-a

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

-an

Di zimanê devkî de paşgira pirrjimariyê ye dema peyv serbixwe be (ango ti nomîn li dû wê neyên).

-an

Di zimanê devkî de paşgira pirrjimariyê ya dikeve pey cînavên diyarker dema ew li pêş peyvên pirrjimar yên tewandî bin.

Paşgirek e bo peyvên yekjimar yên zayendmê dema nomînek (cînavek / navdêrek / rengdêrek) diyarker li dû wê peyvê bêt.

keça wê, jina Elî, pirtûka kevn, guleka sor, dareka stûr

Dikeve dû hin peyvan û maneya "wê..., ya ku" didiyê.

cara, dema, bîska, gava, kêlîka, sala, wexta

Dema ez şiyar bûm, ew hinda bûbû

Du pirtûka bîne lê pênûsa li wir bihêle.

Du pirtûkan bîne lê pênûsan li wir bihêle.

eva sêva

va sêva

ewa xoxa

wa xoxa

Di hin devokan de dikeve dû peyva zayendmê ya li pey cînava "ev".

Ev pirtûka xweş e

Ev pirtûke xweş e / Ev pirtûka han xweş e / Ev pirtûka ha xweş e / Ev pirtûka he xweş e / Ev pirtûka hanê xweş e / Ev pirtûka henê xweş e.

Paşgirek e hin peyvên nû pê hatine çêkirin ku maneya "ya / yê (pirr baş) tiştekî dizane" dide.

beza, fehma, xwenda, zana,...

Pê hin navên jinan ji yên zelaman tên çêkirin.

Fehîm → Fehîma, Hisên → Hisna, Kerîm → Kerîma û hwd


-a

bela

bona

longa

sama


-a

Paşgiregeke ingilîzî ye ku bi peyvên esil-latînî re tê bikaranîn û bi giştî pirjimariya van herdû paşgiran çêdike.

Paşgireke ingilîzî ye ku ji latînî hatiye û made an jî bûjenan dike.


-î

;1. Tu ... -î* Ji proto-hindûewropî *h₁ésti (ji *h₁es-), proto-îranî esî, hevreha î, yî û -yî yên kurmancî, ـی (-î), soranî ـی (-î), pehlewî û partî -êh, ermenî ես (es), slaviya kevn єси (êsi), latînî es (fransî es), lîtwanî esi... Herwiha -im, -e û -in jî ji heman rehê *h₁es- yê proto-hindûewropî ne. Bo guherîna S bi H binêrin heft û bo ketina H ji dawiya peyvê bidin ber fireh / fire, kurmancî deh û soranî de.
;2. çêkirina rengdêran ji navdêran* Ji zimanên îranî, hevreha soranî ـی (-î), farisî ـی (-î), pehlewî -îg, belkî hemû ji proto-hindûewropî *-ikos, hevreha sanskrîtî कस (-kas), slavoniya kevn -ъkъ (-iki), latînî -icus, îngilîziya kevn -ig, îngilîzî -y.
;3. paşgira çemandinêHevreha -ê, soranî ـی (-î), ـی (-i), pehlewî -ê, farisiya kevn -ehye, avestayî -ehie ji zimanên îranî.

Paşgirek e pê navdêr ji rengdêran tên çêkirin.

qencî (qenc+î), xirabî (xirab+î), sorî (sor+î)

Paşgirek e pê rengdêr ji navdêran tên çêkirin.

avî (av+î), bajarî (bajar+î), zîvî (zîv+î)

Paşgirek e pê formên tewandî yên navdêrên zayendnêr ji formên wan yên netewandî tên çêkirin.

gundî (< gund+î): Ez çûm nav gundî.

Hesenî: Hesenî av da me.

Paşgira kesî li gel cînavê duyem yê yekhejmar (tu).

dibêjî (tu dibêjî), dixwî (tu dixwî)

Paşgira rehê demên borî yê piraniya lêkerên negerguhêz:

-rizî-, -kelî-, -gerî-

-riz-, -kel-, -ger-

Paşgira rehê demên borî yê hinek lêkerên gerguhêz:

-zanî, -birî- (-birrî-), -kirî- (-kirrî-)

-zan-, -bir- (-birr-), -kir- (-kirr-)

Paşgirek e pê navên zimanan ji navên gelan tên çêkirin.

kurdî (kurd+î), erebî (ereb+î), îngilîzî (inglîz+î)

serî

destî

paşgira kesî li gel cînavê duyem yê yekhejmar (ew)

ew dibêjî


-î

gutî/wutî


-za

Ji zan, hevreha farisî زاده (-zade), avestayî zate-

Paşgirek e dikeve gel hin peyvan û maneya "zarrokên wî" dide:

amoza

biraza

xaloza

xwarza


-zî

Paşgirek e dikeve gel hin peyvan û wateya "zarrokên wî" dide:


-atî

Kurtkirina -ayetî ji bi têkilkirina -ayî ya ji zimanên îranî û -yet ya ji erebî [Peyv?] + -î

Paşgirek e pê hin navdêr ji hin rengdêran tên çêkirin:


-geh

Paşgirek e dikeve gel hin peyvan û maneya cih didiyê:

bingeh, dergeh, firoşgeh, xwaringeh, zanîngeh, balafirgeh, kargeh, ziyaretgeh, dadgeh


-istan

* proto-hindûewropî: *steh- ("sekinîn, sekinandin") > *steh-no (cih, der, dever, şûn, -geh, -istan, war)
* proto-îranî: *ste- ("sekinîn, sekinandin")
::avestayî: sta-, histaiti ("sekinîn, sekinandin")
::farisiya kevn: sta- ("sekinîn, sekinandin")
::farisî: -stan ("-stan")
::kurmancî: -stan ("-stan")
::soranî: -stan ("-stan")
::zazakî: -stan ("-stan")
:sanskrîtî: sthā, tisthati ("sekinîn")
:yûnanî: stasis, histemi ("sekinîn")
:latînî: stare ("sekinîn")
:îngilîzî: stand ("sekinîn") ...
:Çavkanî: Cheung p.358, Watkins p.84, Etymonline
:Hevreh: stûn, westîn, hoste, stasyon, stad

Paşgirek e dikeve gel hin peyvan û maneya welat didiyê:

Kurdistan

Pakistan

Yûnanistan


-ek

Ji yek. Hevreha soranî -êk, farisî ـی(-î).

paşpirtikek e wateya yek dide peyvên navdêr: sêvek (sêv+ek), nanek (nan+ek), pirtûkek (pirtûk+ek)

Ḥaṣil di cemîʿê ins û cananNînin bê şerafeta wî tiştekNabit ji wî zêdetir me piştek

Ser lê vekirin ji nû ve tekrarEw herdu guher di durcekê daEw şems û qemer di burcekê da

Sazende tu yî wekî ney im ezMa ney bi xwe tiştekî dibêjitXame bi xwe reşḥekî dirêjit

Her şubhetê meḥmela perî têTabûteke zeringar û rengînṢindoqeke xurdekare zerrîn


-van

Ji proto-hindûewropî *peh₂.
Hevreha soranî ـوان (-wan), farisî ـبان (-bân), pane- / paneg ya farisiya navîn, avestayî pane (pena, parastin); binêre: payîn.

Paşgirek e maneya "çavdêr" dide hin gotinan.

gavan, şivan

Paşgirek e maneya "pîşe" yan kar dide hin gotinan.


-ya

Paşgirek e bo peyvên yekjimar yên zayendmê dema nomînek (cînavek / navdêrek / rengdêrek) diyarker ya tîpa wê ya dawîn dengdêr li dû wê peyvê bêt

di zimanê devkî de paşgira pirjimariyê ye dema peyva bi dengdarekê bi dawî tê serbixwe be (ango ti nomîn li dû wê neyên): Nameya bîne lê rojnameya li wir bihêle 'Nameyan bîne lê rojnameyan li wir bihêle.'
binere -an

di hin devokan de dikeve dû peyva zayendmê ya li pey cînava "ev"

Ev nameya xweş e Ev name xweş e.

Ev nameye xweş e / Ev nameya han xweş e / Ev nameya ha xweş e / Ev nameya he xweş e / Ev nameya hanê xweş e / Ev nameya henê xweş e


-hîn

Ji peyvek proto-hindoewropî ya ku herwiha serkaniya hinnus ya latînî, innnos ya yûnanî û hinny ya îngilîzî ye.

Paşgirek e dikeve gel hin peyvan û maneya hesp yan hêstir didiyê:

mahîn


ma-

-î, -în, bi-, bi- (paşgireke çêkirina rengdêran ji navdêran


-yek

Paşgirek e maneya yek dide peyvên navdêrên bi dengdarekê bi dawî tên: nameyek (name+yek), xaniyek (xanî+eyk), mûyek (mû+yek)


-an

;Paşgira pirhejmariyê;
Herwiha -a, hevreha soranî -an, zazakî "-an", belûçî -an, -ã, farisî "-an", parsî -an, pehlewî -an, ji zimanên îranî.
;Paşgira lêkerên gerguhêzBinêre -andin.

Paşgirek e bo diyarkirina pirrjimariyê navdêran
dema ew serbixwe tên bikaranîn (ango ti nomîn li dû nayên)

– Çi dixwazî? – Desteyek gulan.

Kurdan fam kiriye ku...

Du sêvan bîne em bixwin.

Paşgira hin lêkerên gerguhêz, hevwateya -andin.

pêçan, kêşan, kilan, kan...

gulan (ji gul + -an), rêbendan (ji rê + bend + -an), berfanbar (ji berf + -an + barîn - -în)


-an

-an, paşgira pirhejmariyê (rewşa çemandî)

şewan, daran, rojan, mêrdiman: şevan, daran, rojan, mêran


-yan

Paşgirek e bo diyarkirina pirjimariyê navdêrên bi dengdaran bi dawî tên
dema ew serbixwe tên bikaranîn (ango ti nomîn li dû nayên)

frensiyan fam kiriye ku...

Çend lib mijmijeyan bîne em bixwin.


