ὀξάλμη

: ὀξάλμη < ὄξ(ος) + ἅλμη

σάλτσα από ξίδι και άρμη

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Σφῆκες, στίχ. 331 (328-331)

ἤ με κεραυνῷ | διατινθαλέῳ σπόδισον ταχέως, | κἄπειτ᾽ ἀνελών μ᾽ ἀποφυσήσας | εἰς ὀξάλμην ἔμβαλε θερμήν·
*:::ή με φωτιά καυτερού κεραυνού | ψήσε με κάτω απ᾽ τη στάχτη γοργά | κι ύστερα πάρε με, φύσα με, | βάλε με σε σαλαμούρα ξιδάτη ζεστή·
*:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Μετεωρολογικά 2.3, p. 53 @scaife.perseus

ἐκεῖ γὰρ ὀξάλμη γίνεται, καὶ χρῶνται καθάπερ ὄξει πρὸς ἔνια τῶν ἐδεσμάτων αὐτῷ.

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Γαληνός, De compositione medicamentorum secundum locos I-VI, 3.2, p.12.674 @scaife.perseus

ὄξει ζεστῷ καταντλήσας ἢ σπόγγον ὀξάλμῃ βρέχων ἐπιτίθει.
*::ΣτΕ: Στην αρχαιότητα η οξάλμη χρησιμοποιούνταν και στην ιατρική. Στο παραπάνω απόσπασμα χρησιμοποιείται για τη θεραπεία της παρωτίτιδας.


ῥίψ

: ῥίψ < → λείπει η ετυμολογία

πλέγμα από καλάμια ή βούρλα, ψάθα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 5 (ε. Ἀπόπλους Ὀδυσσέως παρὰ Καλυψοῦς.), στίχ. 256 (256-257 )

φράξε δέ μιν ῥίπεσσι διαμπερὲς οἰσυΐνῃσι | κύματος εἶλαρ ἔμεν· πολλὴν δ᾽ ἐπεχεύατο ὕλην.
*::* Ύστερα [τη σχεδία] περίφραξε, στο κύμα για ν᾽ αντέχει, | με κλωνάρια ιτιάς, ρίχνοντας από πάνω φύλλα.
*::*: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr
*::* Ύστερα [τη σχεδία] περίφραξε, από τη μία άκρη ως την άλλη με πλέγμα φτιαγμένο από κλαδιά λυγαριάς, φράγμα εναντίον των κυμάτων, και έριξε από πάνω φύλλα.
*::*:Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 4 (Μελπομένη), 71.4

καὶ ἔπειτα, ἐπεὰν θέωσι τὸν νέκυν ἐν τῇσι θήκῃσι ἐπὶ στιβάδος, παραπήξαντες αἰχμὰς ἔνθεν καὶ ἔνθεν τοῦ νεκροῦ ξύλα ὑπερτείνουσι καὶ ἔπειτα ῥιψὶ καταστεγάζουσι,
*::: Κατόπι βάζουν το νεκρό στον τάφο του, πάνω σε στρώμα από φύλλα· δίπλα από τον νεκρό, από τη μια μεριά κι από την άλλη, μπήγουν κοντάρια, πάνω απ᾽ αυτά τοποθετούν ξύλα κι έπειτα κάνουν μια στέγη από καλαμιές·
*:::Μετάφραση (1992): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 699 (698-699)

ὅτι γέρων ὢν καὶ σαπρὸς | κέρδους ἕκατι κἂν ἐπὶ ῥιπὸς πλέοι.
*:::Το τέλος του σιμώνει, | μα για λεφτά αρμενίζει και σε ψάθα.
*:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἀπόσπασμα, 397 @archive.org, Αποσπάσματα (Ευριπίδης)

θεοῦ θέλοντος κἂν ἐπὶ ῥιπὸς πλέοις.
*:: Αν θέλει ο Θεός, μπορείς και σε μια ψάθα επάνω να επιπλεύσεις.


κουρεύς

κουρεύς
-έως

: κουρεύς < κείρω • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 2, 373c

καὶ δὴ καὶ διακόνων πλειόνων δεησόμεθα· ἢ οὐ δοκεῖ δεήσειν παιδαγωγῶν, τιτθῶν, τροφῶν, κομμωτριῶν, κουρέων, καὶ αὖ ὀψοποιῶν τε καὶ μαγείρων;
#:::Θα χρειαστούμε ακόμη και περισσότερους υπηρέτες ή νομίζεις πως δε θα χρειαστούν και παιδαγωγοί και παραμάνες και βυζάστρες και κομμώτριες και κουρείς και μάγεροι και παραμάγεροι;
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Νικίας, 30.2

ὁ δὲ κουρεὺς ἀκούσας, πρὶν ἄλλους πυνθάνεσθαι, δρόμῳ συντείνας εἰς τὸ ἄστυ καὶ προσβαλὼν τοῖς ἄρχουσιν εὐθὺς κατ᾽ ἀγορὰν ἐνέβαλε τὸν λόγον.
#:::Όταν τα άκουσε ο κουρέας, πριν τα μάθουν και άλλοι, έτρεξε ολοταχώς στην Αθήνα, συνάντησε τους άρχοντες αμέσως και στη συνέχεια διέδωσε τα νέα στην αγορά.
#::: Μετάφραση (2012): Γιαγκόπουλος, Α.Ι., Ζ.Ε. Μαλαθούνη. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. @greek‑language.gr

είδος πουλιού


ἔξαλα

: ἔξαλα < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου ἔξαλος (ἔξαλον) στον πληθυντικό

που ξεπροβάλει έξω από τη θάλασσα

※ 1ος πκε/κε αιώνας ⌘ Στράβων, Γεωγραφικά, 17.1, 52 @perseus.tufts.edu @wikisource

νήσους δʼ ὁ Νεῖλος κατεσπαρμένας ἔχει παμπόλλας, τὰς μὲν καλυπτομένας ὅλας ἐν ταῖς ἀναβάσεσι, τὰς δʼ ἐκ μέρους, ἐποχετεύεται δὲ τοῖς κοχλίαις τὰ λίαν ἔξαλα.

το τμήμα που είναι πάνω από την ίσαλο γραμμή

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Λουκιανός, 21, 47 Ζεὺς τραγωδός @wikisource

καὶ χρυσαῖ μὲν αἱ ἄγκυραι ἐνίοτε, ὁ χηνίσκος δὲ μολυβδοῦς, καὶ τὰ μὲν ὕφαλα κατάγραφα, τὰ δὲ ἔξαλα τῆς νεὼς ἄμορφα.


χρόνῳ

: χρόνῳ: (επιρρηματική δοτική) δοτική ενικού του χρόνος

δοτική ενικού του χρόνος


δυσσεβία

δυσσεβία
-ας

άλλη μορφή του δυσσέβεια

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Εὐμενίδες, στίχ. 533

δυσσεβίας μὲν ὕβρις τέκος ὡς ἐτύμως.
*::* πως της ασέβειας ο καρπός / είν᾽ ο άφευχτος χαμός·
*::: Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr
*::* [είναι] μεν της δυσσέβειας η ύβρις καρπός στ' αλήθεια (μετάφραση λέξεων)


ὄζαινα

: ὄζαινα < → λείπει η ετυμολογία

ρινική νόσος με έκκριση πυώδους και δυσώδους υγρού

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Γαληνός, De compositione medicamentorum secundum locos I-VI, 3.3 @scaife.perseus

Ἐκ μὲν τοῦ γένους τῶν παρὰ φύσιν ὄγκων οἱ πολύποδες ἐν ταῖς ῥισὶ γεννῶνται· κατὰ δὲ τὸ τῶν ἑλκώσεων αἱ ὄζαιναι·

θαλάσσιος πολύποδας που αναδύει έντονη οσμή

θαλάσσιο ζώο


ὀργήν

αιτιατική ενικού του ὀργή


ὀργῆς

γενική ενικού του ὀργή


πλαγιοφύλαξ

: πλαγιοφύλαξ < αρχαία ελληνική πλάγιος + φύλαξ

πλαγιοφύλακας

ελληνιστική κοινή

στρατιωτικός όρος


ἐπιτήδειος

ἐπιτήδειος
-ου
ὁ
ἐπιτήδειος
οἱ
ἐπιτήδειοι
τοῦ
ἐπιτηδείου
τῶν
ἐπιτηδείων
τῷ
ἐπιτηδείῳ
τοῖς
ἐπιτηδείοις
τὸν
ἐπιτήδειον
τοὺς
ἐπιτηδείους
ἐπιτήδειε
ἐπιτήδειοι
τὼ
ἐπιτηδείω
τοῖν
ἐπιτηδείοιν

: ἐπιτήδειος ήδη από τον 5ο αιώνα < ἐπίτηδ(ες) + -ιος
: Και ουσιαστικοποιημένο αρσενικό ἐπιτήδειος, ουδέτερο, πληθυντικός ἐπιτήδεια.

στενός φίλος

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἰσοκράτης, Φίλιππος, 24

Τούτου δ᾽ ἕνεκά σοι ταῦτα διῆλθον, ἵν᾽ ἄν τί σοι φανῇ τῶν ἐν ἀρχῇ λεγομένων ἢ μὴ πιστὸν ἢ μὴ δυνατὸν ἢ μὴ πρέπον σοι πράττειν, μὴ δυσχεράνας ἀποστῇς τῶν λοιπῶν μηδὲ πάθῃς ταὐτὸν τοῖς ἐπιτηδείοις τοῖς ἐμοῖς, ἀλλ᾽ ἐπιμείνῃς ἡσυχάζουσαν ἔχων τὴν διάνοιαν, ἕως ἂν διὰ τέλους ἀκούσῃς ἁπάντων τῶν λεγομένων.
*::: Σου τα αναφέρω όλα αυτά, για να μη σου κακοφανεί, αν κάτι απ᾽ όσα θα αναπτύξω στην αρχή σού μοιάσει απίστευτο ή αδύνατο ή και αταίριαστο για σένα, και αποφύγεις να προσέξεις τη συνέχεια· μήτε να πάθεις ό,τι έπαθαν οι φίλοι μου, αλλά να περιμένεις ψύχραιμα ώσπου να ακούσεις ως το τέλος αυτά που έχω να σου πω.
*::: Μετάφραση (1967): Στέλλα Μπαζάκου - Μαραγκουδάκη, Αθήνα: ΟΕΔΒ @greek‑language.gr

λατινικά necessarius


ἐπιτήδεια

: ἐπιτήδεια < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου ἐπιτήδειος (ἐπιτήδειον) συνήθως στον πληθυντικό

τα αναγκαία προς το ζην, οι προμήθειες, τα αποθέματα

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 6, 74.2

ἡμέρας δὲ μείναντες περὶ τρεῖς καὶ δέκα οἱ Ἀθηναῖοι ὡς ἐχειμάζοντο καὶ τὰ ἐπιτήδεια οὐκ εἶχον καὶ προυχώρει οὐδέν, ἀπελθόντες ἐς Νάξον καὶ ὅρια καὶ σταυρώματα περὶ τὸ στρατόπεδον ποιησάμενοι αὐτοῦ διεχείμαζον·
*::: όμως, περίμεναν δεκατρείς μέρες, αλλά επειδή τους ταλαιπωρούσε η κακοκαιρία, τους έλειπαν τα τρόφιμα και δεν γινόταν τίποτε, αποσύρθηκαν στη Νάξο όπου περιχαράκωσαν το στρατόπεδό τους με πασσάλους και οχυρώματα και ξεχειμώνιασαν εκεί.
*::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας, ⌘Λυσίας, Κατά Διογείτονος, 9

σὺ οὖν, ἐπειδὴ δεδοκίμασαι καὶ ἀνὴρ γεγένησαι, σκόπει αὐτὸς ἤδη πόθεν ἕξεις τὰ ἐπιτήδεια».
*:::Εσύ λοιπόν, αφού έχεις υποβληθεί ήδη στη διαδικασία της δοκιμασίας και ενηλικιώθηκες, σκέψου πλέον μόνος σου πώς θα εξασφαλίσεις τα προς το ζην.»
*:::Μετάφραση: Θ. Κ. Στεφανόπουλος, @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Ἑλληνικά, 6, 5.50

οἱ δὲ Θηβαῖοι καὶ οἱ ἄλλοι τὰ μὲν καὶ διὰ τοῦτο ἀπιέναι ἐβούλοντο ἐκ τῆς χώρας, ὅτι ἑώρων ἐλάττονα τὴν στρατιὰν καθ᾽ ἡμέραν γιγνομένην, τὰ δέ, ὅτι σπανιώτερα τὰ ἐπιτήδεια ἦν·
*::: Οι Θηβαίοι πάλι κι οι υπόλοιποι ήθελαν να εγκαταλείψουν τη χώρα, και για τον λόγο ότι μέρα με τη μέρα έβλεπαν τον στρατό τους να λιγοστεύει, αλλά κι επειδή με την κατανάλωση, τη λεηλασία, τη σπατάλη και τις πυρκαγιές είχαν αρχίσει να λείπουν οι τροφές·
*::: Μετάφραση (2012, 1η:1966): Ρόδης Ρούφος. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Πόροι ἢ περὶ Προσόδων, 4.38 @scaife.perseus

ἔτι δὲ πάντων ἅμα γιγνομένων ἡμᾶς ἂν ἅπαντα δέοι ἐκπορίζεσθαι· εἰ δὲ τὰ μὲν περαίνοιτο, τὰ δὲ μέλλοι, ἡ ὑπάρξασα πρόσοδος τὸ ἐπιτήδειον συγκατασκευάζοι ἄν.


βέλεμνον

βέλεμνον
-ου
βέλος

: βέλεμνον < → λείπει η ετυμολογία

βέλος, βλήμα, ακόντιο, σαΐτα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 15 (Ο. Παλίωξις παρὰ τῶν νεῶν.), στίχ. 489 (488-489 )

δὴ γὰρ ἴδον ὀφθαλμοῖσιν | ἀνδρὸς ἀριστῆος Διόθεν βλαφθέντα βέλεμνα.
*::: κι είδα εγώ τα βέλη πολεμάρχου | ανδρειωμένου απ᾽ του Διός το θέλημα χαμένα.
*::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἀνδρομάχη, στίχ. 1136 (1135-1136)

δεινὰς δ᾽ ἂν εἶδες πυρρίχας φρουρουμένου | βέλεμνα παιδός.
*:::Ήτανε τρομερό να βλέπεις τί πηδήματα, πόσα στριφογυρίσματα έκανε το παλικάρι μας | τις σαϊτιές καθώς αγωνιζόταν ν᾽ αποφύγει.
*:::Μετάφραση (1994): Γιώργος Γεραλής, Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr


τύχα

δωρικός τύπος του τύχη


ἀρετά

δωρικός τύπος του ἀρετή


Καππαδόκης

: Καππαδόκης < Καππαδοκ(ία) + -ης

ο Καππαδόκης

πατριδωνυμικό


ἀρραβῶνα

αιτιατική ενικού του ἀρραβών


υἱωνός

υἱωνός
-οῦ
υἱωνή

: υἱωνός < υἱ(ός) + -ωνός

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 24 (ω. Σπονδαί.), στίχ. 515 (514-515 )

«τίς νύ μοι ἡμέρη ἥδε, θεοὶ φίλοι; ἦ μάλα χαίρω· | υἱός θ᾽ υἱωνός τ᾽ ἀρετῆς πέρι δῆριν ἔχουσι.»
*:::«Τι μέρα αυτή, αθάνατοι θεοί, για μένα! Χαρά με πλημμυρίζει· | γιος κι εγγονός για την παλληκαριά τους συνερίζονται.»
*::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 5 (Ε. Διομήδους ἀριστεία.), στίχ. 631 (630-631 )

οἱ δ᾽ ὅτε δὴ σχεδὸν ἦσαν ἐπ᾽ ἀλλήλοισιν ἰόντες, | υἱός θ᾽ υἱωνός τε Διὸς νεφεληγερέταο,
*:::και άμ᾽ αντικρύ προχώρησαν ο ένας προς τον άλλον, | ο έγγονος με τον υιόν του βροντοφόρου Δία,
*::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr


κουρεῖον

κουρεῖον
-ου

: κουρεῖον ήδη τον 5ο αιώνα πκε στον Αριστοφάνη < κουρ(ά) ή κουρ(εύς) + -εῖον

κουρείο, μπαρμπέρικο

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Πλοῦτος, στίχ. 338 (337-339)

καίτοι λόγος γ᾽ ἦν νὴ τὸν Ἡρακλέα πολὺς | ἐπὶ τοῖσι κουρείοισι τῶν καθημένων, | ὡς ἐξαπίνης ἁνὴρ γεγένηται πλούσιος.
*:::Κι ωστόσο στα μπαρμπέρικα | πολλή κουβέντα, μά τον Ηρακλέα, | γινότανε, πως ξάφνου παραπλούτηνε.
*:::Μετάφραση (1956): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Ι. Ν. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ὄρνιθες, στίχ. 1441 (1439-1441)

οὐκ ἀκήκοας, | ὅταν λέγωσιν οἱ πατέρες ἑκάστοτε | τὸ μειράκιον ἐν τοῖσι κουρείοις ταδί;
*:::Μα ναι. Οι πατέρες στα κουρεία| δεν ακούς πώς μιλούν για τα παιδιά τους;
*::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Λυσίας, Πρὸς τὴν εἰσαγγελίαν περὶ τοῦ μὴ δίδοσθαι τῷ ἀδυνάτῳ ἀργύριον (Υπέρ αδυνάτου), 20

ἕκαστος γὰρ ὑμῶν εἴθισται προσφοιτᾶν ὁ μὲν πρὸς μυροπώλιον, ὁ δὲ πρὸς κουρεῖον, ὁ δὲ πρὸς σκυτοτομεῖον, ὁ δ᾽ ὅποι ἂν τύχῃ,
*:::Γιατί καθένας από σας συνηθίζει να συχνάζει άλλος σε αρωματοπωλείο, άλλος σε κουρείο, άλλος σε δερματουργείο, άλλος όπου τύχει.
*::: Μετάφραση: Θ.Κ. Στεφανόπουλος, Αθήνα: Εκδόσεις Κίχλη.@greek‑language.gr


εἰκότα

: εἰκότα: ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο της μετοχής εἰκώς (εἰκός) στον πληθυντικό → δείτε τη λέξη ἔοικα

που μοιάζουν

καὶ τὰ ἐοικότα

πιθανά, αληθοφανή

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Φιλοκτήτης, στίχ. 1373

λέγεις μὲν εἰκότ’, ἀλλ’ ὅμως σε βούλομαι
θεοῖς τε πιστεύσαντα τοῖς τ’ ἐμοῖς λόγοις
#::: Έχεις δίκιο σ᾽ αυτά· μα έλα εμπιστέψου / στους θεούς και σε μένα που ᾽μαι φίλος,
#::: Μετάφραση (1937): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

λογικά, ορθά, αληθινά, (όπως για επιχειρήματα)

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἰφιγένεια ἐν Αὐλίδι, στίχ. 1134 (ο Αγαμέμνονας, στην Κλυταιμνήστρα)

σὺ δ’, ἤν γ’ ἐρωτᾷς εἰκότ’, εἰκότ’ ἂν κλύοις.
#::: Λογικά ρώτα, λογικά ν' ακούσεις. Μετάφραση (1972) Η Ιφιγένεια στην Αυλίδα: Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 5, 90 (επιχειρήματα των Μηλιών)

Ἧι μὲν δὴ νομίζομέν γε, χρήσιμον (ἀνάγκη γάρ, ἐπειδὴ ὑμεῖς οὕτω παρὰ τὸ δίκαιον τὸ ξυμφέρον λέγειν ὑπέθεσθε) μὴ καταλύειν ὑμᾶς τὸ κοινὸν ἀγαθόν, ἀλλὰ τῷ αἰεὶ ἐν κινδύνῳ γιγνομένῳ εἶναι τὰ εἰκότα καὶ δίκαια, καί τι καὶ ἐντὸς τοῦ ἀκριβοῦς πείσαντά τινα ὠφεληθῆναι.
#:: Εμείς, όμως, νομίζομε ότι είναι χρήσιμο —και είναι ανάγκη να το πούμε αφού θέσατε βάση της συζήτησής μας το συμφέρον και όχι το δίκαιο— να μην παραβλεφθεί ένα στοιχείο που είναι κοινό αγαθό, δηλαδή το να μπορεί πάντα εκείνος που βρίσκεται σε κίνδυνο, να επικαλείται τα ορθά και τα δίκαια και να ωφελείται πείθοντας τον αντίπαλό του με επιχειρήματα πέρα από τα αυστηρά πλαίσια του δικαίου.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr


ὄρρος

: ὄρρος < → λείπει η ετυμολογία

το άκρο του ιερού οστού

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 13, 19 565f, @scaife.perseus, @el.wikisource

οὐ δεῖ οὖν οὕτως ἐσταλμένους περὶ ἀργύριον ἐπτοῆσθαι καὶ ἐρωμένους περιάγεσθαι ξυρουμένους τὴν ὑπήνην καὶ τὸν ὄρρον τοὺς ἀκολουθοῦντας
ἐν τῷ Λυκείῳ μετὰ σοφιστῶν, νὴ Δία,
λεπτῶν, ἀσίτων, σκυτίνων,
ὁ κατὰ τὸν Ἀντιφάνην.

