculine indefinite nominative singular)
lepin (masculine indefinite nominative plural)
lepekî (masculine indefinite construct singular)
lepine (masculine indefinite construct plural)
lepekî (masculine indefinite oblique singular)
lepinan (masculine indefinite oblique plural)
ڵهپ (Kurdish-Arabic)
لهپ

Hevreha din ya kurmancî (bi metatezê) pil, soranî lep û pil, zazakî lep, feylî (bi metatezê) pel, rusî / bulgarî / ukraynî / belarusî лапа (lapa) (lapa), polonî łapa, çekî tlapa, romanî labă (ji zimanekî slavî), îzlendî loppa, hemû ji proto-hindûewropî *lep-. Herwiha hevreha bêr (merr) ya kurdî ye jî, bide ber latînî pala, rusî лопата (lopata) (lopata).

penc

Dest û piyên nerm yên hin heywanan (bo nimûne yên kitik û seyan).

Carekê gûza di nav lepên hirçê de, pûç derket û wê got: «Piçç».

Zeynelabidîn Zinar, Xwençe 1, Weşanxana Çanda Kurdî, 1989, r. 181

Pisîka malê jî ji sibê de li axur, li mişkekî ko ji nav lepên wê reviya bû digeriya (...)

M. Elî Kut, Mehkûm, Weşanxaneya Nefel, r. 7

Li ser lep diçin zarok û biçûk, / Ser û dest û pê sor bûne ji xwîn (Cigerxwîn)

Qanatê Kurdo, Tarîxa Edebyeta Kurdî, Roja Nû, 1983, r. 158

Rêncber bi dest û lepan li sawarê ba ketin.

Perwîz Cihanî, Bilîcan, Nefel, 2002, r. 233, ISBN 91-89687-12-4

(...) her du destên wî dixe nav lepên xwe û wan radimûse.

Mehmed Uzun, Siya Evînê, Wêşanxana Orfeus, 1989


hêt

Hevreha avestan haxti, farsî hax bi jêderî bi maneya tiştê badayî û ling.

A ji niha ve, jina min haziriya sibehê dike. Ew ê parsûyê heşandî, kortik û apraxan, kutilkan, hêta berxê, tirşikeke aliyê Mêrdînê, sê cûreyên seleteyan, sava û birincê çêbike.

Firat Cewerî, Payiza Dereng, Avesta, 2014, r. 14


ran

ranê (masculine definite construct singular)
ranên (masculine definite construct plural)
ranî (masculine definite oblique singular)
ranan (masculine definite oblique plural)
wî ranî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan ranan (masculine definite demonstrative oblique plural)
rano (masculine definite vocative singular)
ranino (masculine definite vocative plural)
ranek (masculine indefinite nominative singular)
ranin (masculine indefinite nominative plural)
ranekî (masculine indefinite construct singular)
ranine (masculine indefinite construct plural)
ranekî (masculine indefinite oblique singular)
raninan (masculine indefinite oblique plural)
ڕان (Kurdish-Arabic)
rehin
rihin
rihn
ran
rahn
rehn
ren

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Qenc-i bi çehvan me dî ceng û cidala CemelŞîr û riman vêk-i ran pence birin têk-i ranLew me dikin jêk-i ran qîme dikin dil digel


king

ran, hêt, tilor, rihn
parçeya lingî ji navtengê ta çokî


پا

Dara etîmolojiyê
Proto-îranî
*pā́dah
Farisiya kevn
𐎱𐎠𐎭 (p-a-d, “pî”)
Farisî
پا
Ji پای (pây), ji farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (pāy), ji farisiya kevn 𐎱𐎠𐎭 (pād(a)), ji proto-îranî *pā́dah, ji proto-hindûîranî *pā́ts, ji proto-hindûewropî *pṓds (“pî”).


organ

organê (masculine definite construct singular)
organên (masculine definite construct plural)
organî (masculine definite oblique singular)
organan (masculine definite oblique plural)
wî organî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan organan (masculine definite demonstrative oblique plural)
organo (masculine definite vocative singular)
organino (masculine definite vocative plural)
organek (masculine indefinite nominative singular)
organin (masculine indefinite nominative plural)
organekî (masculine indefinite construct singular)
organine (masculine indefinite construct plural)
organekî (masculine indefinite oblique singular)
organinan (masculine indefinite oblique plural)

Ji latînî organum, ji yûnaniya kevn ὄργανον (órganon).

Organê dîtinê.

Organên cinsî.


qerqod

qerqodê (masculine definite construct singular)
qerqodên (masculine definite construct plural)
qerqodî (masculine definite oblique singular)
qerqodan (masculine definite oblique plural)
wî qerqodî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan qerqodan (masculine definite demonstrative oblique plural)
qerqodo (masculine definite vocative singular)
qerqodino (masculine definite vocative plural)
qerqodek (masculine indefinite nominative singular)
qerqodin (masculine indefinite nominative plural)
qerqodekî (masculine indefinite construct singular)
qerqodine (masculine indefinite construct plural)
qerqodekî (masculine indefinite oblique singular)
qerqodinan (masculine indefinite oblique plural)
qerqode
xespal

skelet, hemû hestiyên mirovekî yan ajelekê


qolinc

qolinca (feminine definite construct singular)
qolincên (feminine definite construct plural)
qolincê (feminine definite oblique singular)
qolincan (feminine definite oblique plural)
wê qolincê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan qolincan (feminine definite demonstrative oblique plural)
qolincê (feminine definite vocative singular)
qolincino (feminine definite vocative plural)
qolincek (feminine indefinite nominative singular)
qolincin (feminine indefinite nominative plural)
qolinceke (feminine indefinite construct singular)
qolincine (feminine indefinite construct plural)
qolincekê (feminine indefinite oblique singular)
qolincinan (feminine indefinite oblique plural)
qolincî