-yan

-im<sc:Latn>
-it<sc:Latn>
-î<sc:Latn>
-man<sc:Latn>
-tan<sc:Latn>

wutyan

mallyan

rojnameyan


-îş

Hevreha soranî ـیش (-îş) / ـش (-iş), farisî ـیش / ـش (-iş, -êş), pehlewî 𐭱𐭭 (-işn), hemû ji zimanên îranî. Di kurmancî de gengaz e ku nemaye ji ber guherîna ş>h (wek guh, çehv), anku *-iş > *-ih bûye û paşê jî bûye -î û bi -î'a din tevlihev bûye û winda bûye. Hê bi zimanên kurdî piştî paşgira mesderî (infinitive) -î dikare bê ku navdêrên lêkerîn çêkin (kirinî, çûyînî, hatinî, xurînî...).

paşgirek e ku pê navdêr ji lêkeran tên çêkirin
(gelek ji van lêkeran bi xwe di kurdî de nînin lê awayê wan yê navdêrî ji farisî hatiye wergirtin)


-îş

Hevreha kurmancî jî (1), kelhurî -îç, zazakî zî û kî, ji zimanên îranî


-o

Ji *-ûy, hevreha farisî -ویه (-ûye), farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (-ôê), bi ramana hûredar lê di kurdî de -ok (ji -o + -ik) wê ve cih kiriye; ji îraniya kevn *-avya (-ewye). Paşgirika îranî ketiye erebî wek -ویه (weyh), şaşkirî ji transkripisiyonên nivîsên farisî ên bi erebî nivîsandî.

vokativek e dixin dû navdêrên yekjimar yên zayendnêr dema gazî wan tê kirin

mamo, apo, xalo, kuro, keçelo...

Paşgirek e bernav yan navên tal ji navên zelaman tên çêkirin

Elo, Miho, Heso, Dilo (Dilovan), Dilşo (Dilşad)...

Li dawiya bangnîşanên neyînî û dijûnan tê danîn.

malmîrato, xwedênehêşto, min di te niyo, min te gawo!


-o

amiko

patro

vorto


-ino

Paşgirek e dixin dû navdêrên pirjimar gazî wan tê kirin

kurdino, xortino, keçino, mirovino, hevalino, serokino, rêberino, hovino, nemirovino...


-ino

bovo

bovino

ĉevalo

ĉevalino

filo

filino


-îst

-ist
-dar
-der
-kar
-ker
-nas
-van
-yar
-zan

Paşgirek e van maneyan dide peyvan:
 kesa/ê tiştekê/î dike yan dizane yan jê bawer e:


-dar

Herwiha -dêr, hevreha yan ji farisî ـدار (-dar) (ji داشتن (daşten, “hebûn, xwedî bûn”), farisiya kevn dareye, avestayî -dar, hemû ji proto-hindûewropî *dʰer- (“hebûn, xwedî bûn”)

Paşgirek e maneya "ya / yê tiştek heye" dide hin peyvan.

birîndar, deyndar, maldar


-andin

Ji zimanên îranî, hevreha soranî ـاندن (-andin), farisî ـاندن (-anden), pehlewî -anden, zazakî -tene.

Paşgirek e pê lêkerên gerguhêz ji hin navdêrên sade tên çêkirin.

êş → êşandin

nirx → nirxandin

cemed → cemidandin


-în

Ji berê *-îhin < *-îdin, ji *-îd + -in. Piştî kupiraniya d'ên dawîn ên kurdîketin/bişivîn, augmenta gelek zimanên hindûewropî /a/ hatiye ku ramana dema bihûrî bide û bûye /-iya/; ji proto-hindûewropî *h₁é (“û”). Guherînadengdêradawîn bi /a/ jî lêkerangerguhêz dike anku *-îdin (ngg) > *-adin (gg) ku paşê bûye -an û -andin, bo zêdetiragahî binêre li wan.
Hevrehên din yên kurmancî -iyan, -ihan, soranî ـان (-an), zazakî -ayene, farisî ـيدن (-îden), ji pêş-îranîkî*-áyati (-eyeti), ji pêş-hindûîranîkî*-áyati, ji pêş-hindû-ewropî*-éyeti, bi paşgira-in.

Paşgirek e pê lêkerên negerguhêz ji hin navdêrên sade tên çêkirin.

êş → êşîn; cemed → cemidîn, ken → kenîn


-în

(Paşgira rengdêran): Hevreha soranî û farisî ـین (-în), hexamenişî [skrîpt hewce ye] (-eyne), avestayî [skrîpt hewce ye] (-eêne), sanskrîtî [skrîpt hewce ye] (-êne), latînî -īnus, yûnaniya kevn -ινος (-inos), ji proto-hindûewropî *-iHnos.

Paşgirek e pê hin rengdêr ji hin navdêran tên çêkirin.

agir → agirîn, şev → şevîn


-bî

Paşgirek e dikeve dû peyva "jin" û ya "mêr" û navgira "-e-"
û maneya "jina wî / mêrê wê miriye yan jê cuda bûye" dide:


-ik

Ji proto-hindûewropî *-kon, hevreha ermenî -իկ (-ik), rusî -ик (-îk).
Wateya binavkirî tenê di hin peyvên dêrîn (archaic) de maye, hevreha soranî, palewanî, hewramî -eke, zazakî -ek, farisiya hevaxiftî (colloquial) -ê (wek مردە (merdê, “mêrik”)), ji -ik. Pirraniya peyvên ku guhertoyên wan ên di dawiya wan de /k/ heye gengaz e ku ji vê fonksiyona dêrîn e. ewk jî gengaz e ji wê bibe. Sedema ku pirriya navên endamên malbatê bi /k/ bi dawî dibin jî dikarin ji wê bibin wek dayik, bavik, birak, mak, kalik, pîrik... kîşk (<kîj + -ik) jî bi gengazî jê ye.

keç > keçik, kurr > kurrik, kêz > kêzik

Paşgirek e peyvên maneya wan cuda lê nêzî peyva bingeh çêdike: dest > destik

Di hin peyvan de wateya forma binavkirî dide.

mêrik, lawik, jinik, kurrik, keçik, tiştik, derik, malik...


-yar

Ramana yekan ji yar.
Ramanên din yeksana nûjen a du paşgirên kevn ên wek -gar û -dar, bi bihujîna dengdaran. Ne hevreha -ar.

huneryar, kurdyar, mirovyar

cotyar

hişyar, bihîstyar


-kar

cotkar

nivîskar


-ker

karker, nivêjker, pirsker


-tî

Paşgirek e pê hin navdêr ji hin rengdêran tên çêkirin

bedew > bedewtî, kole > koletî, pûç > pûçtî

Paşgirek e pê hin navdêrên nû ji hin navdêrên heyî tên çêkirin

bîjî > bîjîtî, cihû > cihûtî, pale > paletî


-tir

Hevreha soranî ـتر (-tir), farisî ـتر (-ter), pehlewî -ter, avestayî -tere-, zazakî -yer û -êr, sanskrîtî तर (-tere), latînî -ter, yûnanî -τερός (-terós), îngilîzî -er... hemû ji proto-hindûewropî *-teros ku herwiha serekaniya tir (din, dî) ya soranî, alter ya latînî û other ya îngilîzî ye jî.
:Çavkanî: Horn p.85, Watkins p.91

Paşgirek e dikeve gel rengdêran û maneya "hê" yan "hê jî" didiyê

zêdetir

mezintir

Ew ji vê biçûktir e.

rojtir

salektir


-xane

Paşgirek e dikeve dû hin peyvan û maneya xanî yan ode yan cih didiyê:

avdestxane, firoşxane, mêvanxane, nivistinxane, pirtûkxane, sêwîxane


-şem

kurdî-erebî:
-şemb
-şembe
-şembî
-şemî
-şeme
-şemu
-şemme
-şemmu
-şenb
-şenbe
-şenbî

Ji aramî [Peyv?] ji îbranî [Peyv?] ji akadî [Peyv?], binere şemî

peyvikek e dikeve dû hejmarên yek û du û sê û çar û pênc û navên hin rojên hefteyê jê çêdike

yekşem

duşem

sêşem

çarşem

pêncşem


-der

avder

nander

qûnder


-ûk

Paşgirek e hin peyvên nû ji yên heyî tên çêkirin:


-nak

paşgirek e pê hin rengdêr ji hin navdêran tên çêkirin:

tirsnak

xeternak

derdnak


-er

Neolojîzm bi miqayesekirina -ker / -kar hatiye dariştin.Çavkanî:


-er

tişt an kesê ku emelê rehê fiîlê pêk tîne


-ber

Rehê dema niha yê kevn ji lêkera "birin", bide ber farisî بر- (“-ber”) ku rehê dema niha ji lêkera بردن (borden, “birin”) e, hevrehahexamenişîber- (bar), avestayî ber- (bar-), sanskrîtî भरति (bhárati), ermeniya kevn բերեմ (berem), yûnaniya kevn φέρω (phérō), latînî ferō, rusî брать (brati), îngilîzî bear û birth... hemû ji proto-hindûewropî *bʰer- (“hilgirtin, rakirin, anîn yan birin”). Ji eynî rehî: birin, bar.

ya ku tiştekê/î dibe, yê ku tiştekê/î dibe

nameber, peyamber, rêber, razber


-xwer

rehê dema niha yê kevn ji lêkera "xwarin" (rehê dema niha -xw-), hevreha farisî خور- (-xûr), avestayî xʷer-, ji zimanên îranî.

ya ku tiştekê/î dixwe, yê ku tiştekê/î dixwe

giyaxwer, goştxwer, kedxwer, mirovxwer, serxwer, kerxwer

çardexwer


-xor

paşgirek e ku carinan li cihê paşgirên -cker / -ker tê bikaranîn:


-yem

Duyem.


-em

-emîn
-hem
-hemîn
-him
-himîn
-hum
-humîn
-wem
-wemîn
-wim
-wimîn
-wum
-wumîn
-yemîn

Niha di kurmanciya nivîskî de berbelav e lê bikaranîna wê vê dawiyê ketiye kurmancî ji soranî -em(în), ji farisî [skrîpt hewce ye] (-om(în)). Di kurmanciya devkî de li cihê wê -a / -an (kurmanciya navendî û kurmanciya rojavayî) û -ê (kurmanciya rojhilatî) tên bikaranîn.

Paşgirek e pê jimarên rêzî ji jimarên sade tên çêkirin:

yekem

duyem

sêyem

çarem

pêncem


-ane

rojane, mehane, salane, giştane


-gir

rehê dema niha ji "girtin", hevreha soranî گر (-gir), farisî گیر. Forma xwemalî "-gir" e, varyanta "-gîr" ji farisî hatiye wergirtin û di farisî de rehê dema niha ji lêkera گرفتن (giriften, “girtin, girewtene”) e.

masîgir, kirêgir, xelatgir


-k

birak (< bira)

Paşgirek e peyvin nû ji yên heyî tên çêkirin

destk


-çe

Paşgirek e hin peyvên nû ji yên heyî pê tên çêkirin wek.

baxçe

nalçe

navçe

parçe


-ahî

Herwiha -ayî, hevreha soranî -ayî, pehlewî -ay, ji zimanên îranî

bilind > bilindahî, dirêj > dirêjahî, kûr > kûrahî, mezin > mezinahî


-tirîn

mezintirîn

biçûktirîn


-ê

Raman 1: Ji forma berê û devokî *-a, di zazakî û devokên Berferatî de hê /a/ ye, hevzaya -a (îzafe). a ji berê ve di zimanikên îranî de ramanika mêzahiyê dide.
Raman 2: Hevreha -î, soranî -î, farisî -i, pehlewî -ê, farisiya kevn -ehye, avestayî -ehie ji zimanên îranî.
Raman 3: Ji *-a, ji *-ay, bi heman awayê Raman 1. Di zimanên din ên kurdî de guherrîna /a/ên dawîn > /e/ çêbûye li şûna /a/ > /ê/. Hevzaya farsiya klasîk ـﺎ (-a) (bêzayend), soranî ـە (-e) (bêzayend), zazakî -e (mê).
Raman 4: Kurtkirina -ên di vegotina rojane de.
Raman 5: Hevzaya soranî ـﯽ (-iy, -î) lê wek kurtkirina wî/wê di vegotina rojane de bi kar tê.

