κύτος

κύτος
-εος/ους

: κύτος < κύω < (πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *(s)qut-, *(s)qeu- (καλύπτω, κρύβω). Συγγενές με τη (σανσκριτικά) skunati (κρύβω) και το (λατινικά) cutis (δέρμα)

κοίλωμα, κοιλότητα, καμπύλη

※ κύτος/(...) κοιλογάστορος κύκλου (Αἰσχύλος, Ἑπτά ἐπὶ Θήβας, 495)

αγγείο, δοχείο

καμπύλη ασπίδας


φρέαρ

φρέαρ
φρέατος

: φρέαρ < → λείπει η ετυμολογία

πηγή, κρήνη,

πηγάδι, δεξαμενή, χαβούζα στέρνα

όρυγμα, βόθρος


φλόγισμα

: φλόγισμα < αρχαία ελληνική φλογίζω, φλογισ- + -μα < φλόξ

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή


φόνος

σφαγή, φονικό, ανθρωποκτονία, δολοφονία, σκοτωμός

φόνου ὑπόδικος

θανατική ποινή

φόνον προκεῖσθαι δημόλευστον (θα εκτεθεί στην ποινή του θανάτου δια λιθοβολισμού)

ο νεκρός, το πτώμα, το θύμα της σφαγής

πρὶν ἴδω τὸν Ἑλένας φόνον ἐν δόμοις κείμενον


φιλοπότης

φιλοπότης
-ου
φιλοπότις

: φιλοπότης < φιλο- + -πότης

που αγαπάει το ποτό, που αγαπάει το κρασί

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 174.1

λέγεται δὲ ὁ Ἄμασις, καὶ ὅτε ἦν ἰδιώτης, ὡς φιλοπότης ἦν καὶ φιλοσκώμμων καὶ οὐδαμῶς κατεσπουδασμένος ἀνήρ.
*::: Λέγεται ωστόσο ότι ο Άμασις και απλός ιδιώτης όταν ήταν, του άρεσαν το ποτό και τα χωρατά και δεν ήταν καθόλου σοβαρός άνθρωπος·
*:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Σφῆκες, στίχ. 79 (78-79)

ὁδὶ δέ φησι Σωσίας πρὸς Δερκύλον | εἶναι φιλοπότην αὐτόν.
*:::Ο Σωσίας λέει στο Δερκύλο | πως θα ᾽ναι φίλος του πιοτού.
*:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr


φλογισμός

: φλογισμός (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική φλογίζω, φλογισ- + -μός

φλόγισμα

με διαφορετική σημασία

συνώνυμο του φλογμός: λάμψη, φλόγωση, φλόγα

ελληνιστική κοινή

άλλες μορφές: φλόγισις


καταλύτης

καταλύτης
-ου

: καταλύτης < καταλύ(ω) + -της

που καταλύει κάπου, φιλοξενούμενος, ξένος

ελληνιστική κοινή

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι Σύλλας, 25.2 @scaife.perseus

ἐτέτακτο γὰρ ἑκάστης ἡμέρας τῷ καταλύτῃ τὸν ξένον διδόναι τέσσαρα τετράδραχμα καὶ παρέχειν δεῖπνον αὐτῷ καὶ φίλοις, ὅσους ἂν ἐθέλῃ καλεῖν, ταξίαρχον δὲ πεντήκοντα δραχμὰς λαμβάνειν τῆς ἡμέρας, ἐσθῆτα δὲ ἄλλην μὲν οἰκουρῶν, ἄλλην δὲ εἰς ἀγορὰν προερχόμενος.

ελληνιστική κοινή

※ πριν από 234 πκε αιώνας, Επιγραφή από την Στύμφηλο Αρκαδίας. IG V,2 357. στίχος 15 (στίχοι 14-17) @epigraphy.packhum.org

συνλύτας δὲ
ἑλέσθαι ἑκατέραν τὰν πόλιν τρεῖς καὶ καταλύ[ταν τ]ὸ[ν κατ]αλύοντα τὰς δίκας ἐξ ἁπάντ[ων]
[τῶν πολ]ιτᾶν μὴ νεωτέρων τετρώκοντα ἐτέων [ἐόντω]ν ἕως τοῦ μηνὸς οὗπ[έρ] κα [αἱ]
παρκλήσιες γίγνωνται·

※ πριν από 234 πκε αιώνας, Επιγραφή από την Στύμφηλο Αρκαδίας. IG V,2 357. στίχος 20 (στίχοι 19-23) @epigraphy.packhum.org

[ἐσάγ]ειν δὲ τοὺς συνλύτας κατὰ [τὰς] π[α]ρκλή[σ]ια[ς τὰν] δίκαν καὶ δικάζειν, τὰς δὲ π[όλις]
ἀποστέλλειν τούς τε συνλύτας καὶ [κατ]α[λύταν] καὶ τὸν γροφῆ τὰς γραφθείσας [δίκας]
φέροντας, κατάλυσιν δὲ γίγν[εσθαι πορευομένοις] ἐν τὰς πόλις καθ’ [ὁδ]ὸν̣ τοῖς δικα[στ]α[ῖς],
τ̣οὺς δὲ ἄρχοντας πορεῦσαι διὰ [συ]γγρά[φω]ν καὶ μὴ [δια]λόγω<ι> ποτάγειν τὰς δίκας, γράφ[οντας]
κα[ὶ ὅ]σσας πὸτ τοὺς συνλύτας ἴσχει, ὧνπερ πάρκλησίς ἐστι.


φλοιός

: φλοιός < φλέω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *bʰlew (φουσκώνω, ρέω)

το εξωτερικό περίβλημα των φυτών

η μεμβράνη γύρω από τα αυγά πουλιών ή ψαριών

το υλικό από το οποίο υφαίνουν τον ιστό τους οι αράχνες

, το επιφανειακό και ανούσιο, το φόρτωμα με υπερβολικές διακοσμητικές λεπτομέρειες

περὶ τὸν φλοιόν ἀσχολεῖσθαι (το να ασχολείται καποιος με την επιφάνεια και όχι με την ουσία στο βάθος ενός θέματος)

ο Λακωνικὸς λόγος οὐκ ἔχει φλοιόν (η ομιλία των Σπαρτιατών δεν έχει επιφανειακές πολυλογίες)


κάλαμος

: κάλαμος, ήδη το τύπος καλάμη, ομηρικός < *κόλαμος που πιθανόν ξεκίνησε από το θηλυκό καλάμη, με αφομοίωση των [o] -[a] > [a] - [a] < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ḱl̥h₂mos < *ḱolh₂mos < *ḱolh₂-m- / *ḱlh₂-em- (καλάμι, άχυρο). Η κατάληξη, -αμος. Συγγενή: λατινική culmus (< γαλλική chaume), γερμανική Halm, αγγλική halm,

οτιδήποτε φτιαγμένο από καλάμια

βλαστός, καυλός σιταριού

είδος αυλού, φλάουτου

μουσικό όργανο


μαλακία

: μαλακία < μαλακ(ός) + -ία

μαλακότητα, τρυφερότητα

αδυναμία, ατονία

ελληνιστική κοινή

μαλθακότητα, εκθήλυνση, θηλυπρέπεια

ελληνιστική κοινή

νηνεμία, ηρεμία θάλασσας

ελληνιστική κοινή

ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ↷ λατινικά: malacia → ιταλικά: bonaccia → νέα ελληνικά: μπουνάτσα


κουράδα

αιτιατική ενικού του κουράς


πανωλεθρία

πανωλεθρία < πᾶν + ὄλεθρος < ὄλλυμι

ολοκληρωτική καταστροφή


στάθμη

στάθμη < ἵστημι

σχοινί που έχει χρώμα και χρησιμοποιείται για να δημιουργήσει ενδεικτικές ευθείες επάνω σε υλικό ώστε αυτό να κοπεί ίσια

τέρμα του δρόμου

(μεταφορικά) ο σκοπός


πορδή

πορδή < πέρδομαι

πορδή, κλανιά


διαγωγή

: διαγωγή < διάγω, δι-αγωγ- + -ή. Μορφολογικά αναλύεται σε (διά)
 δι- + ἀγωγή

η μεταβίβαση, η μεταφορά

η διασκέδαση

ο τρόπος ζωής

η διαπαιδαγώγηση, η καθοδήγηση


καταγωγή

: καταγωγή < αρχαία ελληνική κατάγω < κατα- + ἄγω

ελλιμενισμός, προσέγγιση στο λιμάνι

ναυτικός όρος

η κατάβαση ενός ποταμού, η πλεύση προς το ρεύμα του ποταμού

η πτώση των νερών σ’ έναν καταρράκτη, η κοίτη ενός καταρράκτη

κατάλυμα, διαμονή, πανδοχείο

επιστροφή από εξορία

καταγωγή, γενεαλογία


σπουδαιότητα

σπουδαιότητα

αιτιατική ενικού του σπουδαιότης


σταθερότητα

αιτιατική ενικού του σταθερότης

ελληνιστική κοινή


δανεισμός

δανεισμός
-οῦ

: δανεισμός < δανείζω, δανεισ- + -μός

ο δανεισμός χρημάτων, η λήψη δανείου


στολισμός

: στολισμός < στολίζω + -μός < στολίς / στολή / στόλος < στέλλω


τραπέζιον

: τραπέζιον < τράπεζ(α) + υποκοριστικό επίθημα -ιον < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *kʷtur-ped-ih₂- (που έχει τέσσερα πόδια)

υποκοριστικό του τράπεζα, τραπεζάκι

το τραπέζι πάνω στο οποίο ο αργυραμοιβός συναλλάσσεται


καταδρομή

: καταδρομή < κατα- + δρομή < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *der- (τρέχω)

προσβολή, όνειδος, ονειδισμός

τρύπα στη γη ως φωλιά ζώων ή πτηνών


πλάνη

: πλάνη < πλανάομαι (πλανάω) πλαν- + -η

περιπλάνηση, ταξίδι

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 1 (Κλειώ), 30.2

ξεῖνε Ἀθηναῖε, παρ᾽ ἡμέας γὰρ περὶ σέο λόγος ἀπῖκται πολλὸς καὶ σοφίης εἵνεκεν τῆς σῆς καὶ πλάνης
#::: Αθηναίε φιλοξενούμενέ μας, έχουν φτάσει σε μας πολλά λόγια για σένα εξαιτίας της σοφίας σου και των ταξιδιών σου

ξεστράτισμα, ψευδαίσθηση

※ 5ος αιώνας πκε Πλάτων, Φαίδων, 81a

πλάνης καὶ ἀνοίας καὶ φόβων καὶ ἀγρίων ἐρώτων καὶ τῶν ἄλλων κακῶν τῶν ἀνθρωπείων ἀπηλλαγμένῃ

ελληνιστική σημασία

※ 2ος αιώνας κε Κατά Ματθαίον, κζ' 64

κέλευσον οὖν ἀσφαλισθῆναι τὸν τάφον ἕως τῆς τρίτης ἡμέρας, μή ποτε ἐλθόντες οἱ μαθηταὶ κλέψωσιν αὐτὸν καὶ εἴπωσιν τῷ λαῷ Ἠγέρθη ἀπὸ τῶν νεκρῶν, καὶ ἔσται ἡ ἐσχάτη πλάνη χείρων τῆς πρώτης.


πινακοθήκη

πινακοθήκη
-ης

: πινακοθήκη (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική πίναξ, πινακ- + -ο- + -θήκη (< τίθημι)

χώρος με πίνακες ζωγραφικής, πινακοθήκη

※ 1ος πκε/κε αιώνας ⌘ Στράβων, Γεωγραφικά, 14.1, 14 @perseus.tufts.edu @wikisource

ἐπʼ ἀριστερᾷ δὲ τὸ προάστειον τὸ πρὸς τῷ Ἡραίῳ καὶ ὁ Ἴμβρασος ποταμὸς καὶ τὸ Ἡραῖον, ἀρχαῖον ἱερὸν καὶ νεὼς μέγας, ὃς νῦν πινακοθήκη ἐστί· χωρὶς δὲ τοῦ πλήθους τῶν ἐνταῦθα κειμένων πινάκων ἄλλαι πινακοθῆκαι καὶ ναΐσκοι τινές εἰσι πλήρεις τῶν ἀρχαίων τεχνῶν·


μίνθη

: μίνθη < → λείπει η ετυμολογία

άλλη μορφή του μίνθα

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, De diaeta, 2.54, p.558-560, @scaife.perseus

Μίνθη θερμαίνει καὶ οὐρέεται καὶ ἐμέτους ἵστησι, καὶ ἢν πολλάκις ἐσθίῃ τις, τὴν γονὴν τήκει ὥστε ῥέειν, καὶ ἐντείνειν κωλύει, καὶ τὸ σῶμα ἀσθενὲς ποιέει.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Προβλήματα (αμφίβολο)ʷ Ὅσα περὶ θάμνους καὶ λαχανώδη, 20.2 @scaife.perseus

Διὰ τί λέγεται μίνθην ἐν πολέμῳ μήτ’ ἔσθιε μήτε φύτευε; ἢ ὅτι καταψύχει τὰ σώματα; δηλοῖ δὲ ἡ τοῦ σπέρματος φθορά. τοῦτο δὲ ὑπεναντίον πρὸς ἀνδρείαν καὶ θυμὸν ταὐτὸν ὄν τῷ γένει.


δυσφράδεια

: δυσφράδεια < δυσφραδ(ής) + -εια με δυσ- + φραδ- (αρχαία ελληνική φράζω)

δυσκολία στην προφορά, δυσφράδεια

ελληνιστική κοινή


δυστοκία

: δυστοκία < δυσ- + τόκος + -ία < τίκτω

δυστοκία, δύσκολος τοκετός, με πόνους


κλαγγή

κλαγγή < κλάζω (ουρλιάζω) • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

άναρθρη φωνή

θόρυβος ή βουή συγκεχυμένη

το σύριγμα που κάνει η χορδή του τόξου

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 49

δεινὴ δὲ κλαγγὴ γένετ' ἀργυρέοιο βιοῖο
#:: ἀχὸς ἐβγῆκε τρομερὸς ἀπ' τ' ἀσημένιο τόξο (Μετάφραση: Ἰάκωβος Πολυλᾶς)


δυσχέρεια

δυσχέρεια
-ας

: δυσχέρεια < δυσχερής

δυστροπία, αποστροφή, αντιπάθεια, έχθρα

ενόχληση ή αηδία

για πράγματα

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Φιλοκτήτης, στίχ. 900 (900-901)

οὐ δή σε δυσχέρεια τοῦ νοσήματος | ἔπεισεν ὥστε μή μ᾽ ἄγειν ναύτην ἔτι;
#:::. Δεν πιστεύω να σ᾽ έκαμε το βάρος της αρρώστιας, | που να μη θέλεις πια να με πάρεις μαζί σας στο καράβι.
#::: Μετάφραση (1937): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Φιλοκτήτης, στίχ. 902 (902-903)

ἅπαντα δυσχέρεια, τὴν αὑτοῦ φύσιν | ὅταν λιπών τις δρᾷ τὰ μὴ προσεικότα.
#:::Όλα είναι βάρος, όταν, τη γενιά του | προδίδοντας κανείς, πάει να κάμει πράμα που δεν ταιριάζει.
#::: Μετάφραση (1937): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

δυσκολία στην εκτέλεση ενός πράγματος

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἰσοκράτης, Παναθηναϊκός, 117

Ἀλλ᾽ ὅμως οὐδὲν ἀγνοοῦντες τῶν προειρημένων ἐνόμιζον τῇ πόλει τῇ τηλικαύτῃ μὲν τὸ μέγεθος, τοιαύτην δ᾽ ἐχούσῃ δόξαν, λυσιτελεῖν καὶ πρέπειν ἁπάσας ὑπομεῖναι τὰς δυσχερείας μᾶλλον ἢ τὴν Λακεδαιμονίων ἀρχήν·
#:::Και όμως, ενώ οι πατέρες μας δεν αγνοούσαν τίποτε από όσα έχω αναφέρει προηγουμένως, πίστευαν ότι στην πόλη την τόσο μεγάλη στο μέγεθος και με τέτοιο όνομα είναι προς το συμφέρον της μάλλον και της ταιριάζει να υπομείνει όλες αυτές τις δυσκολίες παρά την κυριαρχία των Λακεδαιμονίων.
#:::Μετάφραση (2012): Αθανάσιος.Ι. Γιαγκόπουλος - Ζ.Ε Μαλαθούνη, Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἰσοκράτης, Φίλιππος, 12

Ἀλλ᾽ ὅμως ἁπάσας ἐγὼ ταύτας τὰς δυσχερείας ὑπεριδὼν οὕτως ἐπὶ γήρως γέγονα φιλότιμος
#:::Παρ᾽ όλα αυτά όμως εγώ όλες αυτές τις δυσκολίες τις παράβλεψα και μ᾽ έπιασε τέτοια φιλοδοξία τώρα στα γεράματα,
#:::Μετάφραση (1967): Στέλλα Μπαζάκου - Μαραγκουδάκη, Αθήνα: ΟΕΔΒ @greek‑language.gr

για επιχειρήματα

αηδία, τάση για ναυτία

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πρωταγόρας, 334c

καὶ διὰ τοῦτο οἱ ἰατροὶ πάντες ἀπαγορεύουσιν τοῖς ἀσθενοῦσιν μὴ χρῆσθαι ἐλαίῳ ἀλλ᾽ ἢ ὅτι σμικροτάτῳ ἐν τούτοις οἷς μέλλει ἔδεσθαι, ὅσον μόνον τὴν δυσχέρειαν κατασβέσαι τὴν ἐπὶ ταῖς αἰσθήσεσι ταῖς διὰ τῶν ῥινῶν γιγνομένην ἐν τοῖς σιτίοις τε καὶ ὄψοις.
#:::αυτός είναι ο λόγος που οι γιατροί απαγορεύουν στον άρρωστο το λάδι, μόνο πολύ λίγες σταλαματιές επιτρέπουν στα φαγητά του, ίσα ίσα όσο να σβήνει την αηδία που προξενούν τα φαγητά και τα προσφάγια στην όσφρηση.
#::: Μετάφραση (2009): Ηλίας Σπυρόπουλος. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος. @greek‑language.gr


καταδίκη

καταδίκη < → λείπει η ετυμολογία

δικαστική απόφαση με την οποία επιβάλλεται ποινή


μνημοσύνη

: μνημοσύνη < μνήμων + -σύνη

ανάμνηση, μνήμη


καταλαλιά

: καταλαλιά (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική καταλαλέω / καταλαλ(ῶ) + -ιά < κατά + λαλέω / λαλῶ < λάλος

κακολογία, καταλαλιά

ελληνιστική κοινή


κίχλη

κίχλη
ῐ φύσει

: κίχλη < → λείπει η ετυμολογία (ίσως προελληνική λέξη)

λατινικά: labrus ⁽ˡᵃ⁾


κιννάβαρι

κιννάβαρι
-εως

: κιννάβαρι < δάνειο προέλευσης από γλώσσες της Ανατολίας (πβ. αραβική زنجفر (zinjafr), περσική شنگرف (šangarf) < αρχαία περσική 𐎿𐎡𐎣𐎲𐎽𐎢𐏁 (s-i-k-b-ru-u-š / sinkabruš))

κιννάβαρι ^((Χρειάζεται τεκμηρίωση…))

αίμα κάποιου δράκου κατά κάποιες δοξασίες

(ελληνιστική σημασία, φυτό_ συνώνυμο του ἐρυθρόδανον, ή ἐρευθέδανον, η μανόλια


κιννάμωμον

κιννάμωμον < → λείπει η ετυμολογία


ποδόμακτρον

: ποδόμακτρον < ποδό- + μάκτρον

το ποδόμακτρο (απαντά σε glossa)

ελληνιστική κοινή


μίσθωμα

μίσθωμα
-ατος

: μίσθωμα < μισθόω + -μα (ήδη από τον 5ο π.Χ.)