lemtor

lemtora (feminine definite construct singular)
lemtorên (feminine definite construct plural)
lemtorê (feminine definite oblique singular)
lemtoran (feminine definite oblique plural)
wê lemtorê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan lemtoran (feminine definite demonstrative oblique plural)
lemtorê (feminine definite vocative singular)
lemtorino (feminine definite vocative plural)
lemtorek (feminine indefinite nominative singular)
lemtorin (feminine indefinite nominative plural)
lemtoreke (feminine indefinite construct singular)
lemtorine (feminine indefinite construct plural)
lemtorekê (feminine indefinite oblique singular)
lemtorinan (feminine indefinite oblique plural)
lamtor

lêv, deriyên devî yên ku vedibin û tên girtin
(peyvek tal e bi taybetî bo lêvên mezin)

lêv û lemtor


cerg

cegera reş

Organa leşî ya xwarinê dihelîne û jehran diruxîne.


mêlak

mêlaka (feminine definite construct singular)
mêlakên (feminine definite construct plural)
mêlakê (feminine definite oblique singular)
mêlakan (feminine definite oblique plural)
wê mêlakê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan mêlakan (feminine definite demonstrative oblique plural)
mêlakê (feminine definite vocative singular)
mêlakino (feminine definite vocative plural)
mêlakek (feminine indefinite nominative singular)
mêlakin (feminine indefinite nominative plural)
mêlakeke (feminine indefinite construct singular)
mêlakine (feminine indefinite construct plural)
mêlakekê (feminine indefinite oblique singular)
mêlakinan (feminine indefinite oblique plural)
مێلاک (Kurdish-Arabic)

kezeb

Organaa leşî ya xwarinê dihelîne û jehran diruxîne, Mêlak nerm û mezintirîn hinav e.

Burca kivanê eswedaTîrek li mêlaka me daHetta qiyam jê demetê


kezeb

kezeba (feminine definite construct singular)
kezebên (feminine definite construct plural)
kezebê (feminine definite oblique singular)
kezeban (feminine definite oblique plural)
wê kezebê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan kezeban (feminine definite demonstrative oblique plural)
kezebê (feminine definite vocative singular)
kezebino (feminine definite vocative plural)
kezebek (feminine indefinite nominative singular)
kezebin (feminine indefinite nominative plural)
kezebeke (feminine indefinite construct singular)
kezebine (feminine indefinite construct plural)
kezebekê (feminine indefinite oblique singular)
kezebinan (feminine indefinite oblique plural)
kezev
kezew

Bi metatezê ji erebî كبد (kebid), hevreha aramî ܟܒܕܐ (kebda), îbranî כבד (kabed / kaved), akadî kebettu, ugarîtî k-b-d

mêlak

Organaa leşî ya xwarinê dihelîne û jehran diruxîne, Kezeb nerm û mezintirîn hinav e.

Kezeba reş wekî laborekî mezin dişuxule ti hemû madeyên, ku ji bo jiyinê pêwist in, çêdike an ji werdigerine nav tiştên din.

Xefletî ew keşşifî şîr dest bi dest hatin ceger
Go xebînet'ya Mela miskîn me lê ker kir kezeb


gun

گون (Kurdish-Arabic)
gan
gon
gûn
gen
gonxwarin

Hevreha soranî گون (gun), lûrî gin, farisiya devokî گند (gond), pehlewî gwnd, avestayî 𐬔𐬎𐬧𐬛𐬀 (guṇda-). Herwiha hevreha peyva gund ya kurmancî. Heman peyv ji zimanên îranî wek գունդ (gund) ketiye ermenî.

hêlik, ritil, testîs,
herdu gogikên biçûk yên li ber kîrî yên ku tovava mêran tê de ye

Çawîş ber bi wî çû, xwe avêt milên wî, ew ber bi xwe ve kişand û bi hêz çoka xwe li gunê wî xist.

Firat Cewerî, Girtî, Weşanên Nûdem, 1986


qirik

qirika (feminine definite construct singular)
qirikên (feminine definite construct plural)
qirikê (feminine definite oblique singular)
qirikan (feminine definite oblique plural)
wê qirikê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan qirikan (feminine definite demonstrative oblique plural)
qirikê (feminine definite vocative singular)
qirikino (feminine definite vocative plural)
qirikek (feminine indefinite nominative singular)
qirikin (feminine indefinite nominative plural)
qirikeke (feminine indefinite construct singular)
qirikine (feminine indefinite construct plural)
qirikekê (feminine indefinite oblique singular)
qirikinan (feminine indefinite oblique plural)
qirrik
qirk
qirrk

gerden, gewrî, hefik, stu,
beşa req ya di nîvî pêşiya stuyê mirovan de ye.
beşa stuyê, ya ku dengê mirovan tê de çê dibe

Dengê wî lerizî û girî kete qirikê.


vajîna

/vɑːʒiːˈnɑː/

quz, organê cinsî yê jinan û candarên din yên mê,
kuna mîz jê tê ya leşê jinan û candarên din yên mê
 kuna zarok tê re tên ya leşê jinan û candarên din yên mê


pembe

şax, strû, qiloç, qoç (hestiyê bi serê hin heywanan ve)


skelet

qerqod, kakût, hemû hestiyên kesekî yan ajelekî

Li Etiyopyayê, zanyaran skeletek 3, 3 milyon salî dît û da zanîn ku ev skelet yê herî kevn e û yê keçek 3-salî ye.