Av → Avê vedixwim.

Sêv → Sêvekê bixwe.

Paşgirek e bo peyvên yekjimar yên zayendnêr dema nomînek (cînavek / navdêrek / rengdêrek) diyarker li dû wê peyvê bêt.

Kurrê wî.

Mêrê Fatmayê.

Dîwarê kevn.

Paşgira bangkirina li kesên yan tiştên zayendmê ye.

Keçê, ka were!.

Di hin devokan de paşgira pirrjimariyê ye dema diyarkerek bide dû peyv sereke.

Min du defterê nû hene lê min ji bîr çend pênûsê din jî ji xwe re bikirrim.

paşê (paş wî/wê)

li serê (li ser wî/wê)

Ev şeve dereng şev herre dergehê wî biqute û bêjê (bibêje wî): Birayê Remezan, min êkê kuştî û eve şurtehê li dîf mi ve dê mi girin yan ew neyarê'd min il dîf mi ve dê mi kujin û mi divêt ev şeve tu bi min xwedan kî heta saharê.

Ev şeva gotê (gote wî) seet dozdeh tu dê çî mala wan bêjî babê minê gotî he ehe bila bête vêrê.

Unger, Christopher, 2012, Badini Kurdish modal particles dê and da: procedural semantics and language variation

Li dawiya bangnîşanan û lêkerên di rewşa bilanî/fermanî de tê danîn; nexasma bo mêzayan.

porkurrê, xwedênehêştê
Destê xwe rakir ku xwe nîşan bidiyê
Ka pê lê ke û deng bidayê
Min diya te gayê!


-ên

-êd (alt-of)
-êt (alt-of)
-în (alt-of)
-an

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Paşgirek e bo peyvên pirjimar dema nomînek (cînavek / navdêrek / rengdêrek) diyarker li dû wê peyvê bêt.

keçên wî, mêrên kurd, dîwarên herifî, sêvên sor

Havînên Kurdistanê germ in lê biharên wê fênik in.

Paşgirek e navdêran ji hin dengên xwezayî pêk tîne.

kirp → kirpên, qêrr → gêrrên


-êd

Teşeya bilez peyivî a "ên di", di devokên ku vê teşeyê kartînin de di ramana pirrjimariyê dide; wek Em di kurd în (Em kurd in).

di hin devokan paşgira bo peyvên pirjimar e dema nomînek (cînavek / navdêrek / rengdêrek) diyarker li dû wê peyvê bêt

keçêd wî

mêrêd kurd

dîwarêd herifî

sêvêd sor

Havînêt Kurdistanê germ in lê biharêt wê fênik in.


-êt

keçêt wî

mêrêt kurd

dîwarêt herifî

sêvêt sor


-abad

Ji farisî [skrîpt hewce ye] (abad, “ava”).

Paşgirek e maneya ya / yê ku ava kiriye dide

Îslamabad

Mehabad


-in

Raman 1: Hevreha soranî -in, belûçî -in, zazakî -ene, farisî -en, inglîziya kevn û almanî -en ji proto-hindûewropî *-onom.
Raman 2: Ji proto-hindûewropî *h₁sénti (“ew in”) (ji *h₁es-), proto-îranî *-end (“ew -in”), hevreha-in, -n û ne (bi maneya "ew in") yên kurmancî, farisî [skrîpt hewce ye] (-end, “ew -in”), soranî -(i)n, ermenî են (en, “ew in”), latînî sunt (“ew in”), fransî sont (/son/, “ew in”), îtalî son (“ew in”)...
Hêjayî gotinê ye ku formên proto-hindûewropî û yên proto-îranî yên bo kesê yekem yê pirrjimar (em) û kesê duyem yê pirrjimar (hûn) ji kurdî winda bûne û forma sêyem ya pirrjimar (ew) li cihê wan jî tê bikaranîn. Bo nimûne, di farisî de forma -îm li gel peyva ma (em) û ya -îd jî li gel peyva şuma (hûn) tê bikaranîn û forma -end (hevbera "-in") ya kurdî tenê li gel îşan/anha/anan (ew/wan) tê xebitandin. Herwiha -î, -e û -in jî ji heman rehê *h₁es- yê proto-hindûewropî ne.
Raman 3: Ji hin; wek tiştek = tişt-yek, tiştin = tişt-hin.
Raman 4: Paşvesazî ji -andin.

Paşgirek e dema ji forma lêkera rader bêt avêtin rayê demên borî jê çêdibe.

birin → bir; xwarin → xwar; avêtin → avêt; meyandin → meyand û hwd.

Paşgira kesîn e bo cînavên pirjimar ger rayê dema niha yê lêkerê bi dengdarekê bi dawî bêt.

em dikin, hûn dizanin, ew dibêjin

Paşgira hinekîtiyê (paucal) anku pirrjimara nebinavkirî.

kurd → kurdin

tişt → li tiştinan

kesên xirab → kesine / kesinên xirab

Negerrguhêz ên lêkerên gerguhêz ên bi -andin çêdike.

meyandin → meyinîn

Li erdê şîn bû nebat e / Pê zeyinî (hat zeyandin), zendî kinyat e


-in

Paşgirek e ku ji navdêrên nêr û nêtar navdêrên mê çêdike:


-nas

Paşgirek e maneya "şareza" yan "pispor" yan "zana" dide:*aborînas (şarezaya/ê aboriyê)


-zan

Paşgirek e maneya "kesa/ê ku tiştekî dizane" dide:

fêlzan

kurdîzan

aborîzan


-xwaz

Ji rehê dema niha a lêkera xwastin. Bide ber zazakî waz (“xwaz”) û hewramî واز (waz, “xwaz”).

kesa/ê ku tiştekî dixwaze, kesa/ê ku ji tiştekî hez dike:


-yî

Ji proto-hindûewropî *h₁ésti (ji *h₁es-), proto-îranîesî, hevrehaî, yî û -î yên kurmancî, farisî ـی (-î), soranî ـی (-î), ermenî ես (es), slaviya kevn єси (êsi), latînî es (fransî es), lîtwanî esi... Herwiha im, e û in jî ji heman rehê *h₁es- yê proto-hindûewropî ne.

Li şûna -î dema ku peyva li pêş wê bi dengdarekê diqede.


-ok

Ji -o + -ik. Binêrre -o.
Raman 2 ji peywendiya -ind e ku bi paşgireke hûredar a din -e (hevreheke -ik) bûye -inde. Nemîna hevrehên wê ên zimanên din ên îranî û hindûewropî, çêkera çêbiwaraniha (present participle) -ind(e) herwiha bi hûredar -ok hevpîşe ye; bide ber gazî û gazind (-î = hevreheke -ik). Gelek paşgirên kurdî ramana xwe li gor ewa ku ji bo navdêr e an rengdêr e diguhêrin, bide ber -yar (paşgireke ku him navdêr çêdike him rengdêr). Herwiha bide ber -î, ku paşgirika bo çêbiwara dema bihûrî ye û bi rehnasî guhertoyeke -ik e; anku hûredar bi asayî bo çêbiwaran tên karanîn.

Paşgira hûredar, bo biçûkkirina tiştekî.

Paşgirek e pê rengdêr ji rayê lêkeran tên çêkirin ku maneya "ya / yê ku tiştekî dike" didin, çêbiwara dema niha (present participle). Hevmane: -inde

livok

mêjok

firrok

Paşgirek rengdêrên ku maneya "biçûk" tê de heye hê bêhtir tên biçûkkirin, paşgira hûredar.

biçûk > biçûkok

hûrik > hûrikok

kurrik > kurrkok

Paşgirek ku pê hin peyvên nû ji yên heyî tên çêkirin:

dev > devok, hev > hevok, tev > tevok


-e

Raman 1: Ji *-ed, herwiha -it, hevreha farisî ـﺪ (-ed), ji proto-hindûewropî *-iteh₂.
Raman 2: Guhertoyeke -eka.
Raman 3: Ji *-ek / *-eg, hevreha -ik.
Raman 4: Guhertoyeke -a.

-it

Paşbendika kesîn ya kesê sêyem yê yekjimar li dema niha.

Ew dike, ew dixwe, ew dibêje.

Paşbendikek e ku peyvên zayendmê yên yekjimar û nediyar bi diyarkerên wan ve girê dide.

pirtûkeke kevn, jineke spehî

Paşbendikek e hin peyvên nû ji yên heyî pê tên çêkirin.

Paşbendikek e wateya "ya / yê ku gelek dike yan dikare" dide peyvê.

zane

xwere


-name

Paşgirek e maneya "pirtûk" anku "kitêb" dide peyvê

pendname

Şahname

Şerefname

mehname


-ar

Paşgirek e û maneya "tişta/ê ku tê kirin" dide.

Paşgirek e pê hin peyvên nû ji yên heyî tên çêkirin.


-lenda

Paşgirek e û wek paşgira -stan maneya "welat" dide peyvan

Fînlenda, Grînlenda, Holenda, Laplenda, Polenda


-mend

behremend

dewlemend

salmend

imrmend

hêzmend

hunermend, karmend, afirmend, şêwirmend


-êk

çarêk

pêncêk

pêk

jêk

têk

Em li gelêk hatin.

kitêbêk

willatêk


-îzm

Deyn ji îngilîzî -ism ji yûnaniya kevn -ισμός (-ismós).

Paşgirek e wateya îdeolojiyan yan baweriyan yan rêbazan dide.

kapîtalîzm, komunîzm, nasyonalîzm, rasîzm, sosyalîzm, patriyotîzm, îslamîzm, lîberalîzm, siyonîzm


-im

Ji proto-hindûewropî *h₁ésmi (ji *h₁es-), proto-îranî *-em, hevreha im û -m yên kurmancî, farisî -em, soranî -(i)m, pehlewî -êm, partî -am, ermenî եմ (em), slaviya kevn єсмь, latînî sum, yûnaniya kevn εἰμί (êmî), îngilîzî am, lîtwanî esmu... Herwiha -î, -e û -in jî ji heman rehê *h₁es- yê proto-hindûewropî ne.