γλουτός, οπίσθια

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Λυσιστράτη, στίχ. 964 (962-966)

ποῖος γὰρ ‹ἔτ᾽› ἂν νέφρος ἀντίσχοι, | ποία ψυχή, ποῖοι δ᾽ ὄρχεις, | ποία δ᾽ ὀσφύς, ποῖος δ᾽ ὄρρος | κατατεινόμενος | καὶ μὴ βινῶν τοὺς ὄρθρους;
#:::Ποιά νεφρά, ποιά ψυχούλα, | ποιά σακούλια, ποιά μέση | και ποιός κώλος θ᾽ αντέχανε! | Σε φούντωσαν και τώρα τον αγέρα καβάλα.
#:::Μετάφραση (1965): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Κέδρος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 1239 (1238-1239)

ἀλλ᾽, ὦγαθέ, | θλίβει τὸν ὄρρον. ἀπόφερ᾽, οὐκ ὠνήσομαι.
#::: Μπα, δεν μου κάνει· | πονεί το κωλονούρι· πάρ᾽ τον πίσω.
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr


ὑπήνη

: ὑπήνη < → λείπει η ετυμολογία

μούσι, η γενειάδα

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἱππῆς, στίχ. 1286 (1285-1286)

ἐν κασαυρείοισι λείχων τὴν ἀπόπτυστον δρόσον, | καὶ μολύνων τὴν ὑπήνην καὶ κυκῶν τὰς ἐσχάρας,
#:::νά, μες στα μπορντέλα βρομίζει τη γλώσσα του γλείφοντας τα υγρά που φέρνουν αναγούλα, | και λερώνει τα γένια του και μαλάζει τον γυναικείο πάτο.
#::: Μετάφραση (2005): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 2, 75 67c, @scaife.perseus, @el.wikisource

ἀνεμολύνθη τὴν ὑπήνην τῷ γάρῳ.

το μέρος του προσώπου ανάμεσα στο επάνω χείλι και στη μύτη, όπου φυτρώνει το μουστάκι

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 3, 11 @scaife.perseus

Περὶ δὲ τὸ γένειον τοῖς μὲν συμβαίνει καὶ τὴν ὑπήνην καὶ τὸ γένειον δασὺ ἔχειν, τοῖς δὲ ταῦτα μὲν λεῖα τὰς σιαγόνας δὲ δασείας·


εἰκός

: εἰκός: ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο της μετοχής εἰκώς του ἔοικα

εἰκότα

πληθυντικός:

ἐοικότα

πληθυντικός:

οἰκότα

πληθυντικός:

σε απρόσωπες εκφράσεις: εἰκός ἐστι: φαίνεται

≈ συνώνυμα: απρόσωπο ἔοικε

ὡς εἰκός (όπως φαίνεται)

ὡς τὸ εἰκός ※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Φαίδων, 67a, ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 3, 407d

οἷον εἰκός ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 3, 406c

καθάπερ εἰκός ⌘ Πλάτων, Τίμαιος, 24d

το πιθανό, η πιθανότητα

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 1

ἐκ τοῦ εἰκότος 4, 17
#:: κατὰ τὸ εἰκός (κατά πάσα πιθανότητα) 1, 121
#:: τὸ οὐκ εἰκός (απίθανο) 2, 89
#:: τῷ εἰκότι 6, 18


ἰβίσκος

: ἰβίσκος < → λείπει η ετυμολογία

→ λείπει ο ορισμός (ή οι ορισμοί) (Χρειάζεται έλεγχο: σημασίες, ονομασίες φυτών)


αὔταρκες

αὔταρκες
αὐτάρκης

: αὔταρκες: ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο της μετοχής αὐτάρκης

※ 1ος πκε/κε αιώνας ⌘ Στράβων, Γεωγραφικά, 7.3, 4 @perseus.tufts.edu

ἐπεὶ καὶ οἱ φιλόσοφοι τῇ σωφροσύνῃ τὴν δικαιοσύνην ἐγγυτάτω τιθέντες τὸ αὔταρκες καὶ τὸ λιτὸν ἐν τοῖς πρώτοις ἐζήλωσαν
*::: και οι φιλόσοφοι που έχουν σε αξία δίπλα-δίπλα τη σωφροσύνη και τη δικαιοσύνη, αγωνίζονται πάνω από όλα για την αυτάρκεια και το λιτό


διετηρίς

: διετηρίς < αρχαία ελληνική δίς + ελληνιστική κοινή ἐτηρίς < αρχαία ελληνική ἔτος

χρονικό διάστημα δύο ετών

ελληνιστική κοινή


πηνήκη

: πηνήκη < → λείπει η ετυμολογία

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Λουκιανός, 80, 5 Εταιρικοί Διάλογοι/Κλωνάριον και Λέαινα @wikisource @scaife.perseus

χρόνῳ δὲ ἡ Μέγιλλα ὑπόθερμος ἤδη οὖσα τὴν μὲν πηνήκην ἀφείλετο τῆς κεφαλῆς,


αἰπόλος

: αἰπόλος < αἰ- (θέμα αἰ(γ-) του αἴξ) + -πόλος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 22 (χ. Μνηστήρων φόνος.), στίχ. 135

Τὸν δ᾽ αὖτε προσέειπε Μελάνθιος, αἰπόλος αἰγῶν·
*:::Μίλησε όμως ο γιδοβοσκός Μελάνθιος, του είπε:
*::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 46.3

σέβονται δὲ πάντας τοὺς αἶγας οἱ Μενδήσιοι, καὶ μᾶλλον τοὺς ἔρσενας τῶν θηλέων, καὶ τούτων οἱ αἰπόλοι τιμὰς μέζονας ἔχουσι·
*:::Σέβονται πάντως οι Μενδήσιοι και τις γίδες και τους τράγους, και περισσότερο τους τράγους, και ανάμεσά τους οι γιδοβοσκοί κατέχουν τιμητική θέση·
*:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr


αἰπόλος

: αἰπόλος < → λείπει η ετυμολογία

μορφή του ἀείπολος


ἐρυσίπτολις

ἐρυσίπτολις
-ιος
ῥυσίπτολις (transliteration)

: ἐρυσίπτολις < ἐρυσί- + -πτολις. Μορφολογικά αναλύεται σε ἐρύω (προστατεύω, προφυλάσσω, φροντίζω κάποιον) + πτόλις

προστάτης της πόλης, πολιούχος

επωνυμία της Αθηνάς

※ 8ος/7oς πκε αιώνας ⌘Hymni Homerici Ομηρικοί Ύμνοι/XI. Εἰς Ἀθηνᾶν, στίχ. 1 (στίχοι 1-2) @scaife.perseus

Παλλάδ’ Ἀθηναίην ἐρυσίπτολιν ἄρχομ’ ἀείδειν | δεινήν,
#:::Την πολιούχο Αθηνά Παλλάδα αρχίζω να εξυμνώ | την τρομερή,
#:::Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.


αἰγόκερως

αἰγόκερως
-ου

: αἰγόκερως < αἰγό- + -κερως. Μορφολογικά αναλύεται σε αἴξ + κέρας

ο Αιγόκερως στον Ζωδιακό κύκλο

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας Μανέθων, Αποτελεσματικά, (ψευδεπίγραφο), 6.1.246, @scaife.perseus

Σκορπίος, Αἰγόκερως καὶ Καρκίνος ἠδʼἄῤ οἱ Ἰχοῦς

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Γαληνός, De compositione medicamentorum secundum locos I-VI, 1.2, p.12.426 @scaife.perseus

λαδώνιδος δὲ, ὅτι τῆς δάφνης λέγει, οὐκ ἂν οἶμαί τινα διαπορῆσαι, καλλικέρως δὲ τῆς τήλεως δοκεῖ μοι λέγειν. ὀνομάζεται δὲ παρ’ ἡμῖν ἐν Ἀσίᾳ τοῦτο τὸ φυτὸν αἰγόκερως.


ἀστράγαλος

ἀστράγαλος
-ου

: ἀστράγαλος < → λείπει η ετυμολογία

στράγαλος

ελληνιστική κοινή

ένας από τους σπονδύλους (κυρίως του αυχένα)

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 14 (Ξ. Διὸς ἀπάτη.), στίχ. 466 (465-466 )

τόν ῥ᾽ ἔβαλεν κεφαλῆς τε καὶ αὐχένος ἐν συνεοχμῷ, | νείατον ἀστράγαλον, ἀπὸ δ᾽ ἄμφω κέρσε τένοντε·
#:::Τον κτύπησ᾽ όπου δένεται με το κεφάλι ο σβέρκος | μες στο σφονδύλι κι έκοψε και τα δυο νεύρα η λόγχη
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 11 (λ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Νέκυια.), στίχ. 65 (64-65 )

ἐκ δέ μοι αὐχὴν | ἀστραγάλων ἐάγη, ψυχὴ δ᾽ Ἄϊδόσδε κατῆλθε.
#:::έτσι, συντρίφτηκαν οι αστράγαλοι | στον σβέρκο μου, κι ευθύς στον Άδη κατέβηκε η ψυχή μου.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 3 (Θάλεια), 129.2

καί κως ἰσχυροτέρως ἐστράφη· ὁ γάρ οἱ ἀστράγαλος ἐξεχώρησε ἐκ τῶν ἄρθρων.
#::: το στραμπούληγμα ήταν κάπως σοβαρό, γιατί ο αστράγαλος βγήκε από την κλείδωση.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Περὶ ἱππικῆς, 11.3 @scaife.perseus

ἢν οὖν τις ὑποτιθέντος αὐτοῦ ἀνακρούῃ τῷ χαλινῷ, ὀκλάζει μὲν τὰ ὀπίσθια ἐν τοῖς ἀστραγάλοις, αἴρει δὲ τὸ πρόσθεν σῶμα, ὥστε τοῖς ἐξ ἐναντίας φαίνεσθαι τὴν γαστέρα καὶ τὰ αἰδοῖα.

καρπός του χεριού

※ 3ος/2ος πκε αιώνας ⌘ Παλαιὰ Διαθήκη κατά την μετάφραση των Εβδομήκοντα , Δανιήλ (Θεοδοτίων) (Rahlfs), κεφ. 5.24 @scaife.perseus

διὰ τοῦτο ἐκ προσώπου αὐτοῦ ἀπεστάλη ἀστράγαλος χειρὸς καὶ τὴν γραφὴν ταύτην ἐνέταξεν.

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 12, 46 533f, @scaife.perseus, @el.wikisource

καὶ γὰρ Ἀνακρέων αὐτὸν ἐκ πενίας εἰς τρυφὴν ὁρμῆσαί φησιν ἐν τούτοις·
πρὶν μὲν ἔχων βερβέριον, καλύμματ’ ἐσφηκωμένα,
καὶ ξυλίνους ἀστραγάλους ἐν ὠσὶ
#:::ΣτΕ: Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης παραθέτει ένα απόσπασμα του ποιητή Ανακρέοντα.

διακοσμητικό στοιχείο σε κιονόκρανο κίονα ιωνικού ρυθμού

αρχιτεκτονική

ζάρια ή το παιχνίδι που παίζεται με τα ζάρια που αρχικά κατασκευάζονταν με κόκκαλα

στον πληθυντικό

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 23 (Ψ. Ἆθλα ἐπὶ Πατρόκλῳ.), στίχ. 88 (85-88 )

εὖτέ με τυτθὸν ἐόντα Μενοίτιος ἐξ Ὀπόεντος | ἤγαγεν ὑμέτερόνδ᾽ ἀνδροκτασίης ὕπο λυγρῆς, | ἤματι τῷ, ὅτε παῖδα κατέκτανον Ἀμφιδάμαντος, | νήπιος, οὐκ ἐθέλων, ἀμφ᾽ ἀστραγάλοισι χολωθείς·
#:::όταν παιδί στην σκέπην σας με έφερε ο πατέρας | απ᾽ τον Οπούντα, εξ αφορμής κακής ανδροφονίας, | όταν του Αμφιδάμαντος εφόνευσα τ᾽ αγόρι | αθέλητα, ως εθύμωσα μ᾽ αυτόν στους αστραγάλους·
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 1 (Κλειώ), 94.3

ἐξευρεθῆναι δὴ ὦν τότε καὶ τῶν κύβων καὶ τῶν ἀστραγάλων καὶ τῆς σφαίρης καὶ τῶν ἀλλέων πασέων παιγνιέων τὰ εἴδεα, πλὴν πεσσῶν· τούτων γὰρ ὦν τὴν ἐξεύρεσιν οὐκ οἰκηιοῦνται Λυδοί.
#::: Πως τότε βρέθηκαν λέει τα παιχνίδια και με τα ζάρια και με τα κότσια και με την μπάλα, κι όλα τα άλλα είδη παιχνιδιών, εκτός από τους πεσσούς· γιατί αυτών την ανακάλυψη δεν τη θέλουν δική τους οι Λυδοί.
#:::Μετάφραση (1964): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας Ασκληπιάδης ο Σάμιος στην ⌘Παλατινή Ανθολογία, βιβλίο 12ο, επίγραμμα 46, Οὐκ εἴμ᾿ οὐδ᾿ ἐτέων δύο κεἴκοσι καὶ κοπιῶ ζῶν

Οὐκ εἴμ᾿ οὐδ᾿ ἐτέων δύο κεἴκοσι καὶ κοπιῶ ζῶν. ῎Ωρωτες, τί κακὸν τοῦτο; Τί με φλέγετε; | Ἢν γὰρ ἐγώ τι πάθω, τί ποιήσετε; Δῆλον, ῎Ερωτες, ὡς τὸ πάρος παίξεσθ᾿ ἄφρονες ἀστραγάλοις.
#:::Δεν είμαι ακόμα εικοσιδύο χρονών και κουράστηκα να ζω. Αχ, Έρωτες, τι κακό είναι τούτο; Γιατί με φλέγετε; | Αν εγώ πάθω κάτι, τι θα κάνετε; Ξέρω, Έρωτες, όπως και πρώτα, θα παίζετε αμέριμνοι αστραγάλους.
#:::Μετάφραση: Θ. Κ. Στεφανόπουλος, @greek-language.gr
#:::ΣτΕ: Σχόλιο του μεταφραστή: «Τα μικρά παιδιά έπαιζαν με τους αστραγάλους από τα κόκκαλα ζώων όπως σήμερα με ζάρια. Οι έρωτες, ως παιδιά που είναι, παίζουν και αυτοί με αστραγάλους.»

καλλίγραμμα πόδια

στον πληθυντικό ως κοπλιμέντο

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόκριτος, Εἰδύλλια, Θερισταί ή Εργατίναι (Μίλων και Βουκαίος), στιχ. 36 (36-37)

οἱ μὲν πόδες ἀστράγαλοί τευς, | ἁ φωνὰ δὲ τρύχνος· τὸν μὰν τρόπον οὐκ ἔχω εἰπεῖν.
#:::Τα πόδια σου αλαφροπατούν | κι είναι γλυκιά η φωνή σου, για τους καλούς τους τρόπους σου παινέματα δε βρίσκω.
#::: Μετάφραση (1911), Ιωάννης Πολέμης @greek‑language.gr


οἶδμα

: οἶδμα < οἰδέω

πρήξιμο, διόγκωση, φούσκωμα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 21 (Φ. Μάχη παραποτάμιος.), στίχ. 221 (233-234 )

Ἦ, καὶ Ἀχιλλεὺς μὲν δουρικλυτὸς ἔνθορε μέσσῳ | κρημνοῦ ἀπαΐξας· ὁ δ᾽ ἐπέσσυτο οἴδματι θύων,
#:::Και ο Αχιλλεύς στον ποταμόν επήδησε απ᾽ την όχθην, | και ο ποταμός ενάντια του σηκώθη φουσκωμένος·
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

μετεωρολογία

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἰφιγένεια ἐν Ταύροις, στίχ. 1412 (1412-1413)

εἰ μὴ γὰρ οἶδμα νήνεμον γενήσεται, | οὐκ ἔστιν ἐλπὶς τοῖς ξένοις σωτηρίας.
#:::το κύμα αν δεν καλμάρει, | δεν έχουν σωτηρίας ελπίδα οι ξένοι·
#::: Μετάφραση (1972) Η Ιφιγένεια στη χώρα των Ταύρων: Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Εστία, 1979:ΟΕΔΒ @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ὄρνιθες, στίχ. 250 (250-252)

ὧν τ᾽ ἐπὶ πόντιον οἶδμα θαλάσσης | φῦλα μετ᾽ ἀλκυόνεσσι ποτῆται, | δεῦρ᾽ ἴτε πευσόμενοι τὰ νεώτερα·
#:::κι όσα πάνω από το κύμα του πελάγου | μ᾽ αλκυόνες φτερουγίζετε, ω ελάτε, | τρέξτε δω, τα νέα ν᾽ ακούσετε μαντάτα·
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

θυελλώδης άνεμος

μετεωρολογία

※ 2ος αιώνας κε αιώνας Σεκούνδος στην ⌘ Παλατινή Ανθολογία, 9.36 @books.google.gr, @perseus.tufts.edu, @anthologiagraeca.org

οὔτ᾽ ἐπὶ χέρσον | ἤλασε χειμερίων ἄγριον οἶδμα Νότων,


αὐχήν

: αὐχήν < → λείπει η ετυμολογία
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: αὐχένας ⇒ νέα ελληνικά: αυχένας

λαιμός, τράχηλος, σβέρκος, (σπάνια) φάρυγγας

για ζώα και ανθρώπους

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 11 (λ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Νέκυια.), στίχ. 64 (64-65 )

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, (αποδίδεται) Ἀσπὶς Ἡρακλέουςʷ, 174 (174-175)

οἳ δ᾽ αὐχένας ἐξεριπόντες | κείατο τεθνηῶτες ὑπὸ βλοσυροῖσι λέουσιν·
#:::Κι αυτοί με τους λαιμούς στη γη πεσμένους | κείτονταν σκοτωμένοι από τα βλοσυρά λιοντάρια.
#:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 3 (Θάλεια), 118.2

σπασάμενος τὸν ἀκινάκεα ἀποτάμνει αὐτῶν τά τε ὦτα καὶ τὰς ῥῖνας, καὶ ἀνείρας περὶ τὸν χαλινὸν τοῦ ἵππου περὶ τοὺς αὐχένας σφέων ἔδησε καὶ ἀπῆκε.
#::: τραβάει το σπαθί του, τους κόβει αυτιά και μύτη, τα κάνει αρμαθιά στο χαλινάρι του αλόγου του, τους τα δένει γύρω στον λαιμό και τους ξαποστέλνει.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 4ος/5ος κε αιώνας ⌘ Νόννος ὁ Πανοπολίτης, Διονυσιακά, 3, 371 @scaife.perseus, @el.wikisource

ἀκλινέος δόχμωσε μεμηνότος αὐχένα ταύρου.