συμφωνημένη τιμή για ενοικίαση

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 180.1

Ἀμφικτυόνων δὲ μισθωσάντων τὸν ἐν Δελφοῖσι νῦν ἐόντα νηὸν τριηκοσίων ταλάντων ἐξεργάσασθαι (ὁ γὰρ πρότερον ἐὼν αὐτόθι αὐτόματος κατεκάη), τοὺς Δελφοὺς δὴ ἐπέβαλλε τεταρτημόριον τοῦ μισθώματος παρασχεῖν.
#:::Όταν πάλι οι Αμφικτύονες ανέθεσαν για τριακόσια τάλαντα την ανέγερση του ναού που υπάρχει σήμερα στους Δελφούς (γιατί εκείνος που υπήρχε προηγουμένως εκεί κάηκε μόνος του), επιβλήθηκε στους κατοίκους να καταβάλουν το ένα τέταρτο της δαπάνης.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 4oς πκε αιώνας ⌘ Ισοκράτης, Ἀρεοπαγιτικός, 7.29

οὐδὲ τὰς μὲν ἐπιθέτους ἑορτὰς, αἷς ἑστίασίς τις προσείη, μεγαλοπρεπῶς ἦγον, ἐν δὲ τοῖς ἁγιωτάτοις τῶν ἱερῶν ἀπὸ μισθωμάτων ἔθυον·
#::: ούτε ακόμη τελούσαν με μεγαλοπρέπεια τις πρόσφατα θεσπισμένες γιορτές, στη διάρκεια των οποίων ακολουθούσε κάποια συνεστίαση, ούτε πρόσφεραν θυσίες στη διάρκεια των πιο ιερών εορτών με εκμισθώσεις ύστερα από μειοδοτικό διαγωνισμό.
#::: Μετάφραση (2012), Α.Ι. Γιαγκόπουλος-Ζ.Ε. Μαλαθούνη, @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας, επιγραφή, Στήλη λευκού Ναξιακού μαρμάρου. @greek-language.gr

[ὅ]ρ̣ος χωρίων καὶ
οἰκίας καὶ κεράμου
ἀποτετιμημέ-
τυνων τοῖς παιδίοις
τοῖς Ἐπ̣ίφρονος· τοῦ
ἀρχαίου 𐌗𐌗𐌗𐅅 καὶ
τῶν μισθωμάτων
τετρακοσίων δρα-
χμῶν τοῦ ἐνιαυ-
[το]ῦ ἑκάστου ἐπὶ
[. . .]γ̣ήτου·
#:::Όρος γαιών και
οικίας και κεραμώσεως
υποθηκευμένων ως εγγυήσεων
υπέρ των παιδιών του Επίφρονος·
για το κεφάλαιο αντί 3.500 δραχμών και
για τα μισθώματα
αντί τετρακοσίων δραχμών
 κατʼ έτος,
 από το έτος του άρχοντος […]γήτου.
#:::Έκδ. IG XII Suppl. 194. Μ. I. Finley, Studies in Land and Credit in Ancient Athens, 500-200 B.C., Columbia University 1952 (repr. ed. 1973), αρ. 131, και σελ. 43.
#:::ΣτΕ: Η στήλη βρέθηκε στη Νάξο και φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Νάξου.

μισθωμένη κατοικία

ελληνιστική σημασία

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Καινή Διαθήκη, Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, 28.30

Ἐνέμεινεν δὲ διετίαν ὅλην ἐν ἰδίῳ μισθώματι, καὶ ἀπεδέχετο πάντας τοὺς εἰσπορευομένους πρὸς αὐτόν,
#:::Ἔμεινε δὲ ὁ Παῦλος ὁλόκληρη διετία σὲ δικό του μισθωμένο οἴκημα. Καὶ δεχόταν ὅλους, ὅσοι τὸν ἐπισκέπτονταν.
#:::Μετάφραση: Νικόλαος Σωτηρόπουλος, @archive.org

αμοιβή πόρνης

※ 3ος/2ος πκε αιώνας ⌘ Παλαιὰ Διαθήκη κατά την μετάφραση των Εβδομήκοντα , Δευτερονόμιο, 23.19, @scaife.perseus

οὐ προσοίσεις μίσθωμα πόρνης οὐδὲ ἄλλαγμα κυνὸς εἰς τὸν οἶκον κυρίου τοῦ θεοῦ σου πρὸς πᾶσαν εὐχήν, ὅτι βδέλυγμα Κυρίῳ τῷ θεῷ σού ἐστιν καὶ ἀμφότερα.


πιστάκιον

πιστάκιον
-ου

: πιστάκιον < πιστάκ(η) + -ιον. Συγγενή: → δείτε τη λέξη πιστάκη & το νεοελληνικό φιστίκι. (Χρειάζεται έλεγχο)

ο καρπός της φιστικιάς, φιστίκι


καλόν

: καλόν < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου καλός


κατακλείς

κατακλείς
-εῖδος

: κατακλείς < κατα- + κλείς (κλειδί)

κλειδί, εργαλείο για το κλείσιμο πόρτας

συνώνυμο του ἀκρώμιον

ελληνιστική σημασία

οι τελικές, συμπερασματικές φράσεις κειμένου, η κατακλείδα

ελληνιστική σημασία


φόρμιγξ

: φόρμιγξ, ήδη ομηρικό < θέμα φορμ- + -ιγξ, πιθανό μεσογειακής προέλευσης ή προέλευσης από γλώσσες της Ανατολίας

η φόρμιγγα, είδος λύρας, όργανο του Απόλλωνα

μουσικό όργανο

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 603

φόρμιγγος περικαλλέος ἣν ἔχʼ Ἀπόλλων


μητρυιά

μητρυιά
-ᾶς
μητρυιός

: μητρυιά < μη- (όπως στο μήτηρ) + -τρυιά, με συγγενή τη συνώνυμη παλαιά αρμενική մաւրու (mawru) (γραφή του մօրու (mōru)). Το ύψιλον, πιθανόν με την επίδραση του ἑκυρός (πεθερός).


στρογγύλωσις

στρογγύλωσις
-εως

: στρογγύλωσις < στρογγυλόω / στρογγυλῶ + -σις (-ωσις)

η στρογγύλωση


πτέρνα

: πτέρνα < ιωνικός τύπος  πτέρνη < → λείπει η ετυμολογία

ανθρώπινο σώμα

(Χρειάζεται στοιχεία παραθέματος)

ὑμεῖς τὸν ἐγκέφαλον ἐν τοῖς κροτάφοις καὶ μὴ ἐν ταῖς πτέρναις καταπεπατημένον φορεῖτε
#::: να έχετε τα μυαλά στη θέση τους, όχι ...

το πίσω μέρος του παπουτσιού (εκεί που σήμερα βρίσκεται συνήθως το τακούνι)

το κατώτερο τμήμα μηχανών ή διαφόρων κατασκευών, η βάση τους

περίπου το κέντρο του αρχαίου πλοίου


πτέρνα

: πτέρνα < πέρνα

άλλη μορφή του πέρνα: χοιρομέρι


πτωχεία

: πτωχεία < → λείπει η ετυμολογία

Κατηγορία:Σελίδες που χρειάζονται επιμέλεια (αρχαία ελληνικά)

φτώχεια, επαιτεία


κύστις

κύστις
-εως
και
-ίος

: κύστις < → λείπει η ετυμολογία

κύστη, φούσκα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 5 (Ε. Διομήδους ἀριστεία.), στίχ. 67 (στίχοι 66-67)

βεβλήκει γλουτὸν κατὰ δεξιόν· ἡ δὲ διαπρὸ | ἀντικρὺ κατὰ κύστιν ὑπ᾽ ὀστέον ἤλυθ᾽ ἀκωκή·
#:::και τον κτυπά στο δεξιό μερί και αντίκρ᾽ η λόγχη | στην φούσκαν βγαίνει, αφού περνά στο κόκαλο αποκάτω.
#::: Μετάφραση Έμμετρη Μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς @greek‑language.gr

: οι σακούλες κάτω από τα μάτια

στον πληθυντικό

για τον άνεμο

όταν φουσκώνει τα σύννεφα

※ 5ος/4ος αιώνας πκε ⌘ Αριστοφάνης, Νεφέλαι, 404-405

ὅταν εἰς ταύτας ἄνεμος ξηρὸς μετεωρισθεὶς κατακλεισθῇ, | ἔνδοθεν αὐτὰς ὥσπερ κύστιν φυσᾷ,
#:::Ξερός άνεμος όταν ανέβει ψηλά και κλειστεί από παντού σε νεφέλη, | από μέσα φυσώντας πολύ δυνατά τη φουσκώνει σα φούσκα
#:::Μετάφραση (1967), Θρασύβουλος Σταύρου @greek‑language.gr

πληγή στη ράχη αλόγου


φλυκταίνωσις

φλυκταίνωσις

: φλυκταίνωσις < φλυκταινόομαι, φλυκταινω- + -σις

η φλυκταίνωση


φρονιμότης

φρονιμότης
-ητος

: φρονιμότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική φρόνιμο(ς) + -της

συνώνυμο του φρόνησις: φρονιμάδα, φρονιμότητα


προαίρεσις

προαίρεσις
-εως

: προαίρεσις < προαιροῦμαι, προαιρέ(ομαι) + -σις. Μορφολογικά αναλύεται σε προ- + αἵρεσις < αἱρέομαι/αἱροῦμαι
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: προαίρεση

εκλογή, επιλογή

κατά προαίρεσιν μe ελεύθερη, εκούσια και όχι από άγνοια ενσυνείδητη επιλογή (Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1110a)

σκοπός, τρόπος ζωής

σύστημα διακυβέρνησης


κατάδυσις

κατάδυσις
-εως

: κατάδυσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική καταδύ(ω), + -σις

βύθιση στο νερό, καταβύθιση, κατάβαση, κατάδυση

ελληνιστική κοινή


κατάλυσις

κατάλυσις
-εως

: κατάλυσις < καταλύ(ω) + -σις < κατά + αρχαία ελληνική λύω

ανατροπή, διάλυση

τέλος
τέλος πολέμου

συνώνυμο του κατάλυμα: μέρος ανάπαυσης, κατοικία


φοίτησις

: φοίτησις < → λείπει η ετυμολογία

το να συχνάζεις κάπου

η φοίτηση, το να πηγαίνεις σε σχολείο

ελληνιστική σημασία


φροντίς

: φροντίς < → λείπει η ετυμολογία


προαίσθησις

προαίσθησις
-εως

: προαίσθησις < → λείπει η ετυμολογία


καταμέρισις

καταμέρισις
-εως

: καταμέρισις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική καταμερί(ζω) + -σις < κατα- + μερίζω

συνώνυμο του καταμερισμός

ελληνιστική κοινή


μήνυσις

μήνυσις
-εως

: μήνυσις < μηνύ(ω) + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: μήνυση (με ειδικότερη σημασία)

κατάθεση πληροφορίας


ἔπαλξις

: ἔπαλξις, ήδη ομηρικό < → λείπει η ετυμολογία → δείτε τη λέξη ἐπαλέξω

αμυντική κατασκευή

στρατιωτικός όρος

το πάνω μέρος του τείχους από το οποίο χτυπούσαν οι αμυνόμενοι


φολίς

: φολίς < θέμα φολ-, πιθανόν μεταπτωτική βαθμίδα θέματος που βρίσκουμε στο φελλός ή, < φλόος, φλέω + -ίς

στίγμα στην επιφάνεια του δέρματος μιας λεοπάρδαλης ή ενός πάνθηρα

κατ’ επέκταση

ελληνιστική σημασία

είδος διακόσμησης


προθέρμανσις

προθέρμανσις
-εως

: προθέρμανσις < → λείπει η ετυμολογία


κατακράτησις

κατακράτησις
-εως

: κατακράτησις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κατακρατέω / κατακρατῶ, κατακρατη- + -σις (-ησις). Μορφολογικά αναλύεται σε κατα- + κράτησις

υπερίσχυση, καθυπόταξη


καταμέτρησις

καταμέτρησις
-εως

: καταμέτρησις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική καταμετρέω / καταμετρῶ, καταμετρη- + -σις

0=- κατα- Κατηγορία:Λέξεις με πρόθημα κατα- (ελληνιστική κοινή)

η καταμέτρηση

ελληνιστική κοινή


δωδεκάς

δωδεκάς
-άδος

: δωδεκάς < → λείπει η ετυμολογία


πιστοποίησις

πιστοποίησις
-εως

: πιστοποίησις < → λείπει η ετυμολογία


μήτηρ

: μήτηρ < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική *mā́tēr < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *méh₂tēr (μητέρα)

≤ συνυπώνυμα: ἀδελφή, ἀδελφός, θυγάτηρ, πατήρ, υἱός


σύλληψις

σύλληψις
-εως

: σύλληψις < συλλαμβάνω, συλληψ- < συλληπ- + -σις > -ψις. Μορφολογικά αναλύεται σε σύλ- + λῆψις

η λήψη από κοινού

σύλληψη (αιχμαλώτιση]])

σύλληψη (εμβρύου, γονιμοποίηση, η αρχή της εγκμοσύνης


πρόθεσις

πρόθεσις < προτίθημι, θέμα προθε- + -σις. Μορφολογικά αναλύεται σεπρό- + θέσις

η τοποθέτηση κάποιου αντικειμένου μπροστά από άλλο

η έκθεση του σώματος του νεκρού στο σπίτι του

η δημόσια δήλωση, η κοινοποίηση

η πρόταση ενός ζητήματος για συζήτηση

νέα ελληνική: πρόθεση


προανάκρουσις

προανάκρουσις
-εως

: προανάκρουσις < → λείπει η ετυμολογία

προανάκρουση, → ζητούμενο λήμμα

≈ συνώνυμα: προαναβολή


καταμήνυσις

καταμήνυσις
-εως

: καταμήνυσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική καταμηνύ(ω) + -σις

η πληροφόρηση


μητρόπολις

μητρόπολις
-εως

: μητρόπολις < μητρό- + -πολις

μητρόπτολις

ποιητικός τύπος:

η μητρόπολη, μητρική πόλη μιας αποικίας

η μητέρα πατρίδα

μητρόπολη, μεγαλούπολη


σύμβασις

σύμβασις
-εως

: σύμβασις < συμβαίνω, συμβα- + -σις. Μορφολογικά αναλύεται σε σύμ- + βάσις

αρχική σημασία

συμφωνία, συνθήκη, διευθέτηση, σύμβαση

εκφράσεις: κατὰ σύμβασιν


κατάθλιψις

κατάθλιψις
-εως

: κατάθλιψις < καταθλίβ(ω) + -σις > -ψις

πίεση προς τα κάτω, κατάθλιψη στη σημασία: συμπίεση

ελληνιστική κοινή


πρόγνωσις

πρόγνωσις
-εως

: πρόγνωσις < → λείπει η ετυμολογία

πρόγνωση (όπως και για ασθένειες)


καταμόσχευσις

καταμόσχευσις
-εως

: καταμόσχευσις < καταμοσχεύ(ω) + -σις

η καταμόσχευση

ελληνιστική κοινή


πιστότης

πιστότης
-ητος

: πιστότης < πιστό(ς) + -της
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: πιστότητα (με διαφορετική σημασία)

τιμιότητα, καλή πίστη, ειλικρίνεια


καταιγίς

καταιγίς
-ίδος

: καταιγίς < κατ- + αἰγίς (στη μεταφορική της σημασία)

μετεωρολογία

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ψευδοαριστοτέλης, Περὶ κόσμου, 4 @scaife.perseus

Τῶν γε μὴν βιαίων πνευμάτων καταιγὶς μέν ἐστι πνεῦμα ἄνωθεν τύπτον ἐξαίφνης, θύελλα δὲ πνεῦμα βίαιον καὶ ἄφνω προσαλλόμενον, λαῖλαψ δὲ καὶ στρόβιλος πνεῦμα εἰλούμενον κάτωθεν ἄνω, ἀναφύσημα δὲ γῆς πνεῦμα ἄνω φερόμενον κατὰ τὴν ἐκ βυθοῦ τινος ἢ ῥήγματος ἀνάδοσιν· ὅταν δὲ εἰλούμενον πολὺ φέρηται, πρηστὴρ χθόνιός ἐστιν.

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι Φάβιος Μάξιμος, 12.4 @scaife.perseus

οὐκ ἐγὼ μέντοι προὔλεγον ὑμῖν πολλάκις τήν ἐπὶ τῶν ἄκρων ταύτην καθημένην νεφέλην, ὅτι μετὰ ζάλης ποτὲ καὶ καταιγίδων ὄμβρον ἐκρήξει;


προδιάθεσις

προδιάθεσις
-εως

: προδιάθεσις < → λείπει η ετυμολογία


κατάκρισις

: κατάκρισις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κατακρίνω < κατά + κρίνω. Μορφολογικά, κατά- + κρίσις.
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: κατάκριση


μητρότης

μητρότης
-ητος

: μητρότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική μήτηρ, μητρ- + -ότης

ελληνιστική κοινή


καταιόνησις

καταιόνησις
-εως

: καταιόνησις (ελληνιστική κοινή) < καταιονάω / καταιονῶ, καταιονη- + -σις < κατά + αρχαία ελληνική αἰονάω "πλένω, περιλούω"

καταιώνηση, καταιονισμός

ελληνιστική κοινή


κατάκλασις

κατάκλασις
-εως

: κατάκλασις < κατακλά(ω) + -σις < κατά + αρχαία ελληνική κλάω

η κατάκλαση, ο καταθρυμματισμός


προαπόδειξις

προαπόδειξις
-εως

: προαπόδειξις < αρχαία ελληνική προαποδείκνυμι + -ξις < πρό + ἀποδείκνυμι

ελληνιστική κοινή


μίμησις

μίμησις
-εως

: μίμησις < μιμέομαι, μιμη- + -σις < μῖμος

απομίμηση, αντιγραφή

αναπαράσταση στην τέχνη, εξεικόνιση


κυρίευσις

κυρίευσις
-εως

: κυρίευσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κυριεύ(ω) + -σις

ελληνιστική κοινή


κατάκλισις

κατάκλισις
-εως

: κατάκλισις < κατακλίνω, κατακλι- + -σις < κατά + αρχαία ελληνική κλίνω

το να κάνω κάποιον να καθίσει, να κατακλιθεί

το να κάθομαι
σε κρεβάτι

το να κάθομαι
σε τραπέζι (όπως για δείπνο)


ἀδελφοποίησις

ἀδελφοποίησις

: ἀδελφοποίησις < ἀδελφο- + -ποίησις

αδελφοποίηση

ελληνιστική κοινή


κατάληξις

: κατάληξις, ήδη στον Αριστοτέλη < καταλήγω, καταληκ- + -σις → δείτε και τις λέξεις κατά, λῆξις και λήγω

το τελευταίο τμήμα (όπως για φυτά)

στον Αριστοτέλη

3ος αιώνας πκε - Ar. 1.13.13 → χρειάζεται παράθεμα

τελευταίο μέρος περιόδου (σε κείμενο)

ελληνιστική σημασία

το μέρος λέξης που αλλάζει στην κλίση, η κατάληξη

ελληνιστική σημασία

※ 2ος αιώνας κε ⌘ Ἀπολλώνιος ὁ Δύσκολος Περὶ ἐπιρρημάτων, 2.1.1.166

περισσοσυλλάβου πάσης γενικῆς κατάληξίς ἐστι βραχεῖα

@books.google Immanuel Bekker, Anecdota Graeca, Berolini: 1816, τόμος 2ος, Apollonii Alexandrini De Coniunctionibus et de Adverbiis libri.