Gernas Amedî: Skeletek 3, 3 mîlyon salî hat dîtin, Netkurd.com, 9/2006


iskelet

qerqûde, kakût, qerqode, qerqot, îskelet


kakût

kakûtê (masculine definite construct singular)
kakûtên (masculine definite construct plural)
kakûtî (masculine definite oblique singular)
kakûtan (masculine definite oblique plural)
wî kakûtî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan kakûtan (masculine definite demonstrative oblique plural)
kakûto (masculine definite vocative singular)
kakûtino (masculine definite vocative plural)
kakûtek (masculine indefinite nominative singular)
kakûtin (masculine indefinite nominative plural)
kakûtekî (masculine indefinite construct singular)
kakûtine (masculine indefinite construct plural)
kakûtekî (masculine indefinite oblique singular)
kakûtinan (masculine indefinite oblique plural)
kakît
kakot
kakwît

qerqod, skelet, hemû hestiyên kesekî yan ajelekî

Di kakûtê mirovan da 206 parçe hestî hene. Şiklê wan 206 hestîyan ji hev ti din cur be cur in. Gor fonksîyona xwe, her hestîyek şikleki girtîye. Skelet ji serî, marîpîşt, sîng, qor û pîlan pêk hatîye.

Anatomiya Bedena Mirovan, Huseyin Bektaş, Weşanên Deng


geh

geha (feminine definite construct singular)
gehên (feminine definite construct plural)
gehê (feminine definite oblique singular)
gehan (feminine definite oblique plural)
wê gehê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan gehan (feminine definite demonstrative oblique plural)
gehê (feminine definite vocative singular)
gehino (feminine definite vocative plural)
gehek (feminine indefinite nominative singular)
gehin (feminine indefinite nominative plural)
geheke (feminine indefinite construct singular)
gehine (feminine indefinite construct plural)
gehekê (feminine indefinite oblique singular)
gehinan (feminine indefinite oblique plural)
گههـ (Kurdish-Arabic)
ga
gah
gih

Têkildarî -ga / -ge ya soranî, گاه (-gah) ya farisî, gah ya pehlewî, gaθu- ya farisiya kevn, -gatu ya avestayî, गात (gatu) ya sanskrîtî, гать (gati: rêk) ya rusî, гат/gat ya sirbî, hať ya slovakî, hemû ji proto-hindûewropî ... . գահ (gah) ya ermenî ji zimanekî îranî hatiye deynkirin.


qan

qana (feminine definite construct singular)
qanên (feminine definite construct plural)
qanê (feminine definite oblique singular)
qanan (feminine definite oblique plural)
wê qanê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan qanan (feminine definite demonstrative oblique plural)
qanê (feminine definite vocative singular)
qanino (feminine definite vocative plural)
qanek (feminine indefinite nominative singular)
qanin (feminine indefinite nominative plural)
qaneke (feminine indefinite construct singular)
qanine (feminine indefinite construct plural)
qanekê (feminine indefinite oblique singular)
qaninan (feminine indefinite oblique plural)

Şêrê nêr berî hemiya dixwit û heta ew têr nebît, Şêra mê û têşk newêrin bixwin. Piştî şêr têr dibît, dikevîte ser qana piştê û radizêt. Û canewerên dî wek xezal û kûviya demê şêrî di wê rewşê da dibînin, dizanin şêr têr e. Hîngê jê natirsin û bi tenahî diçerin.


pupil

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q1860 (eng)-Nattes à chat-pupil.wav


throat

gewrî, gerden, hefik, qirrik, qurrg, gerû


hormon

hormona (feminine definite construct singular)
hormonên (feminine definite construct plural)
hormonê (feminine definite oblique singular)
hormonan (feminine definite oblique plural)
wê hormonê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan hormonan (feminine definite demonstrative oblique plural)
hormonê (feminine definite vocative singular)
hormonino (feminine definite vocative plural)
hormonek (feminine indefinite nominative singular)
hormonin (feminine indefinite nominative plural)
hormoneke (feminine indefinite construct singular)
hormonine (feminine indefinite construct plural)
hormonekê (feminine indefinite oblique singular)
hormoninan (feminine indefinite oblique plural)
harmonî

Ji îngilîzî hormone, ji yûnaniya kevn ὁρμῶν (hormôn).

Madeyên ku di derek leşî de çêdibin û ji wir bi xwînê re dilivin derên din yên leşî û bandorê li çalakiyên fîziyolojîk dikin.

Heger hûn dixwazin aşika (mîde) we newestandî û hêsan be, berî ku hûn razin, xwarina giran nexwin. Hûn karin şêraniyê bixwun. Ji ber ku, di şêraniyê de hormona bextewariyê, hormona serotonîn heye û ev hormon dibe sedema rehetbûn û vezilandina laş û bejnê.

Dr.Mihyedîn, Lotikxane.com, jêwergirtin: 7/2009

Hormona hin giring, ku di pankreasê çêdibe, însulîn e. Ew hormona, ji bo daxistina şekir di xwîna mirovan da gelek giring e.


hestîk

Sê hestîkên guhê naverast (çekûç, dezgeh û zengû), hestiyên herî hûrik in di laşê mirov de.


hêlik

gun, ritil, testîs,
herdu gogikên biçûk yên li ber kîrî yên ku tovava mêran tê de ye


parsû

parsûyê (masculine definite construct singular)
parsûyên (masculine definite construct plural)
parsûyî (masculine definite oblique singular)
parsûyan (masculine definite oblique plural)
wî parsûyî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan parsûyan (masculine definite demonstrative oblique plural)
parsûyo (masculine definite vocative singular)
parsûyino (masculine definite vocative plural)
parsûyek (masculine indefinite nominative singular)
parsûyin (masculine indefinite nominative plural)
parsûyekî (masculine indefinite construct singular)
parsûyine (masculine indefinite construct plural)
parsûyekî (masculine indefinite oblique singular)
parsûyinan (masculine indefinite oblique plural)
پارسوو (Kurdish-Arabic)
парсу (Kurdish-Cyrillic)
parasî
parasû
perasî
parsi
parsî
parsiw
parsîw
perasû
parxan
parxane
parxon
paransû
peransû
parhestû
parhestî
qolinc