Paşgira kesîn bo kesê yekem yê yekjimar ger rayê lêkerê bi dengdarekê bi dawî bêt.

Ez dikim, ez birim

Dinalim şubhetê re'dê
'Ecîb im lê ji vê ce'dê

Canim, dilim.

Ji bo rêzgirtina mirovên pilebilind û malmezin û desthilatdar awayê gotina ê/a min.

Mîrim, Şêxim, Xanim, Begim...


-m

Bi maneya "ya/yê/yên min" ji min, wek din ji proto-hindûewropî *h₁ésmi (ji *h₁es-), proto-îranî *-em.
Hevreha-im û -m yên kurmancî, farisî -em, soranî -(i)m, ermenî եմ (em), slaviya kevn єсмь, latînî sum, yûnaniya kevn εἰμί (êmî), îngilîzî am, lîtwanî esmu... Herwiha î, e û in jî ji heman rehê *h₁es- yê proto-hindûewropî ne.

Paşgira kesîn bo kesê yekem yê yekjimar ger rayê lêkerê bi dengdêrekê bi dawî bêt.

Ez dişêim, ez çûm.

ruham, dilêm


-n

Paşgirek ku dema ji awayê raderî yê lêkeran bikeve, forma wan ya demên borî jê peyda dibe
(ji bilî dema ku radera lêkerê bi "-in" bi dawî bêt)

bûn > bû,
 çûn > çû,
 dan > da,
kirrîn > kirrî

paşgira kesîn e bo cînavên pirjimar dema ku rayê lêkerê bi dengdêrekê bi dawî bêt

Ew dişên,
Em çûbûn,
Ew nemeşîn.

Paşgirek e ku pê hin lêker ji hin navdêran tên çêkirin

girî > girîn,
kenî > kenîn

Paşgirek e ku pê hin navdêrên nû ji yên heyî tên çêkirin

xew > xewn


-n

n


-tin

paşgira radera hin lêkeran ku dema jê bêt avêtin, rayê lêkerê yê dema niha dimîne
(carine hin tîpên din jî ji radera lêkerê diguherrin)

girtin > -gir- > ez digirim,
avêtin > -avêj- > tu diavêjî,
mîstin > -mîz- > ew dimîze,
bijartin > -bijêr- > em nabijêrin


-din

paşgira radera hin lêkeran ku dema jê bêt avêtin, rayê lêkerê yê dema niha dimîne
(carine hin tîpên din jî ji radera lêkerê diguherin)

mirdin (kurmancî: mirin) > -mir- > min demirim,
xewtin > -xew- > to dexewî (tu dinivî / radizî / radikevî),
bijardin (kurmancî: bijartin) > -bijêr- > êwe nabijêrin (kurmancî: hûn nabijêrin)


-ayî

herwiha -ahî, hevreha soranî -ayî, pehlewî -ay, ji zimanên îranî

Paşgirek ku pê navdêr ji rengdêran tên çêkirin

bej > bejayî,
boş > boşayî,
bilind > bilindayî


-bar

* Mane 1: Ji bar (berpirsiyarî)
* Mane 2: Vê dawiyê bi peywendiya bi zimanên germanî (wek almanî -bar) di vegotinê de bêhtir bûye lê yekser ji wan zimanan nîne. Herwiha ber-, (wek berguman - gumanbar, bide ber berpirs = responsible) û biwêja di barê wî/wê de heye anku şiyana wê heye bonê. Heta vê dawiyê tenê bi navdêran bi kar dihat û karanîna wê a bi lêkeran hêj bêbirryar e (tê xwendin = xwendbar/xwînbar/xwendinbar?).
* Mane 3: hevreha ber (wek li ber)

ya/yê ku barek / berpirsiyariyek li ser heye:

gumanbar, tawanbar, tometbar

Paşgirek e ku maneya "ya ku dikare bibe" yan "ya ku dikare bêt kirin" dide

xwerbar, bînbar, dîtbar, guherbar, şkêbar

Paşgireke kêmpeyda ye ku maneya "li ber, rex, alî" dide

cobar, robar, zêbar, Zêbar


-bîn

-bîn-, rayê dema niha û bêt ji lêkera dîtin, ji zimanên îranî, hevreha soranî ـبین (-bîn), farisî ـبین (-bîn), pehlewî -vên, avestayê -veêne-.

Paşgirek e ku maneya "ya / yê ku tiştekî dibîne" dide.

dûrbîn, geşbîn, nebîn, hûrbîn, reşbîn, xweşbîn


-înî

Hevreha din ya kurmancî -anî, zazakî -ênî, soranî -ênî ji zimanên îranî

paşgirek e ku pê çend navdêrên razber tên çêkirin

kurd > kurdînî,
heval > hevalînî


-baz

Ji farisî ـباز (-baz) ku rehê dema niha ji lêkera باختن (baxten, “lîstin, yarî kirin”) e. Bo lêkerên bi forma raderî "-xten" û rehê dema niha bide ber "saxten" (> kurdî "sexte") û -saz- (> kurdî -saz).

Kesa/ê ku tiştekî dilîze yan yariyekê dike.

futbolbaz, judobaz, karatebaz

Kesa/ê ku di kirina tiştekî de zîrek û jêhatî ye.

fêlbaz, hîlebaz, cambaz

Kesa/ê ku meyla wî li ser têkiliyên zayendî yên li gel komek taybet heye.

jinbaz, mêrbaz, hevzayendbaz, dijzayendbaz

Paşgirek ku hin peyvên nû ji yên heyî tên çêkirin.

rêbaz


-hî

Paşgirek e ku pê hin navdêr ji rengdêran tên çêkirin

ava > avahî, fire > firehî, şa > şahî, amade > amadehî, ewle > ewlehî


-wer

Herwiha -war, hevreha soranî ـوار (-war), farisî ـوار (-var), têkilî bar (tiştê ku tê hilgirtin), -ber (yê ku dibe) û birin (ku eslen maneya "hilgirtin, anîn û birin"ê jî dide), ji zimanên îranî, taliyê ji proto-hindûewropî, binêre: birin.

Paşgirek maneya "kesê ku tiştek heye yan dike" dide.

bextewer, cengawer, serwer


-nasî

Paşgirek e ku zanist û pisporiyê nîşan dide:*dadnasî


-i

Ew diki.

Tu diki.

hevalê şivani.


-al

Deyn ji îngilîzî -al yan ji fransî -el, herdu ji latînî -alis.

Paşgirek e ku pê rengdêr ji hin navdêran tên çêkirin.

Norm > normal,
person > personal,
unîvers > unîversal.


-ve

Paşgirek e ku livîna yan livandin ber bi aliyekî ve diyar dike.

derve, paşve, pêşve, jêrve, jorve

Paşgirekê ye ku dîsan, ji nû ve, cardin kirina lêkerekê diyar dike.

bûnve

ketinve

hilbûnve

avakirinve


-karî

nivîskarî, destkarî


-kî

Ji proto-hindûewropî *-iskos, hevreha-sque ya fransî, -ish ya îngilîzî, -isch ya almanî...

Paşgirek e ku pê rengdêr yan hoker ji navdêran tê çêkirin

dev > devkî; dizî > dizîkî

belkî < belî ye ku


-ig

-î, -în, bi-, bi- (paşgireke çêkirina rengdêran ji navdêran


-daner

Ferhengdaner, rêzimandaner, romandaner


-zanî

kurdîzanî, zimanzanî, fêlzanî, yarîzanî

stêrzanî = stêrnasî


-bend

Gerdenbend.

Kesa/ê ku tiştekî girê dide anku asê dike.

Nalbend.


-naz

feleknaz, qurnaz


-ka

pêşgirek e ku pê hin hoker ji hin rengdêran tên çêkirin:


-de

Paşgirek e ku livîna yan livandin ber bi aliyekî ve diyar dike

jorde, jêrde, paşde, pêşde

Paşgirek e ku hin peyvên nû ji yên heyî pê tên çêkirin

hûr > hûrde,
jîn > jînde,
kir > kirde


-en

Paşgirek e ku pê hoker ji rengdêran yan navdêran tên çêkirin:

mihtemel > mihtemelen

mesele > meselen

miweqet > miweqeten

teknîkî > teknîkiyen


-en

Ji *en ("li, di") ku bi kurdiya îro li bûye, binêre li. Anku ez kenan = ez li kirinê me, ez di kirinê de me. Bide ber kurmancî di-.

Ez kenan. ("Ez dikim")
Ê vanê (ji *vacenê) ("Ew dibêjin")
Ti şenê. ("Tu dişêyî")


-kuj

mirovkuj, tevkuj, komkuj, kurdkuj

jehra pêşûkuj


-hez

hunerhez, welathez, hevalhez; pirtûkhez, ajalhez, teknîkhez


-çî

Ji tirkî -çi. Heman paşgir herwiha ketiye soranî û farisî jî.

çayçî, îşçî, zirneçî


-wî

Paşgirek e ku pê navê hin dîn û mezheban ji navê rêberê wan tê çêkirin

elewî (< Îmam Elî)
îsawî (Hz. Îsa)
mûsawî (Hz. Mûsa)

Paşgirek e ku hin peyvên din pê tên çêkirin

êş > êşewî


-kujî

komkujî (kuştina komekê yan koman),
mirovkujî (kuştina mirovekê/î yan mirovan),
tevkujî (kuştina hemûyan, tevan)


-ma

Paşgirek e ku pê hin peyvên nû tên çêkirin

çi > çima,
lew > lewma,
sar > sarma


-ma

Paşgirek e ku pê hin navdêrên pê ji hin lêkeran tên çêkirin

kuolla > kuolema,
suudella > suudelma,
suunnitella > suunnitelma


-îk

Paşgirek e ku pê hin rengdêr ji navdêrên ji zimanên ewropî wergirtî tên çêkirin

demokrat > demokratîk,
elektron > elektronîk,
otomat > otomatîk

baran > baranîk,
gerden > gerdenîk


-asî

Paşgirek e ku pê hin navdêr ji hin rengdêran tên çêkirin

kêm > kêmasî,
teng > tengasî
 kurt > kurtasî


-şo

Paşgirek e ku wateya "kesa/ê ku tiştekî dişo" dide.

amanşo, cilşo, firaxşo


-xer

birêkxer


-ger

Paşgirek e ku maneya "kesa/ê ku karekî dike" yan "kesa/ê mijûlî karekî"

asinger, rojnameger, zêrringer


-gar

parêzgar, rizgar, rojgar


-axiv

kesa/ê yan bernameya ku dizane bi zimanekî bipeyive

kurdîaxiv, îngilîzîaxiv, tirkîaxiv


-dost

-yar, -hez, -perwer, ya/yê ku dostê/a yan alîkarê/a kesekî yan tiştekî ye


-perwer

Ji farisî پرور (-perver, “perwer; perwerdeker; parêzer”) ji پروردن (“perwerde kirin, fêr kirin, hîn kirin; peristin”), pehlewî perverden, avestayî peyri-ver (li ber man, parastin, çavdêrî kirin > perwerde) ji peyri- (li ber) + ver- ji proto-hindûewropî *wer- (lê nerîn, çavdêrî kirin > kurdî ber, bi maneya "rû", wek "berê xwe danê"). Bide ber îngilîzî aware (hişyar), almanî wahren (lê nerîn) û warten (payîn, li bendê sekinîn), fransî re-gard-er (lê nerîn) û garde (nobedar) > kurdî gard.

