γένος

: γένος < από θέμα του γίγνομαι • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

-γενής Κατηγορία:Λέξεις με επίθημα -γενής (νέα ελληνικά) Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -γενής στο Βικιλεξικό

Κατηγορία:Σελίδες που χρειάζονται επιμέλεια (αρχαία ελληνικά)

καταγωγή,οικογένεια

οἱ ἐν γένει (οι συγγενείς κάθε βαθμού γενικά)

οἱ ἔξω γένους (οι μη οικείοι)

ἐξ Ἰθάκης γένος εἰμί (κρατάω από την Ιθάκη, το γένος μου είναι από την Ιθάκη)

εξ αίματος συγγένεια, η ευθεία, κάθετη συγγένεια

γένει υἱός (ο εκ γενετής, βιολογικός, φυσικός γιος, σε αντιδιαστολή προς τον θετό)

γένος γάρ, ἀλλ᾽ οὐχὶ συγγένεια (Ισαίος, σε δίκη για κληρονομικά)

παιδί, εγγόνι, απόγονος

ομάδα ομοειδών (όπως ζώων και φυτών) που περιλαμβάνει πολλά είδη

ομάδα πλασμάτων του ίδιου είδους

ἡμιθέων γένος

τῷ ἀνθρωπείῳ γένει

τὸ τῶν περιστερῶν γένος

τὰ γένη τὰ τῶν ἀνθρώπων.... δύο, ἄρρεν καὶ θῆλυ (Πλάτωνας) → χρειάζεται παράθεμα

στη λογική το γένος είναι το αντίθετο του είδους


πέλαγος

πέλαγος < θέμα πελα- + -γος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *pelh₂- (πλατύς, επίπεδος)

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 5 (ε. Ἀπόπλους Ὀδυσσέως παρὰ Καλυψοῦς.), στίχ. 330

ὣς τὴν ἂμ πέλαγος ἄνεμοι φέρον ἔνθα καὶ ἔνθα·
#::: έτσι στο πέλαγος οι άνεμοι την πήγαιναν [τη σχεδία του Οδυσσέα] πέρα δώθε

πεδινή έκταση που έχει κατακλυστεί από νερό


θάλασσα

θάλασσα
-ης
θάλαττα

: θάλασσα < Κατά τον Beekes, προελληνική *talakʸa

το σύνολο του αλμυρού νερού που καλύπτει την επιφάνεια της Γης, κυρίως η Μεσόγειος (το Αιγαίο το έλεγαν Αιγαίο πέλαγος, τη Μεσόγειο από τις διαθέσιμες γραπτές πηγές τεκμαίρουμε ότι μάλλον την έλεγαν "την παρ ημιν θάλασσα", και "τούτη δω η θάλασσα")

※ Περσέων μέν νυν οἱ λόγιοι Φοίνικας αἰτίους φασὶ γενέσθαι τῆς διαφορῆς. τούτους γὰρ ἀπὸ τῆς Ἐρυθρῆς καλεομένης θαλάσσης ἀπικομένους ἐπί τήνδε τὴν θάλασσαν καὶ οἰκήσαντας τοῦτον τὸν χῶρον τὸν καὶ νῦν οἰκέουσι, αὐτίκα ναυτιλίῃσι μακρῇσι ἐπιθέσθαι

οι λόγιοι των Περσών αποδίδουν στους Φοίνικες την αιτία της διαμάχης, γιατί αυτοί ήρθαν από τη λεγόμενη Ερυθρά θάλασσα στην εδώ θάλασσα και κατοίκησαν στη χώρα αυτή όπου και τώρα κατοικούν και αμέσως μακρινά ταξίδια με τα καράβια τους άρχισαν
#::: ^((Χρειάζεται τεκμηρίωση…))

πρὸς ἑσπέρην τῆς θαλάσσης ταύτης τῆς Κασπίης καλεομένης ^((Χρειάζεται τεκμηρίωση…))

