zengil

Navê vê xwarinê bûye zengil ji ber şêweyê wê dişibihe zengilê (naqosê.)

Xwarinek e ku ji hevîrê ron yê di nav rûnî de qijilandî û xoşav pê de kirî pêk hatiye.

Zengil: hevîrêruhn di rûn de diqijilînin, dikin kulorkî û xoşava şekir pê de dikin û dixwin.

Hemîd Deqorî di Koma "Zimanê Kurdî" li ser Rûnameyê de, 5/2013


ar

proto-hindûewropî: *el- ("hêran")
:proto-îranî: *ar- ("hêran")
::avestayî: ar- ("hêran")
::pehlewî: ar- ("hêran")
::hotenî: arr- ("hêran")
::sogdî: 'rd, 'rd'rn'k ("arî")
::harezmî: 'rd ("ar")
::farisî: ard ("ar")
::kurdî: hêr- ("hêran"), ar, ard ("ar")
::belûçî: art ("ar")
::sîvendî: arde ("ar")
::hewramî: har- ("hêran"), ardi ("ar")...
::zazakî: ard
:sanskrîtî: ātā ("ar")
:yûnanî: aleo ("hêran")
:ermenî: alam ("hêran")...
Çavkanî: Cheung p.166 | Pokorny: 28 f.
hevreh: hêran

Toza spî yan gewr ya ku hevîrê nanî jê têt çêkirin,
dexlûdanê ku nan jê tê çêkirin
(bi taybetî yê ku bi aşî yan destarî hatiye hêran anku hûr-hûrkirin).

Endamê Lijneya Rêvebirina Weqfa Alîkariya Mirovahî ya Maf û Azadiyên Mirovan (ÎHH) Osman Atalay diyar kir ku li Sûriyê kêmasiya ar heye û ji ber vê yekê jî gelek firinên nan hatin girtin û di destê wan da jî arê ku têra 10 rojan bike maye.


mast

ماست
dew
firû
nîvişk
sertûk
şîr
tûk
şojî
penîr
sûrik
çolik
zêç

Ji proto-hindûewropî *meu-k- (“hilû, tehîsok, hilîsok, şemitok”) ku herwiha serkaniya peyva masî ya kurdî û moist ya îngilîzî ye.
* proto-îranî: *mad²(", meyîn")
:pehlewî: m's("meyînn; hişk bûn")
:partî: m's("meyîn--, hişk bûn")
:farisî: māsīdan ("meyîn--"), māst ("mast")
:belûçî: mast ("mast")
:erdestanî: maske ("rûn") ... ^(alfabeya arî)
:kurmancî: meyîn ("meyîn"), mast ("mast")
:kurmancî: mast ("mast")
:zazakî: mast ("mast")
sanskrîtî: mástu(sertûk, qeymax")
Çavkanî: Cheung p.253, Horn p.214 | Pokorny: -

Pîrka wî satila mêst, textê firaxan û selika nên nîşanî wî da û got: - Tu ji xwe re hinek mast têxe tacikekê û bixwe (...)