-yar, -hez, -dost,
ya / yê ku dostê/a yan alîkarê/a kesekî yan tiştekî ye

mirovperwer, kurdperwer, hunerperwer


-gêr

çaygêr, qehwegêr

dadgêr, dozgêr


-ness

-î (paşgirek e ku pê navdêr ji rengdêran tên çêkirin)

bright > brightness, happy > sick > sickness


-îner

bikarîner


-jen

Raman 1 ji jenîn
Raman 2 hevreha zan, zarrok, zak/jak, sava; ji proto-hindûewropî *ǵénh₁os, cotrehê gen. Bo bi kar anîna wek paşgirê bide ber ermeniya kevn -զան (-zan, “-za”), vameka îranî.

muzîkjen, sazjen, gîtarjen

bûjen, nûjen


-yet

Paşgirek e ku pê hin navdêr ji rengdêrên ji erebî wergirtî tên çêkirin

ekseriyet, eqeliyet, merkeziyet, resmiyet


-eve

Hevrehave- ya kurmancî û -ewe ya soranî.

-ve, Paşgirek e ku maneya "dîsan, dubare" dide

gerraneve

kirineve

birineve


-zar

* Bi maneya "ziman", binêre: zar (1)
* Di peyvên wek şermezar û tengezar de herwiha -izar, hevreha soranî -ezar, farisî -sar
Bi wateya "baxçe" yan "gulistan": hevreha farisî ـزار (-zar), ji zimanên îranî.

gulzar

kurdîzar, kurmancîzar

şermezar, tengezar


-bir

Paşgirek e ku maneya "kesa/ê yan tişta/ê ku dibire dide

darbir, rêbir


-bêjî

çîrokbêjî

stiranbêjî


-hezî

Paşgirek ku hin peyvên nû ji yên heyî tên çêkirin:*welathezî, hunerhezî, pirtûkhezî


-el

Paşgirek e ku pê rengdêr ji hin navdêran tên çêkirin

profesyon > profesyonel,
kultûr > kultûrel


-s

book (pirtûk) > books (gelek pirtûk/pirtûkan),
cat (pisîk) > cats (pisîkan),
pen (pênûs) > pens (pênûsan)


-s

-î (paşgira kesê duyem yê yekhejmar li gel lêkeran)


-s

-î, -în, bi-, bi- (paşgireke çêkirina rengdêran ji navdêran


's

John's book

dog's tail


-llinen

Paşgirek e ku pê hin rengdêr ji navdêran tên çêkirin (bi maneya: bi-, -dar yan -î

kirja (kitêb) > kirjallinen (kitêbî),
suru (xem) > surullinen (bixem, xemgîn, xemnak, xemdar),
lapsi (zarok > lapsellinen (zarokane, naşî, xişîm)


-ton

ase (çek, sîleh) > aseeton (bêçek, bêsîleh),
maksu (heq, biha) > maksuton (bêpare, belaş),
huoli (xem, xemxwarî) > huoleton (bêxem, xemsar)


-sto

saari (girav) > saaristo (komgirav, arkîpel)


-ed

Paşgirek e ku pê forma demên borî ji lêkerê rêzî tê çêkirin

develop > developed,
cheat > cheated,
kill > killed


-emenî

Herwihan -menî, -men, -me (nexasma bi soranî, wek di خرۆشمە (xroşme)، دێوەزمە (dêwezme, “lawir, reşe”)) ji proto-îranî *-ma, proto-hindûîranî *-ma, ji proto-hindûewropî *-mn̥. Hevreha yûnanî -μα (-ma), ermenî -ում (-um), latînî -mentum (>fransî -ment > îngilîzî -ment), albanî -më, sanskrîtî -मन् (-man), avestayî -𐬨𐬀𐬥 (-man)... Têkil bi -mend nîne.

Paşgirek e ku amûrên yan berhemên xebatekê diyar dike

çap > çapemenî,
sotin > sotemenî,
 şil > şilemenî,
teqîn > teqemenî


の

父の車 (ちちのくるま)

緑の車 (みどりのくるま)


-perist

Xwedê-perist

neteweperist

Heyranê/a tiştekî, kesa/ê ku pirr ji tiştekî hez dike.

xeyalperist


-ly

quick (lezgîn) > quickly (zû, bi lez), careful (sexbêr) > carefully (bi sexbêrî)

pê rengdêr û hoker ji navdêran tên çêkirin

day (roj) > daily > (rojane)


-nî

paşgirek e ku pê hin rengdêr ji hokeran tên çêkirin

erê > erênî,
bila > bilanî,
neyî > neyînî

paşgirek ku hin formên duyem yên hokeran pê tên çêkirin:

heta > hetanî,
heya > heyanî,
mîna > mînanî,
nola > nolanî,
fena > fenanî

Min henek pere danê lê ne bi dilê min bûMin çay îkramê kirGotin ecela me heye em ê dereng bimênî

ji kovareke Bîrnebûnê, http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb43.pdf


-inde

Paşgirek e ku maneya "ya/yê ku dike" yan "ya/yê ku dikare bike" dide

kujinde, bexşinde, nimîninde, firinde

Paşgirek e ku maneya "ya/yê ku dibe" yan "ya/yê ku dikare bibe" dide

mayinde

Paşgirek e ku maneya "ya/yê ku tiştek heye" dide

balinde, penahinde


-perês

kesa/ê ku tiştekî diperêse, kesa/ê ku îbadetê tiştekî dike

xwedaperês, agirperês, şeytanperês


-kas

toiveikas

värikäs


-lainen

Suomi (Fînlenda) > suomalainen (fînlendî)

vasemmisto (çepgirî) > vasemmistolainen (çepgir)

se (ew tişt) > sellainen (wisan),
mikä (çi) > minkälainen (çawan)


-ye

kirin > kiriye,
dan > daye,
xwarin > xwariye, çûn > çûye

pê hin navdêrên mê ji yên nêr tên çêkirin

hecî > heciye

pê navê hin welatan ji miletê wan tê çêkirin

tirk > Tirkiye


-sız

Tatsız.

Bilgisiz.


-siz

Ji tirkî-siz, -sız yan -suz (li gor harmoniya vokalan)

namûssiz


-parêzî

zarrokparêzî

hezkirina ji tiştekî, xwefîdakirina bo tiştekî

welatparêzî

neteweparêzî


-kin

minäkin

autollakin


-mêj

kesa/ê yan tişta/ê ku tiştekî dimêje:
şîrmêj, xwînmêj, kîrmêj


-terîn

-tirîn:* gewreterîn (mezintirîn, herî mezin, ji hemûyan mezintir)


-ey

kerdey (kirin),
biyey (bûn),
girtey (girtin),
 diyey (dîtin)


-ene

kerdene

dayene

biyene


-iye

pê navdêr ji rengdêran tên çêkirin (di kurmancî de: -î, -îtî, -tî, -yî)

azadiye

weşiye


-man

# ji îngilîzî man (zelam, mêr, mirov)
# Ne diyar e.

kameraman, Superman, Batman (2)

saziman


-man

wutman

mallman

kameraman, Superman, Batman (2)


-dom

free

freedom

wise

wisdom

king

kingdom


-ij

Ji ermenî [Peyv?]-իչ (-ičʿ) ji proto-hindûewropî *-ikos ku herwiha serekaniya -ец (-êç) ya rûsî, -icus ya latînî û -ik ya kurdî ye jî.


-lojî

Bi rêya fransî -logie ji yewnaniya kevn λογία ji λέγειν (axivîn, peyivîn)

fîlolojî, îdeolojî, jerontolojî, teknolojî


-log

Bi rêya fransî -logue ji yewnaniya kevn -λόγος ji λέγειν (axivîn, peyivîn)

fîlolog, îdeolog, jerontolog, dermatolog


-log

paşgir e ko berhevdan e, suhbet e, axiftin e


-ment

Paşgirek e ku pê hoker ji rengdêran tên çêkirin

rapid

rapidement

Paşgirek e ku pê navdêr ji lêkeran tên çêkirin

engager > engagement


-ment

engage > engagement


-tion

communication

opeation

reaction

international


-syon

Paşgirek e ku li dawiya hin navdêrên ji latînî hatine ye

komunîkasyon, operasyon, reaksiyon, enternasyonal


-ance

Paşgirek e ku pê navdêr ji rengdêran tên çêkirin


-saz

didansaz, dermansaz, netewesaz, karsaz


-tan

wuttan

malltan


-it

Hevreha soranî -t (dekat= dikit; dexwat= dixwit, deriwat=diçit), kurdiya başûrî-d (çûd: diçit), farisî [skrîpt hewce ye] (-ed) (mîxûred=dixwit, mîkuned=dikit, mîreved=diçit), pehlewî -êd, avestayî -ti, sanskrîtî -eti, rûsî -t, latînî -t, almanî -t, inglîziya kevn -ethku êdî bi kar nayê' (wek: goeth =diçit; maketh = dikit > -s ya inglîziya nû: does=dikit ji do=kirin, goes= diçit ji go=çûn), ji proto-hindûewropî *-ti.

-e

Paşgira kesîn ya kesê sêyem yê yekjimar li dema niha.

Ew dikit (ew dike), ew dixwit (ew dixwe), ew dibêjit (ew dibêje)


-it

wutit

mallit


-itin

-it + -in anku paşgira resen ya kesê sêyem yê yekhejmar-it û bi analojiyê paşgira kesên pirhejmar-in.