η κατάληξη, η έκβαση, η λήξη

ελληνιστική σημασία


μίσθωσις

: μίσθωσις < μισθόω / μισθῶ + -σις < μισθός

μίσθωση, ενοικίαση


κυριότης

κυριότης
-ητος

: κυριότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κύριο(ς) + -της

κυριότητα, κυριαρχία

ελληνιστική κοινή


στρέψις

στρέψις
-εως

: στρέψις < στρέφω, στρεφ- + -σις > -ψις

το στρίψιμο, η στρέψη


ἀδελφότης

: ἀδελφότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική ἀδελφό(ς) + -της

ελληνιστική κοινή


φιλοφρόνησις

φιλοφρόνησις
-εως

: φιλοφρόνησις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική grc, φιλοφρονῶ, φιλοφρονη- + -σις. Μορφολογικά αναλύεται σε φιλο- + φρόνησις.
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: φιλοφρόνηση

ευγένεια, περιποίηση


φρικίασις

φρικίασις
-εως

: φρικίασις < φρικιά(ω) / φρικιῶ + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: φρικίαση

ρίγος, ανατριχίλα


κατάδοσις

: κατάδοσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική καταδίδωμι (κατανέμω, αποδίδω), καταδο- + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: (καθαρεύουσα) (με διαφορετική σημασία) ⇘ νέα ελληνικά: κατάδοση

δόση πληρωμής


κατάληψις

κατάληψις
-εως

: κατάληψις < καταλαμβάνω, καταληπ- + -σις > -ψις < κατά + αρχαία ελληνική λαμβάνω

κατοχή, κατάληψη


μνημόνευσις

μνημόνευσις
-εως

: μνημόνευσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική grc + -σις

ελληνιστική κοινή


κυρτότης

κυρτότης
-ητος

: κυρτότης < κυρτό(ς) + -της

≠ αντώνυμα: κοιλότης

το καμπούριασμα


κύρτωσις

κύρτωσις
-εως

: κύρτωσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κυρτόω / κυρτῶ + -σις

ελληνιστική κοινή


κύρωσις

κύρωσις
-εως

: κύρωσις < κυρόω / κυρῶ + -σις < κῦρος

επικύρωση, γνησιότητα


στρογγυλότης

στρογγυλότης
-ητος

: στρογγυλότης < στρογγύλο(ς) + -της

στρογγυλότητα


φρόνησις

φρόνησις
-εως

: φρόνησις < φρονέω / φρονῶ, φρονη- + -σις (-ησις) < → δείτε τη λέξη φρήν

σκοπός, πρόθεση, η σκέψη να κάνω κάτι

φρόνηση, φρονιμάδα


καταλληλότης

καταλληλότης
-εως

: καταλληλότης (ελληνιστική κοινή) < κατάλληλο(ς) (ταιριαστός, αρχαία σημασία: αντίστοιχος) + -της


πίσσωσις

πίσσωσις
-εως

: πίσσωσις < → λείπει η ετυμολογία


πίστις

: πίστις < *πιθ-τις < μεταπτωτική βαθμίδα πιθ- που συναντάμε στο πείθω

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 372 Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

πίστεις δ᾽ ἄρα ὁμῶς καὶ ἀπιστίαι ὤλεσαν ἄνδρας
#::: Γιατί η ευπιστία και η δυσπιστία εξίσου καταστρέφουν τους ανθρώπους

※ Ἔστι δὲ πίστις ἐλπιζομένων ὑπόστασις, πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων. (Ἀποστόλου Παύλου, Πρὸς Ἑβραίους, 11.1)


πλάνος

πλάνος
-ου
ὁ
πλάνος
οἱ
πλάνοι
τοῦ
πλάνου
τῶν
πλάνων
τῷ
πλάνῳ
τοῖς
πλάνοις
τὸν
πλάνον
τοὺς
πλάνους
πλάνε
πλάνοι
τὼ
πλάνω
τοῖν
πλάνοιν

: πλάνος, ήδη στον Σοφοκλή < πλανάομαι / πλανῶμαι (αναδρομικός σχηματισμός) < πλανάω
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: πλάνος ⇒ νέα ελληνικά: πλάνος
:: ↷ λατινικά: planus (στη σημασία: απατεώνας)

απατεώνας, αγύρτης


προγάστωρ

: προγάστωρ < προ- + -γάστωρ (αρχαία ελληνική γαστήρ)

ελληνιστική κοινή


δύτης

: δύτης < δύ(ω) + -της

δύτης βύθιος


πόδας

αιτιατική πληθυντικού του πούς


κλαυθμός

: κλαυθμός, ήδη ομηρικό < θέμα κλαυ- (< *κλαϜ-) του ρήματος κλαίω + -θμός

κλάμα, θρήνος

※ οἶκος μὲν πᾶς Ἁρπάγου κλαυθμῷ κατείχετο (Ηροδ. Κλειώ 111)

※ ...καὶ καταθάψομεν, οὐχ ὑπὸ κλαυθμῶν τῶν ἐξ οἴκων, ἀλλ᾽ Ἰφιγένειά νιν ἀσπασίως θυγάτηρ, ὡς χρή, πατέρ᾽ ἀντιάσασα πρὸς ὠκύπορον πόρθμευμ᾽ ἀχέων περὶ χεῖρε βαλοῦσα φιλήσει.

... θα τον θάψουμε χωρίς μοιρολόγια απ' το σπίτι. Η Ιφιγένεια, όμως, με πόση χαρά, σαν καλή θυγατέρα, τον πατέρα της όταν δεχτή στο γοργό ποταμό των καϋμών, αγκαλιάζοντας θέλει φιλήση (Αισχ. Αγαμέμνων, 1557, απόδοση Γ. Γρυπάρη, 1911)


κιονίσκος

: κιονίσκος < κίων, γεν. κίον(ος) + -ίσκος

ο μικρός κίονας, ο κιονίσκος

αρχιτεκτονική


κίων

: κίων, ήδη μυκηναϊκή 𐀑𐀺 (ki-wo): *κίϜων. Συνδέεται με την παλαιά αρμενική սիւն (siwn) (αρμενική սյուն (syun)). Πιθανόν, δάνειο από κοινή πηγή.
: Κατά τον Beekes συνδέεται με την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *(s)kiHu-. Σημειώνει ότι βάσει νεότερης έρευνας, η λέξη αναγνωρίζεται και σ' άλλους κλάδους γλωσσών (με τη σημασία «καλάμι του ποδιού»).

αρχιτεκτονική


παιδονόμος

παιδονόμος < παιδο- + -νόμος < παῖς και νέμω (διανέμω καθήκοντα)

ο υπεύθυνος για την εκπαίδευση των παιδιών


σαγματοποιός

σαγματοποιός

: σαγματοποιός < σάγμα, σαγματ- (ελληνιστική σημασία: σαμάρι) + -ο- + -ποιός

σαμαράς, σαγματοποιός

ελληνιστική κοινή


ποδότης

: ποδότης < πούς + -ότης

το να έχεις πόδια


τένων

τένων
-οντος

: τένων < → λείπει η ετυμολογία


δανειστής

δανειστής
δανείστρια

: δανειστής < δανείζω, δανεισ- + -τής < δάνειο

ο δανειστής (όπως στα νέα ελληνικά)


κλαδίσκος

κλαδίσκος
-ου

: κλαδίσκος (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κλάδ(ος) + υποκοριστικό επίθημα -ίσκος

υποκοριστικό του κλάδος

※ Ανακρεόντεια, 18 (Carmina Anacreontea, ed. M. L. West, Leipzig: Teubner 1984), ποιήματα από την Παλατινή Ανθολογία κάποια από τα οποία λανθασμένα είχαν αποδοθεί στον Ανακρέοντα

παρὰ τὴν σκιὴν Βαθύλλου

καθίσω· καλὸν τὸ δένδρον,

ἁπαλὰς δ᾽ ἔσεισε χαίτας

μαλακωτάτωι κλαδίσκωι·


δασμός

: δασμός < *δασ-σμός < *δατ-σμός με αφομοίωση [ts] > [ss] και απλοποίηση [ss] > s < θέμα δατ- του δατέομαι (διαιρώ, μοιράζω), μέλλοντας: δάσομαι, άλλη μορφή θεμάτων που συναντάμε στο δαίομαι (και δαίμων), στο δάπτω (και δαπάνη, δαψιλής)

μοιρασιά λείας, λαφύρων

συνεισφορά φόρου, εισαγωγικός δασμός


κλαυθμυρισμός

κλαυθμυρισμός

: κλαυθμυρισμός < κλαυθμῠρίζω, κλαυθμυρισ- + -μός

το κλαυθμύρισμα, κλαυθμυρισμός, κλαψούρισμα σαν παιδιού

ελληνιστική κοινή


παιάν

: παιάν < → λείπει η ετυμολογία

χορικό άσμα, ωδή, ύμνος


ποδίσκος

: ποδίσκος (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική πούς, ποδ + υποκοριστικό επίθημα -ίσκος

υποκοριστικό του πούς: ποδαράκι

ελληνιστική κοινή


κιρσός

: κιρσός < προελληνική


μιμογράφος

: μιμογράφος (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική μῖμ(ος) + -ο- + -γράφος

συγγραφέας «μίμων» (αρχαίας κωμωδίας)


σακκίδιον

σακκίδιον
-ου

: σακκίδιον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική σάκκ(ος) + υποκοριστικό επίθημα -ίδιον

σακίδιο, μικρός σάκος

υποκοριστικό


φοινίκιον

: φοινίκιον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική φοῖνιξ, φοινικ- + υποκοριστικό επίθημα -ιον

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή


κτένιον

: κτένιον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κτείς, κτεν- + υποκοριστικό επίθημα -ιον


κύτταρον

μορφή ουδέτερου για το αρσενικό κύτταρος


ἀνδράποδον

: ἀνδράποδον < ἀνήρ, ἀνδρ-ά- + • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε; πιθανότατα σε αντιδιαστολή προς το τετράποδον

δούλος ο οποίος είχε αιχμαλωτιστεί


φυλλάριον

φυλλάριον
-ου

: φυλλάριον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική φύλλ(ον) + υποκοριστικό επίθημα -άριον

υποκοριστικό του φύλλον, το φυλλαράκι


φύλλον

: φύλλον < → λείπει η ετυμολογία


φροντιστήριον

φροντιστήριον
-ου

: φροντιστήριον < φροντίζω, φροντισ- + -τήριον
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: φροντιστήριο

χώρος στοχασμού, διαλογισμού, μελέτης

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Νεφέλαι

στίχ. 94 Ψυχῶν σοφῶν τοῦτ᾿ ἐστὶ φροντιστήριον

στίχ. 142 (141-142) ἐγὼ γὰρ οὑτοσὶ ἥκω μαθητὴς εἰς τὸ φροντιστήριον

χώρος διαλέξεων, μαθημάτων, σχολή, σπουδαστήριο

ελληνιστική σημασία


φρύγανον

φρύγανον
-ου

: φρύγανον < φρύγ(ω) + -ανον

φρύγανο, ξερόκλαδο


φρεάτιον

φρεάτιον
-ου

: φρεάτιον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική φρέαρ, φρεατ- + υποκοριστικό επίθημα -ιον
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: φρεάτιο

υποκοριστικό του φρέαρ


προγνωστικόν

προγνωστικόν

, τίτλος έργου του Ιπποκράτη


πρόθυρον

πρόθυρον
-ου

: πρόθυρον < πρό- + θύρ(α) + -ον

μπροστινή πόρτα που οδηγεί σε αυλή

χώρος (όπως υπόστεγο ή βεράντα) πριν από την πόρτα


προαύλιον

προαύλιον
-ου

: προαύλιον < προ- + αὐλ(ός) + -ιον

πρελούδιο ή προοίμιο που εκτελούνταν στον αυλό


προαύλιον

προαύλιον
-ου

: προαύλιον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική προ- + αὔλιον (αγροτική κατοικία - θάλαμος), ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου αὔλιος < αὐλή

μπροστινή αυλή, προαύλιο

ελληνιστική κοινή


δωδεκάθεον

δωδεκάθεον < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου δωδεκάθεος

το δωδεκάθεο

ελληνιστική κοινή


μισθωτήριον

μισθωτήριον
-ου

: μισθωτήριον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική μισθω(τής) + -τήριον
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: μισθωτήριο με διαφορετική σημασία

τόπος προσλήψης μισθωτών εργατών

※ 5ος αιώνας κε ⌘ Ἡσύχιος, Γλῶσσαι, Ο

<ὄψ' ἦλθες, ἀλλ' εἰς τὸν Κολωνὸν ἵεσο> ἐπὶ τῶν μισθωτῶν ἔλεγον. τοὺς ἐπὶ τὸ ἔργον ἐλθόντας ὀψέ, ἀπέλυον πάλιν εἰς τὸ μισθωτήριον· τὸ δὲ ἦν ἐν Κολωνῷ


κίνητρον

κίνητρον
-ου

: κίνητρον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κινέω, κινη- +-τρον
:* Διαφορετική σημασία για το νεοελληνικό κίνητρο.

αναδευτήρας, όργανο, μέσον, με το οποιο κάποιος αναδεύει ή μετακινεί κάτι (π.χ. κίνητρο ήταν η κουτάλα, ή ένα δοκάρι που χρησιμοποιούσαν ως μοχλό)

ελληνιστική κοινή


μισθάριον

μισθάριον
-ου

: μισθάριον < μισθ(ός) + υποκοριστικό επίθημα -άριον

μικρή αμοιβή

υποκοριστικό


μνημόνιον

άλλη μορφή του μνημονεῖον

ελληνιστική κοινή


μνημόσυνον

μνημόσυνον
-ου

: μνημόσυνον < θέμα μνημο-' (όπως μνήμων, γενική μνήμονος) + -συνον, ουδέτερο του -συνος (μνημόσυνος) Δείτε και μνημοσύνη, μνήμη >

ενθύμηση, ανάμνηση

≈ συνώνυμα: μνημεῖον

υπόμνημα, υπόμνηση


δάπεδον

: δάπεδον < → λείπει η ετυμολογία

επίπεδη επιφάνεια, δάπεδο όπως το πάτωμα δωματίου, το κατάστρωμα πλοίου

στον πληθυντικό


κάλλαιον

: κάλλαιον < αβέβαιης ετυμολογίας Πιθανή σύνδεση με το κάλλος. Όχι πιθανή, αν και αναμενόμενη, προς το κάλλαϊς, γραφή του κάλαϊς (αρσενικό, στη σημασία κόκορας).

κάλλαιο, το λειρί του κόκορα


παιδάριον

: παιδάριον < (παῖς) παιδ- + υποκοριστικό επίθημα -άριον

μικρό παιδί, παιδάκι

υποκοριστικό

νεαρός δούλος


σάβανον

: σάβανον < πιθανόν δάνειο σημιτικής προέλευσης • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ νέα ελληνικά: σάβανο


τεμάχιον

: τεμάχιον < τέμαχ(ος) + υποκοριστικό επίθημα -ιον

υποκοριστικό του τέμαχος: τεμάχιο


πάκτωσις

πάκτωσις
-εως

: πάκτωσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική πακτόω / πακτ(ῶ) (στερεώνω, καλαφατίζω) + -σις
: Δε σχετίζεται το μεσαιωνικό πάκτωσις.

στερέωση, πάκτωση (στη σημασία: στερεώνω)

ελληνιστική κοινή


ἁδρότης

ἁδρότης
-ητος

: ἁδρότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική ἁδροτής, τῆς ἁδροτῆς (μετακίνηση τόνου)

άλλη μορφή του ἁδροτής (θηλυκό)

ελληνιστική κοινή


ἀκρόπολις

: ἀκρόπολις, ήδη στην Οδύσσεια -στην Ιλιάδα : «ἐν πόλει ἄκρῃ» ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 6 (Ζ), στίχ. 88 < λεξικό σύνθετο, συναρπαγή της έκφρασης «ἄκρα πόλις» → δείτε τη λέξη ἄκρος (το ακραίο σημείο πόλης, συνήθως με φρούριο) Μορφολογικά, ἀκρό- + -πολις.

ἀκρόπτολις

ποιητικός τύπος:

το πιο ακραίο σημείο μιας πόλης

το φρούριο ή οχυρό που υπήρχε στο ψηλότερο σημείο της πόλης

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 8 (θ. Ὀδυσσέως σύστασις πρὸς Φαίακας.), στίχ. 494

ὅν ποτ' ἐς ἀκρόπολιν δόλον ἤγαγε δῖος Ὀδυσσεὺς


σανίς

: σανίς (τεχνικός όρος) < άγνωστης ετυμολογίας

σανίδα, σανίδι

κάθε ξύλινη πλατφόρμα όπως πάτωμα, θεατρικό σανίδι

δίφυλλη πόρτα

κατάστρωμα πλοίου

στον πληθυντικό σανίδες: πινακίδες αναγραφής ανακοινώσεων στην Αθήνα


σάλπιγξ

: σάλπιγξ, ήδη ομηρικό < με κατάληξη -ιγξ, πιθανό προελληνικό μεσογειακό δάνειο

στρατιωτικό πνευστό όργανο με το οποίο έδιναν παραγγέλματα

μουσικό όργανο

συνώνυμο του σάλπισμα


παλαιότης

: παλαιότης < παλαιό(ς) + -της


παλαίωσις

: παλαίωσις, ήδη στον Ιπποκράτη < παλαιόω / παλαιῶ + -σις

παλαίωση
ωρίμαση (όπως των φαρμάκων)

παλαίωση
παλαίωση, ιδίως του οίνου

ελληνιστική σημασία


σαθρότης

σαθρότης
-ητος

: σαθρότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική σαθρό(ς) + -της


παιδαγώγησις

παιδαγώγησις

: παιδαγώγησις < → λείπει η ετυμολογία

ελληνιστική κοινή


παίδευσις

: παίδευσις < παιδεύ(ω) + -σις

ἀρχὴ παιδεύσεως ἡ τῶν ὀνομάτων ἐπίσκεψις

η αγωγή, η εκπαίδευση

→ λείπει ο ορισμός (ή οι ορισμοί)


τελευτή

: τελευτή < τελέω


δαπάνη

δαπάνη < δάπτω

η ενέργεια του δαπανάω, η κατανάλωση χρήσιμων πραγμάτων, κόστος, έξοδα

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 723 (722-723)

μηδὲ πολυξείνου δαιτὸς δυσπέμφελος εἶναι· | ἐκ κοινοῦ πλείστη τε χάρις δαπάνη τ᾽ ὀλιγίστη.
#::: Δυσάρεστος μην είσαι σε τραπέζι που φιλοξενεί πολλούς: | από κοινό τραπέζι αντλείς πάρα πολλή χαρά μ᾽ ελάχιστη δαπάνη.
#::: Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 7, 28.4

αἱ μὲν γὰρ δαπάναι οὐχ ὁμοίως καὶ πρίν, ἀλλὰ πολλῷ μείζους καθέστασαν, ὅσῳ καὶ μείζων ὁ πόλεμος ἦν· αἱ δὲ πρόσοδοι ἀπώλλυντο.
#::: Τα έξοδα δεν ήσαν τα ίδια όπως πριν, αλλά είχαν αυξηθεί πάρα πολύ, ανάλογα με την επέκταση του πολέμου, ενώ, αντίθετα, τα έσοδά τους λιγόστευαν.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 8, 550d

Τὸ ταμιεῖον, ἦν δ᾽ ἐγώ, ἐκεῖνο ἑκάστῳ χρυσίου πληρούμενον ἀπόλλυσι τὴν τοιαύτην πολιτείαν. πρῶτον μὲν γὰρ δαπάνας αὑτοῖς ἐξευρίσκουσιν, καὶ τοὺς νόμους ἐπὶ τοῦτο παράγουσιν, ἀπειθοῦντες αὐτοί τε καὶ γυναῖκες αὐτῶν.
#::: Ο χρυσός που μαζεύεται στα ιδιωτικά ταμεία των πολιτών είναι εκείνος που φέρνει την καταστροφή του πολιτεύματος. Γιατί πρώτα δημιουργούν δαπάνες για τους εαυτούς των και γι᾽ αυτό δίνουν στον νόμο το νόημα που τους συμφέρει, παραβαίνοντάς τον και αυτοί και οι γυναίκες τους.
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

υπερβολικά έξοδα, σπατάλη, διασπάθιση

χρηματικό ποσό που ξοδεύεται για κάτι


παιδίσκη

: παιδίσκη < θηλυκό παῖς, παιδ + υποκοριστικό επίθημα -ίσκη, θηλυκό του -ίσκος

το κοριτσάκι, η κοπελίτσα

υποκοριστικό

η ιερόδουλος


παλιγγενεσία

παλιγγενεσία
-ας

: παλιγγενεσία < παλιγ- + γένεσ(ις) + -ία

αναγέννηση, παλινόρθωση

ελληνιστική κοινή


παλιλλογία

: παλιλλογία < πάλιν + λέγω

ανακεφαλαίωση


καλιά

: καλιά < κᾶλον

πρόχειρη ξύλινη καλύβα φτιαγμένη από κλαδιά

φωλιά πουλιού ή λημέρι ζώου

κατ’ επέκταση

σιταποθήκη ή αχυρώνας

κατ’ επέκταση

κτίσμα ή σπήλαιο όπου έχει τοποθετηθεί άγαλμα κάποιου θεού


μάδησις

: μάδησις < μαδάω

η απώλεια των μαλλιών


σαγή

: σαγή < σάττω

αποσκευή, το σύνολο του φορτίου που κουβαλάει οδοιπόρος

σάγμα, σαμάρι σαγή

ελληνιστική σημασία


παιδοποιία

: παιδοποιία < παιδοποιέω

το να κάνει κανείς παιδιά

※ νομοθέτης δ’ αὐτοῖς ἐγένετο Φιλόλαος περί τ’ ἄλλων τινῶν καὶ περὶ τῆς παιδοποιίας, οὓς καλοῦσιν ἐκεῖνοι νόμους θετικούς (Αριστοτέλης, Πολιτικά Β)


σάκχαρις

σάκχαρις
-εως

: σάκχαρις < σάκχαρ + -ις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: ζάχαρις > ζάχαρη ⇒ νέα ελληνικά: ζάχαρη

άλλη μορφή του σάκχαρ, η ζάχαρη

※ πισσέλαιον, σάκχαρις, στέαρ ποταμίων ἰχθύων ἐν ἡλίῳ ἀποτακὲν καὶ μιγὲν μέλιτι, <καὶ> χολαὶ δὲ πέρδικος ἀγρίας, ἰχθύος τοῦ καλλιωνύμου, σκορπίου ἰχθύος, χελώνης θαλασσίας, ὑαίνης, αἰγὸς ἀγρίας, σὺν μέλιτι πᾶσαι.