Firat Cewerî, Girtî, Weşanên Nûdem, 1986


Hevreha soranî نان (nan), kurdiya başûrînan, lekî nan, hewramî nan, zazakî nan / non, farisî نان (nan) (farisiya devkî نون (nûn), tacikî нон (non), pehlewî 𐭭𐭠𐭭 (nan), belûçî نگن (negen), partî n'g'n (neġn), peştûyî نغن (neġen), ji zimanên îranî, bi îraniya kevn *nagna- (/negne-/).
Lubotsky peyva îranî bi peyva sanskrîtî नग्नहु (nagnahu: havên) ve girê dide û dibêje ku ew herdu ji proto-îranî ne. Lê mimkin e ku nan peyveke kevnar ya Rojhilata Navîn ya ji zimanekî ne-hindûewropî jî be, bidin ber sûmerî 𒃻 ([NINDA]). Di hîtîtî de jî peyv bi heman awayî hatiye qeydkirin lê nayê zanîn ka divê ew di hîtîtî de çawa were gotin/xwandin.
Peyva nan bi berfirehî di zimanên Hindistanê û Asyaya Navîn de jî heye lê ew ji zimanên îranî hatine wergirtin: ûrdûyî نان (nan), hindî नान (nān), kirgîzî û qazaxî нан (nan), ozbekî non, oyxurî نان (nan), çînî 饢 / 馕 (náng), nenetsî нянь (nyani)... Ji hindî peyv bi wateya cûreyek nanê rojhilatî bi awayê naan ketiye hemû zimanên ewropî jî.
Peyva nan dişibe hevreha xwe ya zimanên romî: latînî panis, spanî pan, fransî pain... lê ew û nan ne hevrehên hev in çunkî veguhastina N/P di peyvên din de peyda nabe.
;Çavkanî:
* Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
* Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg
* Lubotsky, Alexander. Indo-Aryan inherited lexicon. University of Leiden.
* MacKenzie, David Neil, The dialect of Awroman (Hawraman-i Luhon) Grammatical sketch, texts, and vocabulary, Kommissionaer: Munksgaard (København), 1966
*
* Mayrhofer, Manfred (1992–2001): Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen [Ferhenga etîmolojî ya hindûaryayiya kevn] (bi almanî), Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.
* Pokorny, Julius, Ferhenga etîmolojî ya hindûewropî ["Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (bi almanî)"], Bern, 1959
* Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010

Sala ko paîzxêr zû bikeve pê re nagîhin kuta bikin, guşiyên genim dixin xaniyan. Nanê wan gelekî tamdare.

Qet'a çu nebû ne xur ne xwabekWan bîr nedihat-i nan û abekEw hefte temam bûye gerdek

Goya li nik wan şûm e, ewî nanê (ko) ibtida (destpêkê) dipêjin û ji tenûrê biderdikevitin ew naxwin. Goya herçî wî nanî bixutin jina wî dimiritin.

Mele Mehmûdê Bayezîdî, Amadekar: Jan Dost Adat û Rusûmatnameê Ekradiye, Weşanxaneya Nûbihar, 2010, r. 105, ISBN 9789944360678


dims

Ji erebî دِبْس (dibs), hevreha îbranî דבש (dibeş, diveş, “hingivîn”), aramî ܕܒܫܐ (deḇşa, devşa, “hingivîn”) û akadî 𒁲𒅖𒁍𒌝 (dišpum /di-iš-pu-um/).

Lê çi heyf ku kes qedrê dimsa tûyan nizane. Halbû li gundan wek xwarina super tê zanîn.

Zinarê Xamo, Bîrîkirina dimsê [arşîv], https://zinarexamo.blogspot.com/, 2020-12-22

Ev dimsa ku em ê çêbikin hinek difiroşin û hinek jî didin cîranên xwe û yê mayî jî ji xwe re hiltînin.

Li quntara Çiyayê Gabarê dema çêkirina dimsê ye https://web.archive.org/https://bianet.org/haber/li-quntara-ciyaye-gabare-dema-cekirina-dimse-ye-249307 arşîv, bianet.org, 2021-08-21


hêk

Herwiha hêg, hevreha din ya kurmancî hêlik (gun, ritil), hevreha soranî هێڵکه / hêłke, hewramî hêłe, zazakî hak, belûçî ہیک (hêyk), ہیگ (hêyg), peştûyî هګۍ (هګۍ) (hegêy), pehlewî 𐫟𐫀𐫏𐫃 (xʾyg, /xāyeg/), farisiya berê خاگ (xag) û خایه (xaye), farisiya niha خایه (xayê: berê bi maneya "hêk", niha bi wateya "hêlik, gun"), tacikî хоя (xoya), avestayî eye- û 𐬀𐬉𐬨 (eêm), danmarkî æg, îngilîzî/îzlendî/norwecî egg, swêdî ägg, almanî Ei, holendî ei, yûnaniya kevn ᾠόν (ōión), yûnaniya niha αβγό (avgó), latînî ōvum, îtalî uovo, portugalî ovo, spanî huevo, hueva, ovo, fransî œuf... hemû ji proto-hindûewropî *h₂ōwyóm (hêk) ji *h₂éwis (teyr, firinde, balinde).
Peyva îranî ketiye tirkî û hinek zimanên din jî yên tirkîkî: azerî xaya / خایا, osmanî خایا (xaya, haya), tirkî haya (gun, hêlik)...
Çavkanî: Çabolov r. 434-435, Chyet r. 249, Horn r. 103, Lubotsky, Novák r. 183, Watkins r. 6, Etymonline