Li hin deverên kurmanciya rojhilatî û herwiha li devokên sinorî yên navbera kurmanciya rojhilatî û kurmanciya navendî (li Botan). Di heman devokan de forma serdest paşgira -it / -ît e û forma -itin / -îtin wek alternatîva duyem tê bikaranîn.

paşgira lêkeran ya kesê sêyem yê yekhejmar anku "ew"ê yekhejmar ya demên neborî
beramberî -e ya kurmanciya standard ya niha:

Ew dikitin

ew dixwitin

ew dibêjitin

Zengîn dikitin bi destê himmet
Hikmet ew e nakitin çu minnet.

Ehmedê Xanî: Mem û Zîn, helbesta Sernameyê Name


-ît

paşgira kesîn ya kesê sêyem yê yekjimar li dema niha

Ew diçît (ew diçe), ew dibêjît (ew dibêje), ew dikirrît (ew dikirre)


-t

Bo nîşanademên borî binêrin -d, bo guhertoya -it li vê binêrin.

ha-t-, go-t, ke-t...

-ê-, -bêj-, -kev-

Guhartoyeke -it. (piştî rehên bi vokalekê bi dawî dibin)


-gîn

Hevreha farisî û belûçî -gîn, parsî û pehlewî -gên, ji zimanên îranî.

xemgîn

lezgîn

xwazgîn


-ko

Paşgirek e ku pê hin peyvên nû ji yên heyî tên çêkirin

nêvko (< nêv + -ko),
paşko (< paş + -ko),
 zanko (< zanîn - -în + -ko)


-th

fourth (< four + -th)

fifth (< five + -th)

sixth (six + -th)

Paşgirek e ku pê hin navdêr ji lêkeran tên çêkirin

growth, spilth, death

Paşgirek e ku pê hin rengdêr ji navdêran tên çêkirin

strength (strong + -th), truth (true + -th)


-êr

Guhertoyeka -awer, wek ji farisî دلاور (dilaver) û kurdîdilêr jî diyar e.

Paşgirek a bi ramana heyiyê, -war, -wer.

dil → dilêr

gel → gelêrî

şil

şilêr


-êr

zaf > zafêr

Herçiqas kirmancê elewî gelekî bibê zî, kirmancê muslumanê sunnî înan ra zafêr ê.

Roşan Lezgîn: Kirmanckî, Kirdkî, Dimilkî, Zazakî, Zazaki.net, 9/2009


-oşk

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

keroşk

tahloşk

rûnoşk


-nûs

rojnamenûs

romannûs

çîroknûs


-nivîs

rojnamenivîs
 romannivîs
çîroknivîs


-ful

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame--ful.wav

careful, cheerful, painful, fruitful, grateful û hwd.


-less

careless, childless, fruitless, loveless û hwd.


-awer

-ewer
-wer
-war
-bar
-dar
-kar
-yar
-zar

Ji farisî ـاور (-aver) ku rehê dema niha ji lêkera آوردن (averden, “anîn”) e. Ji eynî rehî awirdin û hawirdin yên soranî ku ji farisî ne.

cengawer, canawer, dilawer


هم

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


-iştin

Paşgireke lêkeran lê ji rehê dema niha dikeve

gihiştin > -gih- > di-gih-e
 maliştin > -mal- > na-mal-e


-ştin

Paşgireke lêkeran lê rehê wê yê dema niha dibe -j

kuştin > -kuj- > -kuj- > di-kuj-e
 riştin > -rij- > dirije


-artin

Paşgireke lêkeran ku rehê wê yê dema niha dibe "-êr-"

bij-artin > -bijêr- > di-bijêr-e


-astin

Paşgireke lêkeran ku rehê wê yê dema niha dibe "-êz-"

guhastin > -guhêz- > di-guhêz-e


-şen

gulşen


-dav

Ji proto-hindûewropî *demh₂- (“ava kirin”), proto-hindûîranî *dam-, hevrehaavestayî [skrîpt hewce ye] (damen-, “xanî, mal”), pehlewî, farisî û zazakî dam (xanî, mal), sanskrîtî deme (“xanî, mal”), yûnaniya kevn δόμος (dómos, “xanî, mal”), latînî domus (xanî, mal), rusî дом (dom: xanî, mal), ermenî տուն (tun: xanî, mal), almanî Zimmer (ode), îngilîzî timber (darê xanî)...
Çavkanî: Horn p.117, Watkins p.16, Etymonline


-xwê

Hevreha soranî xêw, zazakî wey (wey kerdene: xwedî kirin, xwedan kirin) ji xwe + taw- (hêz, şiyan, karîn, qiwet) ku hevrehên yên din yên kurmancî xwedan, Xwedê, xwedî, xatûn, xoce, -xwê (xwedî) ne, yên soranî xawen (xwedî, xwedan), xêw (Xwa, farisî خدا (Xuda, “Xwedê”), خواجه (xʷace, “xoce, birêz, hêja, efendî”), hemû ji proto-hindûewropî*swe- (“xwe”) + *tep- (“germ kirin, enerjî danê”) ku herwiha serekaniya tav ya kurdî ye jî.

malxwê


-ewî

Paşgirek e ku pê rengdêr ji hin navdêran yan rengdêran tên çêkirin


-ing

kuring
koyrinc
-inc
(wek di
malinc
de)
-îng
(wek di
bêjîng
de ku formeke devokî ji peyva
bêjing
e)

Teşeyeke -ik, -ek ku /n/ lê zêde bûye. Bide ber farisiya navîn *maleg û malinc (maling < maleng < malek/g). Karanîna paşgirên hûredar bo çêkirina navên amûran di zimanên hindûewropî de berbelav e, bide ber latînî -ulus.

bêjing, kuling, malinc


-dax

Ji tirkî dağ (çiya) yan ji zimanekî din yê tirkîkî.

Gilîdax, Kurdax, Qeredax, Qerejdax


-ox

Ji ermenî -ող (-oġ) (lêvandina ermeniya rojavayî: -oẍ), ji ermeniya kevn -օղ (-ōł)/-աւղ (-awł), ji proto-hindûewropî *-tlo-. Ev hinek berguman e, ji ber ku ramana çêbiwarî (participle) ji aliyê rêzimannasên ermenî ên îro bi vê paşgirê hatiye dan û di ermeniya kevn de paşgira -եալ (-eal) ew dikir û tenê bi reha dema bihûrî bi kar dihat wek -ox a deynkirî, ku hevreha -ûl/-ol/-ele/-il/-ilk ên zimanên kurdî ye (wek çeqol, kulîlk, têkil, namilke...); peywendî proto-hindûewropî *-lós. Ev reh di kurdî û zimaninên hindûewropî ên din de bo hûredar bi kar tê, ku di kurmancî de wek çêbiwar jî tê dîtin: revok, gerok, tirsoke. Anku peyda ye ku kar di hev kirine û lewma li kurdîkên bakurî bêhtir bi kar tê û dûrî ermenî kêmtir peyda dibe (me girtî ku belûçî -ûx pêşiya koça ber bi rojhilhatê ve bi dest xistiye.)

gotox


-a gelince

Siz bu işi göreceksiniz, bana gelince...

Bize gelince, ekmek bitti demezler mi!


-mir

Hevreha mel, farisî مرغ (morẍ: mirîşk), avestayî mirige- (teyr) ji zimanên îranî


-heit

Paşgirek e ku ji rengdêran navdêran çêdike:


-heit

-î, -tî, -ahî (paşgireke çêkirina navdêran ji rengdêran


-logie

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q188 (deu)-Frank C. Müller--logie.wav


-able

paşgirka ku rengdêran çêdike û wateya şiyan an karînê dide peyvê


-firoş

Rehê dema niha ji firotin, hevreha soranî soranî ـفرۆش (-firoş), farisî ـفروش (-furûş), zazakî -roş, ji zimanên îranî, binêre: firotin.

kitêbfiroş, cilfiroş, xwefiroş


-go

Ji farisî گو (-gû) ku rehê dema niha ji lêkera گفتن (guften, “gotin”) e. "go" wek rehê demên borî bi devkî di kurmancî de bi xwemalî hebe jî, ev paşgir ne ji wê ye ji ber ku paşgirên lêkerî yên ku maneya "kesa/ê ku tiştekî dike" didin ji rehê dema niha tên çêkirin, ne ji rehê dema borî. Binêre: -bêj

rastgo, bilindgo


-zede

Ji farisî ـزده (“lêdayî, pêketî”) ku rehê demên borî ji lêkeraزدن (zeden, “lê dan”) (rehê dema niha زن (-zen-)) ku hevrehajenîn ya kurdî ye.

lehîzede

Alîkarê Serokwezîr Beşîr Atalay beşdarî merasîma teslîmkirina xaniyên erdhejzedeyên Wanê bû.


-ava

-abad
(ji farisî):
Mihabad
Îslamabad
Heyderabad
-awa
(bi soranî û bi kurmanciya rojavayî):
Rehîmawa
Hacîawa
Şêrawa
-ova
(ji kurdî ketiye tirkî):
Yüksekova
Çukurova

Ji ava, hevreha soranî ـاوا (-awa), farisî ـاباد (“-abad”), ji zimanên îranî.

paşpirtikek e ku maneya "avabûn rojê" yan "cihê avabûna rojê" dide: rojava

paşpirtikek e ku maneya "gund", "bajar" yan "tax"ê dide: "Zorava, Ehmedava


ترین

herî ..., -tirîn, paşgira formên sûperlatîvê.


-wend

Hevreha farisî ـوند (-vend), pehlewî event (text, meqam, paye, pile, desthilat), ji zimanên îranî

paşgirek e ku pê hin rengdêr yan navdêr tên çêkirin


-ability

paşgirk e ku navdêran ji lêkeran çêdike û wateya şiyan an karînê dide peyvê


دار

Pêvekeke ku hindek navên farisî pê tên çêkirin. Bi kurdî -dar e.

شهردار


-ably

paşgirk e ku hokeran çêdike ji rengdêrên ku bi -able bi dawî dibe çêdike


-los

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q188 (deu)-Frank C. Müller--los.wav


-ismus

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q188 (deu)-Frank C. Müller--ismus.wav


-ia

pêşgireke bo navdêrên têkilîdarî navê welat, nexweşî û gulan çêdike


-erî

bêjerî

nivîserî

-kerî


-firoşî

kitêbfiroşî, cilfiroşî, xwefiroşî


-garî

parêzgarî, rizgarî, rojgarî


-gêrrî

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre -gêrî.


-gînî

xemgînî

lezgînî

xwazgînî


-goyî

rastgoyî, bilindgoyî


-sazî

didansazî, dermansazî, netewesazî, karsazî


-xaneyî

Paşgirek e dikeve dû hin peyvan û pê navdêr tê çêkirin


-xwerî

-xorî
-xurî
-xwirî
-xwerî
-xwerîtî
-xwertî

giyaxwerî, goştxwerî, kedxwerî, mirovxwerî


-zarî

kurdîzarî, kurmancîzarî, şermezar, tengezar


-oşkî

wateye wek, mîna dixe peyvê
 tahloşkî, xavoşkî, berşoşkî


-d

nîşana demên borî ya piraniya lêkerên gerguhêz (transitîv)

çand, stand, diran...