Διοσκουρίδης ο Πεδάνιος, Περὶ ἁπλῶν φαρμάκων, 1, 40, 4, 6


δανείστρια

δανείστρια
-ας

θηλυκό του δανειστής

ελληνιστική κοινή

→ χρειάζεται παράδειγμα


σαθρότητα

αιτιατική ενικού του τιμιότης


σαγήνη

: σαγήνη (ελληνιστική κοινή) < (άμεσο δάνειο) προελληνική, τεχνικός όρος σε -ήνη

αλιευτικό δίχτυ

κυνηγετικό δίχτυ

υμένας στην περιοχή της κοιλιάς και των εντέρων


παιδογονία

παιδογονία
-ίας

: παιδογονία < παιδογόν(ος) + -ία

η γέννηση παιδιών

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Συμπόσιον, 208e

οἱ μὲν οὖν ἐγκύμονες, ἔφη, κατὰ τὰ σώματα ὄντες πρὸς τὰς γυναῖκας μᾶλλον τρέπονται καὶ ταύτῃ ἐρωτικοί εἰσιν, διὰ παιδογονίας ἀθανασίαν καὶ μνήμην καὶ εὐδαιμονίαν, ὡς οἴονται, αὑτοῖς εἰς τὸν ἔπειτα χρόνον πάντα ποριζόμενοι·
*:::Τώρα, είπε, αυτοί που κυοφορούν σωματικά, στρέφονται κατά προτίμηση προς τις γυναίκες και μ᾽ αυτό τον τρόπο εκδηλώνουν τον έρωτά τους, επιδιώκοντας, όπως φαντάζονται, να εξασφαλίσουν μελλοντική αθανασία και υστεροφημία και παντοτινή ευτυχία με την απόχτηση παιδιών·
*::: Μετάφραση (2004): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη:Ζήτρος. @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 6, 502d

Οὐδέν, ἦν δ᾽ ἐγώ, τὸ σοφόν μοι ἐγένετο τήν τε τῶν γυναικῶν τῆς κτήσεως δυσχέρειαν ἐν τῷ πρόσθεν παραλιπόντι καὶ παιδογονίαν καὶ τὴν τῶν ἀρχόντων κατάστασιν,
*:::Δεν ήτανε λοιπόν καμιά μεγάλη σοφία εκ μέρους μου, που ζήτησα πριν να αποφύγω τις δυσκολίες για το ζήτημα της κοινοκτημοσύνης των γυναικών και της παιδοποιίας και του διορισμού των αρχόντων,
*::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr


παλίμπαις

παλίμπαις
-παιδος

: παλίμπαις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική παλίμ- + -παις


ἄδυτος

ἄδυτος
ἄδυτον

: ἄδυτος < ἀ- στερητικό + δύω + κατάληξη ρηματικών επιθέτων -τος

το εσώτατο μέρος ενός ναού ή ιερού, το άδυτο

αὐτὸς δ΄ Αἰνείαν μάλα πίονος ἐξ ἀδύτοιο ἧκε (Ιλιάδα Ε 512)

κι ἐκεῖνος ἔστειλε ἀπὸ τὸ πάμπλουτον ἱερόν του τὸν Αἰνείαν (μετάφραση Ι.Πολυλά)


δασύθριξ

: δασύθριξ (ελληνιστική κοινή) < δασύ(ς) + -θριξ

που είναι δασύτριχος

ελληνιστική κοινή


περιστολή

: περιστολή < περιστέλλω

το ντύσιμο, η περιβολή

η διακόσμηση, ο στολισμός

η διακόσμηση για κηδεία, το νεκροστόλισμα


περιτομή

: περιτομή < αρχαία ελληνική περιτέμνω < περι- + -τομή (< τέμνω)

ελληνιστική κοινή

κόψιμο, τομή

ελληνιστική κοινή

κυκλική τομή

ελληνιστική κοινή

τμήμα μηχανής

ελληνιστική κοινή


διχάλα

: διχάλα, ουσιαστικοποιημένο θηλυκό δωρικός τύπος του διχήλη, θηλυκό του δίχηλος < (δίς) δι- + χηλή

το χώρισμα των μηρών


συμμαχία

: συμμαχία < σύμμαχ(ος) + -ία < (σύν) συμ- + μάχομαι < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *maHgʰ- (μάχομαι)

→ ζητούμενο λήμμα


συγγένεια

: συγγένεια < συγγεν(ής) + -εια < (σύν) συγ- + γένος

δεσμοί αίματος, εξ αίματος συγγένεια

η γενιά, το σόι


τέμενος

τέμενος
-εος/-ους

: τέμενος < θέμα τεμε- < τεμα- όπως στο ρήμα τέμνω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *temh₁- + -νος. Συγγενή: μυκηναϊκή 𐀳𐀕𐀜 (te-me-no)

κομμάτι γης που ανήκει σε βασιλείς και ηγεμόνες

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 9 (Ι. Πρεσβεία πρὸς Ἀχιλλέα. Λιταί.), στίχ. 578 (577-580 )

ὁππόθι πιότατον πεδίον Καλυδῶνος ἐραννῆς, | ἔνθα μιν ἤνωγον τέμενος περικαλλὲς ἑλέσθαι | πεντηκοντόγυον, τὸ μὲν ἥμισυ οἰνοπέδοιο, | ἥμισυ δὲ ψιλὴν ἄροσιν πεδίοιο ταμέσθαι.
#::: να εκλέξει από τον πρόσχαρον αγρόν της Καλυδώνος | το μέρος το παχύτερο, πεντήκοντα στρεμμάτων, | εξαίσιον κτήμα, το μισό χωράφι αμπελωμένο, | τ᾽ άλλο μισό αφύτευτο και οργώσιμο χωράφι·
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 11 (λ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Νέκυια.), στίχ. 185 (184-186 )

ἀλλὰ ἕκηλος | Τηλέμαχος τεμένεα νέμεται καὶ δαῖτας ἐΐσας | δαίνυται, ἃς ἐπέοικε δικασπόλον ἄνδρ᾽ ἀλεγύνειν·
#::: ήσυχος | ο Τηλέμαχος ορίζει τα μετόχια και στα τραπέζια παίρνει | άρτιο το μερτικό του, όπως ταιριάζει σ᾽ όποιον το δίκιο κρίνει και μοιράζει,
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

κομμάτι γης αφιερωμένο σε κάποιο θεό

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 112.2

περιοικέουσι δὲ τὸ τέμενος τοῦτο Φοίνικες Τύριοι, καλέεται δὲ ὁ χῶρος οὗτος ὁ συνάπας Τυρίων στρατόπεδον. ἔστι δὲ ἐν τῷ τεμένεϊ τοῦ Πρωτέος ἱρὸν τὸ καλέεται ξείνης Ἀφροδίτης.
#::: γύρω στο τέμενος κατοικούν Φοίνικες από την Τύρο, και όλη αυτή η περιοχή ονομάζεται Στρατόπεδο των Τυρίων. Στο τέμενος μάλιστα του Πρωτέα υπάρχει ιερό που ονομάζεται της Ξένης Αφροδίτης·
#::: Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 6, 99.3

ἐτείχιζον οὖν ἐξελθόντες ἀπὸ τῆς σφετέρας πόλεως ἀρξάμενοι, κάτωθεν τοῦ κύκλου τῶν Ἀθηναίων ἐγκάρσιον τεῖχος ἄγοντες, τάς τε ἐλάας ἐκκόπτοντες τοῦ τεμένους καὶ πύργους ξυλίνους καθιστάντες.
#::: Βγήκαν από την πόλη τους και άρχισαν να χτίζουν εγκάρσιο τείχος από το σημείο της πολιτείας που βρίσκεται πιο κάτω από το κυκλικό αθηναϊκό τείχος. Έκοβαν τις ελιές του ιερού χώρου κι έχτιζαν ξύλινους προμαχώνες.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 8 (Οὐρανία), 135.1

τότε δὲ θῶμά μοι μέγιστον γενέσθαι λέγεται ὑπὸ Θηβαίων· ἐλθεῖν ἄρα τὸν Εὐρωμέα Μῦν, περιστρωφώμενον πάντα τὰ χρηστήρια, καὶ ἐς τοῦ Πτῴου Ἀπόλλωνος τὸ τέμενος.
#::: Τότε, όπως αφηγούνται οι Θηβαίοι, έγινε ένα καταπληκτικό, κατά τη γνώμη μου, θαύμα· δηλαδή ο Μυς αυτός από τον Εύρωμο, κάνοντας το γύρο των μαντείων, έφτασε και στο τέμενος του Πτώου Απόλλωνος.
#::: Μετάφραση (1995): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr


παίγνιον

: παίγνιον < → λείπει η ετυμολογία


σάγμα

: σάγμα < θέμα σαγ- + -μα < σάττω < *σάγ-jω

κάλυμμα ασπίδας

ελληνιστική σημασία


τέναγος

τέναγος
-εος/-ους

: τέναγος < → λείπει η ετυμολογία

λιμνοθάλασσα, ρηχά νερά σε θάλασσα ή ποτάμια

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, στη Βικιθήκη

1 (Κλειώ), 202.3
*:*: ὁ δὲ Ἀράξης ποταμὸς ῥέει μὲν ἐκ Ματιηνῶν, ὅθεν περ ὁ Γύνδης, τὸν ἐς τὰς διώρυχας τὰς ἑξήκοντά τε καὶ τριηκοσίας διέλαβε ὁ Κῦρος, στόμασι δὲ ἐξερεύγεται τεσσεράκοντα, τῶν τὰ πάντα πλὴν ἑνὸς ἐς ἕλεά τε καὶ τενάγεα ἐκδιδοῖ,
*:*:: Όσο για τον ποταμό Αράξη έρχεται από τη χώρα των Ματιανών, όπως και ο Γύνδης (αυτόν που τον χώρισε ο Κύρος στα τριακόσια εξήντα κανάλια που είπαμε), και χύνεται σε σαράντα στόματα που όλα, έξω από ένα, καταλήγουν σε βάλτους και σε έλη·
*:*:: Μετάφραση (1964): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr *:* 7 (Πολύμνια), 176.3
*:*: τῶν δὲ Θερμοπυλέων τὸ μὲν πρὸς ἑσπέρης ὄρος ἄβατόν τε καὶ ἀπόκρημνον, ὑψηλόν, ἀνατεῖνον ἐς τὴν Οἴτην· τὸ δὲ πρὸς τὴν ἠῶ τῆς ὁδοῦ θάλασσα ὑποδέκεται καὶ τενάγεα.
*:*:: Τώρα, οι Θερμοπύλες έχουν στα δυτικά τους βουνό αδιάβατο κι απόκρημνο, ψηλό, που ανηφορίζει προς την Οίτη, ενώ στ᾽ ανατολικά του δρόμου συναντάς αμέσως θάλασσα και βάλτους.
*:*:: Μετάφραση (1993): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Κύρου Ἀνάβασις, 7, 5.12

ἔνθα τῶν εἰς τὸν Πόντον πλεουσῶν νεῶν πολλαὶ ὀκέλλουσι καὶ ἐκπίπτουσι· τέναγος γάρ ἐστιν ἐπὶ πάμπολυ τῆς θαλάττης.
*:::Σ᾽ αυτό το σημείο πολλά καράβια από κείνα που ταξιδεύουν στον Εύξεινο Πόντο πέφτουν στη στεριά και ναυαγούν. Γιατί τα νερά της θάλασσας είναι ρηχά σε μεγάλη έκταση.
*::: Μετάφραση (1981): Γεώργιος Δ. Ζευγώλης. Αθήνα:ΟΕΔΒ @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 5, 15 @scaife.perseus

Φύεται μὲν οὖν τὰ ὄστρεα καθάπερ εἴρηται, φύεται δ’ αὐτῶν τὰ μὲν ἐν τοῖς τενάγεσι, τὰ δ’ ἐν τοῖς αἰγιαλοῖς, τὰ δ’ ἐν τοῖς σπιλώδεσι τόποις, ἔνια δ’ ἐν τοῖς σκληροῖς καὶ τραχέσι, τὰ δ’ ἐν τοῖς ἀμμώδεσιν.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 8, 19 @scaife.perseus

ἤδη γοῦν καὶ ἄλλοθι καὶ περὶ Ναυπλίαν τῆς Ἀργείας περὶ τὸ τέναγος πολλοὶ τυφλοὶ ἐλήφθησαν ἰσχυροῦ γενομένου ψύχους· ἐλήφθησαν δὲ πολλοὶ καὶ λευκὴν ἔχοντες τὴν ὄψιν.
*:::ΣτΕ: Ο Αριστοτέλης αναφέρεται σε ένα είδος ψαριού το οποίο τυφλώνεται λόγω των χαμηλών θερμοκρασιών στην περιοχή του Ναυπλίου το χειμώνα.


διαγώνιος

διαγώνιος
ἡ
διαγώνιος
αἱ
διαγώνιοι
τῆς
διαγωνίου
τῶν
διαγωνίων
τῇ
διαγωνίῳ
ταῖς
διαγωνίοις
τὴν
διαγώνιον
τὰς
διαγωνίους
διαγώνιε
διαγώνιοι
τὼ
διαγωνίω
τοῖν
διαγωνίοιν

: διαγώνιος < δια- + αρχαία ελληνική γων(ία) + -ιος
:* για το ουσιαστικό: εννοείται (sc.) η λέξη γραμμή

η διαγώνιος (γραμμή)

ελληνιστική κοινή


δέκτης

: δέκτης < δέχομαι, δεκ-ομαι, δεκ- + -της

αυτός που δέχεται, δέκτης, παραλήπτης


πρεσβύτης

πρεσβύτης
πρεσβῦτις

: πρεσβύτης < πρέσβυ(ς) + -της

ο μεγάλος σε ηλικία

≈ συνώνυμα: πρέσβης

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 3, 67.3
#:: ὧν πατέρες οἱ μὲν πρὸς ὑμᾶς τὴν Βοιωτίαν ἄγοντες ἀπέθανον ἐν Κορωνείᾳ, οἱ δὲ πρεσβῦται λελειμμένοι καὶ οἰκίαι ἐρῆμοι πολλῷ δικαιοτέραν ὑμῶν ἱκετείαν ποιοῦνται τούσδε τιμωρήσασθαι.
#::: Οι πατέρες των νέων αυτών, άλλοι σκοτώθηκαν στην Κορώνεια εξασφαλίζοντάς σας την συμμαχία της Βοιωτίας, κι άλλοι, γέροι, και χωρίς γιους, έχουν μείνει έρημοι και έχουν περισσότερους τίτλους να σας ζητούν να τιμωρήστε αυτούς εδώ
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

η μεγάλη ηλικία


ὀχλεύς

: ὀχλεύς < → λείπει η ετυμολογία

συνώνυμο του μοχλός στον Ησύχιο

ελληνιστική κοινή

※ 5ος αιώνας κε ⌘ Ἡσύχιος, Γλῶσσαι, Ο

<ὀχλεύς> μοχλός r. στρόφιξ. δεσμός. ἕρμα. πόρπη


ὀπτήρ

: ὀπτήρ < → λείπει η ετυμολογία

αυτός που κοιτάζει ή κατασκοπεύει, κατάσκοπος, σπιούνος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 17 (ρ. Τηλεμάχου καὶ Ὀδυσσέως ἐπάνοδος εἰς Ἰθάκην.), στίχ. 430)

ὀπτῆρας δὲ κατὰ σκοπιὰς ὄτρυνα νέεσθαι.
#:: έστειλα ακόμη και σκοπούς στις γύρω βίγλες να φυλάνε
#:::Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Μαρωνίτης @greek-language.gr

αυτόπτης μάρτυρας


διαλύτης

διαλύτης
-ου

: διαλύτης (ελληνιστική κοινή) < διαλύω

που καταστρέφει, που διαλύει

που παραγράφει ένα χρέος


διανομή

: διανομή < διανέμω, (διά δια- + νομή (< νέμω)

→ ζητούμενο λήμμα


διαμαρτία

: διαμαρτία < διά + ἁμαρτία

εσφαλμένος υπολογισμός

σοβαρό σφάλμα ή λάθος


διάλεκτος

: διάλεκτος < διαλέγομαι (συνομιλώ), ρήμα μέσης φωνής, θέμα διαλεκ- του διαλέγω (συλλέγω) + -τος → δείτε τη λέξη λέγω στη σημασία λέω

συζήτηση, συνομιλία

※ 5ος/4oς αιώνας πκε ⌘ Πλάτων, Συμπόσιον, 203a

θεὸς δὲ ἀνθρώπῳ οὐ μείγνυται, ἀλλὰ διὰ τούτου πᾶσά ἐστιν ἡ ὁμιλία καὶ ἡ διάλεκτος θεοῖς πρὸς ἀνθρώπους, καὶ ἐγρηγορόσι καὶ καθεύδουσι·
#:::Ο θεός δεν έρχεται σε άμεση επαφή με τον άνθρωπο, αλλά με τη διαμεσολάβηση των δαιμόνων συντελείται κάθε επικοινωνία και συνομιλία των θεών με τους ανθρώπους, και στον ύπνο και στον ξύπνο τους·
#:::Μετάφραση (2004), Ηλίας Σ. Σπυρόπουλος @greek‑language.gr

επιχειρηματολογία

η κοινή γλώσσα μιας χώρας

διάλεκτος, ιδίωμα

ελληνιστική σημασία

ιδιαίτερος τρόπος προφοράς

ελληνιστική σημασία


δεκάτη

δεκάτη < ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου δέκατος

φόρος ή προσφορά σε ιερό που αποτελείται από το ένα δέκατο της παραγωγής


διαμαρτυρία

: διαμαρτυρία < διαμαρτυρέω / διαμαρτυρῶ + -ία < δια- + μαρτυρέω / μαρτυρῶ < μάρτυς

νομική αμφισβήτηση, ένσταση

νομικός όρος

ελληνιστική σημασία


διακριτικότητα

διακριτικότητα

αιτιατική ενικού του διακριτικότης


διαλλαγή

: διαλλαγή < διαλλάσσομαι < διά (δι-) + ἀλλάσσω / ἀλλάττω < ἄλλος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *h₂élyos

→ ζητούμενο λήμμα


δαψίλεια

: δαψίλεια < δαψιλής + -εια


δυσπραγία

: δυσπραγία < δυσ- + -πραγῶ

δυστυχία, κακοτυχία


διαγραφή

: διαγραφή < διαγράφω

το διάγραμμα, η αναπαράσταση αντικειμένου με γραμμές

η διαγραφή, το σβήσιμο

ελληνιστική σημασία


καλλονή

η ηθική ομορφιά

η εξαιρετική ποιότητα

για πράγματα


καλλιφωνία

: καλλιφωνία (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική (κάλλος) καλλι- + -φωνία (φωνή)