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 1 (Κλειώ), 72.3

οὕτως ὁ Ἅλυς ποταμὸς ἀποτάμνει σχεδὸν πάντα τῆς Ἀσίης τὰ κάτω ἐκ θαλάσσης τῆς ἀντίον Κύπρου ἐς τὸν Εὔξεινον πόντον· ἔστι δὲ αὐχὴν οὗτος τῆς χώρης ταύτης ἁπάσης·
#::: Έτσι ο Άλης ποταμός αποχωρίζει όλη σχεδόν την κάτω Ασία, από τη θάλασσα αντίκρυ στην Κύπρο έως τον Εύξεινο πόντο. Τούτο το στενό είναι ο λαιμός όλης αυτής της ηπείρου·
#:::Μετάφραση (1964): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἠλέκτρα, στίχ. 1288 (1288-1289)

σὺ δ᾽ Ἰσθμίας γῆς αὐχέν᾽ ἐμβαίνων ποδὶ | χώρει πρὸς ὄχθον Κεκροπίας εὐδαίμονα.
#:::Κι εσύ για του Ισθμού γοργά προχώρα το πέρασμα | και πήγαινε στην πόλη της Κεκροπίας, την ευτυχισμένη.
#:::Μετάφραση (1988): Τάσος Ρούσσος, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών @greek‑language.gr

το σημείο στο οποίο ο Δούναβης διακλαδώνεται σε πολλά παρακλάδια

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 4 (Μελπομένη), 89.2

ὁ μὲν δὴ ναυτικὸς στρατὸς ‹τὰς› Κυανέας διεκπλώσας ἔπλεε ἰθὺ τοῦ Ἴστρου, ἀναπλώσας δὲ ἀνὰ ποταμὸν δυῶν ἡμερέων πλόον ἀπὸ θαλάσσης τοῦ ποταμοῦ τὸν αὐχένα, ἐκ τοῦ σχίζεται τὰ στόματα τοῦ Ἴστρου, ἐζεύγνυε.
#::: Πέρασε λοιπόν το ναυτικό στράτευμα από τις Κυανές κι έβαλε πλώρη κατευθείαν για τον Ίστρο· κι ανεβαίνοντας από τη θάλασσα προς τις πηγές του, ύστερα από ταξίδι με τα πλοία δυο ημερών, έστηναν γέφυρα στο λαιμό του ποταμού, εκεί όπου σχίζεται σε κανάλια ο Ίστρος.
#:::Μετάφραση (1992): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

στενή θάλασσα, τα στενά

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 4 (Μελπομένη), 85.3

τούτου τοῦ πελάγεος τὸ στόμα ἐστὶ εὖρος τέσσερες στάδιοι, μῆκος δὲ τοῦ στόματος, ὁ αὐχήν, τὸ δὴ Βόσπορος κέκληται, κατ᾽ ὃ δὴ ἔζευκτο ἡ γέφυρα, ἐπὶ σταδίους εἴκοσι καὶ ἑκατόν ἐστι·
#::: Το στόμιο αυτού του πελάγους έχει πλάτος τέσσερες σταδίους και το μάκρος του στομίου, θα λέγαμε ο λαιμός, ακριβώς αυτό που λέμε Βόσπορος (το σημείο δηλαδή στο οποίο ενώθηκαν οι ακτές με γέφυρα), πιάνει εκατόν είκοσι σταδίους·
#:::Μετάφραση (1992): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

στενό πέρασμα ανάμεσα σε βουνά, χαράδρα


ὑπεζωκότας

αιτιατική πληθυντικού του ὑπεζωκώς


ὑπεζωκότα

αιτιατική ενικού του ὑπεζωκώς


ἐρίπνη

ἐρίπνη
-ης
ἐρίπνα

: ἐρίπνη < ἐρείπω

σπασμένος βράχος, απόκρημνος γκρεμός

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἠλέκτρα, στίχ. 210 (207-210)

αὐτὰ δ᾽ ἐν χερνῆσι δόμοις | ναίω ψυχὰν τακομένα | δωμάτων φυγὰς πατρίων | οὐρείας ἀν᾽ ἐρίπνας.
*:::Κι εγώ διωγμένη απ᾽ του γονιού τα σπίτια | μένω στα απόγκρεμνα βουνά σ᾽ ένα καλύβι | με την ψυχή να λιώνει από τη θλίψη.
*:::Μετάφραση (1988): Τάσος Ρούσσος, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών @greek‑language.gr

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Απολλώνιος ο Ρόδιος, Ἀργοναυτικά, 2.434, @scaife.perseus

δείματι Δικταίης περιώσιον ἄντρον ἐρίπνης.

※ 4ος/5ος κε αιώνας ⌘ Νόννος ὁ Πανοπολίτης, Διονυσιακά, 40, 4 @scaife.perseus, @el.wikisource

ἕζετο γὰρ κατὰ πόντον ἐπὶ προβλῆτος ἐρίπνης,


νεικεστήρ

νεικεστήρ
-ῆρος

: νεικεστήρ < νεικέω

που κατηγορεί κάποιον, κατήγορος

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 716 (715-716)

μηδὲ πολύξεινον μηδ᾽ ἄξεινον καλέεσθαι, | μηδὲ κακῶν ἕταρον μηδ᾽ ἐσθλῶν νεικεστῆρα.
#::: Μήτε να λέγεσαι άνθρωπος που φιλοξενεί πολλούς, μήτ᾽ αφιλόξενος, | μήτε και φίλος των κακών, μήτε και των καλών κατήγορος,
#::: Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

φιλόνικος, καυγατζής


ἑκυρός

ἑκυρός
-οῦ
πενθερός
ἑκυρά
ἑκυρή

: ἑκυρός < → λείπει η ετυμολογία

πεθερός, πατριός

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, στη Βικιθήκη

3 (Γ. Ὅρκοι. Τειχοσκοπία. Ἀλεξάνδρου καὶ Μενελάου μονομαχία.), στίχ. 172
*:*: «αἰδοῖός τέ μοί ἐσσι, φίλε ἑκυρέ, δεινός τε·
*:*::«Σέβας και φόβον, ω γλυκέ, σου έχω, πενθερέ μου
*:*:: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr
*:* 24 (Ω. Ἕκτορος λύτρα.), στίχ. 770
*:*: ἑκυρὸς δὲ πατὴρ ὣς ἤπιος αἰεί
*:*:: ο πενθερός με αγάπα ωσάν πατέρας
*:*:: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr


γάλως

: γάλως < → λείπει η ετυμολογία

αττικός τύπος του γαλόως


ἄρτημα

ἄρτημα
-ατος

: ἄρτημα < ἀρτάω

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 69.2

ἐκ πάντων δὲ ἕνα ἑκάτεροι τρέφουσι κροκόδειλον, δεδιδαγμένον εἶναι χειροήθεα, ἀρτήματά τε λίθινα χυτὰ καὶ χρύσεα ἐς τὰ ὦτα ἐσθέντες καὶ ἀμφιδέας περὶ τοὺς ἐμπροσθίους πόδας καὶ σιτία ἀποτακτὰ διδόντες καὶ ἱρήια καὶ περιέποντες ὡς κάλλιστα ζῶντας·
#::: Οι δύο αυτοί τόποι τρέφουν ο καθένας τους από έναν κροκόδειλο που τον έχουν γυμνάσει και είναι ήμερος· του κρεμούν στα αυτιά σκουλαρίκια γυάλινα και χρυσά, του φορούν κρικέλια στα μπροστινά του πόδια, του δίνουν ειδική τροφή και σφάγια ιερά, και όσο ζουν αυτοί οι κροκόδειλοι, τους περιποιούνται άριστα·
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι Κάτων, 38.1 @scaife.perseus

δεδιὼς δὲ τοῦ πλοῦ τὸ μῆκος ἀγγεῖα πολλὰ κατασκευάσας, ὧν ἕκαστον ἐχώρει δύο τάλαντα καὶ δραχμὰς πεντακοσίας, καλώδιον ἑκάστῳ μακρὸν προσήρτησεν, οὗ τῇ ἀρχῇ προσείχετο φελλὸς εὐμεγέθης, ὅπως, εἰ ῥαγείη τὸ πλοῖον, ἔχων διὰ βυθοῦ τὸ ἄρτημα σημαίνοι τὸν τόπον.

οι σύνδεσμοι που συνδέουν κυρίως τα μέρη μιας άρθρωσης

στον πληθυντικό


ἀνομβρία

ἀνομβρία
-ας

: ἀνομβρία, ήδη τον 5ο αιώνα στον ρήτορα Αντιφώντα < ἄνομβρ(ος) (άβροχος) + -ία < ἀν- + ὄμβρος

ανομβρία (& μεταφορικά)

μετεωρολογία

※ 5ος αιώνας πκε αιώνας Ἀντιφῶν (ρήτορας), Απόσπασμα [https://books.google.gr/books?id=5zdE2rQKkYwC&pg=PA365 60 [!34 B., 133 S]] Die Fragmente der Vorsokratiker Επιμ.Diels, 2005 — 131 p.138 Antiphontis orationes et fragmenta, 1871.

καὶ ἐν νέῳ σώματι ὅταν τις τὴν παίδευσιν γενναίαν ἐναρόσῃ, ζῇ τοῦτο καὶ θάλλει διὰ παντὸς τοῦ βίου καὶ αὐτὸ οὔτε ὄμβρος ούτε ἀνομβρία ἀφαιρεῖται.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 8, 28 @scaife.perseus

Διὰ γὰρ τὴν ἀνομβρίαν μίσγεσθαι δοκεῖ ἀπαντῶντα πρὸς τὰ ὑδάτια καὶ τὰ μὴ ὁμόφυλα, καὶ ἐκφέρειν ὧν οἱ χρόνοι οἱ τῆς κυήσεως οἱ αὐτοὶ καὶ τὰ μεγέθη μὴ πολὺ ἀπ’ ἀλλήλων·


ἀρτάνη

: ἀρτάνη < ἀρτάω

σχοινί από το οποίο κρεμιέται κάτι

θηλιά, βρόχος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Οἰδίπους Τύραννος, στίχ. 1266 (1264-1266)

ὃ δέ, | ὅπως ὁρᾷ νιν, δεινὰ βρυχηθεὶς τάλας, | χαλᾷ κρεμαστὴν ἀρτάνην.
#::Όταν την είδε βρυχάται δεινά | και κόβει της κρεμάλας το σκοινί.
#:::Μετάφραση (2000): Κ. Χ. Μύρης, Αθήνα: ΟΕΔΒ @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Ἀντιγόνη, στίχ. 54 (53-54)

ἔπειτα μήτηρ καὶ γυνή, διπλοῦν ἔπος, | πλεκταῖσιν ἀρτάναισι λωβᾶται βίον·
#:::Έπειτα εκείνη, που ᾽χε το διπλό τ᾽ όνομα μάνας και γυναίκας του, | με θηλιά στο λαιμό πήε ντροπιασμένη··
#:::Μετάφραση (1940): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr


ἄρταμος

: ἄρταμος < → λείπει η ετυμολογία

σφαγέας, χασάπης, μάγειρας

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Κύρου Παιδεία, 2, 2.4 @scaife.perseus

καὶ ὁ ἄρταμος οἰόμενος αὐτὸν οὐδὲν ἔτι δεῖσθαι ὄψου, ᾤχετο παραφέρων πρὶν λαβεῖν αὐτὸν ἕτερον.

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας Λυκόφρων ο Χαλκιδεύς, Ἀλεξάνδρα, στίχ. 797, @scaife.perseus

κέλωρ δὲ πατρὸς ἄρταμος κληθήσεται,

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας Λυκόφρων ο Χαλκιδεύς, Ἀλεξάνδρα, στίχ. 236, @scaife.perseus

ᾧ δὴ πιθήσας στυγνὸς ἄρταμος τέκνων,


διάζευξις

διάζευξις
-εως

: διάζευξις < διαζεύγνυμι, διαζευγ- + -σις > -ξις. Μορφολογικά αναλύεται σε διά- + ζεῦξις < ζεύγνυμι
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: διάζευξη

αποχωρισμός, διαχωρισμός

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Φαίδων, 88b @scaife.perseus

εἰ δὲ μή, ἀνάγκην εἶναι ἀεὶ τὸν μέλλοντα ἀποθανεῖσθαι δεδιέναι ὑπὲρ τῆς αὑτοῦ ψυχῆς μὴ ἐν τῇ νῦν τοῦ σώματος διαζεύξει παντάπασιν ἀπόληται.

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Νόμοι, 11, 930b @scaife.perseus

ὅσοι δʼ ἂν ἱκανῶν ὄντων παίδων, τῆς συγκαταγηράσεως ἕνεκα καὶ ἐπιμελείας ἀλλήλων τὴν διάζευξίν τε καὶ σύζευξιν ποιεῖσθαι χρεών.
#:::Όσοι όμως αν έχουν αρκετά παιδιά, πρέπει να πραγματοποιούν το διαζύγιο και το γάμο με σκοπό να γεράσουν μαζί και να φροντίζει ο ένας τον άλλον.
#:::Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.

η σύνδεση όρων με διάζευξη

ελληνιστική σημασία

διαχωρισμός δύο τετραχόρδων

ελληνιστική σημασία


χάρτου

γενική ενικού του χάρτης


ὀρχιπέδη

: ὀρχιπέδη < ὄρχι(ς) + πέδη

σεξουαλική ανικανότητα

※ 1ος αιώνας πκε αιώνας Αντιφάνης ο Μακεδών στην ⌘Παλατινή Ανθολογία, βιβλίο 10ο επίγραμμα 100 @anthologiagraeca.org, @perseus.tufts.edu

ἀνθρώποις ὀλίγος μὲν ὁ πᾶς χρόνος, ὅν ποτε δειλοὶ
ζῶμεν, κἢν πολιὸν γῆρας ἅπασι μένῃ:
τῆς δ᾽ ἀκμῆς καὶ μᾶλλον. ὅτ᾽ οὖν χρόνος ὥριος ἡμῖν,
πάντα χύδην ἔστω, ψαλμός, ἔρως, προπόσεις.
χειμὼν τοὐντεῦθεν γήρως βαρύς: οὐδὲ δέκα μνῶν
στύσεις: τοιαύτη ς1᾽ ἐκδέχετ᾽ ὀρχιπέδη.


ὀρχίπεδον

: ὀρχίπεδον < ὄρχι(ς) + πέδον

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἱππῆς, στίχ. 772 (770-772)

κεἰ μὴ τούτοισι πέποιθας, | ἐπὶ ταυτησὶ κατακνησθείην ἐν μυττωτῷ μετὰ τυροῦ | καὶ τῇ κρεάγρᾳ τῶν ὀρχιπέδων ἑλκοίμην εἰς Κεραμεικόν.
*:::Κι αν αυτά δεν σου φτάνουν για να με πιστέψεις, | πάνω σε τούτο τον πάγκο να με ξύσουν στον τρίφτη μαζί με τυρί για να με κάνουν σκορδαλιά· | κι ας με πάνε σούρνοντας με τσιγκέλι απ᾽ τ᾽ αχαμνά στις μπάρες του Κεραμεικού.
*:::Μετάφραση (2005): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Πλοῦτος, στίχ. 956 (955-956)

ἀλλ᾽ ὁ βαλανεὺς ἕλξει θύραζ᾽ αὐτὸν λαβὼν | τῶν ὀρχιπέδων·
*:::Μα ο λουτράρης ευτύς θα τον αρπάξει | απ᾽ τ᾽ αχαμνά του κι όξω από την πόρτα!
*:::Μετάφραση (1956): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Ι. Ν. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr


φάσηλος

: φάσηλος < αβέβαιης ετυμολογίας. Είναι ταυτόσημο με τη λατινική phasēlus, η οποία ίσως αποτελεί δάνειο από την ελληνική αλλά κάποιοι επιστήμονες έχουν υποστηρίξει ότι η ελληνική λέξη προήλθε από τη λατινική. Σύμφωνα με τον Μπαμπινιώτη αποτελεί ίσως προελληνικό δάνειο από μεσογειακή μη ινδοευρωπαϊκή γλώσσα.

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 1144 (1143-1145)

«ἐμπιεῖν ἔμοιγ᾽ ἀρέσκει τοῦ θεοῦ δρῶντος καλῶς. | ἀλλὰ φαῦσον τῶν φασήλων, ὦ γύναι, τρεῖς χοίνικας, | τῶν τε πυρῶν μεῖξον αὐτοῖς, τῶν τε σύκων ἔξελε,
#::: «Μια κι ο θεός δεξιά τα φέρνει, να ριχτούμε στο κρασί. | Βάλε στη φωτιά φασόλια, χοίνικες, γυναίκα, τρεις, | ανακάτεψε και στάρι, βγάλε μας και σύκα εδώ·
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 2, 46 @scaife.perseus, @el.wikisource

Λακεδαιμόνιοι ἐν τοῖς δείπνοις τοῖς καλουμένοις κοπίσι διδόασι τραγήματα σῦκά τε ξηρὰ καὶ κυάμους καὶ φασήλους χλωρούς·

ελαφρύ πλοιάριο σε σχήμα φασολιού

※ 1ος πκε/κε αιώνας ⌘ Στράβων, Γεωγραφικά, 16.4, 23 @perseus.tufts.edu @wikisource

ὁ δʼ οὐκ ἔλαττον ὀγδοήκοντα ἐναυπηγήσατο δίκροτα καὶ τριήρεις καὶ φασήλους κατὰ Κλεοπατρίδα τὴν πρὸς τῇ παλαιᾷ διώρυγι τῇ ἀπὸ τοῦ Νείλου.


εἵλη

: εἵλη < → λείπει η ετυμολογία

εἱλέω

και τα παράγωγά του

ζέστη του ήλιου, θερμότητα

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Σφῆκες, στίχ. 772 (771-773)

ἢν ἐξέχῃ | εἴλη κατ᾽ ὄρθρον, ἠλιάσει πρὸς ἥλιον· | ἐὰν δὲ νείφῃ, πρὸς τὸ πῦρ καθήμενος·
#::: Ξημερώνει | λιακάδα; ηλιαστής στον ήλιο θα είσαι. | Χιονίζει; θα δικάζεις πλάι στο τζάκι.
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr


εἵλησις

εἵλησις
-εως

: εἵλησις < εἵλη

θερμότητα του ήλιου, ζέστη

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 2, 380e (380e-381a)

οἷον σῶμα ὑπὸ σιτίων τε καὶ ποτῶν καὶ πόνων, καὶ πᾶν φυτὸν ὑπὸ εἱλήσεών τε καὶ ἀνέμων καὶ τῶν τοιούτων παθημάτων, οὐ τὸ ὑγιέστατον καὶ ἰσχυρότατον ἥκιστα ἀλλοιοῦται;
*::: Λόγου χάριν· τα σώματα τα πιο γερά και δυνατά δεν αλλοιώνουνται ολιγότερο από τις τροφές και τα πιοτά και τους κόπους, καθώς επίσης και τα φυτά από τα ηλιοκάματα και τους ανέμους και από άλλες τέτοιες επιδράσεις;
*::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 3, 404b (404a-404b)

Κομψοτέρας δή τινος, ἦν δ᾽ ἐγώ, ἀσκήσεως δεῖ τοῖς πολεμικοῖς ἀθληταῖς, οὕς γε ὥσπερ κύνας ἀγρύπνους τε ἀνάγκη εἶναι καὶ ὅτι μάλιστα ὀξὺ ὁρᾶν καὶ ἀκούειν καὶ πολλὰς μεταβολὰς ἐν ταῖς στρατείαις μεταβάλλοντας ὑδάτων τε καὶ τῶν ἄλλων σίτων καὶ εἱλήσεων καὶ χειμώνων μὴ ἀκροσφαλεῖς εἶναι πρὸς ὑγίειαν.
*::: Θα χρειάζεται λοιπόν κάποια ελαφρότερη δίαιτα για τους πολεμικούς μας αθλητάς, που ανάγκη σαν τα σκυλιά να είναι άγρυπνοι, να ᾽χουν όσο μπορεί πιο λεπτή την ακοή και την όραση, και, επειδή συχνά θ᾽ αλλάζουν στις εκστρατείες και το είδος της τροφής και του νερού και τη θερμοκρασία του τόπου, να μην έχουν ακροσφαλή υγεία.
*::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr


κοχώνη

: κοχώνη < → λείπει η ετυμολογία

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Γυναικεῖα, (De muliebribus), 2.131, @scaife.perseus

Ἢν αἱ μῆτραι εἰλέωσι σφέας ἐς τὸ μεσηγὺ τῶν ἰξύων, ὀδύνη ἔχει τὴν νειαίρην γαστέρα, καὶ τὰ σκέλεα εἰρύαται, καὶ τὰς κοχώνας ἀλγέει,

στον δυϊκό αριθμό

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἱππῆς, στίχ. 424 (423-424)

καὶ ταῦτα δρῶν ἐλάνθανόν ‹γ᾽›. εἰ δ᾽ οὖν ἴδοι τις αὐτῶν, | ἀποκρυπτόμενος εἰς τὼ κοχώνα τοὺς θεοὺς ἀπώμνυν·
#:::Και τα ᾽κανα αυτά χωρίς να με παίρνουν χαμπάρι. Αν όμως τύχαινε κάποιος να με δει, | έκρυβα το κρέας στα κωλομέρια μου κι έδινα όρκο πως δεν πήρα τίποτε.
#::: Μετάφραση (2005): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr


δοῖδυξ

δοῖδυξ
-υκος

: δοῖδυξ < προελληνικής προέλευσης, όπως δείχνει η κατάληξη -ῡκ στο θέμα της λέξης

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἱππῆς, στίχ. 984 (982-984)

οὐκ ἂν ἤ-|στην σκεύει δύο χρησίμω, | δοῖδυξ οὐδὲ τορύνη.
*:::θα μας ήταν | άχρηστα δυο κουζινικά: | γουδοχέρι και κουτάλα.
*::: Μετάφραση (2005): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Πλοῦτος, στίχ. 711 (710-711)

ἔπειτα παῖς αὐτῷ λίθινον θυείδιον | παρέθηκε καὶ δοίδυκα καὶ κιβώτιον.
*:::Και το παιδί τού φέρνει ένα πετρένιο | γουδί και γουδοχέρι — και κουτί.
*:::Μετάφραση (1956): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Ι. Ν. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr


ἀρβύλη

: ἀρβύλη ήδη τον 6ο/5ο αιώνα πκε στον Αισχύλο < προελληνικής προέλευσης, όπως δείχνει η κατάληξη -υλ στο θέμα της λέξης

ανθεκτικό παπούτσι που το φορούσαν αγρότες, κυνηγοί, ταξιδιώτες

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Ἀγαμέμνων, στίχ. 944 (944-945)

ἀλλ᾽ εἰ δοκεῖ σοι ταῦθ᾽, ὑπαί τις ἀρβύλας | λύοι τάχος, πρόδουλον ἔμβασιν ποδός.
*:::Αφού το θες… γοργά τα πέδιλ᾽ ας μου λύσουν | που ως σκλάβους τα πατά και πορπατάει το πόδι·
*:::Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἠλέκτρα, στίχ. 532 (532-533)

σὺ δ᾽ εἰς ἴχνος βᾶσ᾽ ἀρβύλης σκέψαι βάσιν | εἰ σύμμετρος σῶι ποδὶ γενήσεται, τέκνον.
*::* Πήγαινε τότε, κόρη μου, και κοίτα | τα χνάρια του αν στο πόδι σου ταιριάζουν.
*::*:Μετάφραση (1988): Τάσος Ρούσσος, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών @greek‑language.gr
*::* Πήγαινε παιδί μου στα χνάρια και μελέτησε τη βάση της αρβύλας | αν ταιριάζει στο πόδι σου.
*::*:Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.