-çîn-, -stîn-, -dirîn-


-gêrî

çaygêrî, qehwegêrî, dadgêr, dozgêr


-mij

paşgira transformatîf û transportatîf ku lêkeran çêdike.


-perrwer

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre -perwer.


-at

carinan ciyê 'e' ya kurmancî di paşgirtikên lêkeran de digire, wek: dekat dike, bidat (ew) bide


-ward

paşgirek e ku wateya "... ve / ber bi ... ve / berev" dide


-sa

-san
dîsan
-se
dîse
-sta
êsta
-ste
êste
-sate
ewsate

Ji hevreha peyvê pehlewî "san" (awa, şekl, tarz)

Paşgirek e ku maneya demê yan carê yan awayekî dide

dîsa

ewsa, ewsate

îse

êsta

wesa / wisa

kusa


-il

Ji proto-hindûewropî, hevreha soranî -le (paşgira biçûkker, -k), inglîziya kevn -il / -el, latînî -ul- (-ulus, -ula, -ulum),


-în-

Hevreha soranî û belûçî -ên, farisî -an- ji zimanên îranî

paşpirtik yan navpirtikek e ku pê rehê demên niha yên lêkerên gerguhêz ji rehê demên niha yên lêkerên negerguhêz tê çêkirin

ez di-hel-im > ez di-hel-în-im


-id

małid


ناک

Pêvekeke ku hinek rengdêrên farisî jê çêdibin.

ترسناک


ستان

Pêvekeke ku bêhtir navên cih û waran pê tê çêkirin. Hevreha wê ya kurdî -stan e.


-or

aktor, dublor, faktor


-onek

paşpirtikek e ku pê çend rengdêr ji rehê dema niiha yên hin lêkerên gerneguhêz (intransitîv) tên çêkirin

tirsonek, bizdonek


-bahî

Hevreha farisî -başî wek di peyva amadebaşî de ji zimanên îranî: baş (be, bibe) + -î. Bo H-ya kurdî hevberî Ş-ya farisî binêrin têhnî (hewceyî avê) bi farisî "têşnê" û zazakî teyşan.

paşpirtikek e ku peyva "pîrozbahî" ji peyva "pîroz" çêdike


-başî

Ji farisî [Peyv?] ""-başî" ji "baş!" (be, bibe, bila bibe), hevreha hevrehên kirdî baş û -bahî ji zimanên îranî. Bo H-ya kurdî hevberî Ş-ya farisî binêrin têhnî (hewceyî avê) bi farisî "têşnê" û zazakî teyşan.

paşpirtikek e ku peyva "amadebaşî" ji peyva "amade" çêdike


-lar

Paşbendikeke ku navdêran pirrjimar dike.

kurbağa - kurbağalar

Bu ülkede daima Mustafa'lar olacak.

Amcamlar bize gelecek.

Amcamlara gideceğiz

Öğretmen sınıftaki Ufuk'ları kaldırdı


-ler

çiçek - çiçekler

Bu ülkede daima Mustafa'lar olacak.

Amcamlar bize gelecek.

Amcamlara gideceğiz.

Öğretmen sınıftaki Ufuk'ları kaldırdı.


-ization

-îzasyon, paşpirtikek e ku kar û kiryaran çêdike: organ (organ) > organization (organîzasyon)


-um

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame--um.wav


-on

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame--on.wav

paşgirek e ku pirtikên nava atomê saz dike "proton"


-krat

Ji fransî -crate yan ji îngilîzî -crat ji yûnanî κράτος (krátos) (kratos: hêz, deshilat, qewet), hevreha sanskrîtî क्रतु (krátu), avestayî 𐬑𐬭𐬀𐬙𐬎 (xretu-), îngilîzî hard û belkî kurdî xurt û xort, hemû ji proto-hindûewropî *kret-

paşgirek e ku maneya -perwer yan -hez yan jî -zan dide

demokrat, bîrokrat, teknokrat


-êy

-ê; paşgira bangkirina li kesên yan tiştên zayendmê ye.

Keçêy, ka were!.

Yarêy, te ez helandim.


-îne

Hevrehên din yên kurmancî -anî, -înî, zazakî -ênî, ji zimanên îranî

Di çend peyvan de bi taybetî di soranî de

paşgirek e ku pê çend navdêrên razber tên çêkirin

kêm > kêmîne,
pêş > pêşîne


-ênî

Hevrehên kurmancî -anî, -înî û soranî -îne ji zimanên îranî

paşgirek e ku pê navdêr ji rengdêran tên çêkirin

rind > rindênî,
 weş > weşênî


êzdîn

Paşgirek e dikeve dû hin peyvan û maneya tiştê yan şêweya xweda didiyê:

şêrêzdîn, gulêzdîn, pesnêzdîn, berêzdîn, yarêzdîn, vînêzdîn


-ewe

kirdinewe

hatinewe


-wise

paşgirek e ku wateya "wek / mîna / bi awayê" dide


-eng

pêşeng, çeleng, leheng...


-cı

Dondurmacı.

Paşgira ku wateya alîgira tiştekî(partî, îdeolojî hwd.) dide.

hayırcı, bağımsızlıkçı hwd.


-xwîn

ji rehê dema niha yê lêkera xwandin ji proto-hindûewropî

xwandevan, xwande, xwîner,
kesa/ê ku tiştekî dixwîne yan dizane bixwîne:
kitêbxwîn, Quran-xwîn


-medar

paşgirek e ku çend navdêrên biker çêdike:
siyasetmedar, dewletmedar


-ewa

paşgireke ku pê bikerên hin tiştan tên çêkirin.


-acık

çabucak

yavaşçacık


-daş

hem (qertafê ku ji navdêr navdêreke din çêdike)

vatandaş

meslektaş


-dır

güzeldir

çürüktür


-ancy

Ji latînî -antia, -entia, bi tesîra fransî -ance, fransî -ancie, spanî -ancia, etc.

Li lêker û rengdêran tê zêdekirin ji bo çêkirina navdêrên ku halek an jî wesfa eleqedarê lêkerê radigihînin.


-derma

paşgir e ku çerm e yan nesaxiya çermî ye


-gerous

Ji latînî gerō (“Ez bar dikim”) + îngilîzî -ous.

Yê tiştekî hidigire (..-dar) an hildiberîne.


-graph

paşgir e ku nivîsî ye yan wênekirî ye, alava tomarkirinê


-logy

paşgir e ku derbirrîna lêvikî yan nivîskî ye


-phobe

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame--phobe.wav


-vorous

-xwer,
paşgirek e ku wateya "yê ku tiştekî dixwe" dide


-zoon

paşgirek e ku canewer e yan wek canewerî ye


あい

相, 合い: bi hev re, yekûdu, hevdu, civîn, hev dîtin


-manship

* Ji tevlîhevkirina -man + -ship peyda bûye.

Paşgirek e ku navdêran çêdike û maneya hostetî, qabiliyet an jî hunerê dide peyvê.


-ak

civak


-igkeit

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q188 (deu)-Frank C. Müller--igkeit.wav

-tî
 Paşgirek elmanî e ku navdêr ji rengdêrên dawiya wan -los, -haft û -fest tên çêkirin


-igi

ji lêkerên negerguhêz, lêkerên gerguhêz çêdike.

bruli ("şewitîn (neger.)") + -igi → bruligi ("şewitandin (ger.)").

pura ("paqij") + -igi → purigi ("paqij kirin (ger.)").


-iĝi

ruĝa ("sor") + -iĝi → ruĝiĝi ("sor bûn")

ji lêkerên gerguhêz, lêkerên negerguhêz çêdike.

komenci ("dan destpê kirin (ger.)") + -iĝi → komenciĝi (destpê kirin (neger.)


-ano

Paşgira ku ji navdêran navdêrên nû çêdike yên ku wateya endambûna tiştekî an derekî nîşan didin.

Novjorko

ano

novjorkano

monto

ano

montano


-as

legas

venas

sidas

kisas


-as

-î (paşgira kesê duyem yê yekhejmar li gel lêkeran)


-as

-î, -în, bi-, bi- (paşgireke çêkirina rengdêran ji navdêran


-is

mi legis

mi venis

mi sidis

mi kisis


-os

mi legos

mi venos


-us

legus "heke bixwîne",

, " heke were"


-us

-î, -tî, -ahî (paşgireke çêkirina navdêran ji rengdêran


-u

legu "bixwîne",

, "were"


-aŭ

Paşgireke notr e lê piranî peyvan dike hoker.


-ebla

paşgira ku rengdêran çêdike û wateya şiyan an karînê dide peyvê

kompreni

komprenebla

vidi

videbla


-eca

hundo

hundeca


-eco

boneco


-ema

babili

babilema


-ero

sablo

sablero

fajro

fajrero


-estro

paşgira ku şef an seroka tiştekî rê dide.

ŝipo

ŝipestro

polico

policestro


-ido

Paşgira ku tê paş navdêran û wateyên "dûnde, zirriyet, torin, nevî, zarok" an jî "heywanên nekamilbûyî" dide peyva nû.

reĝo

reĝido

birdo

birdido

bovo

bovido


-ilo

Paşgira ku ji bo pêkanîna wateya lêkerê navdêreke amûr çêdike.

pafi

pafilo

segi

segilo

tondi

tondilo

tranĉi

tranĉilo


-inda

laŭdi

laŭdinda

ami

aminda

memori

memorinda


-ismo

Paşgirek e wateya îdeolojiyan yan baweriyan yan rêbazan dide; -îzm.

sekso

seksismo


-isto

Kesa/ê tiştekê/î dike yan dizane yan jê bawer e; -îst.

maro

maristo


-obla

Paşgira ku ji hêla hejmarî ve wê qat dike

du

duobla


-ona

Paşgirekê rengdêrkirinê ye ku wateya parçeyê diyar dike.

kvar

kvarona

du

duona


-ono

Paşgirekê navdêrkirinê ye ku wateya parçeyê diyar dike.

kvar

kvarono

du

duono


-ujo

paşgira ku navdêrên mîna qûtî an firaqan tiştan çêdike

bani

banujo

mono

monujo

kurda

Kurdujo

(kevn) Navên daran çêdike yên ku mêwe didin.

pomo

pomujo

niha

berbelav e.