ομορφιά του ήχου ή της προφοράς

ελληνιστική κοινή


πειθώ

: πειθώ < πείθ(ω) + -ώ

ευφράδεια, ευγλωττία

επιχείρημα, επιχειρηματολογία

υπακοή, υποταγή


διάνοια

: διάνοια < → λείπει η ετυμολογία

σκέψη, σκοπός, αντίληψη, γνώμη

※ 5ος/4oς αιώνας πκε ⌘ Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους, 41d

διὰ τοῦτο καὶ ἐμὲ οὐδαμοῦ ἀπέτρεψεν τὸ σημεῖον, καὶ ἔγωγε τοῖς καταψηφισαμένοις μου καὶ τοῖς κατηγόροις οὐ πάνυ χαλεπαίνω. καίτοι οὐ ταύτῃ τῇ διανοίᾳ κατεψηφίζοντό μου καὶ κατηγόρουν, ἀλλ᾽ οἰόμενοι βλάπτειν·
#:::Γι᾽ αυτό και πουθενά δεν μ᾽ εμπόδισε το σημάδι του θεού και ούτε έχω και πολύ παράπονο μ᾽ αυτούς που με καταψήφισαν και τους κατηγόρους μου. Μολονότι αυτοί δεν με καταψηφίσανε και δεν με κατηγορήσανε μ᾽ αυτή την ιδέα, μα φαντάζονται πως με βλάπτουν·
#:::Μετάφραση (1923), Παύλος Νιρβάνας @greek-language.gr

διανοητική ικανότητα, αντίληψη, νοημοσύνη, ευφυία, κατανόηση

νόημα ή σημασία μιας λέξης


ὄπτησις

: ὄπτησις < ὀπτάω + -σις


διάγγελμα

διάγγελμα
-ματος

: διάγγελμα < αρχαία ελληνική διαγγέλλω < διά- + ἀγγέλλω + < ἄγγελος

μήνυμα, ανακοίνωση, γνωστοποίηση, διαταγή, εντολή

※ 3ος/2ος πκε αιώνας ⌘ Παλαιὰ Διαθήκη κατά την μετάφραση των Εβδομήκοντα , Βασιλειών Γ', 5.1

καὶ πάντα τὰ διαγγέλματα ἐπὶ τὴν τράπεζαν τοῦ βασιλέως, ἕκαστος μῆνα αὐτοῦ, οὐ παραλλάσσουσι λόγον·


κάλλος

κάλλος
-εος/ους

: κάλλος < καλός < καλϝός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *kal-wo-s < of *kal- (όμορφος)

το κάλλος, η ομορφιά


δέλεαρ

: δέλεαρ < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *gʷelh₁wr̥


δέμας

: δέμας < → λείπει η ετυμολογία


δέος

δέος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *dwéyos (φόβος)→ δείτε και τη λέξη δείδω

φόβος, τρόμος


δέος

δέος < → λείπει η ετυμολογία

ελληνιστική σημασία

※ 4ος/5ος αιώνας κε αιώνας ⌘ Ιωάννης Χρυσόστομος, Ομιλίαι M.62.21. στο Patrologiae cursus completus, series graeca, Τόμος 62, Επιμ. Jacques-Paul Migne

ποία γὰρ ἀνάγκη τὸ ἁρπάζειν, εἰπέ μοι; ποία βία; Πενία, φησὶ, ποιεῖ, καὶ τὸ δέος τῶν ἀναγκαίων.


ὑποκατασκευή

ὑποκατασκευή
- ῆς

: ὑποκατασκευή (ελληνιστική κοινή) < ὑπο- + κατασκευή

βαθμιαία παρασκευή, κρυφή προετοιμασία


συμπαθία

: συμπαθία < αρχαία ελληνική συμπάθεια

ιωνικός τύπος του συμπάθεια

ελληνιστική κοινή


κάματος

: κάματος, ήδη ομηρικό < → λείπει η ετυμολογία

※ οὐδεὶς κάματος εὐσεβεῖν θεούς. (Πλούταρχος, Πῶς δεῖ τὸν νέον ποιημάτων ἀκούειν, 20, D9)

ό,τι κερδίζουμε με κόπο

το αποτέλεσμα κοπιαστικής προσπάθειας


καλπασμός

: καλπασμός < (αρχαία ελληνική καλπάζω) καλπασ- + -μός < κάλπη (τρεχάλα)

ελληνιστική κοινή


κανονισμός

: κανονισμός < αρχαία ελληνική κανονίζω + -μός

η ζωφόρος ή το γείσο ενός οικοδομήματος

ελληνιστική κοινή

αρχιτεκτονική


κανθός

: κανθός < Το -νθ- ίσως υποδηλώνει προελληνική προέλευση. Ή, πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *qan-tho, δηλωτικό στρογγυλού σχήματος. Συγγενική η λατινική cantus (στεφάνη). Δεν συνδέεται με το ἄκανθα

κανθός
το μάτι

κατ’ επέκταση

κανθός
ο κύκλος του ματιού

η μεταλλική στεφάνη ενός τροχού

δοχείο, λεκάνη


κάνθαρος

κάνθαρος
-ου

: κάνθαρος < → λείπει η ετυμολογία
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ↷ λατινικά: cantharus, → νέα ελληνικά: σκαθάρι

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 176 (174-176)

ὦ μηχανοποιέ, πρόσεχε τὸν νοῦν, ὡς ἐμὲ | ἤδη στρέφει τι πνεῦμα περὶ τὸν ὀμφαλόν, | κεἰ μὴ φυλάξεις, χορτάσω τὸν κάνθαρον.
#::: Μηχανικέ, το νου σου· κάτι αέρια | στριφογυρνούν εδώ στον αφαλό μου· | πρόσεξε μη χορτάσω το σκαθάρι.
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Περὶ θαυμασίων ἀκουσμάτων, 147.1 @scaife.perseus

Λέγεται καὶ τοὺς γῦπας ὑπὸ τῆς τῶν μύρων ὀσμῆς ἀποθνήσκειν, ἐάν τις αὐτοὺς χρίσῃ ἢ δῷ τι μεμυρισμένον φαγεῖν. Ὠσαύτως δὲ καὶ τούς κανθάρους ὑπὸ τῆς τῶν ῥόδων ὀσμῆς.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 5, 19 @scaife.perseus

Οἱ δὲ κάνθαροι ἣν κυλίουσι κόπρον, ἐν ταύτῃ φωλεύουσί τε τὸν χειμῶνα καὶ ἐντίκτουσι σκωλήκια, ἐξ ὧν γίνονται κάνθαροι.

σημάδι όμοιο με σκαθάρι, κάτω από τη γλώσσα του Αιγυπτίου θεού Άπις

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 3 (Θάλεια), 28.3

ἔχει δὲ ὁ μόσχος οὗτος ὁ Ἆπις καλεόμενος σημήια τοιάδε, ἐὼν μέλας ἐπὶ μὲν τῷ μετώπῳ λευκόν τετράγωνον, ἐπὶ δὲ τοῦ νώτου αἰετὸν εἰκασμένον, ἐν δὲ τῇ οὐρῇ τὰς τρίχας διπλάς, ὑπὸ δὲ τῇ γλώσσῃ κάνθαρον.
#:::Έχει ωστόσο τούτο το μοσχαράκι που λέγεται Άπις τα εξής σημάδια: είναι μαύρο, έχει στο μέτωπό του άσπρο τετράγωνο, στη ράχη του έχει την εικόνα του αετού, διπλές τις τρίχες στην ουρά, και κάτω από τη γλώσσα έναν κάνθαρο.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

είδος πλοιαρίου της Νάξου

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 143 (142-143)

[ΤΡ.] ἐπίτηδες εἶχον πηδάλιον, ᾧ χρήσομαι· | τὸ δὲ πλοῖον ἔσται Ναξιουργὴς κάνθαρος.
#::: [ΤΡΥ.] Έχω γι᾽ αυτό κατάλληλο τιμόνι· | μ᾽ αυτό κάνεις καράβι το σκαθάρι.
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 8, 13 @scaife.perseus

Εἰσὶ δὲ πρόσγειοι σινώδων, κάνθαρος, ὀρφός, χρύσοφρυς, κεστρεύς, τρίγλη, κίχλη, δράκων, καλλιώνυμος, κωβιὸς καὶ τὰ πετραῖα πάντα·

είδος μικρού αγγείου με χαμηλή βάση και μεγάλες λαβές που χρησιμοποιούνταν ως ποτήρι

γυναικείο κόσμημα


κάλυξ

: κάλυξ < → λείπει η ετυμολογία

περικάλυμμα (σε φυτά)
περικάρπιο, φλοιός καρπών

περικάλυμμα (σε φυτά)
ο κάλυκας λουλουδιού

περικάλυμμα (σε φυτά)
μπουμπούκι

σκουλαρίκια σε σχήμα όπως οι κάλυκες λουλουδιού

στον πληθυντικό


κάλως

: κάλως < → λείπει η ετυμολογία

κάλως, καραβόσκοινο

ναυτικός όρος

κατ’ επέκταση


κάρα

: κάρα < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ḱérh₂sō (*ḱr̥h₂-(e)s-n-) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ḱerh₂- (κεφάλι). Συγγενή: λατινική cerebrum (εγκέφαλος, κρανίο), σανσκριτική शिरस् (śiras), περσική سر (sær, κεφάλι), γερμανική Hirn (εγκέφαλος)

χείλος ποτηριού

πρόσωπο, άνθρωπος

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Σοφοκλής, Αντιγόνη, στίχος 1

ὦ κοινὸν αὐτάδελφον Ἰσμήνης κάρα

πολυαγαπημένη μου αδερφή Ισμήνη

※ 5ος αιώνας πκε, ⌘ Ευριπίδης, Ἱππόλυτος, 198

αἴρετέ μου δέμας, ὀρθοῦτε κάρα·
#::: Το κορμί μου κρατάτε! Κι απάνου το κεφάλι μου ορθώστε
#::: Μετάφραση (1965): Κώστας Βάρναλης @greek‑language.gr


καμάρα

καμάρα < απώτατη αρχή, η πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα*kam- (καμπή) • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

τοξοειδής αψίδα

κάθε θολωτή κατασκευή


καμπύλη

: καμπύλη < ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου καμπύλος

καμπυλωτό ραβδί, μαγκούρα


κάννη

: κάννη < ακκαδική 𒄀 (qanû, καλάμι) < σουμεριακή 𒄀𒈾 (gi.na) (πιθανώς όμως η λέξη κάννα να είναι προελληνική)

άλλη μορφή του κάννα


κανόνισμα

: κανόνισμα (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κανονίζω, κανονισ- + -μα

ελληνιστική κοινή

γραμματικός κανόνας

ελληνιστική κοινή


καταπέλτης

καταπέλτης
-ου

άλλη μορφή του καταπάλτης


διασκευαστής

διασκευαστής

→ ζητούμενο λήμμα

ελληνιστική κοινή


διασκεδαστής

διασκεδαστής

: διασκεδαστής < διασκεδάννυμι + -τής < σκεδάννυμι

διασκορπιστής

απερίσκεπτος, υπερβολικός


δίαυλος

: δίαυλος < (διά) δί- + αὐλός

στενό πέρασμα, δίαυλος


δίαυλος

: δίαυλος < (δίς) δί- + αὐλός

αγώνισμα δρόμου δύο σταδίων με στροφή στον στύλο (καμπτήρ) για το δεύτερο στάδιο

μουσικό όργανο με δύο αυλούς που τους έπαιζε με το στόμα του ένας αυλητής

μουσικό όργανο


καταπατητής

: καταπατητής < αρχαία ελληνική καταπατέω

ελληνιστική κοινή


διδάσκαλος

: διδάσκαλος < → λείπει η ετυμολογία

δάσκαλος, διδάσκαλος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 3, 82.2

ὁ δὲ πόλεμος ὑφελὼν τὴν εὐπορίαν τοῦ καθ᾽ ἡμέραν βίαιος διδάσκαλος καὶ πρὸς τὰ παρόντα τὰς ὀργὰς τῶν πολλῶν ὁμοιοῖ.
*:: Αλλ᾽ όταν έρθει ο πόλεμος που φέρνει στους ανθρώπους την καθημερινή στέρηση, γίνεται δάσκαλος της βίας κι ερεθίζει τα πνεύματα του πλήθους σύμφωνα με τις καταστάσεις που δημιουργεί.
*::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Καινή Διαθήκη, Εὐαγγέλιον κατὰ Μᾶρκον, η', 19

καὶ προσελθὼν εἷς γραμματεὺς εἶπεν αὐτῷ, Διδάσκαλε, ἀκολουθήσω σοι ὅπου ἐὰν ἀπέρχῃ


παλμός

: παλμός < πάλλω

παλμός, έντονη παλινδρομική κίνηση


μυρεψός

: μυρεψός < μύρον + ἕψω + -ός

ο αρωματοποιός


διασκευάζω

: διασκευάζω < αρχαία ελληνική διασκευάζομαι (εξοπλίζομαι, τακτοποιούμαι) < διά + σκευάζω < σκευή

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή

αναθεωρώ ή διορθώνω κάποιο κείμενο ή βιβλίο

ελληνιστική κοινή


κατανομή

: κατανομή < αρχαία ελληνική κατανέμω + -ή

βοσκότοπος, βόσκηση

ελληνιστική κοινή


διμηνία

: διμηνία (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική δίμην(ος) + -ία < (δίς) δι- + μήν

η διμηνία, το δίμηνο

ελληνιστική κοινή


μυριάδα

αιτιατική ενικού του μυριάς


μυοσωτίς

: μυοσωτίς (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική μῦς (ποντίκι) + οὖς (αφτί)

Asperugo procumbens στον Διοσκουρίδη (Dsc. 2.183.)

η μυοσωτίδα, το μη με λησμόνει


διμοιρία

διμοιρία
-ας

: διμοιρία < δι- (δίς) + μοῖρ(α) + -ία

διπλό μερίδιο, διπλή πληρωμή

τα δύο τρίτα

ελληνιστική σημασία

διμοιρία στρατιωτών

ελληνιστική σημασία

στρατιωτικός όρος

※ 1ος κε αιώνας ⌘ Διονύσιος Ἁλικαρνασσεύς, Ῥωμαϊκὴ Ἀρχαιολογία, 8.77@perseus.tufts.edu

μεριζομένων εἰς τρεῖς κλήρους τῶν λαφύρων τοὺς μὲν ὑπηκόους τε καὶ ἐπηλύδας διμοιρίας λαμβάνειν


πανστρατιά

: πανστρατιά < πᾶς (παν-) + στρατιά

στρατιωτικός όρος


παννυχίδα

αιτιατική ενικού του παννυχίς


παλλακή

: παλλακή < άγνωστης ετυμολογίας, λέξη για την οποία έχουν διατυπωθεί πολλές προτάσεις • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

νεαρή που δινόταν ως λάφυρο πολέμου σε πολεμιστή


διασκευή

: διασκευή < δια- + αρχαία ελληνική σκευή

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή

διασκευή, τροποποίηση

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή


δίοδος

δίοδος < διά (δί-) + ὁδός

δίοδος, πέρασμα


διαφάνεια

διαφάνεια <→ λείπει η ετυμολογία

διαφάνεια, η ιδιότητα των υλικών


διελκυστίνδα

διελκυστίνδα

: διελκυστίνδα < αρχαία ελληνική διέλκω, διελκυστ- + παραγωγικό επίθημα -ίνδα (ως προσδιοριστικό παιχνιδιών) < διά + ἕλκω


διορία

άλλη γραφή του διωρία

ελληνιστική κοινή


διοικήτρια

: διοικήτρια < αρχαία ελληνική διοικητής + -τρια

οικονόμος σπιτιού

ελληνιστική κοινή


διαύγεια

διαύγεια < → λείπει η ετυμολογία

σαφήνεια, καθαρότητα


διαστολή

διαστολή < διαστέλλω

ο χωρισμός ενός αντικειμένου από άλλο


δίνη

: δίνη < αβέβαιης ετυμολογίας

δίνη, στρόβιλος, ανεμοστρόβιλος

μετεωρολογία

στροβιλισμός, περιδίνηση

η περιστροφή του ουρανού

κατά τον Εμπεδοκλή


παιδίον

: παιδίον < παῖς, παιδ- + υποκοριστικό επίθημα -ίον

υποκοριστικό

νεαρός δούλος

υποκοριστικό


φρούριον

φρούριον
-ου

: φρούριον < φρουρ(ός) + -ιον

φρούριο, κάστρο, οχυρό

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Εὐμενίδες, στίχ. 919 (917-919)

οὐδ’ ἀτιμάσω πόλιν, / τὰν καὶ Ζεὺς ὁ παγκρατὴς Ἄρης τε / φρούριον θεῶν νέμει


παντοκράτωρ

παντοκράτωρ
-oρος
παντοκράτειρα

: παντοκράτωρ < παντο- + -κράτωρ

παντοκράτορας

ελληνιστική κοινή


ἐνεστώς

ἐνεστώς,-ῶτος
ὁ
ἐνεστώς
οἱ
ἐνεστῶτες
τοῦ
ἐνεστῶτος
τῶν
ἐνεστώτων
τῷ
ἐνεστῶτῐ
τοῖς
ἐνεστῶσῐ(ν)
τὸν
ἐνεστῶτᾰ
τοὺς
ἐνεστῶτᾰς
ἐνεστώς
ἐνεστῶτες
τὼ
ἐνεστῶτε
τοῖν
ἐνεστώτοιν

: ἐνεστώς: μετοχή ενεργητικού τύπου παρακειμένου με παθητική σημασία του ἐνίστημι
:* Και ουσιαστικοποιημένο

ἐνεστώς (εννοείται: χρόνος) ο ενεστώτας

και στην καθαρεύουσα


μητρυιός

μητρυιός
-οῦ

: μητρυιός < μητρυι(ά) + κατάληξη αρσενικού -ός

αρσενικό του μητρυιά o μητριός, ο πατριός

≈ συνώνυμα: πατρυιός


δικτάτωρ

δικτάτωρ
-ορος
-ωρος

: δικτάτωρ (ελληνιστική κοινή) < (άμεσο δάνειο) λατινική dictator < dicto (διατάζω)

ο τίτλος του δικτάτορα (dictator) με εξουσία ορισμένου διαστήματος που δινόταν από τη ρωμαϊκή σύγκλητο (χωρίς αρνητική σημασία)


καταγραφεύς

καταγραφεύς
-έως

: καταγραφεύς (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική καταγράφ(ω) + -εύς

ελληνιστική κοινή


συμβασιλεύς

συμβασιλεύς
-έως

: συμβασιλεύς (ελληνιστική κοινή) < • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε; .Μορφολογικά αναλύεται σε συμ- + αρχαία ελληνική βασιλεύς

συμβασιλέας, συμβασιλεύς


φοινικών

: φοινικών (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική φοῖνιξ, φοινικ- + -ών

ο φοινικώνας

ελληνιστική κοινή


φυγάς

: φυγάς < φεύγω (αόριστος βʹ: ἔφυγον) + -άς

ο δραπέτης, ο λιποτάκτης

ἀνήρ... φυγὰς εἶναι παρ᾽ ὑμῶν (άνδρας... που είχε λιποτακτήσει από εσάς)

...φυγάδα πρόδρομον... ([τον έκανες] να τρέχει σαν φυγάς)

ἀλλ᾽ ἀνάστατος αὐτοῖς ἐπέμφθην κἀξεκηρύχθην φυγάς

με ξεσπίτωσαν και με καταδίκασαν στην ποινή της εξορίας


μισέλλην

μισέλλην
-ος

: μισέλλην < μισ- + Ἕλλην


δαφνών

δαφνών
-ῶνος

: δαφνών (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική δάφν(η) + -ών

ελληνιστική κοινή


φύλαξ

φύλαξ
φυλακίς
φυλάκισσα

: φύλαξ < αβέβαιης ετυμολογίας, πιθανόν προελληνικής αρχής. Ήδη μυκηναϊκή 𐀢𐀨𐀒 (pu-ra-ko), ημιτελές κύριο όνομα *Φυλακο-. Η κατάληξη -αξ δεν έχει εξηγηθεί. Δεν τεκμηριώνονται προτάσεις όπως σύνδεση με: πύλη, φωλεός, πυνθάνομαι ούτε με τη λατινική bubulcus (βουκόλος). Από εδώ, και το ρήμα φυλάσσω < *φυλακ-jω.