το θαλασσινό νερό, το αλμυρό

※ ἔστι ἐν τῇ ἀκροπόλι ταύτῃ Ἐρεχθέος τοῦ γηγενέος λεγομένου εἶναι νηός, ἐν τῷ ἐλαίη τε καὶ θάλασσα ἔνι, τὰ λόγος παρὰ Ἀθηναίων Ποσειδέωνά τε καὶ Ἀθηναίην ἐρίσαντας περὶ τῆς χώρης μαρτύρια θέσθαι

στην ακρόπολη υπάρχει ιερό του Ερεχθέα που λέγεται ότι γεννήθηκε από τη γη και στο ναό υπάρχει μια ελια και μια πηγή με θαλασσινό νερό κι όπως λένε οι Αθηναίοι τα δημιουργησαν ο Ποσειδωνας και η Αθηνά όταν έριζαν για την περιοχή
#::: ^((Χρειάζεται τεκμηρίωση…))

η τεράστια ποσότητα

κακῶν θάλαττα (μια θάλασσα από ατυχίες, ένας σωρός από ατυχίες που σε πνίγουν)


πληθυσμός

πληθυσμός < πληθύνω

αύξηση, πολλαπλασιασμός


πολιτισμός

: πολιτισμός (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική πολίτ(ης) + -ισμός

διοίκηση που σχετίζεται με τις δημόσιες υποθέσεις

※ Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων, 4, 39

ἀλλ’ οὖν ὅμως ὑπὲρ τῆς πατρίδος ἐπρέσβευσεν εἰς Δημητριάδα πρὸς Ἀντίγονον καὶ οὐκ ἐπέτυχε. τὸ πᾶν δὴ διέτριβεν ἐν τῇ Ἀκαδημείᾳ τὸν πολιτισμὸν ἐκτοπίζων.
*::: → λείπει η μετάφραση


κύκλος

κύκλος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή*kʷékʷlos

με στρογγυλό σχήμα
δακτύλιος

με στρογγυλό σχήμα
τροχός

πιθανή αρχική σημασία

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 5 (Ε. Διομήδους ἀριστεία.), στίχ. 722 (722-723 )

Ἥβη δ᾽ ἀμφ᾽ ὀχέεσσι θοῶς βάλε καμπύλα κύκλα, | χάλκεα ὀκτάκνημα, σιδηρέῳ ἄξονι ἀμφίς.
##:::κι ευθύς η Ήβη στον σιδερένιο άξονα της άμαξας περνάει τροχούς | οπού ᾽ναι χάλκινοι με οκτώ στη μέση ακτίνες.
##:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

με στρογγυλό σχήμα
στρογγυλή ασπίδα

με στρογγυλό σχήμα
θόλος ουρανού

με στρογγυλό σχήμα
κυκλικό τείχος γύρω από πόλη

με στρογγυλό σχήμα
τόπος συνάθροισης

κυκλική κίνηση, όπως οι τροχιές ουρανίων σωμάτων


θησαυρός

θησαυρός < → λείπει η ετυμολογία

κάτι το πολύτιμο, ο θησαυρός

ὁ ἀγαθὸς ἄνθρωπος ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροῦ ἐκβάλλει ἀγαθά (Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο)

οικοδόμημα σε σχήμα ναού που έχτιζαν οι αρχαίες ελληνικές πόλεις στους χώρους των πανελλήνιων ιερών, για να τοποθετούν και να φυλάγουν τα αφιερώματά τους

αρχιτεκτονική

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 1 (Κλειώ), 14.2

ἑστᾶσι δὲ οὗτοι ἐν τῷ Κορινθίων θησαυρῷ, σταθμὸν ἔχοντες τριήκοντα τάλαντα

χτιστός κυκλικός τάφος των μυκηναϊκών χρόνων, που αργότερα πίστευαν ότι ήταν θησαυροφυλάκιο

αρχιτεκτονική

ο θησαυρός του Aτρέως


λίθος

λίθος, ήδη ομηρικό ως αρσενικό και θηλυκό < άγνωστης ετυμολογίας

λίθοι καὶ πλίνθοι καὶ ξύλα καὶ κέραμος ἀτάκτως ἐρριμμένα

αρσενικό
πέτρα, λίθος

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόφραστος, De lapidibus, Fragment 2 Chapter 2 (2.2), @scaife.perseus