Xwarina ku ji wan berheman hatiye çêkirin.

hêka biraştî, hêkeke kelandî

Hêkan biqelîne!

Taşta min hêk û nan bû.


girar

Bi esehî nayê zanîn, belkî ji gir + ar anku "arêgir / ardêgirs".

Birinc yan savar yan maş yên ku hatine kelandin ta ku ava li ber wan hişk bûye.

Şorbeyek e ku mast, dan, piçkek ar, hêk û pûng an jî anix ve tê çêkirin û vexwarin. Ev şorbe zivistanê germ û havînê jî sar tê vexwarin.


çîk

Bi maneya xwarin: onomatopoetîk; dema xurek wek mîna hevîr tê hesilandin dengê çîkeçîk derdixe nav. Herwiha bide ber tirkî çiğ köfte (“kofteya xav”).

Xureke ku ji bilxur, pîvaz, sîr, salçe, xwê, rûnê zeytûn û herwiha goşt, pûng, meydenoz ve çêdibe. Ev xurek nayê pijandin bi destan ve tê hesilandin heta ku bilxur nerm be û bê xwarin.


ard

Bi pehlewî [skrîpt hewce ye] (ārd) bû, bi soranî, kelhûrî, hewramî û zazaki ard e, di hinek zaravayên kurmancî de pîta d'yê winda dike. Lê rastnivîsa xwe disa jî dibê "ard" be.


dewîn

Xwarina şil ya ku ji birincî û şîrî hatiye çêkirin û kelandin.

Hindî ku dewîn e,
ew derewîn e,
bo min neîne,
çu naqetîne.

ji Beyta zadî, helbestek gelêrî ji herêma Colemêrgê


zelete

salate
salete
selate
zalate
zalete
zelate

: Etîmolojiya vê peyvê nehatiye nivîsîn. Eger tu bi rastî bizanî, kerem bike bişkoka "biguhêre" ya di ser van gotinan re bitikîne û etîmolojiya vê peyvê binivîse. Çavkaniyên ku te ew etîmolojî jê girtiye jî binivîse.

Sebzeyên xav (nekelandî) yên ku hatine hûrkirin û têkilkirin û tên xwarin. (bi taybetî ji bacansork û xiyaran tê çêkirin û gelemperî xwê û hin sos pê tên werkirin)


kade

nanê ku di nav rûnî de hatiye qelandin, kulîçeyên nêva wan xurme yan gûz yan giwêza hindê ya hûrkirî


şorbe

Xwarinên şil yên ku bi gelemperî ji sebzeyan û carine goştî hatine çêkirin.

Natiqê tebê dewarîÊ muqîm şorbe vexwarîQet nedî ava bijarî


simît

Ji tirkî simit, ji farisî سمید (semid, “semolina”), ji erebî سَمِيد (samīd, “semolina”), ji aramî סְמִידָא / ܣܡܻܝܕܳܐ (səmīḏā), ji akadî 𒆠𒅔𒆠𒅔𒄯𒄯 (/samīdu/), têkildarî akadî 𒀀𒊏𒄯𒄯 (/samādu/, “hêran, hêrandin”).