φυλακτήρ

ποιητικός τύπος:

-φύλαξ Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -φύλαξ στο Βικιλεξικό

Λέξεις με -φύλαξ @perseus.tufts.edu Greek Dictionary Headword Search, Πανεπιστήμιο Tufts

-φυλακέω Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -φυλακέω στο Βικιλεξικό

Λέξεις με -φυλακέω @perseus.tufts.edu Greek Dictionary Headword Search, Πανεπιστήμιο Tufts

φυλάσσω

συγγενικά, σύνθετα, όπως

φυλακτέος

συγγενικά, σύνθετα, όπως

φυλακτήρ

συγγενικά, σύνθετα, όπως

φυλακτήριος

συγγενικά, σύνθετα, όπως

φυλακτήριον

συγγενικά, σύνθετα, όπως

φυλακτηριάζω

συγγενικά, σύνθετα, όπως

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 3, 414a

τοιαύτη τις, ἦν δ᾽ ἐγώ, δοκεῖ μοι, ὦ Γλαύκων, ἡ ἐκλογὴ εἶναι καὶ κατάστασις τῶν ἀρχόντων τε καὶ φυλάκων, ὡς ἐν τύπῳ, μὴ δι᾽ ἀκριβείας, εἰρῆσθαι.
#::: Τέτοια λοιπόν μου φαίνεται, Γλαύκων, πως θα είναι, σ᾽ ένα πρώτο σχέδιο και χωρίς να μπαίνομε σ᾽ όλες τις λεπτομέρειες, η εκλογή και ο διορισμός των αρχόντων και των φρουρών.

φύλακας, που προστατεύει


διάστιξις

διάστιξις
-εως

: διάστιξις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διαστίζω < δια- στίζω, στιγ- + -σις > -ξις

ελληνιστική κοινή


διάβρωσις

διάβρωσις
-εως

: διάβρωσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διαβιβρώσκω, δια- + βρω- (πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *gʷerh₃-) + -σις → δείτε και τη λέξη βρῶσις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: διάβρωση

ελληνιστική κοινή


διανυκτέρευσις

διανυκτέρευσις
-εως

: διανυκτέρευσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διανυκτερεύ(ω) + -σις

η διανυκτέρευση

ελληνιστική κοινή


διασάφησις

διασάφησις
-εως

: διασάφησις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διασαφέω / διασαφῶ, διασαφη- + -σις

διασάφηση, εξήγηση, ερμηνεία

ελληνιστική κοινή


διομολόγησις

διομολόγησις
-εως

: διομολόγησις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διομολογέω / διομολογῶ < δι- (δια-) + ὁμολογέω), διομολογη- + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: διομολόγηση

η σύμβαση, η συμφωνία

ελληνιστική κοινή

άλλες μορφές: διομολογία


διέγερσις

διέγερσις
-εως

: διέγερσις < διεγείρω, διεγερ- + -σις. Μορφολογικά αναλύεται σε δι- + αρχαία ελληνική ἔγερσις

ελληνιστική κοινή


κάλυψις

κάλυψις
-εως

: κάλυψις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική καλύπτω, καλυπ- + -σις > -ψις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: κάλυψη

ελληνιστική κοινή


κατανάλωσις

κατανάλωσις
-εως

: κατανάλωσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική καταναλίσκω, καταναλω- + -σις

το ξόδεμα, η κατανάλωση

ελληνιστική κοινή


διάγνωσις

διάγνωσις
-εως

: διάγνωσις < διαγιγνώσκω, δια- + γνω- (πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵneh₃-) + -σις → δείτε και τη λέξη γνῶσις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: διάγνωση

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ τῶν ἐν κεφαλῇ τρωμάτων, (De capitis vulneribus), 19, p.252, @scaife.perseus

Ὅστις δὲ μέλλει ἐκ τρωμάτων ἐν κεφαλῇ ἀποθνήσκειν, καὶ μὴ δυνατὸν αὐτὸν ὑγιᾶ γενέσθαι, μηδὲ σωθῆναι, ἐκ τῶνδε τῶν σημείων χρὴ τὴν διάγνωσιν ποιέεσθαι τοῦ μέλλοντος ἀποθνήσκειν, καὶ προλέγειν τὸ μέλλον ἔσεσθαι.

η διαφοροποίηση, το να διακρίνεις διαφορές

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Δημοσθένης, Περὶ τοῦ στεφάνου (Ὑπὲρ Κτησιφῶντος), 128

σοὶ δ᾽ ἀρετῆς, ὦ κάθαρμα, ἢ τοῖς σοῖς τίς μετουσία; ἢ καλῶν ἢ μὴ τοιούτων τίς διάγνωσις;
##::: Εσύ όμως, κάθαρμα, και το σόι σου ποιά σχέση έχετε με την αρετή; Ποιά η διάκριση για σένα ανάμεσα στο καλό και στο κακό;
##::: Μετάφραση (2012): Α.Ι. Γιαγκόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

η διάκριση
η ικανότητα διάκρισης

σχηματισμός γνώμης
απόφαση, κρίση

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Νόμοι, 9, 865c @scaife.perseus

τῆς δὲ ἀξίας οἱ δικασταὶ διάγνωσιν ποιείσθωσαν,


διόπτευσις

διόπτευσις
-εως

: διόπτευσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διοπτεύ(ω) < δι- (δια-) + ὀπτεύω) + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: διόπτευση

παρατήρηση με διόπτρα

ελληνιστική κοινή


διάσεισις

διάσεισις
-εως

: διάσεισις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διασεί(ω) + -σις

η διάσειση, τράνταγμα

ελληνιστική κοινή


διαπόρθμευσις

διαπόρθμευσις
-εως

: διαπόρθμευσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διαπορθμεύ(ω) + -σις

η διαπόρθμευση

ελληνιστική κοινή


διαλάλησις

διαλάλησις
-εως

: διαλάλησις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διαλαλέω / διαλαλῶ, διαλαλη- + -σις

ελληνιστική κοινή


μυριάς

μυριάς
-άδος

: μυριάς < μύριοι, μυριαδ-

μυριάδα, δέκα χιλιάδες

αμέτρητος αριθμός, αναρίθμητο πλήθος

κατ’ επέκταση


κατάνευσις

κατάνευσις
-εως

: κατάνευσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κατανεύ(ω) + -σις

ελληνιστική κοινή


διάνοιξις

διάνοιξις
-εως

: διάνοιξις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διανοίγω,διανοιγ- + -σις > -ξις

ελληνιστική κοινή


διάρθρωσις

διάρθρωσις
-εως

: διάρθρωσις < διαρθόω / διαρθρῶ + -σις. Μορφολογικά, (διά) δι- & ἄρθρωσις

η ευκολία στην άρθρωση (στην προφορά)

η διάρθρωση σε μέρη

η ευκολία στην κίνηση των αρθρώσεων, των κλειδώσεων

≠ αντώνυμα: συνάρθρωσις


διατράνωσις

διατράνωσις
-εως

: διατράνωσις < διατρανόω / διατρανῶ (εκφράζω, προφέρω καθαρά) + -σις (-ωσις). Μορφολογικά αναλύεται σε δια- + τράνωσις.


δέσις

: δέσις < δέω στη σημασία «δένω», θέμα δε- + -σις

το δέσιμο, η δέση

η δέση της πλοκής του δραματικού έργου


διάτασις

διάτασις
-εως

: διάτασις < διατείνω, δια- τα- + -σις > → δείτε τις λέξεις τείνω και τάσις

τέντωμα, έκταση

ένταση, έντονη προσπάθεια


διοίκησις

διοίκησις
-εως

: διοίκησις < διοικέω / διοικῶ < δι- ((δια-) + οἰκέω), διοικη- + -σις

η διοίκηση, η κυβέρνηση μιας πόλης

η διαχείριση ταμείου

ρωμαϊκή διοικητική περιφέρεια

ελληνιστική σημασία

εκκλησιαστική διοικητική υποδιαίρεση

ελληνιστική σημασία


κατανόησις

κατανόησις
-εως

: κατανόησις < κατανοέω / κατανοῶ, κατανοη- + -σις < κατά + αρχαία ελληνική νοέω

κατανόηση, τρόποι παρατήρησης

ελληνιστική σημασία


πανήγυρις

πᾰνήγῠρις
-εως

πανήγυρις < παν- + --ήγυρις, πᾶς + ἄγυρις με έκταση του αρκτικού ⟨ἀ⟩ λόγω της σύνθεσης < από μεταπτωτική βαθμίδα του ἀγείρω (δείτε καιἀγορά)

συνάθροιση (ιδίως προς τιμήν κάποιου θεού)


διάπλασις

διάπλασις
-εως

: διάπλασις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διαπλάσσω, διαπλα- + -σις

ελληνιστική κοινή


διαχείρισις

διαχείρισις
-εως

: διαχείρισις < διαχειρί(ζω) + -σις . Μορφολογικά αναλύεται σε δια- + χείρισις.

η διαχείριση

διεύθυνση, διοίκηση


διόγκωσις

διόγκωσις
-εως

: διόγκωσις (ελληνιστική κοινή) < διογκόω / διογκῶ <δι- (δια-) + αρχαία ελληνική ὀγκόω) + -σις → δείτε και τον αρχαίο παθητικό τύπο διογκέομαι

ελληνιστική κοινή


διατίμησις

διατίμησις
-εως

: διατίμησις (ελληνιστική κοινή) < διατιμάω / διατιμῶ, διατιμη- (υπολογίζω αξίω, αρχαία σημασία: σταματάω τα τιμω) + -σις < → δείτε τη λέξη τιμή

υπολογισμός αξίας

ελληνιστική κοινή


διάχυσις

διάχυσις
-εως

: διάχυσις < διαχέω + -σις όπως χύσις < χέω. Μορφολογικά αναλύεται σε διά- + χύσις.

διάχυση, διασπορά, διασκορπισμός, εξάπλωση

διασκέδαση, ευθυμία, χαρούμενη διάθεση

ελληνιστική σημασία


δακτυλήθρα

: δακτυλήθρα < δάκτυλ(ος) + -ήθρα

η δαχτυλήθρα, προστατευτικό κάλυμμα δάχτυλου ράφτη


διάδοσις

διάδοσις
-εως

: διάδοσις < διαδίδωμι, διαδιο- < δια- + δο- (πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *deh₃-) + -σις → δείτε και τις λέξεις δόσις και δίδωμι
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: διάδοση

επικοινωνία, διάδοση

ελληνιστική σημασία


διανόησις

διανόησις
-εως

: διανόησις < διανοέομαι / διανοοῦμαι, διανοη- + -σις

συλλογισμός, τρόπος σκέψης


διασκέδασις

διασκέδασις
-εως

: διασκέδασις (ελληνιστική κοινή) < διασκεδάζω < αρχαία ελληνική διασκεδάννυμι (σκορπίζω), διασκεδα- + -σις

η διασκόρπιση


κατάνυξις

κατάνυξις
-εως

: κατάνυξις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κατανύσσω (τρυπάω, κεντάω), κατανυγ- + -σις > -ξις → δείτε τη λέξη νύξις

τσίμπημα, κέντηση

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή


διακριτικότης

διακριτικότης
-ητος

: διακριτικότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διακριτικό(ς) + -της

η ικανότητα για διάκριση

ελληνιστική κοινή


καταπάτησις

καταπάτησις
-εως

: καταπάτησις < αρχαία ελληνική καταπατέω / καταπατιῶ, καταπατη- + -σις < κατα- + πατέω / πατιῶ
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: καταπάτηση με διαφορετική σημασία

ελληνιστική κοινή


κάμψις

: κάμψις < κάμπτω, θέμα κάμ-π- + -σις > -ψις

η κάμψη, το λύγισμα


διάτρησις

διάτρησις
-εως

: διάτρησις < δια- + τρη- (όπως τρητός) + -σις < → δείτε τη λέξη διατετραίνω

διάτρημα

ελληνιστική κοινή

διάτρητος

ελληνιστική κοινή

διάτρηση οστού


διάσκεψις

διάσκεψις
-εως

: διάσκεψις < διασκέπτομαι, δια-σκεπ- + -σις > -ψις → δείτε σκέπτομαι και σκέψις

λεπτομερής, προσεκτική εξέταση


σώρευσις

σώρευσις
-εως

: σώρευσις < σωρεύ(ω) + -σις


μαίευσις

μαίευσις
-εως

: μαίευσις < μαιεύ(ω) + -σις

το ξεγέννημα, η μαίευση


διαπύησις

διαπύησις
-εως

: διαπύησις < διαπυέω, διαπυη- + -σις

η διαπύηση τραύματος


διόρθωσις

διόρθωσις
-εως

: διόρθωσις < διορθόω / διορθῶ < δι- (δια-) + οἰκέω, διοικη- + -σις

η όρθια τοποθέτηση (και με ιατρική σημασία)

διόρθωση, αποκατάσταση, επανόρθωση


διείσδυσις

: διείσδυσις < διεισδύω -δη- + -σις. Μορφολογικά αναλύεται σε < δι- + αρχαία ελληνική εἴσδυσις.

ελληνιστική κοινή


καταξίωσις

καταξίωσις
-εως

: καταξίωσις < καταξιόω / καταξιῶ + -σις. Μορφολογικά αναλύεται σε κατ- + ἀξίωσις

καλή φήμη, η καταξίωση

ελληνιστική κοινή


καμπυλότης

: καμπυλότης < καμπύλο(ς) + -της < κάμπτω

η καμπυλότητα


κατάπαυσις

κατάπαυσις
-εως

: κατάπαυσις < καταπαύ(ω) + -σις < κατά + παύω
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: κατάπαυση

κατάλυση, καθαίρεση, εκθρόνιση

γαλήνεμα, ειρήνευση

ελληνιστική σημασία


κανθαρίς

: κανθαρίς < κάνθαρ(ος) + -ίς
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: κανθαρίδα

είδος σκαθαριού, πιθανόν η Cantharis vesicatoria


διατύπωσις

διατύπωσις
-εως

: διατύπωσις < διατυπόω / διατυπῶ + -σις < → δείτε τη λέξη τύπος. Μορφολογικά αναλύεται σε δια- + τύπωσις.

πλήρης μορφή, τελική μορφή

σχηματοποίηση


διάταξις

διάταξις
-εως

: διάταξις < διατάσσω, δια- ταγ- + -σις > -ξις

διευθέτηση, τακτοποίηση

για στρατεύματα

διάταξη θεμάτων

ελληνιστική σημασία

≠ αντώνυμα: ἀντιδιάταξις


διένεξις

διένεξις
-εως

: διένεξις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική δι- (δια-) δι-ενεγκ- (όπως στο απαρέμφατο αορίστου β΄ διενεγκεῖν, ως υποκατάστατο για χρόνους του διαφέρω) + -σις > -ξις

η διένεξη, η διχογνωμία

ελληνιστική κοινή


διασκόρπισις

διασκόρπισις
-εως

: διασκόρπισις < διασκορπί(ζω) + -σις → δείτε αρχαία ελληνική σκορπίος

η διασκόρπιση

ελληνιστική κοινή


διακυβέρνησις

διακυβέρνησις
-εως

: διακυβέρνησις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διακυβερνέω / διακυβερνῶ, διακυβερνη- + -σις

η καθοδήγηση

ελληνιστική κοινή


δέησις

: δέησις < δέω, δεη- + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: δέησις ⇘ νέα ελληνικά: δέηση

έντονη παράκληση, ικεσία

γραπτή αίτηση

ελληνιστική σημασία


διάπραξις

διάπραξις
-εως

: διάπραξις < διαπράττω, θέμα διαπρακ- + -σις > -ξις

επίτευξη, διεκπεραίωση ή αποπεράτωση εργασίας


διάσπασις

διάσπασις
-εως

: διάσπασις < διασπάω, δια- σπάω, σπα- + -σις

βίαιος χωρισμός, διάσπαση


διάλεξις

διάλεξις
-εως

: διάλεξις < διαλέγ(ω) + -σις > -ξις

επιχειρηματολογία

χωρίο σε βιβλίο

ελληνιστική σημασία

δημόσια ομιλία, η διάλεξη

ελληνιστική σημασία


διάλειψις

διάλειψις
-εως

: διάλειψις < διαλείπ(ω) + -σις > -ψις

το κενό (στον Ιπποκράτη, κενό στο χρώμα του δέρματος· για ασθένεια)

η νοητική διάλειψη, νοητικό κενό

ελληνιστική σημασία


διαπίδυσις

διαπίδυσις
-εως

: διαπίδυσις < διαπιδύ(ω) + -σις


διασάλευσις

διασάλευσις
-εως

: διασάλευσις< διασαλεύ(ω) + -σις → δείτε το αρχαίο σαλεύω και σάλος

απότομη, βίαιη κίνηση

ελληνιστική κοινή


διάσωσις

διάσωσις
-εως

: διάσωσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διασῴ(ζω) + -σις

ελληνιστική κοινή


διαχάραξις

διαχάραξις
-εως

: διαχάραξις < διαχαράσσω, δια- αρχαία ελληνική χαράσσω, θέμα χαρακ- + -σις > -ξις

η χάραξη, η διαχάραξη

ελληνιστική κοινή


διέλευσις

: διέλευσις < (δια-) δι- + ἔλευσις < διελεύσομαι, μέλλοντας του διέρχομαι
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: διέλευση

ελληνιστική κοινή

※ οἱ τῆς διελεύσεως τοῦ ζῳδιακοῦ χρόνοι Πτολεμαίος (100-170), Τετράβιβλος, 3.11.19


διοργάνωσις

διοργάνωσις
-εως

: διοργάνωσις < διοργανόω / διοργανῶ < δι- (δια-) + ὀργανόω + -σις

η διαμόρφωση των οργάνων σώματος, η διοργάνωση ενός σώματος ή μιας αίσθησης με όργανα

ελληνιστική κοινή


καταπίεσις

καταπίεσις
-εως

: καταπίεσις < καταπιέ(ζω) + -σις. Μορφολογικά αναλύεται σε κατα- + πίεσις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: καταπίεση (με διαφορετική σημασία)

ελληνιστική κοινή


διαπεραίωσις

διαπεραίωσις
-εως

: διαπεραίωσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διαπεραιόω / διαπεραιῶ + -σις

η διαπεραίωση, η διαπόρθμευση

ελληνιστική κοινή


διάστασις

διάστασις
-εως

: διάστασις < διίστημι, δια-στα- + -σις → δείτε τις λέξεις ἵστημι και στάσις

χωρισμός σε απόσταση, το να στέκεται κάποιος μακριά, η διάσταση

ελληνιστική σημασία


μαινάς

: μαινάς < μαίνομαι

γυναίκα σε κατάσταση μανίας, μαινόμενη

μία από τις Μαινάδες που συνόδευαν τον Διόνυσο

ελληνική μυθολογία

αυτή που προκαλεί μανία

στον Πίνδαρο

ελληνιστική σημασία


σωματοποίησις

σωματοποίησις
-εως

: σωματοποίησις < σωματοποιῶ (κλίση ποιέω), σωματοποιη- + -σις (-ησις). Μορφολογικά αναλύεται σε σωματο- + -ποίησις.

σωματοποίηση


μάθησις

μάθησις
-εως

: μάθησις < μανθάνω, μαθη- + -σις

επιθυμία για μάθηση


κάππαρις

: κάππαρις < δάνειο άγνωστης ετυμολογίας


δεξιότης

δεξιότης
-ητος

: δεξιότης < δεξιό(ς) + -της

ικανότητα, εξυπνάδα, οξύνοια, ευφυΐα

≠ αντώνυμα: ἀμαθία

ευγένεια, καλή διάθεση φιλοξενίας

καλή τύχη, ευτυχής συγκυρία

ελληνιστική σημασία


διάρρηξις

διάρρηξις
-εως

: διάρρηξις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διαρρήγνυμι, διαρρηγ- + -σις > -ξις. Συγχρονικά αναλύεται σε διά- + ῥῆξις. Για την ορθογραφία → δείτε ρρ.