Κατὰ δὴ τὴν πύρωσιν οἱ μὲν τήκονται καὶ ῥέουσιν ὥσπερ οἱ μεταλλευτοί. ῥεῖ γὰρ ἅμα τῷ ἀργύρῳ καὶ τῷ χαλκῷ καὶ σιδήρῳ καὶ ἡ λίθος ἡ ἐκ τούτων, εἴτʼ οὖν διὰ τὴν ὑγρότητα τῶν ἐνυπαρχόντων εἴτε καὶ διʼ αὐτούς. ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ πυρομάχοι καὶ οἱ μυλίαι ῥέουσιν οἷς ἐπιτιθέασιν οἱ καίοντες.

οτιδήποτε έχει γίνει σκληρό σαν πέτρα, αντίθετα με το ξύλο ή τη σάρκα

για ηλιθιότητα, αντίστοιχο του κούτσουρο απελέκητο, στόκος

λίθος με ξεχωριστές ιδιότητες (όπως ο μαγνήτης) ή πολύτιμος λίθος

κομμάτι κρυστάλλου που συγκεντρώνει σαν φακός τις ακτίνες του ήλιου για το άναμμα φωτιάς

ἡ διαφανὴς λίθος

ονομασία διάφορων συμπλεγμάτων από πέτρες που χρησιμοποιούνταν σαν βῆμα για ομιλητές, όπως το βήμα της Πνύκας (στην αρχαία Αθήνα) ή για κήρυκες

θηλυκό
πέτρα μέσα σε κύστη

θηλυκό ταφόπετρα

ελληνιστική σημασία

θηλυκό
πιόνι ή πούλι παιχνιδιού

ελληνιστική σημασία


νόμισμα

νόμισμα
-ατος

νόμισμα < νομίζω, νομισ- + -μα < νόμος

θεσμός, έθιμο, το καθιερωμένο

αρχική σημασία

το νόμιμο, αναγνωρισμένο μέτρο ή μονάδα


παιδί

δοτική ενικού του παῖς


δεκαπενθήμερος

δεκαπενθήμερος
-η
-ο

: δεκαπενθήμερος, (ελληνιστική κοινή), στους παπύρους του Καΐρου Zenon Papyri < δεκαπέντε > δεκα- + πενθ- + -ήμερος (αρχαία ελληνική ἡμέρα)

διάρκεια δεκαπέντε ημερών

ελληνιστική κοινή


πλανήτης

: πλανήτης < πλάνης, πλανητ- (όπως ἀστέρες πλανῆται) + -ης < πλανάω

ο περιπλανώμενος

πυρετός που λαμβάνει χώρα ανά άτακτα διαστήματα

ελληνιστική σημασία


κομήτης

: κομήτης < κομάω < κόμη + -της. Ήδη μυκηναϊκό ανθρωπωνύμιο (μυκηναϊκή ? (ko-ma-ta)). Αρχικά σήμαινε: «μακρυμάλλης» και αργότερα συνδέθηκε με τους κομήτες (κομήτης ἀστήρ) λόγω της ομοιότητας στην εμφάνιση.• Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

για διάττοντα αστέρα

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Μετεωρολογικά 1.8, p.19 @scaife.perseus

τότε γὰρ οὗτοι φαίνονται κομῆται διὰ τὸ παρακολουθεῖν αὐτῶν τῇ φορᾷ ὥσπερ τῷ ἡλίῳ τὴν τοιαύτην σύγκρισιν, ἀφ’ ἧς διὰ τὴν ἀνάκλασιν τὴν ἅλω φαίνεσθαί φαμεν, ὅταν οὕτω τύχῃ κεκραμένος ὁ ἀήρ.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Μετεωρολογικά 1.6 @scaife.perseus

Περὶ δὲ τῶν κομητῶν καὶ τοῦ καλουμένου γάλακτος λέγωμεν, διαπορήσαντες πρὸς τὰ παρὰ τῶν ἄλλων εἰρημένα πρῶτον. Ἀναξαγόρας μὲν οὖν καὶ Δημόκριτός φασιν εἶναι τοὺς κομήτας σύμφασιν τῶν πλανήτων ἀστέρων, ὅταν διὰ τὸ