κανθύλη

: κανθύλη ήδη τον 6ο/5ο αιώνα πκε στον Αισχύλο < προελληνικής προέλευσης, όπως δείχνει η κατάληξη -υλ στο θέμα της λέξης. Η λέξη δεν προέρχεται από τις λέξεις κάνθων, κανθήλιος.

πρήξιμο, οίδημα

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Απόσπασμα 220 @archive.org

※ 5ος αιώνας κε ⌘ Ἡσύχιος, Γλῶσσαι, Κ

<κανθύλας> τὰς ἀνοιδήσεις. Αἰσχύλος Σαλαμινίαις (fr. 220)


κρωβύλη

: κρωβύλη < κρωβύλ(ος) + -η. προελληνικής προέλευσης, όπως δείχνει η κατάληξη -υλ στο θέμα της λέξης

δίχτυ για τα μαλλιά


πέλλα

: πέλλα < → λείπει η ετυμολογία

κάδος για γάλα, καρδάρα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 16 (Π. Πατρόκλεια.), στίχ. 642 (641-643 )

οἱ δ᾽ αἰεὶ περὶ νεκρὸν ὁμίλεον, ὡς ὅτε μυῖαι | σταθμῷ ἔνι βρομέωσι περιγλαγέας κατὰ πέλλας | ὥρῃ ἐν εἰαρινῇ, ὅτε τε γλάγος ἄγγεα δεύει·
#:::και στον νεκρόν εκείνοι ολόγυρ᾽ αναδεύονταν, σαν μύγες | εις την μάνδραν βουίζαν ολοτρόγυρα σ᾽ ολόγεμες καρδάρες | το καλοκαίρι οπού στ᾽ αγγειά το γάλα ξεχειλίζει.
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόκριτος, Εἰδύλλια, Θύρσις, στιχ. 26 (25-26)

αἶγά τέ τοι δωσῶ διδυματόκον ἐς τρὶς ἀμέλξαι, | ἃ δύ᾽ ἔχοισ᾽ ἐρίφως ποταμέλγεται ἐς δύο πέλλας,
#::: μια γίδα διπλομάνα εγώ σου τάζω να σου δώσω να την αρμέξεις τρεις φορές, | που ᾽χει τα δυο κατσίκια και πάντα την αρμέγουνε μέσα σε δυο καρδάρες.
#::: Μετάφραση (1911), Ιωάννης Πολέμης @greek‑language.gr


πέλλα

: πέλλα < → λείπει η ετυμολογία


ἀμολγεύς

ἀμολγεύς
-έως

: ἀμολγεύς < ἀμέλγω

καρδάρα για το γάλα

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόκριτος, Εἰδύλλια, Βουκολιασταί: Δάφνις και Μενάλκας, στιχ. 87 (85-87)

αἰ δέ τι λῇς με καὶ αὐτὸν ἅμ᾽ αἰπολέοντα διδάξαι, | τήναν τὰν μιτύλαν δωσῶ τὰ δίδακτρά τοι αἶγα, | ἅτις ὑπὲρ κεφαλᾶς αἰεὶ τὸν ἀμολγέα πληροῖ.»
*:::Κι αν θες εκεί που βόσκομε, κι εμένα να με μάθεις, | μ᾽ εκείνη την ακέρατη θα σε πληρώσω γίδα, | που την καρδάρα ξεχειλά με το πολύ της γάλα».
*::: Μετάφραση (1911), Ιωάννης Πολέμης @greek‑language.gr


πέλυξ

: πέλυξ < → λείπει η ετυμολογία

είδος πέλεκυ


πέλυξ

: πέλυξ < → λείπει η ετυμολογία

κάδος για γάλα, καρδάρα


μυός

γενική ενικού του μῦς


κισσύβιον

κισσύβιον
-ου

: κισσύβιον < προελληνικής προέλευσης. Στην αρχαιότητα συνδεόταν με τη λέξη κισσός λόγω της διακόσμησης με κισσό ή λόγω του υλικού κατασκευής.

ξύλινο ποτήρι αγροτών για πόση ή μείξη υγρών

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, στη Βικιθήκη

14 (ξ. Ὀδυσσέως πρὸς Εὔμαιον ὁμιλία.), στίχ. 78 (78-79 )
*:*: ἐν δ᾽ ἄρα κισσυβίῳ κίρνη μελιηδέα οἶνον, | αὐτὸς δ᾽ ἀντίον ἷζεν, ἐποτρύνων δὲ προσηύδα·
*:*:: ύστερα κέρασε κρασί, γλυκό σαν μέλι, σε μια γαβάθα ξύλινη, | κάθησε αντίκρυ του, και τον προσκάλεσε μ᾽ αυτά τα λόγια:
*:*:: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr
*:* 9 (ι. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Κίκονας, Λωτοφάγους καὶ Κύκλωπας.), στίχ. 346 (345-346 )
*:*: καὶ τότ᾽ ἐγὼ Κύκλωπα προσηύδων ἄγχι παραστάς, | κισσύβιον μετὰ χερσὶν ἔχων μέλανος οἴνοιο.
*:*:: Τότε κι εγώ, από πολύ κοντά, προσφώνησα τον Κύκλωπα, | στο χέρι μου κρατώντας μια γαβάθα μαύρο κρασί:
*:*:: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr


μελικήριον

μελικήριον
-ου

: μελικήριον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική μέλι + κηρίον < κηρός


κᾶδος

: κᾶδος < → λείπει η ετυμολογία

δωρικός τύπος του κῆδος


δμωή

δμωή
-ῆς
δμώς

: δμωή < → λείπει η ετυμολογία

δμῳή

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 23 (Ψ. Ἆθλα ἐπὶ Πατρόκλῳ.), στίχ. 550 (548-550 )Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα από την Ιλιάδα (αρχαία ελληνικά) Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά)
*::__E__ εἰ δέ μιν οἰκτίρεις καί τοι φίλος ἔπλετο θυμῷ, | ἔστι τοι ἐν κλισίῃ χρυσὸς πολύς, ἔστι δὲ χαλκὸς | καὶ πρόβατ᾽, εἰσὶ δέ τοι δμῳαὶ καὶ μώνυχες ἵπποι·
*:::__E__ Αλλ᾽ αν σου είναι αγαπητός κι εγκάρδια τον λυπείσαι, | πλήθιο χρυσάφι και χαλκός υπάρχει στην σκηνήν σου, | πρόβατα, δούλες και λαμπρά πτερόποδα πουλάρια·

Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

δμωίς

※ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα από τον Αισχύλο (αρχαία ελληνικά)Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Ἱκέτιδες, 335 *::__E__ ὡς μὴ γένωμαι δμωὶς Αἰγύπτου γένει.
*:::__E__ Για να μη γίνω στη γενιά του Αιγύπτου σκλάβα.

Μετάφραση (1930): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Εστία @greek‑language.gr

δούλη πολέμου, αιχμάλωτη

δούλα, υπηρέτρια


καυκαλίς

καυκαλίς
-ίδος

: καυκαλίς < → λείπει η ετυμολογία

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, De diaeta, 2.54, p. 560-562, @scaife.perseus

Οἱ δὲ χυμοὶ διουρητικοὶ, κρήθμου, σελίνου, σκορόδου ἀποβρέγματα, κυτίσου, μαράθρου, πράσου, ἀδιάντου, στρύχνου· ψύχει σκολοπένδριον, μίνθη, σέσελι, σέρις, καυκαλίδες, ὑπερικὸν, κνίδαι·


καστανέα

καστανέα
-ας

: καστανέα < κάσταν(ον) + -έα

κάστανος

θηλυκού γένους


ἀρχά

: ἀρχά < → λείπει η ετυμολογία

βοιωτικός και δωρικός τύπος του ἀρχή

※ 7ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Αλκμάν, Απόσπασμα 125

πῆρά τοι μαθήσιος ἀρχά.
*:::Η δοκιμή είναι η αρχή της μάθησης.
*::: Μετάφραση: Ι.Ν. Καζάζης. @greek-language.gr


πέμμα

: πέμμα < πέσσω (μαγειρεύω, ψήνω) + -μα
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ↷ λατινικά: pemma

κάθε είδος μαγειρεμένης τροφής

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 1 (Κλειώ), 160.5

ἦν δὲ χρόνος οὗτος οὐκ ὀλίγος γενόμενος, ὅτε Χίων οὐδεὶς ἐκ τοῦ Ἀταρνέος τούτου οὔτε οὐλὰς κριθέων πρόχυσιν ἐποιέετο θεῶν οὐδενὶ οὔτε πέμματα ἐπέσσετο καρποῦ τοῦ ἐνθεῦτεν, ἀπείχετό τε τῶν πάντων ἱρῶν τὰ πάντα ἐκ τῆς χώρης ταύτης γινόμενα.
#::: Πέρασε πολύς καιρός και στο μεταξύ κανένας Χίος και για κανέναν θεό δεν έπαιρνε να προσφέρει κριθάλευρο από τα χωράφια του Αταρνέα, ούτε και έφτιαχνε λειτουργιές από το στάρι αυτού του τόπου· και γενικά οτιδήποτε έδιναν τα χωράφια αυτά δεν έμπαινε σε κανένα ιερό.
#:::Μετάφραση (1964): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

γλύκισμα, γλυκό φαγητό

※ 7ος/6ος αιώνας πκε αιώνας Στησίχορος, Απόσπασμα 179a

σασαμίδας χόνδρον τε καὶ ἐγκρίδας
ἄλλα τε πέμματα καὶ μέλι χλωρόν.
#:::Σουσαμόψωμα, κουλούρια από βρώμη, ψωμάκια ζυμωμένα με λάδι γλυκό, | άλλες πίτες και μέλι χλωρό.
#::: Μετάφραση: Ι.Ν. Καζάζης. @greek-language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 3, 404d

Οὐκοῦν καὶ Ἀττικῶν πεμμάτων τὰς δοκούσας εἶναι εὐπαθείας;
#::: Ούτε ακόμη και τα τόσα φημισμένα γλυκίσματα της Αττικής λιχουδιάς.
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 2, 373a

ταῦτα γὰρ δή τισιν, ὡς δοκεῖ, οὐκ ἐξαρκέσει, οὐδὲ αὕτη ἡ δίαιτα, ἀλλὰ κλῖναί τε προσέσονται καὶ τράπεζαι καὶ τἆλλα σκεύη, καὶ ὄψα δὴ καὶ μύρα καὶ θυμιάματα καὶ ἑταῖραι καὶ πέμματα, καὶ ἕκαστα τούτων παντοδαπά.
#::: γιατί πραγματικώς εκείνος ο τρόπος ζωής δεν είναι για να ευχαριστεί όλους, αλλά θα χρειαστούμε γι᾽ αυτούς και κλίνες και τραπέζια και άλλα έπιπλα και ορεκτικά, ακόμη και αρώματα και γυναίκες και λιχουδιές κάθε λογής και σε αφθονία.
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr


κοπτοπλακοῦς

κοπτοπλακοῦς

: κοπτοπλακοῦς < κοπτό(ς) + πλακοῦς

είδος γλυκίσματος από κοπανισμένο σησάμι, καρύδια, αμύγδαλα και μέλι

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 14, 57 , 647f-648a, @scaife.perseus, @el.wikisource

κοπτοπλακοῦς. ἐν Κρήτῃ δέ, φησίν, πλακουντάριον ποιοῦσιν ὅπερ ὀνομάζουσι γάστριν. γίνεται δὲ οὕτως· κάρυα Θάσια καὶ Ποντικὰ καὶ ἀμύγδαλα, ἔτι δὲ μήκων, ἃ φρύξας θεράπευσον καλῶς καὶ εἰς θυίαν καθαρὰν τρῖψον ἐπιμελῶς· συμμίξας τε τὴν ὀπώραν μάλαξον μέλιτι ἡψημένῳ, προσβαλὼν πέπερι πλέον καὶ μάλαξον γίνεται δὲ μέλαν διὰ τὴν μήκωνα.


οἰνοῦττα

: οἰνοῦττα < οἰνόεις

είδος πίτας που παρασκευαζόταν από κρασί, κριθάλευρο, νερό και λάδι και δινόταν ως τροφή σε κωπηλάτες

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Πλοῦτος, στίχ. 1121 (1120-1122)

πρότερον γὰρ εἶχον ‹ἂν› παρὰ ταῖς καπηλίσιν | πάντ᾽ ἀγάθ᾽· ἕωθεν εὐθύς, οἰνοῦτταν, μέλι, | ἰσχάδας, ὅσ᾽ εἰκός ἐστιν Ἑρμῆν ἐσθίειν·
#:::Ναι, πρωτύτερα είχα όλ᾽ απ᾽ τις ταβερνιάρισσες τα ελέη: | αυγήν αυγή μουστόπιτα και μέλι, | σύκα κι ό,τι άλλο πρέπει ο Ερμής να φάει.
#:::Μετάφραση (1956): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Ι. Ν. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr

είδος φυτού που είχε μεθυστικές ιδιότητες


μελιτοῦττα

: μελιτοῦττα < συνηρημένος τύπος στην αττική διάλεκτο, ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου μελιτόεις

είδος πίτας που παρασκευαζόταν από μέλι και δινόταν ως ιερή προσφορά στον Κέρβερο κατά την ταφή των νεκρών

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Νεφέλαι, στίχ. 507 (506-508)

εἰς τὼ χεῖρέ νυν | δός μοι μελιτοῦτταν πρότερον· ὡς δέδοικ᾽ ἐγὼ | εἴσω καταβαίνων ὥσπερ εἰς Τροφωνίου.
*:::Μια τηγανίτα | με μέλι δώσ᾽ μου πρώτα να κρατάω· γιατί φοβούμαι· | λέω πως κατεβαίνω μες στο άντρο του μαντείου του Τροφωνίου.
*::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Λυσιστράτη, στίχ. 601 (599-602)

σὺ δὲ δὴ τί μαθὼν οὐκ ἀποθνῄσκεις; | χωρίον ἐστίν· σορὸν ὠνήσει· | μελιτοῦτταν ἐγὼ καὶ δὴ μάξω. | λαβὲ ταυτὶ καὶ στεφάνωσαι.
*::: Ζεις ακόμα, ρε ψοφίμι; | Τίναξε τα πέταλα! Στρέμματα πολλά για τάφους! Το κιβούρι αγόρασε | και σου φκιάνω εγώ τα κόλλυβα. | Νά! και νεκρολούλουδα.
*:::Μετάφραση (1965): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Κέδρος @greek‑language.gr


μελιτοῦς

μελιτοῦς
-οῦντος

: μελιτοῦς < συνηρημένος τύπος στην αττική διάλεκτο, ουσιαστικοποιημένο αρσενικό του επιθέτου μελιτόεις

είδος μελόπιτας


σησαμοῦς

σησαμοῦς
-οῦντος

: σησαμοῦς < ουσιαστικοποιημένο αρσενικό του επιθέτου σησαμόεις

είδος γλυκού με μέλι και σουσάμι

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἀχαρνῆς, στίχ. 1092

ἄμυλοι πλακοῦντες σησαμοῦντες ἴτρια,

※ 5ος αιώνας κε ⌘ Ἡσύχιος, Γλῶσσαι, Σ

σησαμοῦς: πέμμα ἐκ μέλιτος καὶ σησάμης


διασφάξ

διασφάξ
γενική
διασφάγος

: διασφάξ < δια- + σφάζω + -άξ

οποιοδήποτε άνοιγμα έχει δημιουργηθεί με βίαιο τρόπο

(ειδικότερα) χαράδρα, φαράγγι


κλοῦστρον

κλοῦστρον
-ου

: κλοῦστρον (ελληνιστική κοινή) < → λείπει η ετυμολογία

είδος γλυκού

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 14, 57 , 647d, @scaife.perseus, @el.wikisource

κλοῦστρον Κυριανόν, κλοῦστρον γουττᾶτον, κλοῦστρον Φαβωνιανόν. μουστάκια ἐξ οἰνομέλιτος, μουστάκια σησαμᾶτα, κλοῦστρον πούριον,


ἰσχάς

: ἰσχάς: βάση αβέβαιη < ἰσχνός + κατάληξη -άς → δείτε και ἰσχαλέος

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἱππῆς, στίχ. 755 (752-755)

ὁ γὰρ γέρων | οἴκοι μὲν ἀνδρῶν ἐστι δεξιώτατος, | ὅταν δ᾽ ἐπὶ ταυτησὶ καθῆται τῆς πέτρας, | κέχηνεν ὥσπερ ἐμποδίζων ἰσχάδας.
#::: Γιατί ο γέρος, | όσο τετραπέρατος είναι στο σπίτι του, | τόσο, έτσι και καθίσει πάνω σε τούτο δω τον βράχο, | αποχαυνώνεται πέρα για πέρα, σα ν᾽ αρμαθιάζει σύκα λιασμένα.
#::: Μετάφραση (2005): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Λουκιανός, 28, 51 Ἀναβιοῦντες ἢ ἁλιεύς @wikisource

καὶ σὺ δέ, ὦ Πόσειδον, ταχεῖαν ἐπιτέλει τὴν ἄγραν. βαβαί, μάχονται περὶ τοῦ δελέατος, καὶ οἱ μὲν συνάμα πολλοὶ περιτρώγουσι τὴν ἰσχάδα, οἱ δὲ προσφύντες ἔχονται τοῦ χρυσίου.
#::: Κι εσύ, Ποσειδώνα, δώσε να είναι γρήγορη η ψαριά μου. Πω, πω! Μαλώνουν για το δόλωμα, και μερικά, πολλά μαζί, τριγύρισαν το ξεραμένο σύκο και το τσιμπολογούνε, ενώ κάποια άλλα γαντζώθηκαν πάνω στο χρυσάφι και το κρατάνε.
#::: Μετάφραση (2002): Δημήτρης Α. Χρηστίδης, @greek‑language.gr


ἰσχάς

: ἰσχάς < ἴσχω στη σημασία κρατάω, συγκρατώ < → δείτε *σί-σχ-ω < ἔχω

ναυτικός όρος

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Λουκιανός, 46, 15 Λεξιφάνης @wikisource

ἀλλὰ σὺ τὸ ὅμοιον εἰργάσω με ὥσπερ εἴ τις ὁλκάδα τριάρμενον ἐν οὐρίῳ πλέουσαν, ἐμπεπνευματωμένου τοῦ ἀκατίου, εὐφοροῦσάν τε καὶ ἀκροκυματοῦσαν, ἕκτοράς τινας ἀμφιστόμους καὶ ἰσχάδας σιδηρᾶς ἀφεὶς καὶ ναυσιπέδας ἀναχαιτίζοι τοῦ δρόμου τὸ ῥόθιον, φθόνῳ τῆς εὐηνεμίας.


φήληξ

: φήληξ < → λείπει η ετυμολογία

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 1165 (1164-1166)

τόν τε φή-|ληχ᾽ ὁρῶν οἰδάνοντ᾽· | εἶθ᾽ ὁπόταν ᾖ πέπων,
*:::και να βλέπω τους ορνιούς, | που όλο και φουσκώνουνε,| ώσπου ωρμάζουν για καλά·
*:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr


μηλοπλακοῦς

μηλοπλακοῦς
-οῦντος

: μηλοπλακοῦς < μῆλο(ν) + πλακοῦς (πίτα)

είδος γλυκίσματος με κυδώνια και μέλι

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Γαληνός, Περὶ τῶν ἐν ταῖς τροφαῖς δυνάμεων, 2.23.3 @scaife.perseus

ἐν Συρίᾳ δὲ καὶ τὸν καλούμενον μηλοπλακοῦντα ϲυντιθέαϲιν, ἔδεϲμα μόνιμον οὕτωϲ, ὡϲ εἰϲ Ῥώμην κομίζεϲθαι μεϲτὰϲ αὐτοῦ λοπάδαϲ καινάϲ. ϲύγκειται δ’ ἐκ μέλιτόϲ τε καὶ ϲαρκὸϲ μήλων λελειωμένηϲ ἑφθῆϲ ἅμα τῷ μέλιτι.