το σπάσιμο σε κομμάτια

ελληνιστική κοινή


διαφύλαξις

διαφύλαξις
-εως

: διαφύλαξις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διαφυλάσσω, δια-φυλακ- + -σις > -ξις

ελληνιστική κοινή


κάρπωσις

κάρπωσις
-εως

: κάρπωσις < καρπόω / καρπῶ + -σις < καρπός

η κάρπωση, χρήση ή κέρδος


μυρμηκίασις

μυρμηκίασις
-εως

: μυρμηκίασις < μυρμηκιάω + -σις. Μορφολογικά αναλύεται σε μυρμηκ- + -ίασις < αρχαία ελληνική μύρμηξ


δίπλωσις

δίπλωσις
-εως

: δίπλωσις < διπλόω / διπλῶ + -σις

η σύνθεση των λέξεων

ελληνιστική σημασία


δεξίωσις

δεξίωσις
-εως

: δεξίωσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική δεξιόομαι / δεξιοῦμαι, δεξιω- + -σις (-ωσις) < δεξιός

χαιρετισμός με το δεξί χέρι


διαφώτισις

διαφώτισις
-εως

: διαφώτισις < διαφωτί(ζω) + -σις < → δείτε αρχαία ελληνική φωτίζω, φῶς

καθαρή εξήγηση, ξεκαθάρισμα

ελληνιστική κοινή


δίλημμα

: δίλημμα (όψιμη ελληνιστική κοινή, 5ου αιώνα κε) μεταπλαστικός τύπος για το διλήμματον, ουδέτερο του επιθέτου διλήμματος < αρχαία ελληνική δί- (δίς) + λῆμμα Δείτε και το λαμβάνω

πρόταση ή συλλογισμός με αβέβαιες λύσεις

ελληνιστική κοινή


κατάντημα

κατάντημα
-ατος

: κατάντημα < → λείπει η ετυμολογία

τέρμα, κατάληξη, αποτέλεσμα

※ 3ος/2ος πκε αιώνας ⌘ Παλαιὰ Διαθήκη κατά την μετάφραση των Εβδομήκοντα , Ψαλμοί του Δαυίδ, 18.7, @scaife.perseus

ἀπ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἡ ἔξοδος αὐτοῦ, καὶ τὸ κατάντημα αὐτοῦ ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ· καὶ οὐκ ἔστιν ὃς ἀποκρυβήσεται τὴν θέρμην αὐτοῦ.


δίγαμμα

: δίγαμμα (ελληνιστική κοινή) < (δίς) δί- + αρχαία ελληνική γάμμα

η ονομασία για το έκτο γράμμα του αρχαιότερου ελληνικού αλφαβήτου, που σταδιακά καταργήθηκε

※ 1ος αιώνας κε ⌘ Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς D.H. 1.20 το περιγράφει χωρίς να το κατονομάζει

ὥσπερ γάμμα διτταῖς ἐπὶ μίαν ὀρθὴν ἐπιζευγνύμενον ταῖς πλαγίοις, ὡς φελένη καὶ φάναξ καὶ φοῖκος καὶ φαήρ.
*::: (τα παραδείγματα: Ἑλένη, ἄναξ ϝάναξ, οἶκος *Ϝοίκος, ἀήρ ἀϝήρ)

σύμβολο: το κεφαλαίο Ϝ (δείτε και το πεζό ϝ για φιλολογική χρήση)


σκότωμα

: σκότωμα < αρχαία ελληνική σκοτόω < σκότος

σκοτοδίνη, ζάλη, ίλιγγος

ελληνιστική κοινή


σκάμμα

σκάμμα < σκάπτω

σκαμμένο μέρος


δίδακτρα

: δίδακτρα < διδάσκω + -τρα

, (εκπαίδευση) ο μισθός του δασκάλου

ελληνιστική κοινή

αἰ δέ τι λῇς με καὶ αὐτὸν ἅμ᾽ αἰπολέοντα διδάξαι, / τήναν τὰν μιτύλαν δωσῶ τα δίδακτρά τοι αἶγα, / ἅτις ὑπὲρ κεφαλᾶς αἰεὶ τὸν ἀμολγέα πληροῖ. (Θεόκριτος, Βουκολιασταί, 87-89)


δίοπος

δίοπος < διέπω

κυβερνήτης, διοικητής

κυβερνήτης πλοίου


δίφθογγος

δίφθογγος
-ου
ἡ
δίφθογγος
αἱ
δίφθογγοι
τῆς
διφθόγγου
τῶν
διφθόγγων
τῇ
διφθόγγῳ
ταῖς
διφθόγγοις
τὴν
δίφθογγον
τὰς
διφθόγγους
δίφθογγε
δίφθογγοι
τὼ
διφθόγγω
τοῖν
διφθόγγοιν

: δίφθογγος (ελληνιστική κοινή) < (δίς) δί- + αρχαία ελληνική φθόγγος
:* και ουσιαστικοποιημένο θηλυκό

η δίφθογγος, (δύο φθόγγοι)

ελληνιστική κοινή

άλλες μορφές: τὸ δίφθογγον (ουδέτερο)


δίφρος

: δίφρος < δίφορος

άρμα, ιδιαίτερα το πολεμικό άρμα στο οποίο επέβαιναν δύο άτομα, ο οδηγός και ο μαχητής

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Κριτίας, 119b

ἀναβάτας, ἔτι δὲ συνωρίδα χωρὶς δίφρου καταβάτην τε μικράσπιδα καὶ τὸν ἀμφοῖν μετ' ἐπιβάτην τοῖν ἵπποιν ἡνίοχον ἔχουσαν, ὁπλίτας δὲ δύο καὶ τοξότας σφενδονήτας τε ἑκατέρους δύο, γυμνῆτας δὲ λιθοβόλους καὶ ἀκοντιστὰς τρεῖς ἑκατέρους, ναύτας δὲ τέτταρας εἰς πλήρωμα διακοσίων καὶ χιλίων νεῶν.


διωγμός

: διωγμός < (διώκω) διωκ- > διωγ- + -μός < δίω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *dih₁- (κινώ γρήγορα)

η θήρα, το κυνήγι


διώκτης

διώκτης
διώκτρια

: διώκτης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διώκ(ω) + -της < δίω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *dih₁- (κινώ γρήγορα)

ελληνιστική κοινή


δράστης

: δράστης < αττικός και ελληνιστικός τύπος του δρήστης < (δράω / δρῶ) θέμα δρᾱσ- (όπως στον αόριστο ἔδρᾱσα) + -της

που δρα, δραστήριος, εργατικός

ελληνιστική σημασία


δράστης

δράστης
δρᾶστις

: δράστης < διδράσκω

ελληνιστική κοινή


δόλος

: δόλος < θέμα δολ-, πιθανόν σχετίζεται με τη λατινική dolus → λείπει η ετυμολογία

δόλωμα στο ψάρεμα

εξαπάτηση, τέχνασμα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 6 (Ζ. Ἕκτορος καὶ Ἀνδρομάχης ὁμιλία.), στίχ. 187 πυκινὸν δόλον ἄλλον ὕφαινε

※ Δεινὸν τὸ πλῆθος σὺν δόλῳ τε δύσμαχον. (Ευριπίδης, Ἑκάβη, 884)

πάσσαλος (στον Ησύχιο)


δυνάστης

δυνάστης
-ου
δυνάστειρα
δυνάστις

: δυνάστης < πιθανή ανάλυση *δυ-ν-άσ-της με δυσερμήνευτο -σ-, οπότε συνδέεται με το δύναμαι. → δείτε και τη λέξη δηρός

άρχοντας, κυβερνήτης, κυρίαρχος


δραπέτης

δραπέτης
δραπέτις

: δραπέτης ήδη σε απόσπασμα του Πίνδαρου (6ος/5ος αιώνας πκε) @books.google.gr < θέμα δρᾱ-π του ρήματος διδράσκω + -της. Το γράμμα π είναι ασαφές πώς προέκυψε.

δραπέτης, φυγάς

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἡρακλεῖδαι, στίχ. 140 (139-140)

Ἀργεῖος ὢν γὰρ αὐτὸς Ἀργείους ἄγω | ἐκ τῆς ἐμαυτοῦ τούσδε δραπέτας ἔχων,
*:::Θέλω να πάρω τους εγώ Αργίτης Αργίτες | τσακώνοντάς τους απ᾽ τον τόπο μας φευγάτους,
*:::Μετάφραση (1913): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Φέξης @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ψευδο-Δημοσθένης, Κατὰ Νεαίρας, 9 @scaife.perseus

ἐπενέγκας γὰρ αὐτῷ αἰτίαν ψευδῆ ὡς Ἀφίδναζέ ποτε ἀφικόμενος ἐπὶ δραπέτην αὑτοῦ ζητῶν πατάξειε γυναῖκα καὶ ἐκ τῆς πληγῆς τελευτήσειεν ἡ ἄνθρωπος,


δορκάς

δορκάς
-άδος

δορκάς < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή*yorkos. Η εξήγηση του ⟨δ⟩, παρετυμολογικήεμπλοκή του ρήματοςδέρκομαι / δέδορκα. Δείτε και το νεοελληνικό ζαρκάδι.

το ζαρκάδι, η δορκάδα

θηλαστικό ζώο


διφυΐα

: διφυΐα < διφυ(ής) + -ία

ο διαχωρισμός σε δύο τμήματα, διμέρεια

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Περὶ ζῴων μορίων, 3, 5.12 @scaife.perseus

διεστῶσαι δʼ ἅνωσθεν ἢ τε μεγάλη φλὲψ καὶ ἡ ἀορτή, κάτω δʼ ἐναλλάσσουσαι συνέχουσι τὸ σῶμα. προϊοῦσαι γὰρ σχίζονται κατὰ τὴν διφυίαν τῶν κύόλων, καὶ ἡ μὲν ἐκ τού ἔμπροσθεν εἰς τοὔπισθεν προέρχεται, ἡ δ ἐκ τοῦ ὄπισθεν εἰς τοὔμπροσθεν,


διφθερίτιδα

αιτιατική ενικού του διφθερῖτις

ελληνιστική κοινή

άλλες μορφές: διφθερῖτιν


δόλωμα

: δόλωμα < δολόω, δολῶ + -μα < δόλος

κόλπο, εξαπάτηση

στρατήγημα, τέχνασμα


δυναστεία

ισχύς, κυριαρχία


δοκός

: δοκός < δοκ-, μεταπτωτική βαθμίδα για θέμα του ρήματος δέκομαι, δέχομαι < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *deḱ- (δέχομαι, παίρνω)

δοκίς

υποκοριστικό

δοκάρι, πατερό

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 19 (τ. Ὀδυσσέως καὶ Πηνελόπης ὁμιλία. Νίπτρα.), στίχ. 38 (37-39 )

ἔμπης μοι τοῖχοι μεγάρων καλαί τε μεσόδμαι | εἰλάτιναί τε δοκοὶ καὶ κίονες ὑψόσ᾽ ἔχοντες | φαίνοντ᾽ ὀφθαλμοῖς ὡς εἰ πυρὸς αἰθομένοιο.
#::: τοίχοι του παλατιού, ωραίοι μεσότοιχοι, | δοκάρια ελάτινα, στητές ψηλές κολόνες, | όλα, σάμπως να φλέγονται, φεγγοβολούν μπροστά μου —
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

δοκάρι, μαδέρι

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 2, 76.4

καὶ δοκοὺς μεγάλας ἀρτήσαντες ἁλύσεσι μακραῖς σιδηραῖς ἀπὸ τῆς τομῆς ἑκατέρωθεν ἀπὸ κεραιῶν δύο ἐπικεκλιμένων καὶ ὑπερτεινουσῶν ὑπὲρ τοῦ τείχους ἀνελκύσαντες ἐγκαρσίας, ὁπότε προσπεσεῖσθαί πῃ μέλλοι ἡ μηχανή, ἀφίεσαν τὴν δοκὸν χαλαραῖς ταῖς ἁλύσεσι καὶ οὐ διὰ χειρὸς ἔχοντες, ἡ δὲ ῥύμῃ ἐμπίπτουσα ἀπεκαύλιζε τὸ προῦχον τῆς ἐμβολῆς.
#::: κρεμούσαν, από τις δύο άκρες, μεγάλα δοκάρια με αλυσίδες δεμένες σε δυο κεραίες που εξείχαν απ᾽ το τείχος κι όταν η πολιορκητική μηχανή ετοιμαζόταν να χτυπήσει, ύψωναν πρώτα το δοκάρι σε τρόπο που να είναι εγκάρσιο σχετικά με την πολιορκητική μηχανή, και ύστερα χαλάρωναν τις αλυσίδες, και το δοκάρι, πέφτοντας εγκάρσια και με μεγάλη φόρα, έσπαζε την κεφαλή του εμβόλου.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

μοχλός πόρτας

στον πληθυντικό


δουλεία

: δουλεία < δουλεύω < δοῦλος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 5, 23.3

ἢν δὲ ἡ δουλεία ἐπανιστῆται, ἐπικουρεῖν Ἀθηναίους Λακεδαιμονίοις παντὶ σθένει κατὰ τὸ δυνατόν.
#::: Αν οι δούλοι επαναστατήσουν, οι Αθηναίοι θα βοηθήσουν τους Λακεδαιμονίους μ᾽ όλες τους τις δυνάμεις και με κάθε τρόπο.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr


δοκιμασία

: δοκιμασία < → λείπει η ετυμολογία

η μετάβαση στην ανδρική ηλικία, εξέταση, έλεγχος πριν την είσοδο των εφήβων στην ενήλικη ζωή, για να αποκτήσουν τα δικαιώματα των ενηλίκων

έλεγχος για δημόσιο λειτούργημα (Ξενοφών, [Απομνημονεύματα ({βθ|Ξενοφών)/Β|Απομνημονεύματα ΙΙ, 2,13}}

※ 4oς αιώνας πκε ⌘ Ισοκράτης, Ἀρεοπαγιτικός, 7.38

ἔτι γὰρ καὶ νῦν ἁπάντων τῶν περὶ τὴν αἵρεσιν καὶ τὴν δοκιμασίαν κατημελημένων ἴδοιμεν ἂν τοὺς ἐν τοῖς ἄλλοις πράγμασιν οὐκ ἀνεκτοὺς ὄντας, ἐπειδὰν εἰς Ἄρειον πάγον ἀναβῶσιν, ὀκνοῦντας τῇ φύσει χρῆσθαι καὶ μᾶλλον τοῖς ἐκεῖ νομίμοις ἢ ταῖς αὑτῶν κακίαις ἐμμένοντας.
#:::Γιατί ακόμη και τώρα που έχουν παραμεληθεί όλα τα σχετικά με την εκλογή και τη δοκιμασία αρχόντων, θα μπορούσαμε να δούμε ανθρώπους που σε άλλα γενικά πράγματα δεν είναι ανεκτοί, όταν γίνουν μέλη της Βουλής του Αρείου Πάγου να διστάζουν να εκδηλώνουν τον χαρακτήρα τους, και να δείχνουν περισσότερη διάθεση συμμόρφωσης προς τους θεσμούς που ισχύουν εκεί παρά να εμμένουν στις κακίες τους.
#:::Μετάφραση (2012), Α.Ι. Γιαγκόπουλος-Ζ.Ε. Μαλαθούνη, @greek-language.gr

δικαστική ενέργεια, για να εξακριβωθεί το δικαίωμα του λόγου στην εκκλησία του Δήμου ή στα δικαστήρια


δρόσος

: δρόσος < άγνωστης ετυμολογίας

φοινία δρόσος

※ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα από τον Αισχύλο (αρχαία ελληνικά)Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Ἀγαμέμνων, στίχ. 1390*::__E__βάλλει μ᾽ ἐρεμνῇ ψακάδι φοινίας δρόσου,
*:::__E__με μαύρες στάλες φονικής δροσιάς με ραίνει

Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

μετεωρολογία

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 68.1

θερμότερον γὰρ δή ἐστι τὸ ὕδωρ τῆς τε αἰθρίης καὶ τῆς δρόσου.
#::: γιατί το νερό του είναι πιο ζεστό απ᾽ ό,τι ο αέρας και η δροσιά.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Νεφέλαι, στίχ. 330

μὰ Δί᾽, ἀλλ᾽ ὁμίχλην καὶ δρόσον αὐτὰς ἡγούμην καὶ καπνὸν εἶναι.
#::: Όχι, μά το Δία· τις θαρρούσα πως είναι δροσιά, κάποια αντάρα, καπνός, τίποτ᾽ άλλο.
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἰφιγένεια ἐν Αὐλίδι, στίχ. 182 (180-184)

Πάρις ὁ βουκόλος ἃν ἔλαβε, | δῶρον τᾶς Ἀφροδίτας, | ὅτ᾽ ἐπὶ κρηναίαισι δρόσοις | Ἥρᾳ Παλλάδι τ᾽ ἔριν ἔριν | μορφᾶς ἁ Κύπρις ἔσχεν.
#:::την είχε αρπάξει ο Πάρης, | ο βοσκός με τα γελάδια· | του τη χάρισε η θεά η Αφροδίτη, | όταν σ᾽ αγώνα μ᾽ άλλες θεές, | την Παλλάδα και την Ήρα, παραβγήκε | για ομορφιά, κοντά σε ολόδροσες πηγές.
#::: Μετάφραση (1972) Η Ιφιγένεια στην Αυλίδα: Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Βάτραχοι, στίχ. 1339 (1338-1340)

λύχνον ἅψατε | κάλπισί τ᾽ ἐκ ποταμῶν δρόσον ἄρατε, θέρμετε δ᾽ ὕδωρ, | ὡς ἂν θεῖον ὄνειρον ἀποκλύσω.
#:::ανάψτε λύχνο, | δροσιά φέρτε ποταμίσια με τις στάμνες και ζεστάνετε νερό, | για να πλύνω το θεόσταλτο όνειρό μου.
#:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα:Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

οτιδήποτε τρυφερό


δυσβουλία

: δυσβουλία < δύσβουλ(ος) + -ία < δυσ- + • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

κακή σκέψη, κακοβουλία

ελληνιστική κοινή


διάδοχος

διάδοχος
ὁ
διάδοχος
οἱ
διάδοχοι
τοῦ
διαδόχου
τῶν
διαδόχων
τῷ
διαδόχῳ
τοῖς
διαδόχοις
τὸν
διάδοχον
τοὺς
διαδόχους
διάδοχε
διάδοχοι
τὼ
διαδόχω
τοῖν
διαδόχοιν

: διάδοχος < διαδέχομαι • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;
:* για το ουσιαστικό < (ελληνιστική κοινή), ουσιαστικοποιημένο αρσενικό του επιθέτου διάδοχος

διάδοχος φιλοσοφικής σχολής

ελληνιστική σημασία

ένας από τους Διαδόχους του Αλέξανδρου

ελληνιστική σημασία


κάμηλος

: κάμηλος < πρωτοσημιτική *gamal

θηλαστικό ζώο

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Ἀλέξανδρος, 40.1

Ἐπεὶ δὲ τοὺς περὶ αὑτὸν ἑώρα παντάπασιν ἐκτετρυφηκότας καὶ φορτικοὺς ταῖς διαίταις καὶ πολυτελείαις ὄντας, ὥσθ᾽ Ἅγνωνα μὲν τὸν Τήϊον ἀργυροῦς ἐν ταῖς κρηπῖσιν ἥλους φορεῖν, Λεοννάτῳ δὲ πολλαῖς καμήλοις ἀπ᾽ Αἰγύπτου κόνιν εἰς τὰ γυμνάσια παρακομίζεσθαι, Φιλώτᾳ δὲ πρὸς θήρας σταδίων ἑκατὸν αὐλαίας † γεγονέναι, μύρῳ δὲ χρωμένους ἰέναι πρὸς ἄλειμμα καὶ λουτρὸν ὅσῳ ‹πρότερον› οὐδ᾽ ἐλαίῳ, τρίπτας δὲ καὶ κατευναστὰς περιαγομένους,
*::: Έβλεπε όμως ότι οι άνθρωποι που περιβάλλοντός του είχαν γίνει τρυφηλοί και ενοχλητικοί με τον τρόπο ζωής και τις πολυτέλειές τους. Για παράδειγμα, ο Άγνων από την Τέω είχε στα παπούτσια του ασημένιες πρόκες, ο Λεοννάτος είχε φέρει από την Αίγυπτο με πολλές καμήλες άμμο στα γυμναστήρια και ο Φιλώτας είχε δίχτυα για το κυνήγι εκατό σταδίων· πήγαιναν για άλειμμα και για λουτρό χρησιμοποιώντας τόσο πολύ μύρο όσο προηγουμένως ούτε λάδι δεν είχαν. Έβλεπε ότι περιστοιχίζονταν από υπηρετικό προσωπικό για τρίψιμο και χαλάρωση.
*::: Μετάφραση (2012): Γιαγκόπουλος, Α.Ι., Ζ.Ε. Μαλαθούνη. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. @greek‑language.gr