δορυφόρος

δορυφόρος
ὁ
δορυφόρος
οἱ
δορυφόροι
τοῦ
δορυφόρου
τῶν
δορυφόρων
τῷ
δορυφόρῳ
τοῖς
δορυφόροις
τὸν
δορυφόρον
τοὺς
δορυφόρους
δορυφόρε
δορυφόροι
τὼ
δορυφόρω
τοῖν
δορυφόροιν

δορυφόρος < δόρυ + -φόρος (φέρω)

σωματοφύλακας

πραιτωριανός

για τη ρωμαϊκή κοινότητα

που εξυπηρετεί τυφλά


τροχιά

: τροχιά < αρχαία ελληνική τροχ(ός) + -ιά

ίχνος που αφήνει ο τροχός στο έδαφος

ελληνιστική κοινή


σκύλος

: σκύλος < → λείπει η ετυμολογία

ελληνιστική κοινή

δείτε και σκῦτος

τσόφλι καρπού (όπως καρυδιού)

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή


πίθηκος

: πίθηκος < αβέβαιης ετυμολογίας • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

θηλαστικό ζώο


ζώνη

: ζώνη < → λείπει η ετυμολογία ... με θέμα που απαντά στο ζώννυμι


ψευδάργυρος

ψευδάργυρος
-ου

: ψευδάργυρος (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική (ψευδής) ψευδ- + ἄργυρος

ελληνιστική κοινή

※ 1ος πκε/κε αιώνας ⌘ Στράβων, Γεωγραφικά, 13.1, 56 @perseus.tufts.edu @wikisource

εἶτα μετὰ γῆς τινος καμινευθεὶς ἀποστάζει ψευδάργυρον, ἣ προσλαβοῦσα χαλκὸν τὸ καλούμενον γίνεται κρᾶμα, ὅ τινες ὀρείχαλκον καλοῦσι· γίνεται δὲ ψευδάργυρος καὶ περὶ τὸν Τμῶλον.


νίκη

νίκη < άγνωστης ετυμολογίας. Δεν σχετίζεται με το νεῖκος (έριδα, φιλονικία).

-νικῶ Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -νικάω στο Βικιλεξικό

-νίκης Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -νίκης στο Βικιλεξικό


στρατηγός

στρατηγός
-οῦ

: στρατηγός < στρατ- (στρατός) + -ηγός (ἄγω)

διοικητής στρατού, ιδίως πεζικού

στρατιωτικός όρος

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἀρχίλοχος, Απόσπασμα 114W.1.2./D60, «Οὐ φιλέω μέγαν» διδακτικό εγχειρίδιο, Ανθολογία @greek-language.gr

οὐ φιλέω μέγαν στρατηγὸν - δεν τον εθέλω ψηλόν τον στρατηγό

αρχηγός, κυβερνήτης

τίτλος αξιωματούχων (όπως οι 10 στρατηγοί στην Αθήνα)


στρατιώτης

στρατιώτης
στρατιῶτις

: στρατιώτης < στρατι(ά) (στρατός) + -ώτης

πολίτης σε στρατιωτική υπηρεσία

στρατιώτης, πολεμιστής

ελληνιστική σημασία

ποτάμιος στρατιώτης: αιγυπτιακό υδρόβιο φυτό


πολίτης

πολίτης
[ῑ ]

: πολίτης < πόλ(ις) + -ίτης

ο μόνιμος κάτοικος της πόλεως κράτους που έχει πλήρη πολιτικά δικαιώματα

κατ’ επέκταση

που ανήκει σε κάποια πόλη (ή πόλη κράτος) ή συνδέεται μ’ αυτή

σε επιθετική λειτουργία


νάρκη

: νάρκη, ήδη τον 5ο αιώνα στον Ιπποκράτη < πιθανόν από μεταπτωτική βαθμίδα θέματος με σημασία «δένω, πιάνω» : πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *(s)nerq- < *(s)ner- (γυρίζω, στρέφω)
: Διαφωνεί ο Beekes με την ανάλυση που οδηγεί σε πρωτοϊνδοευρωπαϊκή αρχή, και πιθανολογεί προελληνικό θέμα *nark-