Herwiha perasû, hevreha soranî پەراسوو (perasû), goranî/hewramî perasû, zazakî parsû, avestayî 𐬞𐬀𐬭𐬆𐬯𐬎 (parəsu), farisî پهلو (pehlû), pehlewî pehlûg, osetî фарс (fars), sanskrîtî पर्शु (párśu), hindî पसली (paslī), albanî parz, parzëm, lîtwanî pìršys, rûsî пе́рси (pérsi), sirbokroatî пр̏си û пр̏са / pȑsi û pȑsa, slovenî pŕsi, çekî prs û prso, slovakî prsia, polonî pierś... hemû ji proto-hindûewropî *pérḱus (parsû; sîng).
Di şaxên din yên zimanên hindûewropî de peyv nayê dîtin. Di zimanên slavî de peyv ne bi wateya perasû lê bi manaya sîng e. Vê kiriye ku hinek etîmolog biguman bin li ser hevreha peyvên hindûîranî li aliyekî û peyvên slavî li aliyê din. Lê sîng û perasû ji xwe gelek têkilî yan nêzîkî hev in loma ihtimaleke mezin heye ku ew bi eslê xwe eynî peyv bin.
Formên parhestû, parhestî bi etîmolojiya gelêrî li gor par (pişt) û hestî hatine çêkirin.
;Çavkanî::
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
* Derksen, Rick: Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon [Ferhenga etîmolojî ya peyvên mîrasî yên slavî] (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series; 4), Leiden, Boston: Brill 2008.
* Mallory, J. P.; Adams, D. Q., editors (1997): Encyclopedia of Indo-European culture [Zanistnameya Çandeya Kultûra Hindûewropî], London, Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers.
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010

hestiyên mîna rekehê li dor hinavan, parxwan:

Êdî tu û Dêrana xwe ne. Beriya were dinê te bo wê qederek çêkir bo qedereke çêtir. Êdî dor a te ye. Tu jî zaroka xwe derxe ji nav parsûyên xwe. Bila li ser daregulan mezin bibe. Li esmên bifire. Tu û Dêrana xwe. Kesek nîne hêz û alîkariyek bide te. Ji ber ku te navê û hêzek ser hêza te re tune.

Selîm Temo: Bi destê gulberojan bo dayîka Dêranê, Gazeteduvar.com.tr 5/2018

Gule li şala pişta paşayê dikevit û dibore , li ser parsûyan li rûyê çermê diçe û derbaz dibe.

2010, Mele Mehmûdê Bazîdî, Cami’eya Riseleyan û Hikayetan Bi Zimanê Kurmancî, Lîs, çapa 1ê, r. 65, ISBN 978-605-5683-27-6


çîm

çîmê (masculine definite construct singular)
çîmên (masculine definite construct plural)
çîmî (masculine definite oblique singular)
çîman (masculine definite oblique plural)
wî çîmî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan çîman (masculine definite demonstrative oblique plural)
çîmo (masculine definite vocative singular)
çîmino (masculine definite vocative plural)
çîmek (masculine indefinite nominative singular)
çîmin (masculine indefinite nominative plural)
çîmekî (masculine indefinite construct singular)
çîmine (masculine indefinite construct plural)
çîmekî (masculine indefinite oblique singular)
çîminan (masculine indefinite oblique plural)
çam
çem

çîp, çok, laq, lûlaq, hêt, ran,
hestiyê ji çokî ta navtengê


rûvî

rûviya (feminine definite construct singular)
rûviyên (feminine definite construct plural)
rûviyê (feminine definite oblique singular)
rûviyan (feminine definite oblique plural)
wê rûviyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan rûviyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
rûviyê (feminine definite vocative singular)
rûviyino (feminine definite vocative plural)
rûviyek (feminine indefinite nominative singular)
rûviyin (feminine indefinite nominative plural)
rûviyeke (feminine indefinite construct singular)
rûviyine (feminine indefinite construct plural)
rûviyekê (feminine indefinite oblique singular)
rûviyinan (feminine indefinite oblique plural)
روڤی
rîvî
rûvîk
rîvîk
rovî
rodî

Hinav, rûvî beşek ji coga koendama herisê ye.Xwarin(xurek) ji gedeyê derbasî nav rûviya zirav dibe,li vir heriskirin û mijîna xurekan didome. Xurekên neherisbar derbasî rûviya stûr dibe, paşê wek destav ji laş bi der dikevit.

ظهر پشته سره ناڤک جوف ناڤکبد جرگه کلیه گرچک کدنه بزروڤین امعاء مرارت هم ظراڤ

Z̤ehr-i puşt e; sirre navik; cewf-i navKebd-i cerg e; kulye gurçik; kidne bezRûviyin emʿaʾ; meraret hem z̤irav


lam

hestiyê gepê, hestiyê alekê, şewî, arûş, lamtor, hestiyê hinarokê


pîl

Du hestî ên bi ber û pehn ku dikeve li pişta mirovan li jêr stû û pişta sermil ên rast çep (Hestiyên li pişta mirovan di navbera gurmilk û qefesê de.)


bone

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q1860 (eng)-Nattes à chat-bone.wav


derqûn

derqûna (feminine definite construct singular)
derqûnên (feminine definite construct plural)
derqûnê (feminine definite oblique singular)
derqûnan (feminine definite oblique plural)
wê derqûnê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan derqûnan (feminine definite demonstrative oblique plural)
derqûnê (feminine definite vocative singular)
derqûnino (feminine definite vocative plural)
derqûnek (feminine indefinite nominative singular)
derqûnin (feminine indefinite nominative plural)
derqûneke (feminine indefinite construct singular)
derqûnine (feminine indefinite construct plural)
derqûnekê (feminine indefinite oblique singular)
derqûninan (feminine indefinite oblique plural)
derqwîn


mîzdank

mîzdanka (feminine definite construct singular)
mîzdankên (feminine definite construct plural)
mîzdankê (feminine definite oblique singular)
mîzdankan (feminine definite oblique plural)
wê mîzdankê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan mîzdankan (feminine definite demonstrative oblique plural)
mîzdankê (feminine definite vocative singular)
mîzdankino (feminine definite vocative plural)
mîzdankek (feminine indefinite nominative singular)
mîzdankin (feminine indefinite nominative plural)
mîzdankeke (feminine indefinite construct singular)
mîzdankine (feminine indefinite construct plural)
mîzdankekê (feminine indefinite oblique singular)
mîzdankinan (feminine indefinite oblique plural)