-ulo

avara

avarulo

juna

junulo

Navên endamên malbateke heywanan nîşan dide.

mamulo, skvamulo, spongulo, vertebrulo


-aster

-ok, -ik,
paşgireke biçûkker yan tehlker:
poet (helbestvan, şair) > poetaster (şairok, helbestvanok, ne-ti-şair)


-inî

Destên insên wiqasî ku em bawer dikinî ne yê dirêj inÛ quwetê mêjo yê bes me têr dike

ji kovareke Bîrnebûnê, http://birnebun.eu/hejmar/birnebunweb46.pdf


-y

paşgirek e ku pê navdêr ji rengdêran tê çêkirin:

modest (nefsbiçûk) > modesty (nefsbiçûkî), honest(rastgo) > honesty (rastgoyî)

paşgirek e ku pê rengdêr ji navdêran tên:

winter (zivistan) > wintry (zivistanî), fire (agir) > fiery (agirîn)

paşgirek e ku navê gelek welat û deveran ji navê xelkê wê pê tê çêkirin (di kurdî de adeten li cihê -ya):

German (alman, almanî) > Germany (Almanya)


-zza

paşgirek e ku pê bernav ji navên kesan tên çêkirin:

Boris > Bozza, Charlotte > Chazza


-z

paşgira pirhejmariyê (bi zimanê giştî -s)


-ylidene

Radîkala (atomek an komeke atoman yê xwedî elektronên lihevnehatî) dunirxî yê xisûsen ji hîdrokarboneke têrbûyî bi rakirina du atomên hîdrojenî ji eynî atoma karbon an bi rakirina atoma oksîjenê ji aldehîtê peyda dibe.


-year-old

-salî,
paşgirek e salên temenî diyar dike


-worth

paşgirek e ku wateya "hêjayî / hejî / beramberî" dide


-wide

paşgirek e ku wateya "bi berfirehiya" dide


-ways

paşgirek e ku wateya "ber bi ... ve / berev" dide


-xeny

paşgirek e ku wateya "biyanî, xerîb, mêvan" dide


-ware

paşgirek e ku wateya "tişt / kelûpel" dide


-wards

paşgirek e ku wateya "... ve / ber bi ... ve / berev" dide


-wad

paşgirek e ku wateya "pîs / necis / heram" dide


-vore

-xwer,
paşgirek e ku wateya "yê ku tiştekî dixwe" dide


-ville

-ava, -abad,
paşgirek e ku wateya "bajar, gund" dide


-verse

paşgirek e ku wateya "dinya, cîhan, gerdûn" yan "tevahî, gişt, hemû" dide


-uria

-urya, -ûrya,
paşgirek e ku wateya "mîz, destava zirav" dide


-urgy

-ûrjî, -karî,
paşgirek e ku wateya "kar, teknîk" dide


-uretic

-ûretîk,
paşgirek e ku wateya "mîz" dide


-ure

-ûr,
paşgirek e ku hinek navdêr ji lêkeran hatine çêkirin


-uide

-ûyd,
paşgirek e hinek peyvên kîmyayî ye


-ş

toş

ewhaş


ه

Maneya vê peyvê hê nehatiye nivîsîn. Heke hûn maneya wê bizanin, kerem bikin binivîsin.


-arm

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q188 (deu)-Frank C. Müller--arm.wav


-ous

Ji îngilîziya navîn -ous deynkirî ji fransiya kevn -ous û -eux ji latînî -ōsus (“tijî”)

Paşgireke ku ji bo çêkirina rengdêran ji navdêran tê bikaranîn.

courage + -ous → courageous


-osus

tijî. Ji bo çêkirina rengdêran ji navdêran tê bikaranîn.


-birrî

Ji bo guhertoya rastnivîsî binêre -birî.


-proof

-negir, dij-, bergirê ...,
paşgirekî ye ku ji bo avakirina rengdêrên rêgirî / bergiriya tiştekî dikin an li hember tiştekî xweragir in tê bikaranîn.


-holism

Bi nimûnegirtina peyva "alcololism"ê hatiye peydakirin. Divê ev yek were bibîrxistin ku peyva alcoholism ji rehê ve were veqetandin dibe "alcohol", û paşgira "-ism"ê, lê belê ne wek "alco" û "-holism". Lewma paşgira "-holism" netîceyeke xeletjihevveqetandinê ye.

pirhezkirina ji tiştekî an tiryakîbûna ji tiştekî re îfade dike


-lik

-î, -tî, -ahî (paşgireke çêkirina navdêran ji rengdêran


-lik

Paşgirek e ku ji navdêran navdêr çêdike.


-ic

-î, paşgira ji navdêran rengdêrê çêdike.


-tio

-syon, -siyon, paşgirek e ku ji lêkeran navdêran çêdike.


-phile

di formasyona navdêr û rêngdêran de tê bikaranîn daku maneya "hez" û "perwer" bide


-wan

rojnamewan, pasewan, segwan


-kêş

Kes an tişê ku tiştekî an kesekî dikişîne.

balkêş (ê ku bala mirov dikişîne), fotografkêş (ê ku fotograf dikişîne), dûkêş (ê ku dûyê dikişîne)


ـڵان

بەردەڵان


ـیلە

-ik, -k, paşgirek e ku navdêran biçûk an şîrîn dike.


-ban

Ji farisî ـبان (-ban), hevreha kurmancî -van, soranî ـوان (-wan), her sê ji îraniya navîn -pan, têkildarî farisî پاییدن (pâyidan, “parastin”) û kurmancî payîn... hemû proto-hindûewropî*peh₂- ("parastin, çavdêrî kirin").


-ster

Ji bo îsmûfail agent nouns, nisbeten neberbelav e, gava bi yên berbelav ên wek -er û -or muqayese bike; esasen ji bo peyvên yekheceyî hatiye emilandin. Herwiha wek nefermî, xisûsen di bikaranîna modern a produktîv de – bide ber hipster, scenester, bankster; herçî termên kevintir yên wek barrister ne xwedî vê maneya din a edetî ye.

Carinan di serenavan de hatiye bikaranîn, wekî nimûne Napster (nivîsbariya dosye-parvekirinê), Blockster (Brandon Block, disc jockey)

Di peyvên kevintir de, wekî paşgireke ku ji bo karên ji aliyê jinan ve tên kirin, hatiye bikaranîn, wekî nimûne webster (“cûmkera jin, tevnkera jin”), baxter (“nanpêja jin, firinvana jin”), spinster (“rîsyara jin”), brewster (“îmalkara bîrayê ya jin”).

-er, -ker, -kar. Kesê ku tiştekî diyarkirî dike an kesê eleqedarê wê.

Peyveke biçûkker yê ku bi bi navê kesekî ve tê danîn.


-ayetî

paşgirek e ku pê hinek peyvên abstrakt ji hinek navdêran tên çêkirin:
mirov > mirovayetî,
 kes > kesayetî


-yetî

paşgirek e ku pê hinek peyvên abstrakt ji hinek navdêran tên çêkirin:
bira > birayetî


-ûn

paşgirek e ku hejmareke kêm ya lêkeran pê ji rehê dema niha forma rader tê çêdike

bûn (ji -b-, bidin ber

çûn (ji -ç-, bidin ber


-li

-î, -în, bi-, bi- (paşgireke çêkirina rengdêran ji navdêran


-es

-î (paşgira kesê duyem yê yekhejmar li gel lêkeran)


-rês

kesa/ê tiştekê/yî dirêse, makîneya karê wê ristine.

teşîrês


-ize

Ji îngilîziya navîn -isen, ji fransiya navîn -iser, ji latîniya serdema navîn -izō, ji yûnaniya kevn -ίζω (-ízō), ji proto-hindûewropî *-idyé-(paşgira lêkerî). Bide ber gotî -𐌹𐍄𐌾𐌰𐌽 (-itjan)(paşgira lêkerî), almaniya bilind a kevn -izzen(paşgira lêkerî), îngilîziya kevn -ettan(paşgira lêkerî). Herwiha binêre notan.

kirina tiştê ji aliyê navdêr/rengdêrê ve îşaretkirî


-ize

paşgira ku ji bo avakirina navdêran li kar e


-frei

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:FilePath/LL-Q188 (deu)-Frank C. Müller--frei.wav


-ijîn

Paşvesazî ber modela -aştin, -iştin (herdu dema niha -êj-) ku di lêkerên gerrguhêz de hene û -ij jî dibe negerrguhêz. Bide ber -is, -iz (wek bi teyisîn, teqizîn, çilmisîn, melisîn...) ber modela -astin (dema niha -êz-, -ês-) û -îstin (dema niha -îz-, -îs), soranî -ر (-ir) (paşgireke ku ramana negerrguhêziyê dide, wek witira = hat gotin, bêjiya) ber modela -artin (dema niha -êr-), -in (wek bi meyinîn, zeyinîn, di devokinan da peyda dibe) ber modela -andin. Têkildarî paşgira rengderan -în jî. Guhertoya bi /m/ (wek bi kelmijîn, gurmijîn, çilmisîn) ji çi ye ne peyda ye, nê bi gengazî tenê zêdehiyeke konsonantê ye.

Ji lêkerên ji vê paşgirê navderên paşvesazî ên jê-lêkerî (deverbal) jî çêdibin, wek kelij, hilmij, gurmij...

Paşgirekê ye ku ji navdêr û rengdêran lêkerên negerguhêz çêdike, forma negerrguhêz a -aştin, -iştin:
 kel > kelijîn
 nerm > nermijîn
 tam > tamijîn
 teng > tengijîn
 hilm > hilmijîn
 bêhn > bêhnijîn
 fir > firijîn


-ijandin

Forma gerguhêz a -ijîn. Paşgirekê ye ku ji navdêr û rengdêran lêkerên gerguhêz çêdike û wateya guherîn û livînê dide anku transformatîf û transportatîf e:
 kel > kelijîn > kelijandin
 nerm > nermijîn > nermijandin
 tam > tamijîn > tamijandin
 teng > tengijîn > tengijandin
 hilm > hilmijîn > hilmijandin
 bêhn > bêhnijîn > bêhnijandin
 fir > firijîn > firijandin


-îşk

Ji bertirê *îjek, hevreha farisiya navîn [skrîpt hewce ye] (-îzeg) (wek di murw-îzeg = mir-îşk, pak-îzeg > pakîze), partî [skrîpt hewce ye] (îjeg) (wek di kenîjeg = kenîşk), ji zimanên îranî.

Paşgirek e ramanka biçûktiyê an mêzahiyê dide; paşgireka hûredar / diminutive.


-heid

-î, -tî, -ahî (paşgireke çêkirina navdêran ji rengdêran


-am

canam

şîrînam

keçam


-êm

dilêm

şîrînêm

kurêm


-waz

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.