αναισθησία, παράλυση, μούδιασμα, νέκρωση

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Aphorismi, Ἀφορισμοί , 5.25, @scaife.perseus

ἄρθροισιν οἰδήματα καὶ ἀλγήματα, ἄτερ ἕλκεος, καὶ ποδαγρικὰ, καὶ σπάσματα, τουτέων τὰ πλεῖστα ψυχρὸν πολλὸν καταχεόμενον ῥηΐζει τε καὶ ἰσχναίνει, καὶ ὀδύνην λύει· νάρκη δὲ μετρίη ὀδύνης λυτική.
#::: για τα οιδήματα και τους πόνους στις αρθρώσεις, μα χωρίς πληγές, και για τις ποδάγρες και τις θλάσεις, απ' αυτά, τα περισσότερα με περίχυμα άφθονου κρύου [υγρού / πάγου -με ψυχρολουσία-] γίνονται πιο ανεκτά και μειώνονται και σταματάει ο πόνος· και η μέτρια νάρκωση/μούδιασμα διώχνει [τον πόνο]. → λείπει η μετάφραση

ψάρι ή χέλι που ναρκώνει όποιον τ' αγγίξει: η μουδιάστρα

νάρκη θαλαττία (για το ψάρι), νάρκη ποταμία (για το χέλι)

※ 5ος/4ος πκε αιώνας Πλάτων, Μένων, 80a, 8-9

ὁμοιότατος εἶναι τό τε εἶδος καὶ τἆλλα ταύτῃ τῇ πλατείᾳ νάρκῃ τῇ θαλαττίᾳ· καὶ γὰρ αὕτη τὸν ἀεὶ πλησιάζοντα καὶ ἁπτόμενον ναρκᾶν ποιεῖ, καὶ σὺ δοκεῖς μοι νῦν ἐμὲ τοιοῦτόν τι πεποιηκέναι
#::: → λείπει η μετάφραση


σκληρότητα

αιτιατική ενικού του σκληρότης


θάνατος

: θάνατος < → λείπει η ετυμολογία

ἀπαθανατίζω

και τα παράγωγά του

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 11 (Λ. Ἀγαμέμνονος ἀριστεία.), στίχ. 451 (450-451 )

«ὦ Σῶχ᾽, Ἱππάσου υἱὲ δαΐφρονος ἱπποδάμοιο, | φθῆ σε τέλος θανάτοιο κιχήμενον, οὐδ᾽ ὑπάλυξας.
#::: «Ω Σώκε, γόνε αγαπητέ του ιπποδάμου Ιππάσου, | σ᾽ εβρήκε, δεν το ξέφυγες, το τέλος του θανάτου.
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, (αποδίδεται) Ἀσπὶς Ἡρακλέουςʷ, 131 (130-131)

πολλοὶ δ᾽ ἔντοσθεν ὀιστοὶ | ῥιγηλοί, θανάτοιο λαθιφθόγγοιο δοτῆρες·
#:::Κι ήτανε μέσα της βέλη πολλά, | που φέρνουν ρίγος και δίνουν θάνατο που τη μιλιά την κόβει.
#:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Μήδεια, στίχ. 650 (650-653)

θανάτῳ θανάτῳ πάρος δαμείην | ἁμέραν τάνδ᾽ ἐξανύσα- | σα· μόχθων δ᾽ οὐκ ἄλλος ὕπερ- | θεν ἢ γᾶς πατρίας στέρεσθαι.
#:::Καλύτερα να με δαμάσει πρώτα ο θάνατος, ο θάνατος, | και το φως της ζωής μου να σβήσει. | Γιατί δεν υπάρχει μοίρα πιο σκληρή | από το να στερηθείς τη γη των πατέρων σου.
#::: Μετάφραση (2012): Θ. Κ. Στεφανόπουλος, Αθήνα: Κίχλη @greek‑language.gr