Di leşî de cihê ku mîz tê de ye berî ku ji leşî derdikeve.


movik

movikê (masculine definite construct singular)
movikên (masculine definite construct plural)
movikî (masculine definite oblique singular)
movikan (masculine definite oblique plural)
wî movikî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan movikan (masculine definite demonstrative oblique plural)
moviko (masculine definite vocative singular)
movikino (masculine definite vocative plural)
movikek (masculine indefinite nominative singular)
movikin (masculine indefinite nominative plural)
movikekî (masculine indefinite construct singular)
movikine (masculine indefinite construct plural)
movikekî (masculine indefinite oblique singular)
movikinan (masculine indefinite oblique plural)
movk
kovik
tovik

Ziman giyan û jiyana netewe, movikê piştê û stûna kûnê neteweyî ye.

Nezîr Silo: Ziman û nivîsara Kurdî, Gelavej.com, 7/2008


zêdegun

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


mox

Ji erebî مخ (muxx), hevreha maltî moħħ, aramî ܡܘܚܐ (muxa), îbrî מוח (moax), ugarî 𐎎𐎈 (m-ḥ), eblayî 𒈬𒄷𒌝 ((mu-ḫu-um /muḫḫum/ [MU.HU.UM]), akadî 𒌋𒅗 (muḫḫu) [UGU = U.KA]... hemû ji proto-samî *muḫḫ-


heart

Ji îngilîziya navîn herte, ji îngilîziya kevn heorte (“qelb”), ji proto-cermeniya rojava *hertā, ji proto-cermenî *hertô (“qelb”), ji proto-hindûewropî *ḱérd (“qelb”). Cotrehê cardia.

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q1860 (eng)-Nattes à chat-heart.wav


cœur

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q150 (fra)-Nattes à chat-cœur.wav


tilor

ran, hêt, rihn, king, qalçe, derqûn, laqûn

Tilorên vê jinikê nabin nesîbê kesî... Ji ber ku ew tilorên xwe ji bo xapandinê bi kar tîne... Ser soza xwe nasekinî!


çene

çeneya (feminine definite construct singular)
çena (feminine definite construct singular)
çeneyên (feminine definite construct plural)
çenên (feminine definite construct plural)
çeneyê (feminine definite oblique singular)
çenê (feminine definite oblique singular)
çeneyan (feminine definite oblique plural)
çenan (feminine definite oblique plural)
wê çeneyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wê çenê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan çeneyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
wan çenan (feminine definite demonstrative oblique plural)
çeneyê (feminine definite vocative singular)
çenê (feminine definite vocative singular)
çeneyino (feminine definite vocative plural)
çenino (feminine definite vocative plural)
çeneyek (feminine indefinite nominative singular)
çenek (feminine indefinite nominative singular)
çeneyin (feminine indefinite nominative plural)
çenin (feminine indefinite nominative plural)
çeneyeke (feminine indefinite construct singular)
çeneke (feminine indefinite construct singular)
çeneyine (feminine indefinite construct plural)
çenine (feminine indefinite construct plural)
çeneyekê (feminine indefinite oblique singular)
çenekê (feminine indefinite oblique singular)
çeneyinan (feminine indefinite oblique plural)
çeninan (feminine indefinite oblique plural)
çeng
çenge

erzînk, çen, arzenî, argûşk, alûşk, zenî, lam, lemtor, erçen, çenik,
hestiyê navbera devî û gerdenê

Gewher çenê şêrîn kenê
Hingiv di nav lêv û çenê
Berfa spî di gerdenê
Naghê kesî bi xwestinê


çene

çene, erçen, erzing, çeng, argûşk, alûşk, lam, zênî, zenî


erzînk

erzînka (feminine definite construct singular)
erzînkên (feminine definite construct plural)
erzînkê (feminine definite oblique singular)
erzînkan (feminine definite oblique plural)
wê erzînkê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan erzînkan (feminine definite demonstrative oblique plural)
erzînkê (feminine definite vocative singular)
erzînkino (feminine definite vocative plural)
erzînkek (feminine indefinite nominative singular)
erzînkin (feminine indefinite nominative plural)
erzînkeke (feminine indefinite construct singular)
erzînkine (feminine indefinite construct plural)
erzînkekê (feminine indefinite oblique singular)
erzînkinan (feminine indefinite oblique plural)
erzing
erzink
erzîng

çene, argûşk, alûşk, erzen, arzenî zenî, lam, lemtor, erçen, çenik, arzen, erzîn, çenake, çenawe, çinage, laçank,
hestiyê navbera devî û gerdenê


argûşk

argûşka (feminine definite construct singular)
argûşkên (feminine definite construct plural)
argûşkê (feminine definite oblique singular)
argûşkan (feminine definite oblique plural)
wê argûşkê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan argûşkan (feminine definite demonstrative oblique plural)
argûşkê (feminine definite vocative singular)
argûşkino (feminine definite vocative plural)
argûşkek (feminine indefinite nominative singular)
argûşkin (feminine indefinite nominative plural)
argûşkeke (feminine indefinite construct singular)
argûşkine (feminine indefinite construct plural)
argûşkekê (feminine indefinite oblique singular)
argûşkinan (feminine indefinite oblique plural)
algûşk
alîgûşk
elgûşk
ergûşk