ἄμυλος

ἄμυλος
-ος
-ον
ὁ
ἄμυλος
οἱ
ἄμυλοι
τοῦ
ἀμύλου
τῶν
ἀμύλων
τῷ
ἀμύλῳ
τοῖς
ἀμύλοις
τὸν
ἄμυλον
τοὺς
ἀμύλους
ἄμυλε
ἄμυλοι
τὼ
ἀμύλω
τοῖν
ἀμύλοιν

: ἄμυλος < ἄ- στερητικό + μύλ(η) + -ος


ἄμυλον

: ἄμυλον < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου ἄμυλος

πίτα από λευκό αλεύρι

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 14, 57 , 647f, @scaife.perseus, @el.wikisource

ἄλλα πλακούντων γένη· ὀστρακίτης, ἀττανῖται, ἄμυλον, τυροκόσκινον.


κόλλαβος

κόλλαβος
-ου

: κόλλαβος < → λείπει η ετυμολογία

είδος πίτας ή ψωμιού

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 1196 (1195-1196)

ἔπειτ᾽ ἐπιφόρει τοὺς ἀμύλους καὶ τὰς κίχλας | καὶ τῶν λαγῴων πολλὰ καὶ τοὺς κολλάβους.
#:::Έπειτα φέρνε πίτες, φέρνε τσίχλες, | κομμάτια από λαγούς και φραντζολάκια.
#:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 3, 75 , p.v.1.p.254, @scaife.perseus, @el.wikisource

γίνονται δ’ οἱ ἄρτοι οὗτοι ἐκ νέου πυροῦ, ὡς Φιλύλλιος ἐν Αὔγῃ παρίστησιν (I 782 K)·
αὐτὸς φέρων πάρειμι πυρῶν ἐκγόνους τριμήνων
γαλακτοχρῶτας κολλάβους θερμούς.

συνώνυμο του κόλλοψ


περίστῳον

περίστῳον
-ου

: περίστῳον (ελληνιστική κοινή) < → λείπει η ετυμολογία περί- + στοά με....

συνώνυμο του περίστυλον, το περίστωο, το περιστύλιο

αρχιτεκτονική

και γραφή σε κώδικες: περίστοον, περιστόϊον


ἀνθήλη

: ἀνθήλη < → λείπει η ετυμολογία

το λουλούδι της καλαμιάς


πῦος

: πῦος < → λείπει η ετυμολογία

το πρώτο γάλα μετά τον τοκετό, πρωτόγαλα

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Περὶ ζῴων γενέσεως, 4.8 @scaife.perseus

Ἐμπεδοκλῆς δ ἢ οὐκ ὀρθῶς ὑπελάμβανεν ἢ οὐκ εὖ μετήνεγκε ποιήσας ὡς τὸ γάλα "μηνὸς ἐν ὀγδοάτου δεκάτῃ πύον ἔπλετο λευκόν." σαπρότης γὰρ καὶ πέψις ἐναντίον, τὸ δὲ πύον σαπρότης τις ἐστίν, τὸ δὲ γάλα τῶν πεπεμμένων.

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 6, 96 , p.v.2.p.97, @scaife.perseus, @el.wikisource

παρῆν δὲ χόνδρος γάλατι κατανενιμμένος
ἐν καταχύτλοις λεκάναισι καὶ πύου τόμοι.
*:::ΣτΕ: Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης παραθέτει ένα απόσπασμα του κωμικού ποιητή Φερεκράτη.


ἀρχιερωσύνη

ἀρχιερωσύνη
-ης

: ἀρχιερωσύνη (ελληνιστική κοινή) < στη σημασία ἀρχιερεύς, σχηματισμός με ἀρχ- + ἱερωσύνη (< ἱερo- με ωμέγα επειδή προηγείται βραχεία συλλαβή, + -σύνη)
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: Γράφτηκε με ορθογραφική απλοποίηση αρχιεροσύνη, ήδη στα μεσαιωνικά ελληνικά (ἀρχιεροσύνη).

το αξίωμα του αρχιερέα, η αρχιεροσύνη


ἀλφάβητον

αιτιατική ενικού του ἀλφάβητος


ἀλφάβητος

: ἀλφάβητος (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική ἄλφα + βῆτ(α) + κατάληξη -ος


παρθενεία

παρθενεία
-ας

: παρθενεία < παρθέν(ος) + -εία

παρθενία

πιο συχνός τύπος

παρθενία, αγνότητα

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἡρακλεῖδαι, στίχ. 592 (591-592)

τάδ᾽ ἀντὶ παίδων ἐστί μοι κειμήλια | καὶ παρθενείας, εἴ τι δὴ κατὰ χθονός.
*:::Αυτόν τον θησαυρό αντίς παιδιά θενά ᾽χω | και παρθενιάν, αν είναι τίποτες στον Άδη·
*:::Μετάφραση (1913): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Φέξης @greek‑language.gr


παρθενίη

: παρθενίη < → λείπει η ετυμολογία

ιωνικός & επικός τύπος του παρθενία

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Απολλώνιος ο Ρόδιος, Ἀργοναυτικά, 2.502, @scaife.perseus

παρθενίη καὶ λέκτρον ἀκήρατον.

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας Καλλίμαχος ο Κυρηναίος, Ὕμνοι, ΕΙΣ ΑΡΤΕΜΙΝ, στίχοι 3.6-3.7

«δός μοι παρθενίην αἰώνιον, ἄππα, φυλάσσειν, | καὶ πολυωνυμίην, ἵνα μή μοι Φοῖβος ἐρίζῃ·
*:::«Αιώνια δώσ᾽ μου παρθενιά και κάμε να με κράζουν | μ᾽ ονόματα πολλά που ο Φοίβος μη μου παραβγαίνει.
*:::Μετάφραση: (1996), Θανάσης Παπαθανασόπουλος @greek‑language.gr

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας Ασκληπιάδης ο Σάμιος, Επίγραμμα ΙΙ στην ⌘Παλατινή Ανθολογία, βιβλίο 5ο, επίγραμμα 85, Φείδῃ παρθενίης. Καὶ τὶ πλέον;

Φείδῃ παρθενίης· καὶ τί πλέον; οὐ γὰρ ἐς ῞Αιδην | ἐλθοῦσ' εὑρήσεις τὸν φιλέοντα, κόρη. | ἐν ζωοῖσι τὰ τερπνὰ τὰ Κύπριδος· ἐν δ' ᾿Αχέροντι | ὀστέα καὶ σποδιή, παρθένε, κεισόμεθα.
*:::Φυλάς την παρθενιά σου. Και τι μ' αυτό; Δε θα βρεις όταν πας στον Άδη | τον εραστή κοπέλα μου. | Στους ζωντανούς βρίσκονται οι απολαύσεις της Αφροδίτης, στον Αχέροντα | οστά και τέφρα, κοπέλα μου, θα είμαστε.
*:::Μετάφραση: Νάστος Ιωάννης, Τα επιγράμματα του Ασκληπιάδου του Σαμίου: εισαγωγή - κείμενο - μετάφραση - σχολία, διδακτορική διατριβή, ΕΚΠΑ, Αθήνα, 2002, σελ. 18-19


κοχλιάριον

κοχλιάριον
-ου

: κοχλιάριον < *κοχλί(ον) + -άριον. Υποκοριστικό για την αρχαία ελληνική κόχλος. • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

το κουτάλι (ως μεζούρα, ως ποσότητα κουταλιάς)


βασιλέα

αιτιατική ενικού του βασιλεύς


πικραλίδες

ονομαστική και κλητική πληθυντικού του πικραλίς


πικραλίς

: πικραλίς (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική πικρ(ίς) + -αλίς < πικρός

※ Αθανάσιος Αλεξανδρείας, Περί των αζύμων. ⌘PG, Patrologia Graeca, σελ.1327, Του εν αγίοις πατρός ημών Αθανασίου αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας τα ευρισκόμενα πάντα, τόμος 2, επιμ. Migne, 1857.

Ἐν τρισὶν ὕλαις ἐτέλουν οἱ Ἰουδαῖοι τὸ Πάσχα καὶ ἐν τρισὶν ἀρεταῖς· καὶ ἐν τρισὶ μάρτυρσι κατὰ τὴν τάξιν τοῦ Νόμου. Καὶ αἱ μὲν τρεῖς ὕλαι ὁ ἀμνὸς ἦσαν, τὰ ἄζυμα καὶ ἡ πικραλίς·


κίχορα

: κίχορα < άγνωστης ετυμολογίας. Κατά τον Bekkes, ίσως προελληνική, αλλά παρατηρεί ότι ένα είδος του φυτού υπήρχε στην Αίγυπτο.)
: Απόγονοι: → δείτε τη λέξη κιχόριον / κιχώριον

κιχόριον

0=- μεσαιωνική λατινική cichorea

κιχόρια

0=- μεσαιωνική λατινική cichorea

κιχώριον

0=- μεσαιωνική λατινική cichorea

οι πικραλίδες Cichorium intybus, τα αγριοράδικα, το κιχώριο

≈ συνώνυμα: κιχόρη


Μεσοποταμίτης

Μεσοποταμίτης

: Μεσοποταμίτης < Μεσοποταμ(ία) + -ίτης

ο κάτοικος ή αυτός που κατάγεται από την Μεσοποταμία

πατριδωνυμικό


κωκυτός

: κωκυτός < → λείπει η ετυμολογία

θρήνος, κραυγή

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 22 (Χ. Ἕκτορος ἀναίρεσις.), στίχ. 409 (408-409 )

ᾤμωξεν δ᾽ ἐλεεινὰ πατὴρ φίλος, ἀμφὶ δὲ λαοὶ | κωκυτῷ τ᾽ εἴχοντο καὶ οἰμωγῇ κατὰ ἄστυ.
#:::μ᾽ αυτήν και ο γέρος έκλαιε, και ολόγυρα εις την πόλιν | όλος οδύρετ᾽, ο λαός, φρικτά θρηνολογούσε.
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 22 (Χ. Ἕκτορος ἀναίρεσις.), στίχ. 447 (447-448 )

κωκυτοῦ δ᾽ ἤκουσε καὶ οἰμωγῆς ἀπὸ πύργου· | τῆς δ᾽ ἐλελίχθη γυῖα, χαμαὶ δέ οἱ ἔκπεσε κερκίς·
#:::και ως άκουσε ξεφωνητά και κλάματ᾽ απ᾽ τον πύργον, | εσείσθηκαν τα μέλη της, της έπεσε η περόνη
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Αἴας, στίχ. 851 (850-851)

ἦ που τάλαινα, τήνδ᾽ ὅταν κλύῃ φάτιν, | ἥσει μέγαν κωκυτὸν ἐν πάσῃ πόλει.
#:::Που όταν η δύστυχη ακούσει αυτή την είδηση, | μεγάλον κοπετό σίγουρα θα σηκώσει σ᾽ όλη την πόλη.
#:::Μετάφραση (2012): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, Αθήνα: ΜΙΕΤ @greek‑language.gr

ο ποταμός των θρήνων στον Άδη

ως κύριο όνομα


πρίων

: πρίων < πρίω + -ων


πριόνιον

: πριόνιον < αρχαία ελληνική πρίων + -ιον

υποκοριστικό του πρίων


πρῖσμα

πρῖσμα
-ατος

: πρῖσμα < → λείπει η ετυμολογία

οτιδήποτε πριονισμένο, πριονίδι

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ γυναικείης φύσιος, (De natura muliebri), 102, @scaife.perseus

Καταπλάσματα· σκόροδον, ἀνδράχνην, σέλινον, λωτοῦ καὶ κέδρου πρίσματα λεῖα ὁμοῦ μίξας, διεὶς μελικρήτῳ, κατάπλασμα ποιέων, κατάπλασσε.

※ 1ος κε αιώνας ⌘ Διοσκουρίδης Πεδάνιος, Περὶ ὕλης ἰατρικῆςʷ, 1, 66.117 , p.110, @scaife.perseus

λωτὸς τὸ δένδρον φυτόν ἐστιν εὐμέγεθες, καρπὸν δὲ φέρει μείζονα πεπέρειως, γλυκύν, βρώσιμον, εὐστόμαχον, κοιλίας στεγνωτικόν. τῶν δὲ πρισμάτων τοῦ ξύλου τὸ ἀφέψημα πινόμενον καὶ ἐγκλυζόμενον βοηθεῖ δυσεντερικοῖς καὶ γυναιξὶ ῥοικαῖς.

τραύμα σε οστό από τρυπάνι


πριστήρ

πριστήρ
-ῆρος

: πριστήρ < πρίω


βάβαξ

: βάβαξ < → λείπει η ετυμολογία

φλύαρος, πολυλογάς

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἀρχίλοχος, Απόσπασμα 297 @perseus.tufts.edu, @poesialatina.it, @books.google.gr

κατ᾽ οἶκον ἐστρωφᾶτο μισητὸς βάβαξ
*:::ένας μισητός πολυλογάς περιφερόταν στο σπίτι
*:::Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας Λυκόφρων ο Χαλκιδεύς, Ἀλεξάνδρα, στίχ. 472, @scaife.perseus

στεῖλαι τριπλᾶς θύγατρας ὁ σπείρας βάβαξ,


σκυτοτομική

σκυτοτομική
-ῆς

: σκυτοτομική: ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου σκυτοτομικός (εννοείται η λέξη τέχνη)

η τέχνη του υποδηματοποιού

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Θεαίτητος, 146d

[Θεαίτητος] Δοκεῖ τοίνυν μοι καὶ ἃ παρὰ Θεοδώρου ἄν τις μάθοι ἐπιστῆμαι εἶναι, γεωμετρία τε καὶ ἃς νυνδὴ σὺ διῆλθες,καὶ αὖ σκυτοτομική τε καὶ αἱ τῶν ἄλλων δημιουργῶν τέχναι, πᾶσαί τε καὶ ἑκάστη τούτων, οὐκ ἄλλο τι ἢ ἐπιστήμη εἶναι.
[Σωκράτης] Γενναίως γε καὶ φιλοδώρως, ὦ φίλε, ἓν αἰτηθεὶς πολλὰ δίδως καὶ ποικίλα ἀντὶ ἁπλοῦ.
[Θεαίτ.] Πῶς τί τοῦτο λέγεις, ὦ Σώκρατες;
[Σωκ.] Ἴσως μὲν οὐδέν· ὃ μέντοι οἶμαι, φράσω. ὅταν λέγῃς σκυτικήν, μή τι ἄλλο φράζεις ἢ ἐπιστήμην ὑποδημάτων ἐργασίας;
[Θεαίτ.] Οὐδέν.
*::: [Θεαίτητος] Νομίζω λοιπόν πως γνώσεις είναι και όσα θα μπορούσε κανείς να μάθη από τον Θεόδωρο, η γεωμετρία και όσα συ πριν λίγο απαρίθημσες, αλλά, από το άλλο μέρος, και η σκυτοτομική και οι τέχνες των άλλων τεχνιτών. Και όλες και κάθε μια απ' αυτές δεν βλέπω να είναι άλλο από γνώσεις.
[Σωκράτης] Με τον τρόπο που ταιριάζει σε ευγενή και γενναιόδωρο, ένα σου ζητήσαμε, αγαπητέ μου, και μας δίνες πολλά και μάλιστα ποικίλα αντίς ένα απλό.
[Θεαίτ.] Πώς το λέγεις αυτό, Σωκράτη; τι εννοείς;
[Σωκ.] Τίποτε ίσως· θα σου πω όμως τι νομίζω. Όταν μιλάς για την υποδηματοποιία, εννοείς τίποτε άλλο από τη γνώση της κατασκευής των παπουτσιών;
[Θεαίτ.] Τίποτε άλλο.
*::: Μετάφραση: Βασίλειος Τατάκης. Πλάτων. Θεαίτητος. … Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος, χ.χ. [μεταγράφουμε σε μονοτονικό]
*:: [Θεαίτητος] […] και πάλι η υποδηματοποιία και οι τέχνες των άλλων τεχνιτών, και όλες μαζί και καθεμιά χωριστά, δεν είναι άλλο τίποτε παρά τέχνη.
[Σωκράτης] Με γενναιότητα, φίλε μου, και με φιλοδωρία αν και σου ζητήθηκε να δώσεις ένα, συ έδωσες πολλά, και ποικίλα αντί για ένα απλό πράγμα.
[Θεαίτ.] Πώς; Τι εννοείς με αυτό, Σωκράτη;
[Σωκ.] Ίσως τίποτε. Όμως θα σου πώ τι εννοώ. Όταν λες υποδηματοποιία, μήπως εννοείς άλλο τίποτε παρά την τέχνη της κατασκευής υποδημάτων;
[Θεαίτ.] Τίποτε άλλο.
*:::Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.


ἕκτωρ

: ἕκτωρ < → λείπει η ετυμολογία

που κρατά, συγκρατεί σταθερά, ισχυρά

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας Λυκόφρων ο Χαλκιδεύς, Ἀλεξάνδρα, στίχ. 100, @scaife.perseus

πεύκης ὀδόντας, ἕκτορας πλημμυρίδος,
#:::ΣτΕ: ἕκτορες πλημμυρίδος= που συγκρατούν τα κύματα, κυματοθραύστες.

που συγκρατεί σταθερά, ισχυρά

ως επιθετικός προσδιορισμός του Δία

είδος άγκυρας

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Λουκιανός, 46, 15 Λεξιφάνης @wikisource

ἀλλὰ σὺ τὸ ὅμοιον εἰργάσω με ὥσπερ εἴ τις ὁλκάδα τριάρμενον ἐν οὐρίῳ πλέουσαν, ἐμπεπνευματωμένου τοῦ ἀκατίου, εὐφοροῦσάν τε καὶ ἀκροκυματοῦσαν, ἕκτοράς τινας ἀμφιστόμους καὶ ἰσχάδας σιδηρᾶς ἀφεὶς καὶ ναυσιπέδας ἀναχαιτίζοι τοῦ δρόμου τὸ ῥόθιον, φθόνῳ τῆς εὐηνεμίας.

το στήριγμα, ο υπερασπιστής της Τροίας

ως κύριο όνομα


ἄχερδος

: ἄχερδος < αβέβαιης ετυμολογίας. Συνδέεται με το συνώνυμο ἀχράς.