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα, 125 @scaife.perseus

τὸ φρικωδέστατον οὖν τῶν κακῶν ὁ θάνατος οὐθὲν πρὸς ἡμᾶς, ἐπειδήπερ ὅταν μὲν ἡμεῖς ὦμεν, ὁ θάνατος οὐ πάρεστιν, ὅταν δὲ ὁ θάνατος παρῇ, τόθ’ ἡμεῖς οὐκ ἐσμέν. οὔτε οὖν πρὸς τοὺς ζῶντάς ἐστιν οὔτε πρὸς τοὺς τετελευτηκότας, ἐπειδήπερ περὶ οὓς μὲν οὐκ ἔστιν, οἳ δ’ οὐκέτι εἰσίν.
#:::Το φρικτότερο λοιπόν από τα κακά, ο θάνατος δεν είναι τίποτα για εμάς, επειδή όταν εμείς ζούμε, ο θάνατος δεν είναι παρών, όταν όμως ο θάνατος έλθει, τότε εμείς δεν υπάρχουμε. Ούτε λοιπόν για τους ζωντανούς ούτε για τους πεθαμένους δεν υφίσταται ο θάνατος, γιατί για τους πρώτους δεν υπάρχει, ενώ οι δεύτεροι δεν υπάρχουν πλέον.
#:::Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.

τρόποι θανάτου

στον πληθυντικό

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 12 (μ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Σειρῆνας, Σκύλλαν, Χάρυβδιν, βόας Ἡλίου.), στίχ. 341 (341-342 )

πάντες μὲν στυγεροὶ θάνατοι δειλοῖσι βροτοῖσι, | λιμῷ δ᾽ οἴκτιστον θανέειν καὶ πότμον ἐπισπεῖν.
#:::οι θάνατοι όλοι αν είναι μισητοί στους άμοιρους θνητούς, | ο πιο πικρός είναι ο θάνατος της πείνας, μοιραίο τέλος.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

Θάνατος, ο δίδυμος αδελφός του Ύπνου

ως κύριο όνομα

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Θεογονία, 756 (755-757)

ἡ μὲν ἐπιχθονίοισι φάος πολυδερκὲς ἔχουσα, | ἡ δ᾽ Ὕπνον μετὰ χερσί, κασίγνητον Θανάτοιο, | Νὺξ ὀλοή, νεφέλῃ κεκαλυμμένη ἠεροειδεῖ.
#:::Η μια κατέχει για όσους ζουν πάνω στη γη το φως που τα πάντα βλέπει, | κι η άλλη, η ολέθρια Νύχτα, έχει στα χέρια της τον Ύπνο, | τον αδερφό του Θανάτου, με ομιχλώδη νεφέλη καλυμμένη.
#::: Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

νεκρός, πτώμα


καπνίζω

: καπνίζω < καπνός

κάνω καπνό ανάβοντας φωτιά


κρέας

: κρέας < πρωτοελληνική *kréwas, *κρέϜ-ας < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *kréwh₂s

σάρκα, κομμάτι σάρκας

κρέας όπως στα νέα ελληνικά

μαγειρεμένο κρέας, φαγητό


σεισμός

: σεισμός < σείω, σεισ- + -μός

σεισμός χθονός

※ βρονταί τε ἦμος τῇ ἄλλῃ γίνονται, τηνικαῦτα μὲν οὐ γίνονται, θέρεος δὲ ἀμφιλαφέες· ἢν δὲ χειμῶνος βροντὴ γένηται, ὡς τέρας [νενόμισται]. ὣς δὲ καὶ ἢν σεισμὸς γένηται, ἤν τε θέρεος ἤν τε χειμῶνος, ἐν τῇ Σκυθικῇ τέρας νενόμισται. (Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Μελπομένη, 4.28.3 περίπου 430 π.Χ)

Επίσης, την εποχή που στ᾽ άλλα μέρη βροντά ο ουρανός τότε εδώ δε βροντά, όμως το καλοκαίρι χαλά ο κόσμος απ᾽ τις βροντές· κι αν βροντήσει το χειμώνα, σαστίζουν οι άνθρωποι —θεϊκό σημάδι!—, το ίδιο κι αν γίνει σεισμός, είτε χειμώνα είτε καλοκαίρι, στη χώρα των Σκυθών, το έχουν για θεϊκό σημάδι. (Μετάφραση Η. Σπυρόπουλος, Ηροδότου Ιστορίαι: Μελπομένη-Τερψιχόρη, Εκδ. Γκοβόστη, Αθήνα, 1992)