çene, çen, erzînk, alûşk, zenî, lam, lemtor, erçen, çenik,
hestiyê navbera devî û gerdenê


alûşk

alûşka (feminine definite construct singular)
alûşkên (feminine definite construct plural)
alûşkê (feminine definite oblique singular)
alûşkan (feminine definite oblique plural)
wê alûşkê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan alûşkan (feminine definite demonstrative oblique plural)
alûşkê (feminine definite vocative singular)
alûşkino (feminine definite vocative plural)
alûşkek (feminine indefinite nominative singular)
alûşkin (feminine indefinite nominative plural)
alûşkeke (feminine indefinite construct singular)
alûşkine (feminine indefinite construct plural)
alûşkekê (feminine indefinite oblique singular)
alûşkinan (feminine indefinite oblique plural)
arûşk
elûşk
erûşk

çene, çen, erzînk, argûşk, zenî, lam, lemtor, erçen, çenik,
hestiyê navbera devî û gerdenê


zenî

zeniya (feminine definite construct singular)
zeniyên (feminine definite construct plural)
zeniyê (feminine definite oblique singular)
zeniyan (feminine definite oblique plural)
wê zeniyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan zeniyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
zeniyê (feminine definite vocative singular)
zeniyino (feminine definite vocative plural)
zeniyek (feminine indefinite nominative singular)
zeniyin (feminine indefinite nominative plural)
zeniyeke (feminine indefinite construct singular)
zeniyine (feminine indefinite construct plural)
zeniyekê (feminine indefinite oblique singular)
zeniyinan (feminine indefinite oblique plural)
zênî

çen, çene, erzînk, arzenî, argûşk, alûşk, lam, lemtor, erçen, çenik,
hestiyê navbera devî û gerdenê

Ji goher xunçe koşa'î digirit durcê 'eqîqBi şeker xende zenî ger bigirît şekkerê tengWere bêperde Mela vê xezelê bîne meqam


erçen

çene, çen, erzînk, argûşk, alûşk, lam, lemtor, zenî, çenik,
hestiyê navbera devî û gerdenê


çenik

çenika (feminine definite construct singular)
çenikên (feminine definite construct plural)
çenikê (feminine definite oblique singular)
çenikan (feminine definite oblique plural)
wê çenikê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan çenikan (feminine definite demonstrative oblique plural)
çenikê (feminine definite vocative singular)
çenikino (feminine definite vocative plural)
çenikek (feminine indefinite nominative singular)
çenikin (feminine indefinite nominative plural)
çenikeke (feminine indefinite construct singular)
çenikine (feminine indefinite construct plural)
çenikekê (feminine indefinite oblique singular)
çenikinan (feminine indefinite oblique plural)
çenk
çeng

erzînk, argûşk, alûşk, zenî, lam, lemtor, erçen, çene,
hestiyê navbera devî û gerdenê


œil

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q150 (fra)-Nattes à chat-œil.wav


boçik

boçika (feminine definite construct singular)
boçikên (feminine definite construct plural)
boçikê (feminine definite oblique singular)
boçikan (feminine definite oblique plural)
wê boçikê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan boçikan (feminine definite demonstrative oblique plural)
boçikê (feminine definite vocative singular)
boçikino (feminine definite vocative plural)
boçikek (feminine indefinite nominative singular)
boçikin (feminine indefinite nominative plural)
boçikeke (feminine indefinite construct singular)
boçikine (feminine indefinite construct plural)
boçikekê (feminine indefinite oblique singular)
boçikinan (feminine indefinite oblique plural)
boç
boçk
بۆچک (Kurdish-Arabic)
бочьк (Kurdish-Cyrillic)

Ji ermenî պոչիկ (počʻik, “dav”), ji պոչ (počʻ) + -իկ (-ik); wekheva boç + -ik.

Marîpişta mirovan ji 24 parçe hestîyan pêk hatiye. 7 ji wana li berê marîpişta histti, 12 li marîpişta sîng, 5 li marîpişta navpiştê, 5 li marîpişta runiştekê û 3-5 marîpişta boçikê hatine avakirin.

2004, Hüseyin Bektaş, Anatomîya Bedena Mirovan, Weşanên Deng, r. 18, ISBN 975-7011-32-0

Tiştê baş serê min li erdê neket û neşikiya, lê ji ber ku ez pir xerab ketim, ez boçikî bûm. Do ez bi kûtanî çûm Newrozê. Li ser kursiya hişk, bi saetan rûniştan jî pir zor bû. Lê kêfxweşiya temaşekirina govenda kurdan ya bi sedan kesî, pir hindik êşa boçikê bi min dida jibîrkirin.

2013, Zinarê Xamo, Min zivistana îsal bi selametî xelas nekir https://web.archive.org/https://zinarexamo.blogspot.com/2013/03/min-zivistana-isal-bi-selameti-xelas.html?m=1 arşîv, zinarexamo.blogspot.com


iris

bîbik, reşka çavî, îrîs, betro, bîbok, bîbilk


sang

Ji fransiya kevn sanc ji latînî sanguis (“xwîn”).

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q150 (fra)-Nattes à chat-sang.wav


zengilok

Pêkhateyek li qirrika mirov de cih digire. Ji cotek dengejê û valahiya nav dengejêyan pêk tê. Dengê mirov li vir peyda dibe. Dema henasedayinê baya hewaya pişikê, dengejêyan dilivîne bi vî awayê deng çê dibe. Dema daqurtandina loqa xurekê, devê zengilokê ji aliyê zimanê kirkiragî ve tê girtin, bi vî awayê xurek nakeve nav borîhewayê, lê derbasê soriçikê dibe.