σπουδή

: σπουδή < (σπεύδω) μεταπτωτική βαθμίδα σπουδ- + -ή < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *speud- (σπουδή, βιασύνη)

η ενέργεια του σπεύδω, η ταχύτητα, η γρηγοράδα

αἱ μὲν ἄρ' ἔνθ' ἦλθον, σπουδῇ δ' ἤλυξαν ὄλεθρον //ἄνδρες, ἀτὰρ νῆάς γε ποτὶ σπιλάδεσσιν ἔαξαν // κύματ' (Οδύσσεια, γ 297-9)

Ἐκεῖ τὰ πλοῖα ξέπεσαν καὶ σπάσανε στὰ βράχια καὶ μετὰ βίας ἀπὸ χαμὸ γλυτώσανε οἱ ἀνθρῶποι (μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη)


προσταγή

: προσταγή < αρχαία ελληνική προστάσσω / προστάττω < προσ- + τάσσω / τάττω, θέμα ταγ- + -ή όπως και στο σχήμα συντάσσω - συνταγή

→ ζητούμενο λήμμα

ελληνιστική κοινή


τηλεβόας

: τηλεβόας < Τηλεβόας < τηλε- + -βόας < βοάω, βοῶ

Τηλεβόαι Τηλεβόας

εθνικό κύριο όνομα στον

άτομο που φωνάζει δυνατά ή γενικότερα ακούγεται από μακρυά


περιστεριδεύς

περιστεριδεύς
-έως

: περιστεριδεύς (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική περιστερ(ά) + -ιδεύς

νεαρό περιστέρι, νεοσσός περιστεριού, περιστεράκι, πιτσούνι

※ ⌘ Αίλιος Ηρωδιανός, Περὶ παρωνύμων, 2.87@scaife.perseus όπως σώζεται και από τον ⌘Ευστάθιο [η έκδοση ⌘GG Grammatici Graeci 3.2, Lentz, Teubner, 1868, με μηνοειδές σίγμα]

Ἀττικὴ δὲ ἡ ϲυνήθεια τὸ οὕτω λέγειν ἀπὸ τοῦ Χαίριδοϲ Χαιριδεῖϲ καὶ ἀπὸ τῆϲ περιϲτερᾶϲ περιϲτεριδεῖϲ. [⌘Ευστάθιος: Eustath 753, 58] ὥϲπερ χηνιδεῖϲ λέγονται καὶ περδικιδεῖϲ καὶ κορωνιδεῖϲ καὶ ἱερακιδεῖϲ καί περιϲτεριδεῖϲ οἱ χηνῶν καὶ περδίκων καὶ τῶν ἑξῆϲ γόνοι, οὕτω καὶ χελιδονιδεῖϲ οἱ τῶν χελιδόνων.


πυλωρός

: πυλωρός < πύλ(η) + -ωρός (ὁράω). Δείτε και το επικό πυλαωρός < πυλα- + -*ϝορός (για το δεύτερο συνθετικό δείτε και οὖρος).

φύλακας, θυρωρός

και ως θηλυκό ※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἰφιγένεια ἐν Ταύροις, στίχ. 1153

ἡ πυλωρός δωμάτων γυνή

αρσενικό (ανατομία) o πυλωρός (τελευταίο τμήμα του στομάχου)

ελληνιστική σημασία

θηλυκό (ανατομία) πυλωρός στη μήτρα

ελληνιστική σημασία


περισχοινισμός

περισχοινισμός
-οῦ

: περισχοινισμός (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική περισχοινίζω, περισχοινισ- + -μός

η περίφραξη με σχοινί ενός χώρου


μακαρισμός

: μακαρισμός < μακαρ- (μάκαρ) + -ισμός

η ενέργεια του ρήματος μακαρίζω, το να αποκαλείς κάποιον μακάριο, ευτυχισμένο, για κάποια ιδιότητά του

※ καὶ τὸν ὄγκον τοῦ πλήθους οὐκ ἐκπληττόμενος ὑπὸ τοῦ τῶν πολλῶν μακαρισμοῦ ἄπειρον αὐξήσει, ἀπέραντα κακὰ ἔχων; (Πλάτων, Πολιτεία, 591d)

και το μέγεθος (του πλούτου του) θα το αυξήσει, παραζαλισμένος από την επιδοκιμασία του πλήθους, προκαλώντας στον εαυτό του άπειρα κακά;

στον πληθυντικό οι μακαρισμοί, από τις φράσεις του Ιησού

ελληνιστική κοινή


τέττιξ

τέττιξ
-ιγος
-ικος

: τέττιξ < (ηχομιμητική λέξη)

o τζίτζικας, το τζιτζίκι

σε σχήμα τζίτζικα


κέγχρος

: κέγχρος < → λείπει η ετυμολογία

άλλες μορφές: κέρχνος

οτιδήποτε μοιάζει με κεχρί

μικρός κόκκος

«κριθαράκι» στο μάτι

είδος φιδιού με μικρά εξογκώματα στο δέρμα του

είδος μικρού διαμαντιού

ελληνιστική σημασία


κεφαλόδεσμος

κεφαλόδεσμος

: κεφαλόδεσμος < αρχαία ελληνική κεφαλή, κεφαλό- + δεσμός

→ ζητούμενο λήμμα

ελληνιστική κοινή


κυνόδοντας

αιτιατική πληθυντικού του κυνόδους


κεκρύφαλος

: κεκρύφαλος < προελληνική

γυναικείος κεφαλόδεσμος με δικτυωτό πλέγμα

στην αρχαία Ελλάδα

η δεύτερη στομαχική κοιλότητα των μηρυκαστικών

τμήμα κυνηγετικού διχτυού

τμήμα από το χαλινάρι αλόγων


πάπας

: πάπας < (ηχομιμητική λέξη)

άλλη μορφή του πάππας

τιμητικός εκκλησιαστικός τίτλος του ιερέα και ορισμένων επισκόπων, ιδίως της Αλεξάνδρειας, της Αντιόχειας και των Ιεροσολύμων και κάποιων επισκόπων της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας

ελληνιστική σημασία

χριστιανισμός

※ 1ος/2ος αιώνας κε αιώνας Ιγνάτιος Αντιοχείας, Epistulae interpolatae et epistulae suppositiciae (recensio longior) [Sp.], 1.4.1, @scaife.perseus

Ἐπέρχεται δέ μοι λέγειν, ὅτι ἀληθινὸς ὁ λόγος, ὃν ἤκουον περί σου, ἔτι οὔσης σου ἐν τῇ Ῥώμῃ παρὰ τῷ μακαρίῳ πάπᾳ Ἀνεγκλήτῳ, ὃν διεδέξατο τὰ νῦν ὁ ἀξιομακάριστος Κλήμης, ὁ Πέτρου καὶ Παύλου ἀκουστής.

※ 4ος αιώνας κε αιώνας Αθανάσιος Αλεξανδρείας, Apologia contra Arianos, 69.2, @catholiclibrary.org

Ἀθανασίῳ μακαρίῳ πάπᾳ Ἀρσένιος ἐπίσκοπος [τῶν ποτε ὑπὸ Μελίτιον] τῆς Ὑψηλιτῶν πόλεως ἅμα πρεσβυτέροις καὶ διακόνοις ἐν κυρίῳ πλεῖστα χαίρειν. ... Καὶ ἡμεῖς ἀσπαζόμενοι τὴν εἰρήνην καὶ ἕνωσιν πρὸς τὴν καθολικὴν ἐκκλησίαν, ἧς σὺ κατὰ χάριν θεοῦ προίστασαι, προῃρημένοι τε τῷ ἐκκλησιαστικῷ κανόνι κατὰ τὸν παλαιὸν τύπον ὑποτάσσεσθαι, γράφομέν σοι, ἀγαπητὲ πάπα, ὁμολογοῦντες ἐν ὀνόματι κυρίου τοῦ λοιποῦ μὴ κοινωνήσειν τοῖς ἔτι σχίζουσι καὶ μηδέπω εἰρηνεύουσι πρὸς τὴν καθολικὴν ἐκκλησίαν ἐπισκόποις τε καὶ πρεσβυτέροις καὶ διακόνοις μήτε συνθέσθαι αὐτοῖς βουλομένοις τι ἐν συνόδῳ μήτε γράμματα εἰρηνικὰ ἀποστέλλειν […]


πυρίτης

πυρίτης
τού πυρίτου

: πυρίτης < πῦρ

το ορυκτό χαλκοπυρίτης, ο πυριτόλιθος

εκείνος που καταγίνεται με τη φωτιά, ο σιδηρουργός


παραγραφή

: παραγραφή < παραγράφω < παρα- + γράφω

οτιδήποτε γράφεται δίπλα

σημείωση στο περιθώριο που δηλώνει το τέλος μιας περιόδου

σύντομη περίληψη μιας υπόθεσης

νομικός όρος

ένδικο μέσο αναβολής

νομικός όρος

νομική εξαίρεση

ελληνιστική σημασία

νομικός όρος


κέρκος

: κέρκος < άγνωστης ετυμολογίας Δείτε και κερκίς, που παραδοσιακά συνδέεται.

ουρά ζώου (όχι πτηνών)

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἱππῆς, στίχ. 909

[ΑΛ.] ἰδοὺ δέχου κέρκον λαγῶ τὠφθαλμιδίω περιψῆν.
#:::[ΑΛΛ.] Νά, πάρε λαγοουρά, για να ξετσιμπλιάζεις γύρω-γύρω τα ματάκια σου.
#::: Μετάφραση (2005): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

είδος βλαβερού εντόμου

γλώσσα φωτιάς


πύλη

πύλη < → λείπει η ετυμολογία

το καθένα από τα δύο φύλλα πόρτας

η είσοδος, η πόρτα σε κτίσμα

κατ’ επέκταση


πυρά

: πυρά < πῦρ

εστία φωτιάς για θυσία σε βωμό

χώμα στον τόπο της πυράς

τύμβος, εστία φωτιάς σε νεκρική τελετή


πυρά

: πυρά < πῦρ

ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού του πῦρ, φωτιές στο στρατόπεδο που φαίνονται από μακριά

(κυρίως στην αιτιατική) καίωμεν πυρὰ πολλά


καταφορά

καταφορά < καταφέρω. Μορφολογικά, κατα-φορά

το κατέβασμα, η μετακίνηση προς τα κάτω

ελληνιστική σημασία


κατατομή

: κατατομή < κατα- + -τομή κατατέμνω, θέμα τομ- + -ή

η εντομή, η τομή από πάνω προς τα κάτω

ελληνιστική σημασία

η επιφάνεια ενός βράχου

ελληνιστική σημασία

κατατομή, προφίλ

ελληνιστική σημασία

ακρωτηριασμός

ελληνιστική σημασία


κέραμος

κέραμος
τὰ
κέραμα

κέραμος, ήδη μυκηναϊκή 𐀐𐀨𐀕𐀊 (ke-ra-me-ja), κύριο όνομα *Κεραμεία < πιθανόν συνδέεται με το κεράννυμι, ή συνδέεται με τη λατινική cremo (καίω) ή είναι μικρασιατικό δάνειο. Η κατάληξη, -αμος.

λίθοι καὶ πλίνθοι καὶ ξύλα καὶ κέραμος ἀτάκτως ἐρριμμένα

πηλός, το υλικό της γης από το οποίο φτιάχνονταν τα πήλινα είδη

οτιδήποτε κατασκευασμένο από πηλό

κατ’ επέκταση


πύελος

πύελος
πύαλος

σκάφη, ταΐστρα για τα ζώα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 19 (τ. Ὀδυσσέως καὶ Πηνελόπης ὁμιλία. Νίπτρα.), στίχ. 553 (551-553 )

ὣς ἔφατ᾽, αὐτὰρ ἐμὲ μελιηδὴς ὕπνος ἀνῆκε· | παπτήνασα δὲ χῆνας ἐνὶ μεγάροισι νόησα | πυρὸν ἐρεπτομένους παρὰ πύελον, ἧχι πάρος περ.»
#:::Έτσι μου μίλησε, κι εμένα λύθηκε ο γλυκός μου ύπνος, | τα μάτια ανοίγοντας κοίταξα γύρω μου και βλέπω στον αυλόγυρο | τις χήνες να τσιμπολογούν το στάρι πλάι στη σκάφη, όπως και πριν.»
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 843 (843-845)

καὶ τὴν πύελον κατάκλυζε καὶ θέρμαιν᾽ ὕδωρ, | στόρνυ τ᾽ ἐμοὶ καὶ τῇδε κουρίδιον λέχος. | καὶ ταῦτα δράσας ἧκε δεῦρ᾽ αὖθις πάλιν·
#::: βάλε ζεστό νερό μες στην μπανιέρα, | κι αφού ετοιμάσεις νυφικό κρεβάτι για αυτή κι εμέ, | έλα πίσω·
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

σκεύος για το βράσιμο νερού

σαρκοφάγος, λάρνακα

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Ἀρριανός, Ἀνάβασις Ἀλεξάνδρου, 6, 29.5

ἐν δὲ τῷ οἰκήματι πύελον χρυσῆν κεῖσθαι, ἵνα τὸ σῶμα τοῦ Κύρου ἐτέθαπτο, καὶ κλίνην παρὰ τῇ πυέλῳ· πόδας δὲ εἶναι τῇ κλίνῃ χρυσοῦς σφυρηλάτους καὶ τάπητα ἐπίβλημα τῶν Βαβυλωνίων καὶ καυνάκας πορφυροῦς ὑποστρώματα.
#:::Μέσα στο οίκημα είχε τοποθετηθεί χρυσή σαρκοφάγος, στην οποία είχε ταφεί το σώμα του Κύρου, και δίπλα στη σαρκοφάγο μία κλίνη· η κλίνη είχε πόδια από κατεργασμένο χρυσό και για κάλυμμα ένα βαβυλωνιακό χαλί και για στρωσίδι κόκκινα σκεπάσματα.
#:::Μετάφραση (1986, 1998): Θεόδωρος Χ. Σαρικάκης, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών. @greek‑language.gr

κωνική κοιλότητα του κρανίου

χειρουργικό εργαλείο


κερατέα

: κερατέα < κέρας (=κέρατο)

το δέντρο χαρουπιά που παράγει τα χαρούπια ή ξυλοκέρατα (αρχαία ελληνική κεράτια)

η ξυλοκερασιά


καχεξία

: καχεξία < (κακός) καχ- + θέμα εξ- από το ρήμα ἔχω (όπως και στον μέλλοντα ἕξω) + -ία

→ ζητούμενο λήμμα


κεφαλή

κεφαλή < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵʰebʰ-l-


κεραμίδα

αιτιατική ενικού του κεραμίς

μεταγενέστερη μορφή: κεραμῖδα


μακροθυμία

ὡς πολὺ κρείττων ἡ μακροθυμία τῆς ἀλογίστου σπουδῆς καὶ ταχυτῆτος (από μύθο του Αισώπου)

η ανεκτικότητα, η μακροθυμία

ἡ τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπία ἡμῖν ἐν τῇ μακροθυμίᾳ αὐτοῦ (Μ. Βασίλειος)


κεφαλαλγία

κεφαλαλγία
-ίας

: κεφαλαλγία < κεφαλαλγής < κεφαλή + ἀλγέω

κεφαλαργία

ελληνιστική κοινή

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Ἀφορισμοί , (Aphorismi), 3.23, @scaife.perseus

τοῦ δὲ χειμῶνος, πλευρίτιδες, περιπλευμονίαι, κόρυζαι, βράγχοι, βῆχες, πόνοι στηθέων, πόνοι πλευρέων, ὀσφύος, κεφαλαλγίαι, ἴλιγγοι, ἀποπληξίαι.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Προβλήματα (αμφίβολο)ʷ Ὅσα ἰατρικά, 1.10 @scaife.perseus

Διὰ τί, ἐὰν μὲν τὸ θέρος αὐχμηρὸν γένηται καὶ βόρειον, τὸ δὲ μετόπωρον ἐναντίον, ὑγρὸν καὶ νότιον, ἐν τῷ χειμῶνι κεφαλαλγίαι τε γίνονται καὶ βράγχοι καὶ βῆχες, καὶ τελευτῶσιν εἰς φθίσεις;

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 15, 18 , 676c, @scaife.perseus, @el.wikisource

καὶ ὁ Φιλωνίδης δὲ εἴρηκεν ὡς ὁ τῆς μυρρίνης στέφανος τὴν ἐκ τῶν οἴνων ἀναθυμίασιν ἀποκρούεται καὶ ὁ τῶν ῥόδων ἔχει τι κεφαλαλγίας παρηγορικὸν πρὸς τῷ καὶ ἐμψύχειν.


τερατογονία

: τερατογονία < αρχαία ελληνική τέρας, τερατο- + -γονία < γίγνομαι

ελληνιστική κοινή


τερέβινθος

: τερέβινθος < μεταγενέστερος σχηματισμός της λέξης τέρμινθος πιθανώς κατά το ἐρέβινθος, επίσης βοτανικός όρος προελληνικής προέλευσης που παρουσιάζει την ίδια κατάληξη εξ ου και η σύγχυση. Η λέξη είναι πιθανότατα από την προελληνική.

μεταγενέστερος τύπος του τέρμινθος


τερπνότητα

αιτιατική ενικού του τερπνότης


μακραίων

: μακραίων < < μακρός + αἰών

που διαρκεί πολύ

ο μακρόβιος άνθρωπος, ο αιωνόβιος ή πάντως εκείνος που έχει καταφέρει να φτάσει σε βαθιά γεράματα


τέχνασμα

: τέχνασμα < τεχνάζω < τέχνη

έργο τέχνης, κομψοτέχνημα, τεχνούργημα

≈ συνώνυμα: τέχνημα

τέχνασμα, απάτη, δόλος, πανουργία

※ ἀλλὰ τοῦ μητροκτόνου / τεχνάσματ᾽ ἐστὶ ταῦτα καὶ πολὺς γέλως (Ευριπίδης, Ορέστης, 1559-1560)

※ οἱ μὲν δή τινες λέγουσιν ὡς ταῦτα πάντα τεχνάσματα ἦν τῶν προεστηκότων (Ξενοφών, Ελληνικά, 6, 4, 7)


τέχνημα

: τέχνημα < τεχνη(τός) + -μα < τεχνάομαι < τέχνη

καθετί που γίνεται με τέχνη

δόλος, πανουργία, τέχνασμα

επινόηση, εφεύρεση


τερατολόγημα

τερατολόγημα

: τερατολόγημα < → λείπει η ετυμολογία

→ ζητούμενο λήμμα

ελληνιστική κοινή


παράγγελμα

: παράγγελμα < παραγγέλλω + -μα < παρά + ἀγγέλλω. Μορφολογικά, παρ- + ἄγγελμα

→ ζητούμενο λήμμα


πύραυνον

άλλη μορφή του πύραυνος

ελληνιστική κοινή


κέλευσμα

κέλευσμα
κέλευμα

κέλευσμα < κελεύω


κάττυμα

αττικός τύπος του κάσσυμα

(ελληνιστική σημασία) ※ 1ος αιώνας πκε / 1ος κε ⌘ Πλούταρχος, Περὶ μουσικῆς, 2.1138b.

σχεδὸν γὰρ ἀποπεφοιτήκασιν εἴς τε τὰ καττύματα καὶ εἰς τὰ Πολυείδου ποιήματα

και σταμάτησαν αν παρακολουθούν τα μπαλώματα και τα δημουργήματα του Πολύειδου [διάσημος συνθέτης]