οποιαδήποτε έντονη κίνηση, δόνηση

σεισμός τοῦ σώματος


βοήθεια

: βοήθεια < βοηθ- (βοηθός) + -εια < βοή + θέω (τρέχω στην βοή της μάχης για να προσφέρω τις υπηρεσίες μου)

αρωγή, υποστήριξη

ιατρική βοήθεια, νοσηλεία

ελληνιστική σημασία


φλόγα

αιτιατική ενικού του φλόξ


δέρμα

δέρμα < δέρω

δέρμα, τομάρι, προβιά (λέγεται για τα ζώα)

δέρμα κάποιου

το καβούκι της χελώνας


στόμα

: στόμα < (κληρονομημένο) πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *stomn̥ / *stomen- (στόμα)

όργανο της φωνής, λαλιά, ομιλία

δέκα μὲν γλῶσσαι, δέκα δὲ στόματα

λόγια, εκφράσεις, τρόπος έκφρασης, η γλώσσα που χρησιμοποιεί κάποιος

τὸ Φοίβου θεῖον ἀψευδὲς στόμα

τό σόν στόμα ἐλεινόν - κἂν καλὸν φορῇ στόμα

ἀπὸ στόματος εἰπεῖν (από μνήμης, χωρίς γραπτά)

στόμιο, εκβολές

στόμα τοῦ Πόντου - Τό ἄνω στόμα τῆς διώρυχος

χάσμα, ρήγμα

άνοιγμα, είσοδος

στόμα φρέατος

ἑπτάπυλον στόμα (οι επτά είσοδοι της Θήβας)

το πρόσθιο, μπροστινό μέρος, μέτωπο

ἀπό στόματος (τα πρόσθια στρατεύματα στη μάχη σε αντιδιαστολή προς την οπισθοφυλακή: ἀπὸ τῆς οὐρᾶς)

κατὰ στόμα : κατά πρόσωπο, πρόσωπο με πρόσωπο, μπροστά σου

άκρο, χείλος, κορυφή, το όριο

ἄκρον στόματος πύργων

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Ἀγησίλαος, 11.1–11.16

τίς δὲ συμμάχοις θάρσος παρέσχεν ὅσον Ἀγησίλαος, καίπερ ἤδη πρὸς τῷ στόματι τοῦ βίου ὤν;
#::: Ποίος δε ενέσπειρε εις τους συμμάχους του τόσον θάρρος όσον ο Αγησίλαος, μολονότι ευρισκόμενος ήδη προς το τέρμα της ζωής;
#::: Μετάφραση: Κ. Καιροφύλας @greek-language.gr)

τό στόμα τῆς αἰχμῆς (το μυτερό άκρο του όπλου)

αυτό που καταπίνει

πτολέμοιο, ὑσμίνης στόμα (πόλεμος, το στόμα της μάχης, δηλ. που καταπίνει σαν τέρας)

η πηγή ποταμού


τρίχα

: τρίχα < → λείπει η ετυμολογία

αιτιατική ενικού του θρίξ

κλητική ενικού του τριχάς


λαιμός

λαιμός < αβέβαιης ετυμολογίας, πιθανόν από τη λέξη λαῖτμα (βυθός, χάσμα)

λαιμός, λάρυγγας

λαιμός μπουκαλιού (μεταγενέστερη έννοια)


κορμός

κορμός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή*(s)ker- (κόβω) (συγγενικό με τη λέξη κείρω)

το μέρος ενός δέντρου από τις ρίζες μέχρι την κορυφή ή μέχρι εκεί που αρχίζει να διακλαδώνεται

το κομμένο τμήμα κορμού (1) δέντρου


μέλος

: μέλος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *mel- (μέλος, άκρο του σώματος)