Nanikek girover yê ku nava wê kun e û bi gelemperî kuncî pê hatine werkirin.


qozî

xwarineka berbelav e li welatên rojhelat


Skender

Ji yûnaniya kevn Αλέξανδρος (Aléxandros) ji ἀλέξω ("Ez diparêzim") + ἀνδρός, forma xwedîtiyê ji ἀνήρ (mêr, zelam)


mehîr

Şorbeya ku ji şîrî û birincê tê çêkirin.

Lotikvana xwînşîrîn, bedewa axirzemana, Alessandra Ambrosio ya ku bi xweşikbûna xwe jina min li ber çavê min reş kiriye, salê 5 milyon dolar ji şîrketa Victorias Secret distîne. Malxerabê ewqasî li ber dilê min şîrîn e ku, ez dikarim ji bo xatirê lotikek wê xwarina mehîrê jî li dê û bavê xwe heram bikim ellawekîl! Offffffffffff, belkî hûn bawer nekin, lê gava ez çav li wê bêbavê dikevim, yekser xwêdan bi min dikeve û dikevim taya mirinê.


kartû

kartûtir (comparative)
herî kartû (superlative)
kartûtirîn (superlative)
kartî
karto
wêdetir
wêvetir

Nanê kartû, şîrê kartû...

Cîhan Roj: Peyvên herêmî, Diyarname.com, 3/2008


gulaş

Ji mecarî gulyás, kurteya gulyáshús (goştêgavanan).

Heke meriv behsa pêlewanî û qaqîboxwêzî, rovîtî û tirsonekî û bizdonekî û filan û bêvan bike, meriv bi qaçaxî xeber nade. Di vê navberê de, ez viya jî bibêjim; hinde nivîskarên me yên din jî hene, ji xwe re kirine edet, di hinde nivîsên xwe de nav nadin lê hin kesan di bin erdê re dikin ku meriv nizane ka ew kî ye yan kî ne. Bi ya min, ev gulaşa qaçax e. Yên ku nav nadin, yan mînakan nadin û rexne dikin, bi vî awayî çi xêreka nivîsîna wan çênabe. Helbet meriv dikane di gotara xwe de bi hêsanî navê yekî bide, çima nede?! Lê divêt meriv bi edeb be, bi wijdan be, bi sewîye be, bi delîl û îsbat binivîse, baş li ser bifikire ku dê mesele bi kû de here!... Nav nadin, vê yekê ji xwe re dikin mertal, û berdan berdan diqelêşin! Wekî mînak, ev e, kek Arjenê me jî nav nedaye lê hûn bi xwe dibînin ku çawa nivîsîye!´

Lezgîn Roşan: Mirîhezê Dost Çîyayî!, Netkurd.com, 7/2008


arxavk

Xwarinek e ku ji arî, rûnî, avê û xwê tê amadekirî.


toraq

Ava dewê bê rûn a kelandî, ekla wê tirş e.

Toraqa dêrîşiyan navdar e.

Îro navroja paleyan toraq bû.

Laq e, toraq e.


hevrîşk

Kebaniya malê bi îşk, mil vedide ta enîşk, nanê sêlê û nivîşk, tevayî dikehevrîşk.


babîk

Babîk: xwarina nêçîrvanan e (Licê]). Dims bi perçeyên nanê dikelînin, berî ko biçin nêçirê dixwin.

Derqamî Kardox di koma "Zimanê Kurdî" ya Rûnameyê de, 11/2011


loş

Nayê zanîn bide ber soranî لەواشە (lewaşe), zazakî levaş, ermenî լավաշ (lavaš), farisî لواش (lavâš), talişî ləvoş, gurcî ლავაში (lavaši), siryaniya klasîk ܠܝܫܐ (layšā, “lodeke hevîr”), akadî 𒇷𒄿𒋙 (/līšu/, “hevîr”), îbraniya kevn לַיִשׁ (láyiš, “hevîr”).