...heta firset dibînitin û kêrê ji pêrve li zengiloka Kîretê didetin

2010, Mele Mehmûdê Bazîdî, Cami’eya Riseleyan û Hikayetan Bi Zimanê Kurmancî, Lîs, çapa 1ê, r. 85, ISBN 978-605-5683-27-6


maire

şax, strû, qiloç, qoç (hestiyê bi serê hin heywanan ve)


firşik

firşikê (masculine definite construct singular)
firşikên (masculine definite construct plural)
firşikî (masculine definite oblique singular)
firşikan (masculine definite oblique plural)
wî firşikî (masculine definite demonstrative oblique singular)
wan firşikan (masculine definite demonstrative oblique plural)
firşiko (masculine definite vocative singular)
firşikino (masculine definite vocative plural)
firşikek (masculine indefinite nominative singular)
firşikin (masculine indefinite nominative plural)
firşikekî (masculine indefinite construct singular)
firşikine (masculine indefinite construct plural)
firşikekî (masculine indefinite oblique singular)
firşikinan (masculine indefinite oblique plural)
firşk

mîde, gedek, zik, meîde, ûr,
beşê leşî yê ku dikeve navbera sîngî û navtengê,
cihê ku xwarina xwarî diçe tê de


mouth

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q1860 (eng)-Nattes à chat-mouth.wav


main

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q150 (fra)-Nattes à chat-main.wav


stomach

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q1860 (eng)-Nattes à chat-stomach.wav


tepa serî

/tɛˈpɑː sɛˈɾiː/

Ciyê herî bilind li tasika serî an serê mirov


belegoşk

belegoşka (feminine definite construct singular)
belegoşkên (feminine definite construct plural)
belegoşkê (feminine definite oblique singular)
belegoşkan (feminine definite oblique plural)
wê belegoşkê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan belegoşkan (feminine definite demonstrative oblique plural)
belegoşkê (feminine definite vocative singular)
belegoşkino (feminine definite vocative plural)
belegoşkek (feminine indefinite nominative singular)
belegoşkin (feminine indefinite nominative plural)
belegoşkeke (feminine indefinite construct singular)
belegoşkine (feminine indefinite construct plural)
belegoşkekê (feminine indefinite oblique singular)
belegoşkinan (feminine indefinite oblique plural)
pelegoşk

/bɛlɛˈɡoːʃk/

Çîvo usa ker hînkiribû, heçî gava destê xwe bavîta belegoşka xwe, bixuranda, ker dizirîya.

26.11.2017, Têmûrê Xelîl, Ji nimûneyên zargotina me – 117 https://web.archive.org/https://krd.riataza.com/2017/11/26/ji-nimuneyen-zargotina-117/ arşîv, riataza.com

Elî bi qilqilandin belegoşka xwe xurand û li Hesen zivirî...

Hêvî, Çîrok https://web.archive.org/http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/3ZFTRN9QDG.pdf arşîv, 1983, F.TOTANÎ, r. 44

Min bavê xwe razî dikir, diya min di me de derket, şeqamekî li belegoşka min xist...

Tirêj, Çend bermayên Mîtolojîk https://web.archive.org/http://www.arsivakurd.org/images/arsiva_kurd/kovar/tirej/tirej_2.pdf arşîv, 1980, Mihemed QASIM, hj. 2, r. 53


laqûn

laqûna (feminine definite construct singular)
laqûnên (feminine definite construct plural)
laqûnê (feminine definite oblique singular)
laqûnan (feminine definite oblique plural)
wê laqûnê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan laqûnan (feminine definite demonstrative oblique plural)
laqûnê (feminine definite vocative singular)
laqûnino (feminine definite vocative plural)
laqûnek (feminine indefinite nominative singular)
laqûnin (feminine indefinite nominative plural)
laqûneke (feminine indefinite construct singular)
laqûnine (feminine indefinite construct plural)
laqûnekê (feminine indefinite oblique singular)
laqûninan (feminine indefinite oblique plural)

Em çima gotina "qûn" sansûr bikin? Çima ji îngîlîzî werbigirin? Li gor min "qûn" bila niviskî jî wek "qûn" bê bikaranîn. Li Botanê ji qalçayan re dibêjin "laqûn". Em dikarin bêjin laqûn jî. Xweşiktirîn laqûnên cîhanê...


qalçe

qalçeya (feminine definite construct singular)
qalça (feminine definite construct singular)
qalçeyên (feminine definite construct plural)
qalçên (feminine definite construct plural)
qalçeyê (feminine definite oblique singular)
qalçê (feminine definite oblique singular)
qalçeyan (feminine definite oblique plural)
qalçan (feminine definite oblique plural)
wê qalçeyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wê qalçê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan qalçeyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
wan qalçan (feminine definite demonstrative oblique plural)
qalçeyê (feminine definite vocative singular)
qalçê (feminine definite vocative singular)
qalçeyino (feminine definite vocative plural)
qalçino (feminine definite vocative plural)
qalçeyek (feminine indefinite nominative singular)
qalçek (feminine indefinite nominative singular)
qalçeyin (feminine indefinite nominative plural)
qalçin (feminine indefinite nominative plural)
qalçeyeke (feminine indefinite construct singular)
qalçeke (feminine indefinite construct singular)
qalçeyine (feminine indefinite construct plural)
qalçine (feminine indefinite construct plural)
qalçeyekê (feminine indefinite oblique singular)
qalçekê (feminine indefinite oblique singular)
qalçeyinan (feminine indefinite oblique plural)
qalçinan (feminine indefinite oblique plural)
qalça

Em çima gotina "qûn" sansûr bikin? Çima ji îngîlîzî werbigirin? Li gor min "qûn" bila niviskî jî wek "qûn" bê bikaranîn. Li Botanê ji qalçayan re dibêjin ‘laqûn’. Em dikarin bêjin laqûn jî. Xweşiktirîn laqûnên cîhanê...