η αγριαχλαδιά, αγριαπιδιά Pyrus amygdaliformis, αλλιώς Pyrus spinosa ή ο καρπός της, το αγριαχλάδι, αγριάπιδο

με άγνωστο γένος ※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 14 (ξ. Ὀδυσσέως πρὸς Εὔμαιον ὁμιλία.), στίχ. 10 (10-13 )

ῥυτοῖσιν λάεσσι καὶ ἐθρίγκωσεν ἀχέρδῳ.
#*:: Έκοψε τα λιθάρια και πάνω τους στεφάνωσε χλωρά κλωνάρια αγριαπιδιάς
#*:: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

θηλυκό ※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ, στίχ. 1596

κοίλης τ᾽ ἀχέρδου (της κούφιας αγριαχλαδιάς)
#*::: και δείτε Μετάφραση (2004): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, Αθήνα: ΜΙΕΤ @greek‑language.gr

ελληνιστική κοινή, αρσενικό ※ Θεόκριτος, Εἰδύλλια, 24, 90 στίχ.89-90

κάγκανα δ᾽ ἀσπαλάθου ξύλ᾽ ἑτοιμάσατ᾽ ἢ παλιούρου
ἢ βάτου ἢ ἀνέμῳ δεδονημένον αὖον ἄχερδον·
#*:: και ρίξετε ξερά κλαδιά, κατάξερα κλωνάρια / ασπαλουθιάς ή παλουριού, αγριαπιδιάς ή βάτου
#*::: Μετάφραση (1911): Ιωάννης Πολέμης @greek-language.gr


Καταναῖοι

: Καταναῖοι < πληθυντικός αριθμός του Καταναῖος < Κατάν(η) + -αῖος

οι κάτοικοι της Κατάνης

πατριδωνυμικό


τανύθριξ

τανύθριξ
-τρῐχος

: τανύθριξ < τανύ- + -θριξ. Αναλύεται σε τανύω και θρίξ

που έχει μακριές τρίχες, μαλλιαρός, δασύτριχος, τριχωτός

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 516 (515-516)

καί τε διὰ ῥινοῦ βοὸς ἔρχεται οὐδέ μιν ἴσχει, | καί τε δι᾽ αἶγα ἄησι τανύτριχα·
*:::Και μέσα απ᾽ το δέρμα του βοδιού περνά, χωρίς αυτό να τον κρατάει, | και μέσα από τη μακρυμάλλα γίδα πνέει.
*:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 7ος αιώνας πκε αιώνας Σημωνίδης ο Αμοργίνος, Απόσπασμα 7 West, στίχ. 2, (7.1-7.6)

χωρὶς γυναικὸς θεὸς ἐποίησεν νόον
τὰ πρῶτα. τὴν μὲν ἐξ ὑὸς τανύτριχος,
τῆι πάντ᾽ ἀν᾽ οἶκον βορβόρωι πεφυρμένα
ἄκοσμα κεῖται καὶ κυλίνδεται χαμαί·
αὐτὴ δ᾽ ἄλουτος ἀπλύτοις ἐν εἵμασιν
ἐν κοπρίηισιν ἡμένη πιαίνεται.
*:::Κάθε γυναίκας χώρια τον νουν έκαμε
ο θεός πρώτα· από γουρούνα τριχωτήν
αυτήν που όλα στο σπίτι έχει στο βόρβορο
και κυλισμένα χιλιανάκατα χαμαί·
κι άλουτη η ίδια μ᾽ άπλυτα φορέματα
κάθεται και παχαίνει στην ακαθαρσιά.
*::: Μετάφραση: Σίμος Μενάρδος @greek-language.gr


λοῖσθος

: λοῖσθος < → λείπει η ετυμολογία

δοκός, δοκάρι, κοντάρι, ιστός

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἑλένη, στίχ. 1597 (1597-1599)

οὐχ εἷ᾽ ὁ μέν τις λοῖσθον ἀρεῖται δόρυ, | ὁ δὲ ζύγ᾽ ἄξας, ὁ δ᾽ ἀφελὼν σκαλμοῦ πλάτην | καθαιματώσει κρᾶτα πολεμίων ξένων;
*::: «Σηκώστε όποιο κοντάρι βρεθεί μπροστά σας, | σπάστε σεις τους πάγκους, απ᾽ τους σκαρμούς ξελύστε τα κουπιά σας, | και των εχθρών ματώστε τα κεφάλια.»
*::: Μετάφραση (2006): Τάσος Ρούσσος, Αθήνα: ΟΕΔΒ @greek‑language.gr


κίσθος

: κίσθος < → λείπει η ετυμολογία

ο μικρός θάμνος κίστος του γένους Cistus villosus (αρσενικό) και Cistus salvifolius (θηλυκό)

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Γυναικεῖα, (De muliebribus), 1.63, p.130, @scaife.perseus

ἑψεῖν δὲ ἐν τῷ ὕδατι καὶ κισθὸν καὶ ἐλελίσφακον.

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόφραστος, Enquiry into Plants, 6.1.4, @scaife.perseus

πλείω δέ ἐστι τὶ γένη τὰ τούτων καὶ διαφορὰς ἔχοντα μεγάλας, οἷον κίσθος μήλωθρον ἐρευθεδανὸν σπειραία κνέωρον ὀρίγανος θύμβρα σφάκος ἐλελίσφακος πράσιον κόνυζα μελισσόφυλλον ἕτερα τοιαῦτα·


Καυκάσιος

Καυκάσιος
Καυκασίς

: Καυκάσιος < αρχαία ελληνική Καύκασ(ος) + -ιος

εθνικό όνομα


δρομάς

δρομάς
-άδος

: δρομάς < → λείπει η ετυμολογία

γυναίκα με βιαστικό βάδισμα

αυτή που τρέχει να βρει πελάτες, η πόρνη


ἀπεψία

: ἀπεψία < ἄπεπτος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ διαίτης ὀξέων νοσιμάτων, De diaeta acutorum (spurium), 18, @scaife.perseus

Αἴγεια δὲ κρέα, ὅσα τε βοείοισιν ἔνι κακὰ, πάντα ἔχει, τήν τε ἀπεψίην, καὶ φυσωδέστερα καὶ ἐρευγματώδεα, καὶ χολέρης γεννητικά·

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Προβλήματα (αμφίβολο)ʷ Ὅσα περὶ ἀφροδίσια, 4.12 @scaife.perseus

ἁλμυρώτεροι οὖν ἢ οἱ τῶν παίδων ἱδρῶτες καὶ δυσωδέστεροι διὰ τὴν ἀπεψίαν· καὶ ἐὰν τύχῃ τοιαύτη ἡ φύσις οὖσα ὥστε δυσώδη ἔχειν τὴν ὑπόστασιν τοῦ ἱδρῶτος, τούτοις μᾶλλον ἐπισημαίνει καὶ ἐν τοῖς τόποις τούτοις μάλισται οἷον μασχάλη, ἐν ᾧ μάλιστα καὶ τοῖς ἄλλοις.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Περὶ ζῴων γενέσεως, 1.20 @scaife.perseus

ὥσπερ οὖν ἐν ταῖς κοιλίαις διὰ τὴν ἀπεψίαν γίνεται διάρροια, οὕτως ἐν ταῖς φλεψὶν αἵ τ’ ἄλλαι αἱμορροΐδες καὶ αἱ τῶν καταμηνίων·

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Ἠθικά Ὑγιεινὰ παραγγέλματα, Section 18, 131f @scaife.perseus

μάλιστα δὲ τὰς ἀπὸ κρεῶν φοβητέον ἀπεψίας· καὶ γὰρ εὐθὺς σφόδρα καὶ βαρύνουσι, καὶ λείψανον εἰσαῦθις πονηρὸν ἀπʼ αὐτῶν παραμένει. καὶ κράτιστον μὲν ἐθίσαι τὸ σῶμα μηδεμιᾶς προσδεῖσθαι σαρκοφαγίας· πολλὰ γὰρ οὐ μόνον πρὸς διατροφὴν ἄφθονα ἀλλὰ καὶ πρὸς εὐπάθειαν καὶ ἀπόλαυσιν ἀναδίδωσιν ἡ γῆ,


Γότθοι

: Γότθοι → δείτε τη λέξη Γότθος

το έθνος των Γότθων


Γότθοι

: Γότθοι: κλιτικός τύπος

ονομαστική και κλητική πληθυντικού του Γότθος


πόλεσι

πόλεσι
πόλεσιν (transliteration)
''επικός τύπος'' (transliteration)
πολίεσσιν (transliteration)
''δωρικός τύπος'' (transliteration)
πολίεσι (transliteration)
''ιωνικός τύπος'' (transliteration)
πόλισι (transliteration)
''επικός'' Κατηγορία:Επικοί τύποι (transliteration)
''δωρικός τύπος'' (transliteration)
πολίεσσι (transliteration)
''κρητικός τύπος'' (transliteration)
πόλιθι (transliteration)

δοτική πληθυντικού του πόλις


ἦτορ

ἦτορ
-ορος
ελλειπτικό ουσιαστικό

: ἦτορ < → λείπει η ετυμολογία

η καρδιά, ως όργανο του ανθρώπινου σώματος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 22 (Χ. Ἕκτορος ἀναίρεσις.), στίχ. 452 (451-453 )

ἐν δ᾽ ἐμοὶ αὐτῇ | στήθεσι πάλλεται ἦτορ ἀνὰ στόμα, νέρθε δὲ γοῦνα | πήγνυται· ἐγγὺς δή τι κακὸν Πριάμοιο τέκεσσιν.
#:::η καρδιά στο στήθος μου σπαράζει | κατά το στόμα· επέτρωσαν τα γόνατά μου κάτω· | κάτι κακόν είναι κοντά στα τέκνα του Πριάμου.
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

η καρδιά, ως η έδρα της ψυχής, της ζωής

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 5 (Ε. Διομήδους ἀριστεία.), στίχ. 250 (249-250 )

ἀλλ᾽ ἄγε δὴ χαζώμεθ᾽ ἐφ᾽ ἵππων, μηδέ μοι οὕτω | θῦνε διὰ προμάχων, μή πως φίλον ἦτορ ὀλέσσῃς.»
#:::Κι έλα στ᾽ αμάξι ανάμερα μ᾽ εμέ και στους προμάχους | μη τόσο μου λυσσομανάς, μη χάσεις την ζωήν σου».
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

η καρδιά, ως η έδρα των συναισθημάτων (π.χ. χαρά, λύπη, οργή, δυσαρέσκεια) και των επιθυμιών

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 3 (Γ. Ὅρκοι. Τειχοσκοπία. Ἀλεξάνδρου καὶ Μενελάου μονομαχία.), στίχ. 31 (30-32 )

Τὸν δ᾽ ὡς οὖν ἐνόησεν Ἀλέξανδρος θεοειδὴς | ἐν προμάχοισι φανέντα, κατεπλήγη φίλον ἦτορ, | ἂψ δ᾽ ἑτάρων εἰς ἔθνος ἐχάζετο κῆρ᾽ ἀλεείνων.
#:::Και ο θεϊκός Αλέξανδρος άμ᾽ είδε αυτόν που εφάνη | μες στους προμάχους, η καρδιά του εσπάραξε στα στήθη | και να σωθεί εσύρθηκε στην μέση των συντρόφων.
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 188 (188-189 )

Ὣς φάτο· Πηλεΐωνι δ᾽ ἄχος γένετ᾽, ἐν δέ οἱ ἦτορ | στήθεσσιν λασίοισι διάνδιχα μερμήριξεν,
#:::Τα λόγια τούτα επλήγωσαν τα σπλάχνα του Αχιλλέως | κι έστρεψε δύο στοχασμούς μες στα δασιά του στήθη·
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr


μεγαλήτωρ

μεγαλήτωρ
-ορος

: μεγαλήτωρ < μεγαλ- + ἦτορ. Αναλύεται σε μέγας + ἦτορ. Συγγενή: σανσκριτική महात्मन् (mahātman, μεγάλο πνεύμα).

μεγαλόκαρδος, μεγαλόψυχος, μεγάθυμος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 24 (ω. Σπονδαί.), στίχ. 365 (365-367 )

Τόφρα δὲ Λαέρτην μεγαλήτορα ᾧ ἐνὶ οἴκῳ | ἀμφίπολος Σικελὴ λοῦσεν καὶ χρῖσεν ἐλαίῳ, | ἀμφὶ δ᾽ ἄρα χλαῖναν καλὴν βάλεν·'
*:::Τότε τον μεγαλόψυχο Λαέρτη, μέσα στο ίδιο του το σπίτι, | η σικελιώτισσα γυναίκα επήρε να τον λούζει, τον άλειψε μετά με λάδι, | του φόρεσε ωραία χλαίνη·
*::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 9 (Ι. Πρεσβεία πρὸς Ἀχιλλέα. Λιταί.), στίχ. 255 (254-256 )

“τέκνον ἐμόν, κάρτος μὲν Ἀθηναίη τε καὶ Ἥρη | δώσουσ᾽, αἴ κ᾽ ἐθέλωσι, σὺ δὲ μεγαλήτορα θυμὸν | ἴσχειν ἐν στήθεσσι· φιλοφροσύνη γὰρ ἀμείνων·
*:::«Τέκνον, τες νίκες η Αθηνά κι η Ήρα θα σου δώσουν | αν το θελήσουν, αλλά συ στο στήθος θα δαμάσεις | την μεγαλόκαρδην ψυχήν· προτίμα να ᾽σαι πράος·
*::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 656 (654-656)

ἔνθα δ᾽ ἐγὼν ἐπ᾽ ἄεθλα δαΐφρονος Ἀμφιδάμαντος | Χαλκίδα τ᾽ εἲς ἐπέρησα· τὰ δὲ προπεφραδμένα πολλὰ | ἄεθλ᾽ ἔθεσαν παῖδες μεγαλήτορες·
*:::Από εκεί εγώ για τους αγώνες του φιλοπόλεμου Αμφιδάμαντα | πέρασα στη Χαλκίδα. Πολλά τα έπαθλα όρισαν με προκήρυξη | οι γιοι του γενναιόκαρδου.
*:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr


χιονόχρως

χιονόχρως
-ωτος

: χιονόχρως < χιονό- + χρώς. Αναλύεται σε χιών + χρώς

που έχει δέρμα λευκό σαν χιόνι, χιονόλευκος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἑλένη, στίχ. 215 (213-216)

αἰὼν δυσαίων τις | ἔλαχεν ἔλαχεν, ὅτε σ᾽ ἐτέκετο ματρόθεν | χιονόχρωι κύκνου πτερῶι | Ζεὺς πρέπων δι᾽ αἰθέρος.
*:::Αγλύκαντη ζωή από τότε | που σ᾽ έσπειρεν ο Δίας, όταν | σαν κύκνος λευκοφτέρουγος | αστράφτοντας μες στον αιθέρα μπήκε στης μάνας σου τον κόρφο.
*::: Μετάφραση (2006): Τάσος Ρούσσος, Αθήνα: ΟΕΔΒ @greek‑language.gr


δυσποτμία

δυσποτμία
-ας

: δυσποτμία < δύσποτμ(ος) + -ία

δυστυχία, ατυχία

※ 1ος κε αιώνας ⌘ Διονύσιος Ἁλικαρνασσεύς, Ῥωμαϊκὴ Ἀρχαιολογία, 9.28.5 @scaife.perseus

τοιαῦτʼ εἰπὼν μάρτυρας ἐπηγάγετο λοχαγούς τε, ὅσοι περιῆσαν, καὶ τῶν ἄλλων στρατιωτῶν τινας, οἳ τὸ ἑαυτῶν αἰσχρὸν ἐπὶ τῇ τότε ἥττῃ τε καὶ φυγῇ ζητοῦντες ἀπολύσασθαι τὸν στρατηγὸν ᾐτιῶντο τῆς περὶ τὸν ἀγῶνα δυσποτμίας.

※ 1ος κε αιώνας ⌘ Διονύσιος Ἁλικαρνασσεύς, Ῥωμαϊκὴ Ἀρχαιολογία, 20.12.2 @scaife.perseus

ταραχθεὶς δὲ διὰ τὴν ὄψιν καὶ μεγάλην ἔσεσθαι συμφορὰν μαντευόμενος — ἤδη γὰρ αὐτῷ καὶ πρότερον τοιαύτην ὄψιν ἐνυπνίου θεασαμένῳ δεινή τις συνέβη δυσποτμία — ἐβούλετο μὲν ἐπισχεῖν τὴν ἡμέραν ἐκείνην, οὐκ ἴσχυσε δὲ νικῆσαι τὴν πεπρωμένην ἐναντιουμένων τῶν φίλων πρὸς τὴν ἀναβολὴν καὶ μὴ μεθεῖναι τὸν καιρὸν ἐκ τῶν χειρῶν ἀξιούντων.


κρησέρα

: κρησέρα < → λείπει η ετυμολογία

κόσκινο, κρησάρα

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἐκκλησιάζουσαι, στίχ. 991 (989-991)

[ΝΕΑΣ.] οὐκ οἶδ᾽ ὅ τι λέγεις· τηνδεδί μοι κρουστέον. | [ΓΡ. Α’] ὅταν γε κρούσῃς τὴν ἐμὴν πρῶτον θύραν. | [ΝΕΑΣ.] ἀλλ᾽ οὐχὶ νυνὶ κρησέραν αἰτούμεθα.
#:::[ΠΑΛ.] Τί θες να πεις; Δε σε καταλαβαίνω. Πάω να χτυπήσω της μικρής την πόρτα. | [Α’ ΓΡ.] Μα τη δικιά μου πρώτα θα χτυπήσεις. | [ΠΑΛ.] Κορίτσι θέλω απάρθενο, όχι κόσκινο!
#:::Μετάφραση (1970): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Κέδρος @greek‑language.gr

λεπτό δίχτυ για ψάρεμα

ελληνιστική σημασία


κρησέρη

: κρησέρη < → λείπει η ετυμολογία

ιωνικός τύπος του κρησέρα

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Γυναικεῖα, (De muliebribus), 3.222, @scaife.perseus

ἵππειον γάλα ἑψήσας, διεὶς διὰ κρησέρης ὡς λεπτοτάτης καὶ καθαρωτάτης, τούτῳ κλύζειν, κλυστῆρα ἐπιτήδειον ποιησάμενος·


πολυάνωρ

πολυάνωρ
-ορος

: πολυάνωρ < → λείπει η ετυμολογία

πολυάνθρωπος, πολυσύχναστος, που κατοικείται από πολλά άτομα

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ὄρνιθες, στίχ. 1313 (1313-1314)

τάχα δὴ πολυάνορα τάνδε πόλιν | καλεῖ τις ἀνθρώπων·
#:::Σε λιγάκι οι άνθρωποι όλοι | μεγαλούπολη θα λεν αυτή την πόλη·
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἰφιγένεια ἐν Ταύροις, στίχ. 1281 (1280-1282)

καὶ τιμὰς πάλιν θῆκε Λοξίᾳ, | πολυάνορι δ᾽ ἐν ξενόεντι θρόνῳ θάρση βροτοῖς | θεσφάτων ἀοιδαῖς.
#::: δίνει τ᾽ αξίωμα ξανά στο Λοξία, | και στους θνητούς, που μαζεύονται πλήθος στο θρόνο του γύρω, | πίστη στους θείους τους χρησμούς.
#::: Μετάφραση (1972) Η Ιφιγένεια στη χώρα των Ταύρων: Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Εστία, 1979:ΟΕΔΒ @greek‑language.gr

που έχει πολλούς συζύγους

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Ἀγαμέμνων, στίχ. 62 (60-63)

οὕτω δ᾽ Ἀτρέως παῖδας ὁ κρείσσων | ἐπ᾽ Ἀλεξάνδρῳ πέμπει ξένιος | Ζεὺς πολυάνορος ἀμφὶ γυναικός, | πολλὰ παλαίσματα καὶ γυιοβαρῆ,
#:::Έτσι κι ο δυνατός Δίας ο ξένιος | καταπάνω στον Πάρη εκδικάτορες τους γιους στέλλει του Ατρέα, | βαριές μάχες κι αγώνα να στήσουνε | για χατίρι γυναίκας πολύαντρης,
#:::Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr


ἀρτοκόπος

ἀρτοκόπος
-ου
ἀρτοκόπισσα

: ἀρτοκόπος < → λείπει η ετυμολογία

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 9 (Καλλιόπη), 82.1

Παυσανίην ὦν ὁρῶντα τὴν Μαρδονίου κατασκευὴν χρυσῷ τε καὶ ἀργύρῳ καὶ παραπετάσμασι ποικίλοισι κατεσκευασμένην κελεῦσαι τούς τε ἀρτοκόπους καὶ τοὺς ὀψοποιοὺς κατὰ ταὐτὰ [καθὼς] Μαρδονίῳ δεῖπνον παρασκευάζειν.
*:::λοιπόν, όταν ο Παυσανίας είδε τις αποσκευές του Μαρδονίου, τη σκηνή του μ᾽ έπιπλα χρυσά και ασημένια, με πολύχρωμα παραπετάσματα, διέταξε τους αρτοποιούς και τους μαγείρους να ετοιμάσουν δείπνο παρόμοιο μ᾽ αυτό που ετοίμαζαν για τον Μαρδόνιο.
*:::Μετάφραση (1995): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Ἑλληνικά, 7, 1.38

ὁ δὲ Ἀντίοχος, ὅτι ἠλαττοῦτο τὸ Ἀρκαδικόν, οὔτε τὰ δῶρα ἐδέξατο ἀπήγγειλέ τε πρὸς τοὺς μυρίους ὡς βασιλεὺς ἀρτοκόπους μὲν καὶ ὀψοποιοὺς καὶ οἰνοχόους καὶ θυρωροὺς πεμπλήθεις ἔχοι, ἄνδρας δὲ οἳ μάχοιντ᾽ ἂν Ἕλλησι πάνυ ζητῶν οὐκ [ἂν] ἔφη δύνασθαι ἰδεῖν.
*:::ο Αντίοχος, αντίθετα, την έκρινε επιζήμια για τους συμπατριώτες του και δεν δέχτηκε τα δώρα του· ανέφερε μάλιστα στους Δέκα Χιλιάδες ότι ο Βασιλεύς μπορεί να διαθέτει πολλούς αρτοποιούς, μαγείρους, οινοχόους και θυρωρούς, αλλά —είπε— όσο κι αν έψαξε δεν κατόρθωσε να δει άνδρες ικανούς να πολεμήσουν τους Έλληνες.
*::: Μετάφραση (2012, 1η:1966): Ρόδης Ρούφος. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας @greek‑language.gr


ἀρτοποιός

ἀρτοποιός
-οῦ

: ἀρτοποιός < ἀρτο- + -ποιός (ἄρτος + ποιέω)

αρτοποιός, φούρναρης

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Κύρου Παιδεία, 5, 5.39 @scaife.perseus