Loş pehtin.


qeyxane

Bi rêya tirkî kaygana yan jî zimanekî din yê tirkîkî (azerî, tirkmenî û hwd.) ji farisî خایگىنه (xaygîne) ye ku ji خايه (xayê, “hêk”) û "-gîn" e. "-gîn" wek "-gîn"a di peyvên "zengîn, xemgîn" de ye.


hêkrûn

qeyxane, omlet,
hêka ku di nav rûn de hatiye qelandin (û carinan ji bilî hêkê tiştên din jî li gel hatine qelandin)


keşkek

Xurekeke ku dan û goşt va tê çêkirin. Çêkirina wê pêşiyê sîtilek tijî av; danê kutayî, xwê û hêteke pez an jî goştê bi hestî davêjin hindirê sîtilê, ev bi saetan tê kelandin û kêm car jî tê tevdan, heta ku goşt û hestîyan ji hevdu veqetin. Keşkek û helîse heman tişt e lê helîse zêdetir tê kelandin û tevdan heta ku xurek wek ku bihele. Keşkek piştî ku amade bû tê hildan hindirê tebaşqeyekê û rûnê mala tê li ser kirin û xwarin.


helîse

Xurekeke ku dan û goştva tê çêkirin. Çêkirina wê pêşiyê sîtilek tijî av; danê kutayî, xwê û hêteke pez an jî goştê bi hestî davêjin hindirê sîtilê, ev bi saetan tê kelandin û tevdan, heta ku goşt û dan dihele. Keşkek û helîse heman tişt e lê helîse zêdetir tê kelandin û tevdan heta ku xurek wek ku bihele.Xurek piştî ku amade bû tê hildan hindirê tebaşqeyekê û rûnê mala tê li ser kirin û xwarin.

Pîrejinê dît ku qewî helîseke qenc çêkirîye û difroşe.

Mela Mûsayê Hekarî, Amadekar: Hêmin Omer, Durrû’l Mecalîs, 2022 ["1857"], r. 137

Li gundên Korkuta navçeya Mûşê her sal di Eyda Qurbanê da "helîse" tê çêkirin û didin mêvanên ji bona pîrozkirina eydê tên. Li gundên beldeya Altinovayê ji berê da "helîse" tê çêkirin. Helîse bi genim û goştê bêhestî tê çêkirin û rûnê mala li serê dikin.Cevdet Yonerê mele diyar kir ji berê da li gundan ji bona eydê helîse tê çêkirin û wiha got: "Piştî nimêja eydê helîse didin mêvanan. Helîseya di tendûrê de tê pehtin ji dîzkan derdixin û dikin firaqan. Peyra rûnê mala yê sorkirî li serê dikin. Helîse taybetî ji bona eydê tê çêkirin. Ji bav û kalên berê da ev xwarin tê çêkirin."


givişk

rice and meat squeezed in the fist and cooked

xwarinek ku bi yêk cure gîya ku piştî kelandinê bête givişandin û piranîya vê bi mend yan kengir yan gîyayên din yê vek van tête çêkirin.

Cureyekî xwarinê ye ji birinc û goştî tê çêkirin.


hevrêşk

Xwarinek e ku ji nanê pirtik-pirtikî yê di nav rûn û şekirê de pêk hatiye

Hevrêşk´: nanê germ dikinqetik, rûn û şekirê tevlê dibe.


patîle

Nanê qelandî ku tê de kelûpelên wekî kartol, penîr, spînax, pîvaz, toraq û goşt heye.

Çalave je min xweş, min je çalave
Kozi patîle tim vêxîyaw
Ave re navi herikan
Min je xwim xweş
Je çule, je çalave, je ruyîye
Gordi her tişti çule hamirîm
Vêm xweş dîyay îre
Xwim di vînim, menexoşim
Hewa ne min duri çalave çule
Ne jî çalavê çule bî min nêvu

Xamgeli Bane, Bîrnebûn, hejmar 49, bihar 2011


tehmetîk

Xwarinên weke kakilên gûz û behîvan mewîj û kizwan û hejîrên hişkkirî an jî xwarinên ku wekê sereke nayên dîtin mîna penêr û zeytûnan


avşor

Cureyekî xwarinan e ku bi piranî li Bedlîsê tê çêkirin.