basen

basena (feminine definite construct singular)
basenên (feminine definite construct plural)
basenê (feminine definite oblique singular)
basenan (feminine definite oblique plural)
wê basenê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan basenan (feminine definite demonstrative oblique plural)
basenê (feminine definite vocative singular)
basenino (feminine definite vocative plural)
basenek (feminine indefinite nominative singular)
basenin (feminine indefinite nominative plural)
baseneke (feminine indefinite construct singular)
basenine (feminine indefinite construct plural)
basenekê (feminine indefinite oblique singular)
baseninan (feminine indefinite oblique plural)

qalçe, derqûn, ran, laqûn, qûn û derdorên wê

Bi rastî hevalê me şerm kiriye û gotina "qûn" bi kar neînaye ji ber ku ev gotin di zimanê "nivîsînê" de, ne ciwan e û bes bi zimanê Axiftinê tê bikaranîn. Lê gotina "basen" gelek xweş e û mirov dikare bê şermkirin binviîse û şêweyek ciwan e. Her weha gotina pistan li catî "memik", gotina vajîna li catî "quz" û gotina kot li catî "gû". Li min biborin ku min li vir her tişt nivîsand lê ev ji bo zanînê bûn.


pizdan

pizdana (feminine definite construct singular)
pizdanên (feminine definite construct plural)
pizdanê (feminine definite oblique singular)
pizdanan (feminine definite oblique plural)
wê pizdanê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan pizdanan (feminine definite demonstrative oblique plural)
pizdanê (feminine definite vocative singular)
pizdanino (feminine definite vocative plural)
pizdanek (feminine indefinite nominative singular)
pizdanin (feminine indefinite nominative plural)
pizdaneke (feminine indefinite construct singular)
pizdanine (feminine indefinite construct plural)
pizdanekê (feminine indefinite oblique singular)
pizdaninan (feminine indefinite oblique plural)
پزدان (Kurdish-Arabic)
pizdang
pizdank
pizan

piz + -dank - -k
Ji proto-hindûewropî *pisten-, hevrehaپستان (pistan) ya farisî û pistan ya pehlewî, belkî pêsîr ya kurmancî jî.

malzarok, rahîm, zarokdank,
di zikê jinan yan ajelên mê de ew cih yê ku zarok tê de ye berî ku biwelide


klîtorîs

klîtorîsa (feminine definite construct singular)
klîtorîsên (feminine definite construct plural)
klîtorîsê (feminine definite oblique singular)
klîtorîsan (feminine definite oblique plural)
wê klîtorîsê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan klîtorîsan (feminine definite demonstrative oblique plural)
klîtorîsê (feminine definite vocative singular)
klîtorîsino (feminine definite vocative plural)
klîtorîsek (feminine indefinite nominative singular)
klîtorîsin (feminine indefinite nominative plural)
klîtorîseke (feminine indefinite construct singular)
klîtorîsine (feminine indefinite construct plural)
klîtorîsekê (feminine indefinite oblique singular)
klîtorîsinan (feminine indefinite oblique plural)
kilîtorîs

Ji îngilîzî clitoris, ji yûnaniya kevn κλειτορίς (kleitorís)

zîlik

Parçeyekî hesas ya dirêjok ya vajînayê ye.

Di sinetkirina jinan de parçeyeka mezin yan biçûk ji organê cinsî yê jinê têt jê kirin yan jî ji ber sebebên kulturî têt eziyet dan û li gor WHO-yê çar rengên sinetkirina jinan hene:
1. Çermê pêşiyê yê li dora klîtorîsê yan li dora serê klîtorîsê têt avêtin.


kêlbe

kêlbeya (feminine definite construct singular)
kêlba (feminine definite construct singular)
kêlbeyên (feminine definite construct plural)
kêlbên (feminine definite construct plural)
kêlbeyê (feminine definite oblique singular)
kêlbê (feminine definite oblique singular)
kêlbeyan (feminine definite oblique plural)
kêlban (feminine definite oblique plural)
wê kêlbeyê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wê kêlbê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan kêlbeyan (feminine definite demonstrative oblique plural)
wan kêlban (feminine definite demonstrative oblique plural)
kêlbeyê (feminine definite vocative singular)
kêlbê (feminine definite vocative singular)
kêlbeyino (feminine definite vocative plural)
kêlbino (feminine definite vocative plural)
kêlbeyek (feminine indefinite nominative singular)
kêlbek (feminine indefinite nominative singular)
kêlbeyin (feminine indefinite nominative plural)
kêlbin (feminine indefinite nominative plural)
kêlbeyeke (feminine indefinite construct singular)
kêlbeke (feminine indefinite construct singular)
kêlbeyine (feminine indefinite construct plural)
kêlbine (feminine indefinite construct plural)
kêlbeyekê (feminine indefinite oblique singular)
kêlbekê (feminine indefinite oblique singular)
kêlbeyinan (feminine indefinite oblique plural)
kêlbinan (feminine indefinite oblique plural)
kêlb
kilb
kêlbetan


arzen

arzena (feminine definite construct singular)
arzenên (feminine definite construct plural)
arzenê (feminine definite oblique singular)
arzenan (feminine definite oblique plural)
wê arzenê (feminine definite demonstrative oblique singular)
wan arzenan (feminine definite demonstrative oblique plural)
arzenê (feminine definite vocative singular)
arzenino (feminine definite vocative plural)
arzenek (feminine indefinite nominative singular)
arzenin (feminine indefinite nominative plural)
arzeneke (feminine indefinite construct singular)
arzenine (feminine indefinite construct plural)
arzenekê (feminine indefinite oblique singular)
arzeninan (feminine indefinite oblique plural)
erzing
erzink
erzîng

erzînk, çene, argûşk, alûşk, zenî, lam, lemtor, erçen, çenik, erzîn, çenake, çenawe, çinage, laçank,
hestiyê navbera devî û gerdenê