οἱ δὲ Μῆδοι ὅσον χρόνον σχολὴν πρὸ δείπνου ἦγεν ὁ Κυαξάρης ᾖσαν πρὸς αὐτόν, οἱ μὲν καὶ αὐτοὶ καθʼ ἑαυτούς, οἱ δὲ πλεῖστοι ὑπὸ Κύρου ἐγκέλευστοι, δῶρα ἄγοντες, ὁ μέν τις οἰνοχόον καλόν, ὁ δʼ ὀψοποιὸν ἀγαθόν, ὁ δʼ ἀρτοποιόν, ὁ δὲ μουσουργόν, ὁ δʼ ἐκπώματα, ὁ δʼ ἐσθῆτα καλήν·

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Ἀλέξανδρος, 22.8

ὡς γὰρ ἐκείνη φιλοφρονουμένη πολλὰ μὲν ὄψα καθ᾽ ἡμέραν ἀπέστελλεν αὐτῷ καὶ πέμματα, τέλος δὲ τοὺς δοκοῦντας εἶναι δεινοτάτους ὀψοποιοὺς καὶ ἀρτοποιούς, ἔφη τούτων μηδενὸς δεῖσθαι·
*::: Γιατί, καθώς εκείνη, προκειμένου να τον ευχαριστήσει, του έστελνε καθημερινά πολλά φαγητά και γλυκά και τελικά τους πιο καλούς μάγειρες και αρτοποιούς, της είπε ότι δεν χρειαζόταν κανέναν από αυτούς·
*::: Μετάφραση (2012): Γιαγκόπουλος, Α.Ι., Ζ.Ε. Μαλαθούνη. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. @greek‑language.gr


ἀρτοποιεῖον

ἀρτοποιεῖον
-ου

: ἀρτοποιεῖον < ἀρτοποι(ός) + -εῖον

※ 3ος αιώνας κε αιώνας, Πράξεις Θωμά, (απόκρυφο), 18, @scaife.perseus

Καὶ ὁ ἀπόστολος κάλαμον λαβὼν διεχάρασσεν μετρῶν τὸν τόπον, καὶ τὰς μὲν θύρας ἔτασσεν κατὰ τὴν ἀνατολὴν τοῦ ἡλίου βλέπειν πρὸς τὸ φῶς, τὰς δὲ θυρίδας κατὰ δύσιν πρὸς τοὺς ἀνέμους, τὸ δὲ ἀρτοποιεῖον πρὸς μεσημβρίαν ἐποίησεν εἶναι,


πόπανον

: πόπανον < → λείπει η ετυμολογία

στρογγυλό γλύκισμα που προσφερόταν στους θεούς κατά την τέλεση θυσιών

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἐκκλησιάζουσαι, στίχ. 843 (841-843)

κρατῆρας ἐγκιρνᾶσιν, αἱ μυροπώλιδες | ἑστᾶσ᾽ ἐφεξῆς· τὰ τεμάχη ῥιπίζεται, | λαγῷ᾽ ἀναπηγνύασι, πόπανα πέττεται,
*:::Τα κροντήρια γεμάτα· τα κορίτσια | με τ᾽ αρώματ᾽ αραδιασμένα στέκουν. Φέτες ψάρια στη θράκα σιγοψένονται, | λαγοί στη σούβλα και στο φούρνο πίτες.
*:::Μετάφραση (1970): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Κέδρος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Πλοῦτος, στίχ. 680 (678-681)

μετὰ τοῦτο δὲ | περιῆλθε τοὺς βωμοὺς ἅπαντας ἐν κύκλῳ, | εἴ που πόπανον εἴη τι καταλελειμμένον· | ἔπειτα ταῦθ᾽ ἥγιζεν εἰς σάκταν τινά.
*:::και κατόπι | να φέρνει βόλτα γύρω τους βωμούς, | μήπως είχεν απομείνει μελόπιτα καμιά, | και τ᾽ άγιαζε όλα χώνοντάς τα βαθιά σ᾽ ένα σακούλι.
*:::Μετάφραση (1956): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Ι. Ν. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr


διαφθορεύς

διαφθορεύς
-έως

: διαφθορεύς < διαφθείρ(ω) + -εύς

o διαφθορέας


οἶνοψ

: οἶνοψ < οἶν- (οἶνος) + -οψ (ὄψ)

που έχει σκούρο κόκκινο χρώμα του κρασιού, βαθυκόκκινος, μαυροκόκκινος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 6 (ζ. Ὀδυσσέως ἄφιξις εἰς Φαίακας.), στίχ. 170

χθιζὸς ἐεικοστῷ φύγον ἤματι οἴνοπα πόντον·
*:::Μόλις εχθές, είκοσι μέρες πάνε τώρα, γλίτωσα απ᾽ το μπλάβο πέλαγος.
*::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 13 (ν. Ὀδυσσέως ἀπόπλους παρὰ Φαιάκων καὶ ἄφιξις εἰς Ἰθάκην.), στίχ. 32 (31-35 )

ὡς δ᾽ ὅτ᾽ ἀνὴρ δόρποιο λιλαίεται, ᾧ τε πανῆμαρ | νειὸν ἀν᾽ ἕλκητον βόε οἴνοπε πηκτὸν ἄροτρον· | ἀσπασίως δ᾽ ἄρα τῷ κατέδυ φάος ἠελίοιο | δόρπον ἐποίχεσθαι, βλάβεται δέ τε γούνατ᾽ ἰόντι· | ὣς Ὀδυσῆ᾽ ἀσπαστὸν ἔδυ φάος ἠελίοιο.
*:::Πόσο και πώς πεθύμησε το δείπνο ο γεωργός — όλη τη μέρα | τα δυο βόδια, στο χρώμα του κρασιού, το αλέτρι του έσυραν σε χώμα σβωλιασμένο, | κι εκείνος βλέπει με αγαλλίαση να δύει ο ήλιος χαμηλώνοντας το φως, | να φτάνει η ώρα για το βραδινό του, οπότε ξεκινώντας νιώθει μια κούραση γλυκιά στα γόνατά του που λυγίζουν· | τόση αγαλλίαση το φως του ήλιου χαμηλώνοντας χάρισε και στον Οδυσσέα.
*::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr


χειρόνιπτρον

χειρόνιπτρον
-ου

: χειρόνιπτρον < χειρό- + -νιπτρον. Μορφολογικά αναλύεται σε χείρ + νίπτω

λεκάνη για το πλύσιμο των χεριών

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 9, 75 408d, @scaife.perseus, @archive.org, @el.wikisource

χειρόνιπτρον δ’ Εὔπολις ἐν Δήμοις·
κἄν τις τύχῃ πρῶτος δραμὼν εἴληφε χειρόνιπτρον
ἀνὴρ δ’ ὅταν τις ἀγαθὸς ᾖ καὶ χρήσιμος πολίτης
νικᾷ τε πάντας χρηστὸς ὤν, οὐκ ἔστι χειρόνιπτρον.
#:::ΣτΕ: Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης παραθέτει ένα απόσπασμα του κωμικού ποιητή Εύπολις.

το νερό που χρησιμοποιείται για το πλύσιμο των χεριών

το πλύσιμο των χεριών


στύγος

: στύγος < στυγέω

μίσος, αντιπάθεια, απέχθεια

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Χοηφόροι, στίχ. 81 (78-81)

δίκαια καὶ μὴ δίκαια, | πρέποντ᾽ ἀρχὰς βίου, | βίᾳ φερομένων, †αἰνέσαι, πικρὸν φρενῶν | στύγος κρατούσῃ.
#:::πρέπει σ᾽ αυτούς που με τη βία με ορίζουνε | σε δίκια κι άδικα την κεφαλή να σκύβω | πνίγοντας μες στα στήθη μου | την πικρήν έχθρα μου που κρύβω.
#:::Μετάφραση, 1η έκδοση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

αντικείμενο του μίσους, βδέλυγμα

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Ἀγαμέμνων, στίχ. 558

τὰ δ᾽ αὖτε χέρσῳ· καὶ προσῆν πλέον στύγος·
#:::Στη στεριά πάλι το κακό ήταν πιο μεγάλο·
#:::Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr


σχαδών

σχαδών
-όνος

: σχαδών < → λείπει η ετυμολογία

η κάμπια της μέλισσας ή της σφήκας

μικρή κυψέλη όπου τρέφεται και μεγαλώνει η προνύμφη της μέλισσας

στον πληθυντικό

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 9, 40 @scaife.perseus

Αἱ δὲ θυρίδες καὶ αἱ τοῦ μέλιτος καὶ τῶν σχαδόνων ἀμφίστομοι· περὶ γὰρ μίαν βάσιν δύο θυρίδες εἰσίν, ὥσπερ ἡ τῶν ἀμφικυπέλλων, ἡ μὲν ἐντὸς ἡ δ’ ἐκτός.


μήλωθρον

μήλωθρον
-ου

: μήλωθρον (ελληνιστική κοινή) < μῆλον + -θρον

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόφραστος, Enquiry into Plants, 6.1.4, @scaife.perseus

πλείω δέ ἐστι τὶ γένη τὰ τούτων καὶ διαφορὰς ἔχοντα μεγάλας, οἷον κίσθος μήλωθρον ἐρευθεδανὸν σπειραία κνέωρον ὀρίγανος θύμβρα σφάκος ἐλελίσφακος πράσιον κόνυζα μελισσόφυλλον ἕτερα τοιαῦτα·


ἐγκρυφίας

ἐγκρυφίας
-ου

: ἐγκρυφίας < ἔγκρυφ(ος) + -ίας

είδος ψωμιού που ψήθηκε στη χόβολη

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ διαίτης ὀξέων, De diaeta acutorum, 21, @scaife.perseus

ἢν δὲ μὴ, ὁ χυλὸς τῶν σητανίων πυρῶν παχὺς, ψυχρὸς, καὶ τὸ φάκινον ἔτνος, καὶ ἄρτοι ἐγκρυφίαι, καὶ ἰχθύες πυρέσσοντι μὲν ἑφθοὶ, ἀπυρέτῳ δὲ ἐόντι ὀπτοὶ, καὶ οἶνος μέλας ἀπυρέτῳ·

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Γυναικεῖα, (De muliebribus), 1.34, p. 80, @scaife.perseus

Ἢν ἐν τόκῳ κάθαρσις ἴῃ πολλὴ, ἡ ὑστέρη ξυνέλκεται καὶ ἡ κύστις καὶ τὸ ἔντερον, καὶ οὔτε τὸ κόπριον κατέχουσιν οὔτε τὸ οὖρον, προΐενται δέ· ὠὰ οὖν ῥοφεῖν δίδου, καὶ ἄρτον ἐγκρυφίην τρώγειν καὶ ἄσσα λοιπὰ γέγραπται.

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, De diaeta, 2.42, p. 540, @scaife.perseus

Οἱ δὲ κλιβανίται καὶ οἱ ἐγκρυφίαι ξηρότατοι, οἱ μὲν διὰ τὴν σποδὸν, οἱ δὲ διὰ τὸ ὄστρακον ἐκπινόμενοι τὸ ὑγρόν.

※ 3ος/2ος πκε αιώνας ⌘ Παλαιὰ Διαθήκη κατά την μετάφραση των Εβδομήκοντα , Γένεσις, 18.6, @scaife.perseus

καὶ ἔσπευσεν Ἀβραὰμ ἐπὶ τὴν σκηνὴν πρὸς Σάρραν καὶ εἶπεν αὐτῇ Σπεῦσον καὶ φύρασον τρία μέτρα σεμιδάλεως καὶ ποίησον ἐγκρυφίας.

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 3, 74 , 110a, @scaife.perseus, @el.wikisource

ἐγκρυφίαν. τούτου μνημονεύει Νικόστρατος ἐν Ἱεροφάντῃ καὶ ὁ ὀψοδαίδαλος Ἀρχέστρατος, οὗ κατὰ καιρὸν τὸ μαρτύριον παραθήσομαι.

δόλιος, ύπουλος

για ανθρώπους


λυκάβας

λυκάβας
-αντος

: λυκάβας < → λείπει η ετυμολογία

λυκάβαν

αιτιατική ενικού

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, στη Βικιθήκη

14 (ξ. Ὀδυσσέως πρὸς Εὔμαιον ὁμιλία.), στίχ. 161 (161-164 )
#:*: τοῦδ᾽ αὐτοῦ λυκάβαντος ἐλεύσεται ἐνθάδ᾽ Ὀδυσσεύς. | τοῦ μὲν φθίνοντος μηνός, τοῦ δ᾽ ἱσταμένοιο, | οἴκαδε νοστήσει, καὶ τίσεται ὅς τις ἐκείνου | ἐνθάδ᾽ ἀτιμάζει ἄλοχον καὶ φαίδιμον υἱόν.»
#:*:: Όσο γυρίζει ο χρόνος στον ίδιο κύκλο, λέω θα νοστήσει, θα βρεθεί ο Οδυσσέας εδώ· | στου φεγγαριού τη χάση ή μόλις πιάσει η νέα σελήνη, | θα μπει στο σπίτι του· οπότε περιμένει εκδίκηση | όποιον ετόλμησε να ατιμάσει τη νόμιμη γυναίκα του, τον έξοχό του γιο.»
#:*:: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr
#:* 19 (τ. Ὀδυσσέως καὶ Πηνελόπης ὁμιλία. Νίπτρα.), στίχ. 306 (306-307 )
#:*: τοῦδ᾽ αὐτοῦ λυκάβαντος ἐλεύσεται ἐνθάδ᾽ Ὀδυσσεύς, | τοῦ μὲν φθίνοντος μηνός, τοῦ δ᾽ ἱσταμένοιο.»
#:*::προτού να κλείσει ο χρόνος, θα φτάσει ο Οδυσσέας εδώ, | μπορεί στου φεγγαριού τη χάση ή το πολύ όταν θα πιάσει η νέα σελήνη.»
#:*:: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 2ος αιώνας πκε αιώνας, Επιγραφή από την Σύμη, IG XII,3 10, στ. 3 (στίχοι 3-6), @epigraphy.packhum.org

θνῄσκω δὲ ὀγδώκοντα καὶ ἓξ ἐσιδὼν λυκάβαντας
καὶ παῖδας παίδων λείπω ὐπ’ ἠελίωι·
οὐκ ὄλβωι βριάοντας, ἀριζήλωι δ’ ἐπὶ δόξηι·
οἷς εἴη ταὐτὸν τέρμα λαχεῖν βιότου.


σικχός

: σικχός < αβέβαιης ετυμολογίας. Το σύμπλεγμα συμφώνων (-κχ-) υποδηλώνει ότι δεν έχει ινδοευρωπαϊκή προέλευση.

δύστροπος, σιχασιάρης

ιδιαίτερα για φαγητό

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Εὐδήμεια, 1234a, @poesialatina.it

ἔστι δὲ καὶ ἡ εὐτραπελία μεσότης, καὶ ὁ εὐτράπελος μέσος τοῦ ἀγροίκου καὶ δυστραπέλου καὶ τοῦ βωμολόχου. ὥσπερ γὰρ περὶ τροφὴν ὁ σικχὸς τοῦ παμφάγου διαφέρει τῷ ὃ μὲν μηθὲν ἢ ὀλίγα καὶ χαλεπῶς προσίεσθαι, ὃ δὲ πάντα εὐχερῶς, οὕτω καὶ ὁ ἄγροικος ἔχει πρὸς τὸν φορτικὸν καὶ βωμολόχον· ὃ μὲν γὰρ οὐθὲν γελοῖον ἀλλὰ χαλεπῶς προσίεται, ὃ δὲ πάντα εὐχερῶς καὶ ἡδέως.

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 6, 80 262a, @scaife.perseus, @el.wikisource

κυρίως δὲ ὁ κόλαξ ἐπὶ τούτου κεῖται· κόλον γὰρ ἡ τροφή, ὅθεν καὶ ὁ βουκόλος καὶ ὁ δύσκολος, ὅς ἐστι δυσάρεστος καὶ σικχός, κοιλία τε ἡ τὴν τροφὴν δεχομένη, ψωμοκόλαφον δ’ εἴρηκε Δίφιλος ἐν Θησεῖ οὕτως·

βδελυρός, σιχαμένος, αηδιαστικός, σιχαμερός


σκῦρος

: σκῦρος < Πιθανόν προέλευσης από την προελληνική. Σχετίζεται με την αρχαία ελληνική σκῖρος (γύψος, λατύπη, οίδημα). Θεωρείται ότι από το σκῦρος προήλθε το όνομα του νησιού Σκῦρος.

※ 400/350 πκε, Επιγραφή από την Επίδαυρο, IG IV²,1 102. στ. 27 (27-28), @epigraphy.packhum.org

Εὐτερ̣[πί]δας Κορίνθιος ἥλετο τὸν σκῦρον ἰς τὸ ἐργαστή-
[ριον ταμ]ὲ̣ν καὶ ἀγ[αγ]ὲν καὶ συνθέμεν ΗΗΗΗΗΗΗΗ𐄑𐄑𐄑𐄑𐅛:ΙΙΙ,


φῦκος

φῦκος
-εος/-ους

: φῦκος < Δάνειο σημιτικής προέλευσης. εβραϊκή פּוּךְ (pūk, ρουζ ματιών, αντιμόνιο).
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ↷ λατινικά: fucus

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 9 (Ι. Πρεσβεία πρὸς Ἀχιλλέα. Λιταί.), στίχ. 7 (6-7 )

ἄμυδις δέ τε κῦμα κελαινὸν | κορθύεται, πολλὸν δὲ παρὲξ ἅλα φῦκος ἔχευεν·
#:::κορυφώνεται το κύμα και μαυρίζει | και φύκι χύνεται πολύ στην άκραν της θαλάσσης·
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 6, 16 @scaife.perseus

Καὶ ἐν τῇ θαλάττῃ δὲ καὶ ἐν τοῖς ποταμοῖς γίνονται τὰ τοιαῦτα, ὅταν ᾖ μάλιστα σῆψις, τῆς μὲν θαλάττης πρὸς τοῖς τοιούτοις τόποις οὗ ἂν ᾖ φῦκος, τῶν δὲ ποταμῶν καὶ λιμνῶν περὶ τὰ χείλη· ἐνταῦθα γὰρ ἡ ἀλέα ἰσχύουσα σήπει.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 6, 13 @scaife.perseus

Τοῦ δὲ Πόντου καθαιρομένου ἐπιφέρεταί τι κατὰ τὸν Ἑλλήσποντον ὃ καλοῦσι φῦκος· ἔστι δ’ ὠχρὸν τοῦτο. Οἱ δέ τινές φασι τοῦτο ἄνθος εἶναί τι φυσικὸν τὸ φυκίον. Ἀρχομένου δὲ γίνεται τοῦ θέρους.

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόφραστος, Fragmenta varia (13-190), Fragment 171 Section 3 (171.3), @scaife.perseus

τὸ δʼ ἐκ τῆς γῆς τὴν τροφὴν λαμβάνειν οὐκ ἄλογον· ἔνιοι γὰρ καὶ ἐν τῷ ὑγρῷ ὄντες πηλὸν ἐσθίουσι καὶ φῦκος καὶ τὰ τοιαῦτα.

το κόκκινο χρώμα που παρασκευάζεται από το φύκι, ρουζ, κοκκινάδι

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Απόσπασμα 320, Απόσπασμα από κωμωδία αποδιδόμενη στον Αριστοφάνη, Θεσμοφοριάζουσαι Δεύτεραι, @archive.org

[Α.] ξυρόν, κάτοπτρον, ψαλίδα, κηρωτήν, λίτρον,
προκόμιον, ὀχθοίβους, μίτρας, ἀναδήματα,
ἔγχουσαν, ὄλεθρον τὸν βαθύν, ψιμύθιον,
μύρον, κίσηριν, στρόφι', ὀπισθοσφενδόνην,
κάλυμμα, φῦκος, περιδέραι', ὑπογράμματα,

※ 92/91 πκε, Επιγραφή από την Ανδανία της Μεσσηνίας. IG V,1 1390. στ. 22 (20-23), @epigraphy.packhum.org

ἐν δὲ τᾶι πομπᾶι αἱ μὲν ἱεραὶ γυναῖκες ὑποδύ-
ταν καὶ εἱμάτιον γυναικεῖον οὖλον, σαμεῖα ἔχον μὴ πλατύτερα ἡμιδακτυλίου, αἱ δὲ παῖδες καλάσηριν καὶ εἱμάτιον μὴ δια-
φανές· μὴ ἐχέτω δὲ μηδεμία χρυσία μηδὲ φῦκος μηδὲ ψιμίθιον μηδὲ ἀνάδεμα μηδὲ τὰς τρίχας ἀνπεπλεγμένας μηδὲ ὑπο-
δήματα εἰ μὴ πίλινα ἢ δερμάτινα ἱερόθυτα.