fisteqebîd

Ji erebî [Peyv?]^([Divê were berfirehtirkirin])

fol Sûdanî, fisteq Halebî cureekê çereza ye mîna bindeq û fisteq û bahîv...


nanê tenkî

nanê şikeva, cureyekî nanî ye ku gelek tenik e, hin caran ji sivî arî çêdikin


nanê şikeva

weku her cureyekî nanî yê ku bêyî hevîrtirş tê dirist kirin. nanê şikeva yê tenik e, lê ne hemû corên nanên tenik nanê şikeva ye. nanê şikeva wekî nanê meksîkî, nanê Hindî ku berdewam tê xwarin li Emrîka û başûrê Asiya.
 vî corê nanî giringiyeka remzî di cihûyatiyê û mesîhîtî de. cihû nanê şikeva weku nanê hevîrê nêtirişkirî li cejna derbazbûnê tê bikaranîn. gelek tradîsyonên din jî vê bikaranînê şirove dikin. herwisa di nav mesîhiyan jî de, di mawê şîva Xwedanî de, ku rêûresmekê ayînî ye ji şîva dawiyê tê demê Îsa pêxember (silavêt Xwedê li ser bin) nanî digel şagirdên xwe ker dike li cejna derbazbûnê.


şekirleme

/ʃɛkɪɾlɛˈmɛ/

cureyekî şîrîniya ye di nav kurdan de pir berbelav e


firdoqî

Xwarinek sivik e ku bi linavhevxistina nan û xiyarê qetkirî û dewî tê çêkirin.

Firdoqî, xwarineke min li ba kesên herêma mêrdînê yên binxetî û serxetî xwariye ku ji tevlihevkirina mast û xiyaran çêdibe.

dijber, firdoqî https://web.archive.org/https://tirsik.net/index.php?peyam=19828 arşîv, tirsik.net, 16.12.2013


gereşûn

Cûreyekî şorbeyê yê bi birincê an jî dahnî û ava bacanan tê çêkirin. Herwiha ji bo tahmê qelî û pîvaza hişk jî dikeve vê xwarinê. Bi piranî wek xwarina sereke tê xwarin.

Berê xwarinek me hebû, me jê re digot gereşûn. Va belkî 15 sal bûye min gereşûn nexwariye..

gereşûn @senyoressor https://web.archive.org/https://twitter.com/senyoressor/status/1130884823936057345 gereşûn arşîv, twitter, 05/2019


bişî

Bi mast, şîr, rûn, hêk hevîr çê dikin nav rûn da diqelînin û wekî biskewît bi çay yan jî tenê dixwin, vê xwarinê ra bişî tê gotin.


helîl

Xwarinek ji şîreya trî û tû çêdibe, bastêq


xengel

Xurekeke ku hevîr mîna erişte pehn tê birrîn û kelandin peyra mast, sîr,salçe,biharat,rûnê mala û carna jî li gor xwestekê pîvazê bi goşt qijilandî tê li ser kirin û xwarin. Xengel cûreyên wê gellekin hin carna jî hindirê hevîrên ku pehn hatine birrîn bi xercê bi pîvaz û goştê qijilandîva tijî dikin û dipêçin peyra dikelînin û mast li ser dikin, hin herêman jî jêra dibêjin mantî.


hurbe

Ar û av tê tevhevdan û pey re tê berdanê nav xureka ji bo ku xurek tîr bin, bi taybetî keşkek.


mantî

Bi riya tirkî mantı, ji çînî 饅頭 (mántou).

Şaxa Heyva Sor a Diyarbekirê ji bo malbatên xizan dest bi çêkirina mantiyan kir... Pêşî hevîr dikin, paşî hevîr vedikin û dibirin. Hinek jî li aliyê din sosa mantiyê hazir dikin. Herî dawî goştê hûrkîrî dixin nava perçeyên hevîr û dikin bexçik.