※ 1ος αιώνας κε αιώνας, Λουκίλλιος στην ⌘ Παλατινή Ανθολογία, βιβλίο 11ο, επίγραμμα 408

τὴν κεφαλὴν βάπτεις, τὸ δὲ γῆρας οὔποτε βάψεις,
οὐδὲ παρειάων ἐκτανύσεις ῥυτίδας.
μὴ τοίνυν τὸ πρόσωπον ἅπαν ψιμύθῳ κατάπλαττε,
ὥστε προσωπεῖον κοὐχὶ πρόσωπον ἔχειν.
οὐδὲν γὰρ πλέον ἔστι. τί μαίνεαι; οὔποτε φῦκος
καὶ ψίμυθος τεύξει τὴν Ἑκάβην Ἑλένην.
#:::Τα μαλλιά σου τα βάφεις, όμως τα γεράματα ποτέ δεν θα τα βάψεις,
ούτε θα εξαφανίσεις από τα μάγουλά σου τις ρυτίδες.
Μην πασαλείβεις λοιπόν όλο το πρόσωπό σου με ψιμύθιο,
έτσι που να έχεις προσωπείο και όχι πρόσωπο.
Ποιο το όφελος; Γιατί τρελάθηκες;
Ποτέ το κοκκινάδι και το ψιμύθιο δεν θα κάνουν την Εκάβη Ελένη.
#:::Μετάφραση: Θ. Κ. Στεφανόπουλος, @greek-language.gr

είδος ψαριού


Καυκασίς

: Καυκασίς < αρχαία ελληνική Καύκασ(ος) + -ίς

θηλυκό του Καυκάσιος

πατριδωνυμικό


λάσταυρος

λάσταυρος
-ου

: λάσταυρος < → λείπει η ετυμολογία

κίναιδος, ομοφυλόφιλος

※ 1ος αιώνας πκε αιώνας, Μελέαγρος στην ⌘ Παλατινή Ανθολογία, βιβλίο 12ο, επίγραμμα 41 @perseus.tufts.edu

οὐκέτι μοι Θήρων γράφεται καλός, οὐδ᾽ ὁ πυραυγὴς
πρίν ποτε, νῦν δ᾽ ἤδη δαλός, Ἀπολλόδοτος.
στέργω θῆλυν ἔρωτα: δασυτρώγλων δὲ πίεσμα
λασταύρων μελέτω ποιμέσιν αἰγοβάταις.


ἀλίβας

ἀλίβας
-αντος

: ἀλίβας < → λείπει η ετυμολογία

νεκρός, πτώμα ανθρώπου

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 3, 387c (387b-387c)

Οὐκοῦν ἔτι καὶ τὰ περὶ ταῦτα ὀνόματα πάντα τὰ δεινά τε καὶ φοβερὰ ἀποβλητέα, Κωκυτούς τε καὶ Στύγας καὶ «ἐνέρους» καὶ «ἀλίβαντας», καὶ ἄλλα ὅσα τούτου τοῦ τύπου ὀνομαζόμενα φρίττειν δὴ ποιεῖ ὡς οἴεται† πάντας τοὺς ἀκούοντας.
#::: Ακόμα πρέπει να πετάξομε μακριά και όλα τα φοβερά και τρομερά ονόματα που δίνουν σ᾽ αυτά τα πράγματα, τους Κωκυτούς και τις Στύγες και τις Κόλασες και τα Τάρταρα και όλα τα παρόμοια, που είναι χυμένα στο ίδιο καλούπι και που κάνουν σ᾽ όλη τη ζωή τους να σηκώνουνται οι τρίχες της κεφαλής των, όσοι τ᾽ ακούουν.
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Ἠθικά Πότερον ὕδωρ ἣ πῦρ χρησιμώτερον, Section 2, 956a @scaife.perseus

ἀμέλει τοὺς ἀποθανόντας ἀλίβαντας καλοῦσιν ὡς ἐνδεεῖς λιβάδος τουτέστιν ὑγρότητος, καὶ παρὰ τοῦτο τοὺς στερουμένους τοῦ ζῆν. καὶ ἄνευ μὲν πυρὸς ἦν πολλά, ὕδατος δʼ οὐδέποτʼ ἄνθρωπος.

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Γαληνός, De temperamentis, 1.3, 522-523, @scaife.perseus

καλεῖσθαι γοῦν ἀλίβαντας τοὺς νεκροὺς ὡς ἂν οὐκέτι λιβάδα καὶ ὑγρότητα κεκτημένους οὐδεμίαν, ἐξατμισθέντας θ’ ἅμα διὰ τὴν ἀποχώρησιν τοῦ θερμοῦ καὶ παγέντας ὑπὸ τῆς ψύξεως.

ο ποταμός των νεκρών, η Στυξ

νεκρό κρασί, δηλαδή ξίδι


γῆρυς

: γῆρυς < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵeh₂r-

φωνή, ομιλία

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 4 (Δ. Ὁρκίων σύγχυσις. Ἀγαμέμνονος ἐπιπώλησις.), στίχ. 437 (436-438 )

ὣς Τρώων ἀλαλητὸς ἀνὰ στρατὸν εὐρὺν ὀρώρει· | οὐ γὰρ πάντων ἦεν ὁμὸς θρόος οὐδ᾽ ἴα γῆρυς, | ἀλλὰ γλῶσσ᾽ ἐμέμικτο, πολύκλητοι δ᾽ ἔσαν ἄνδρες.
#:::ομοίως στον πλατύν στρατόν αλάλαζαν οι Τρώες, | ότι δεν ήτο εις όλους μια λαλιά και γλώσσα μία, | αλλά μικτή, κι ήσαν λαοί που πολλαχόθεν ήλθαν.
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἠλέκτρα, στίχ. 754

μακρὰν γὰρ ἕρπει γῆρυς, ἐμφανής γε μήν.
#:: Σέρνεται απόμακρη φωνή, ξεκάθαρη όμως.
#:::Μετάφραση (1988): Τάσος Ρούσσος, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών @greek‑language.gr

φωνή που εκφράζει πάθος


πιθάκνη

: πιθάκνη < υποκοριστικό του πίθ(ος) + -άκνη

πιθάρι για την αποθήκευση κρασιού, σύκων και άλλων καρπών

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἱππῆς, στίχ. 792 (792-794)

[ΑΛ.] καὶ πῶς σὺ φιλεῖς, ὃς τοῦτον ὁρῶν οἰκοῦντ᾽ ἐν ταῖς πιθάκναισιν | καὶ γυπαρίοις καὶ πυργιδίοις ἔτος ὄγδοον οὐκ ἐλεαίρεις, | ἀλλὰ καθείρξας αὐτὸν βλίττεις;
#:::[ΑΛΛ.] Τί αγάπη τέλος πάντων είν᾽ αυτή, που τον βλέπεις εδώ κι εφτά χρόνια να ᾽χει κατοικία τα πιθάρια, | τις κορακοφωλιές, τις κούφιες μεριές του κάστρου και δεν τον σπλαχνίζεσαι | αλλά τον κρατάς στριμωγμένο και τον ξεζουμίζεις;
#::: Μετάφραση (2005): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr
#:::ΣτΕ: Οι φτωχότεροι Αθηναίοι αναγκάζονταν να ζουν σε πιθάρια κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου.

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Πλοῦτος, στίχ. 546 (545-546)

ἀντὶ δὲ μάκτρας | πιθάκνης πλευρὰν ἐρρωγυῖαν καὶ ταύτην·
#:::κι αντίς ζυμωτήρα, | τον πάτο πιθαριού τσακισμένου.
#:::Μετάφραση (1956): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Ι. Ν. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr

δοχείο φαρμάκων

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Γαληνός, Περὶ τῶν ἐν ταῖς τροφαῖς δυνάμεων, 2.9.13, @scaife.perseus

ἐμβάλλοντεϲ γὰρ εἰϲ πιθάκναϲ μικρὰϲ τὰ βρύτια προϲεπιχέουϲιν ὕδωρ, ὡϲ διαβρόχουϲ ἁπάϲαϲ γενέϲθαι, κἀπειδὰν ἱκανῶϲ αὐτοῖϲ τοῦτο πεπρᾶχθαι δοκῇ, τὸ παρὰ τὸν πυθμένα τρῆμα τῆϲ πιθάκνηϲ ἀνοίγουϲιν, ὡϲ ἐκρυῆναι τὸ ἀπόβρεγμα αὐτῶν, καὶ πίνουϲιν ἀντ’ οἴνου τοῦτο.


κλαστήριον

: κλαστήριον < → λείπει η ετυμολογία

κλαδευτήρι, δρεπάνι για κλάδεμα αμπελιού

※ 5ος αιώνας κε ⌘ Ἡσύχιος, Γλῶσσαι, Κ

κλαστήριον: δρέπανον S. τὸ τῆς ἀμπέλου <φύλλα τέμνον>


ῥοδωνιά

: ῥοδωνιά < ῥοδών + -ιά

κήπος με τριαντάφυλλα

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ψευδο-Δημοσθένης, Πρὸς Νικόστρατον περὶ ἀνδραπόδων ἀπογραφῆς, 16 @scaife.perseus.org

πρὸς δὲ τούτοις μεθʼ ἡμέραν παιδάριον ἀστὸν εἰσπέμψαντες διὰ τὸ γείτονες εἶναι καὶ ὅμορον τὸ χωρίον, ἐκέλευον τὴν ῥοδωνιὰν βλαστάνουσαν ἐκτίλλειν, ἵνα, εἰ καταλαβὼν αὐτὸν ἐγὼ δήσαιμι ἢ κατάξαιμι ὡς δοῦλον ὄντα, γραφήν με γράψαιντο ὕβρεως.

ποικιλία αμπελιού με ροδόχρωμα σταφύλια

αγριοτριανταφυλλιά (ῥοδάκανθα)

γλύκισμα με ροδοπέταλα (ῥοδουντία)

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 9, 70 406a, @scaife.perseus, @el.wikisource

ῥοδωνιὰν καλῶ μὲν τὴν λοπάδα ταύτην ἐγώ ἐσκεύασται δ’ οὕτως, ἵνα καὶ ἥδυσμα στεφανωτικὸν μὴ μόνον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς λαβὼν σχῇς, ἀλλὰ καὶ ἔνδον σεαυτοῦ καὶ πανδαισίᾳ τὸ σωμάτιον πᾶν ἑστιάσῃς, ῥόδα τὰ εὐοσμότατα ἐν ἴγδει τρίψας ἐπέβαλον ἐγκεφάλους ὀρνίθων τε καὶ χοίρων ἑφθοὺς σφόδρα ἐξινιασθέντας καὶ τῶν ᾠῶν τὰ χρυσᾶ, μεθ’ ἃ ἔλαιον, γάρον, πέπερι, οἶνον.


ἐφολκίς

: ἐφολκίς < → λείπει η ετυμολογία

άχθος, βάρος

ρυμουλκούμενο σκάφος

ναυτικός όρος


ἐφόλκιον

: ἐφόλκιον < ἐφέλκω

ναυτικός όρος

το προσάρτημα


ζυτουργεῖον

ζυτουργεῖον
-ου

: ζυτουργεῖον < → λείπει η ετυμολογία

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας, ⌘ P. Petrie 3 124 a-b @papyri.info

βασιλ[εύοντος] Πτολεμαίου τοῦ Πτολεμαίου
καὶ Ἀρ[σινόης θεῶ]ν Ἀδελφῶν ἔτους κ
Θῶυθ ζυτηρᾶς Κροκοδίλων πό(λεως)
[κ]αὶ Μεύρεως τοῦ Θῶυθ μηνὸς
[με]γ̣άλο̣[υ] ζυ(τουργίου) [ ̣] ̣[ ̣],
*:::PPetr. The Flinders Petrie Papyri […], Pt. 1, ed. J. P. Mahaffy (Royal Irish Academy, Cunningham Memoirs, No. 8); Pt. 2, ed. J. P. Mahaffy (ibid., No. 9); Pt. 3, ed. J. P. Mahaffy & J. G. Smyly (ibid., No. 11), Dublin 1891-1905.


κλάστης

: κλάστης (ελληνιστική κοινή) < κλάω

※ 5ος αιώνας κε ⌘ Ἡσύχιος, Γλῶσσαι, Κ

<κλάστης> ἀμπελουργός


ἀμπελουργός

ἀμπελουργός
-οῦ

: ἀμπελουργός < ἀμπελ- + -ουργός. Μορφολογικά αναλύεται σε ἄμπελος + ἔργον

αμπελοκαλλιεργητής, αμπελουργός

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 190 (190-191)

[ΤΡ.] Τρυγαῖος Ἀθμονεύς, ἀμπελουργὸς δεξιός, | οὐ συκοφάντης οὐδ᾽ ἐραστὴς πραγμάτων.
*:::[ΤΡΥ.] Τρυγαίος, από το δήμο της Αθμονίας, αμπελουργός πολύ άξιος· | όχι ανακατωσούρης, καταδότης.
*:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 3ος/2ος πκε αιώνας ⌘ Παλαιὰ Διαθήκη κατά την μετάφραση των Εβδομήκοντα , Ησαΐας, 61.5

καὶ ἥξουσι ἀλλογενεῖς ποιμαίνοντες τὰ πρόβατά σου, καὶ ἀλλόφυλοι ἀροτῆρες καὶ ἀμπελουργοί.


ἀμπελουργεῖον

ἀμπελουργεῖον
-ου

: ἀμπελουργεῖον < ἀμπελουργ(ός) + -εῖον

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχίνης, Περὶ τῆς παραπρεσβείας, 156 @scaife.perseus

ξένους τινὰς ἑαυτοῦ αἰχμαλώτους σκάπτοντας ἐν τῷ Φιλίππου ἀμπελουργείῳ καὶ δεδεμένους παρὰ πότον[*] ἐξῃτήσατο παρὰ Φιλίππου,


βιβλιοπωλεῖον

βιβλιοπωλεῖον
-ου

: βιβλιοπωλεῖον < βιβλιοπώλ(ης) + -εῖον

βιβλιοπωλείο

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 1, 2 , 1e, @scaife.perseus, @el.wikisource

ὧν κατέτρεχε μετὰ καὶ τῶν ἄλλων ὅσοι τι ἐφθέγγοντο Οὐλπιανὸς ὁ Τύριος, ὃς διὰ τὰς συνεχεῖς ζητήσεις, ἃς ἀνὰ πᾶσαν ὥραν ποιεῖται ἐν ταῖς ἀγυιαῖς, περιπάτοις, βιβλιοπωλείοις, βαλανείοις ἔσχεν ὄνομα τοῦ κυρίου διασημότερον Κειτούκειτος.


ἄζυξ

: ἄζυξ < → λείπει η ετυμολογία

που δεν υπόκειται σε ζυγό, που δεν αποτελεί ζευγάρι, άγαμος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἰφιγένεια ἐν Αὐλίδι, στίχ. 805 (805-808)

οἳ μὲν γὰρ ἡμῶν, ὄντες ἄζυγες γάμων, | οἴκους ἐρήμους ἐκλιπόντες ἐνθάδε | θάσσουσ᾽ ἐπ᾽ ἀκταῖς, οἳ δ᾽ ἔχοντες εὔνιδας | ἄπαιδες·
#:::Άλλοι από μας, ανύπαντροι, | τα σπίτια αφήσανε έρμα | και κάθονται δω χάμω στ᾽ ακρογιάλι, κι άλλοι είναι παντρεμένοι, | απ᾽ τα παιδιά τους όμως μακριά·
#::: Μετάφραση (1972) Η Ιφιγένεια στην Αυλίδα: Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Βάκχαι, στίχ. 694

νέαι παλαιαὶ παρθένοι τ᾽ ἔτ᾽ ἄζυγες.
#:::νέες, γριές και ανύπαντρα κορίτσια.
#:::Μετάφραση χ.χ.: Θ. Κ. Στεφανόπουλος, Αθήνα: Κίχλη @greek‑language.gr

παρθένος θεά

για τη θεά Αθηνά

μόνος, απομονωμένος

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Πολιτικά, 1.1253a @poesialatina.it

ἅμα γὰρ φύσει τοιοῦτος καὶ πολέμου ἐπιθυμητής, ἅτε περ ἄζυξ ὢν ὥσπερ ἐν πεττοῖς.
#:::αφού είναι εκ φύσεως τέτοιος και φιλοπόλεμος, όπως ακριβώς το απομονωμένο πιόνι στους πεσσούς.
#:::Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.


ἐμπειρία

ἐμπειρία
-ας

: ἐμπειρία < → λείπει η ετυμολογία

εμπειρία, πείρα

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχίνης, Κατὰ Κτησιφῶντος, 2

ἐξῆν πρῶτον μὲν τῷ πρεσβυτάτῳ τῶν πολιτῶν, ὥσπερ οἱ νόμοι προστάττουσι, σωφρόνως ἐπὶ τὸ βῆμα παρελθόντι ἄνευ θορύβου καὶ ταραχῆς ἐξ ἐμπειρίας τὰ βέλτιστα τῇ πόλει συμβουλεύειν,
#::: Έτσι, θα μπορούσε να ανέβαινε στο βήμα πρώτα ο πιο ηλικιωμένος πολίτης, όπως ορίζουν οι νόμοι, με ευπρέπεια, χωρίς αποδοκιμασίες και φωνασκίες, και να έδινε με την πείρα του τις καλύτερες συμβουλές στην πόλη·
#::: Μετάφραση (2012): Αθανάσιος Ι. Γιαγκόπουλος, Θεσσαλονίκη:Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἰσοκράτης, Φίλιππος, 152

οὐχ ἵνα τοῖς βαρβάροις μόνον τοῖς ἐπὶ τῆς Εὐρώπης κατοικοῦσιν πολεμῶν διατελῇς, ἀλλ᾽ ὅπως ἂν ἐν τούτοις γυμνασθεὶς καὶ λαβὼν ἐμπειρίαν καὶ γνωσθεὶς οἷος εἶ, τούτων ἐπιθυμήσῃς ὧν ἐγὼ τυγχάνω συμβεβουλευκώς.
#:::και φυσικά μόνο για να μπορέσεις να συνεχίσεις τον πόλεμο ενάντια στους βαρβάρους που κατοικούνε στην Ευρώπη, αλλά κυρίως για να εξασκηθείς σ ᾽αυτούς, να αποχτήσεις πείρα, να συνειδητοποιήσεις τις δυνάμεις σου και ύστερα να στρέψεις την προσοχή σου σ᾽ αυτά που τώρα εγώ συμβουλεύω.
#:::Μετάφραση (1967): Στέλλα Μπαζάκου - Μαραγκουδάκη, Αθήνα: ΟΕΔΒ @greek‑language.gr

γνώση που αποκτάται με την πρακτική άσκηση, εμπειρισμός

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Νόμοι, 4, 720b @scaife.perseus

κατʼ ἐμπειρίαν τὴν τέχνην κτῶνται,

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τὰ μετὰ τὰ φυσικά, 1.981a @poesialatina.it

ἀποβαίνει δ' ἐπιστήμη καὶ τέχνη διὰ τῆς ἐμπειρίας τοῖς ἀνθρώποις: ἡ μὲν γὰρ ἐμπειρία τέχνην ἐποίησεν, ὡς φησὶ Πῶλος, ἡ δ' ἀπειρία τύχην. γίγνεται δὲ τέχνη ὅταν ἐκ πολλῶν τῆς ἐμπειρίας ἐννοημάτων μία καθόλου γένηται περὶ τῶν ὁμοίων ὑπόληψις.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἰσοκράτης, Κατὰ τῶν σοφιστῶν, 14 @scaife.perseus

αἱ μὲν γὰρ δυνάμεις καὶ τῶν λόγων καὶ τῶν ἄλλων ἔργων ἁπάντων ἐν τοῖς εὐφυέσιν ἐγγίγνονται καὶ τοῖς περὶ τὰς ἐμπειρίας γεγυμνασμένοις·


γλουρός

: γλουρός < → λείπει η ετυμολογία

χρυσός, χρυσάφι

μεταλλουργία


γλοῦρος

: γλοῦρος < → λείπει η ετυμολογία

άλλη μορφή του γλουρός

μεταλλουργία

※ 2ος αιώνας κε αιώνας Βησαντῖνος, στην ⌘ Παλατινή Ανθολογία, βιβλίο 15ο, επίγραμμα 25, Βωμός, @perseus.tufts.edu, @loebclassics.com

ἐς γὰρ βωμὸν ὁρῆς με μήτε γλούρου
πλίνθοις, μήτ᾽ Ἀλύβης παγέντα βώλοις


σίπυδνος

σίπυδνος
-ου

: σίπυδνος < σιπύ(η) + -δνος

άλλη μορφή του σιπύη


πανδοῦρα

πανδοῦρα
-ας

: πανδοῦρα < Σύμφωνα με τον Beekes μάλλον έχει προελληνική προέλευση

τρίχορδο μουσικό όργανο

μουσικό όργανο