μέρος του σώματος ανθρώπου ή ζώου

τραγούδι, μελωδία, μουσικός τόνος

μουσικό ύφος προς το οποίο είναι προσαρμοσμένο ένα τραγούδι, μουσικός τόνος


σάρκα

αιτιατική ενικού του σάρξ


φλέβα

αιτιατική ενικού του φλέψ


πλευρά

: πλευρά < → λείπει η ετυμολογία

πλευρά, πλευρό, παΐδι

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Τραχίνιαι, στίχ. 931 (930-931)

ὁρῶμεν αὐτὴν ἀμφιπλῆγι φασγάνῳ | πλευρὰν ὑφ᾽ ἧπαρ καὶ φρένας πεπληγμένην.
#:::τη βρίσκομε να ᾽χει βαθιά μπηγμένο | στα πλευρά δίκοπο μαχαίρι, κάτω απ᾽ το συκώτι και το φράχτη.
#:::Μετάφραση χ.χ.: Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Τραχίνιαι, στίχ. 926 (925-926)

ἐκ δ᾽ ἐλώπισεν | πλευρὰν ἅπασαν ὠλένην τ᾽ εὐώνυμον.
#:::και γύμνωσ᾽ | όλη την αριστερή της πλευρά, ώς τον ώμο επάνω.
#:::Μετάφραση χ.χ.: Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

στον πληθυντικό

για ανθρώπους και ζώα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 24 (Ω. Ἕκτορος λύτρα.), στίχ. 10 (10-11 )

ἄλλοτ᾽ ἐπὶ πλευρὰς κατακείμενος, ἄλλοτε δ᾽ αὖτε | ὕπτιος, ἄλλοτε δὲ πρηνής·

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 17 (ρ. Τηλεμάχου καὶ Ὀδυσσέως ἐπάνοδος εἰς Ἰθάκην.), στίχ. 232 (230-232 )

αἴ κ᾽ ἔλθῃ πρὸς δώματ᾽ Ὀδυσσῆος θείοιο, | πολλά οἱ ἀμφὶ κάρη σφέλα ἀνδρῶν ἐκ παλαμάων | πλευραὶ ἀποτρίψουσι δόμον κάτα βαλλομένοιο.»
#:::ας το τολμήσει μόνο να τρυπώσει στο αρχοντικό του θεϊκού Οδυσσέα· | από παλάμες αντρικές θα πέσουν στο κεφάλι του | πολλά σκαμνιά, θα σπάσουν τα πλευρά του οι βολές που θα τον βρούνε μέσα στο παλάτι.»
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

μέρος, πλευρά

για πράγματα και τόπους

μέρος, πλευρά

για στράτευμα

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Κύρου Ἀνάβασις, 3, 4.22

ὁπότε δὲ διάσχοιεν αἱ πλευραὶ τοῦ πλαισίου, τὸ μέσον ἂν ἐξεπίμπλασαν, εἰ μὲν στενότερον εἴη τὸ διέχον, κατὰ λόχους, εἰ δὲ πλατύτερον, κατὰ πεντηκοστῦς, εἰ δὲ πάνυ πλατύ, κατ᾽ ἐνωμοτίας·
#::: Όταν χωρίζονταν οι δυο πλευρές του πλαισίου, γέμιζαν το άδειο μέρος με στρατιώτες που τους έβαζαν κατά λόχους, αν ήταν κάπως στενό το διάστημα, πενήντα πενήντα αν ήταν πιο πλατύ και σε ενωμοτίες αν ήταν πολύ πλατύ.
#:::Μετάφραση (1981): Γεώργιος Δ. Ζευγώλης. Αθήνα:ΟΕΔΒ @greek‑language.gr

σελίδα βιβλίου

ο ένας από τους παράγοντες γινομένου

στα μαθηματικά

τετραγωνική ή κυβική ρίζα αριθμού

στα μαθηματικά

ελληνιστική σημασία

χριστιανισμός


κιθάρα

: κιθάρα <
:: πιθανόν δάνειο προελληνικής προέλευσης
:: πιθανόν δάνειο ανατολικής προέλευσης

έγχορδο όργανο μεγαλύτερο από τη λύρα

μουσικό όργανο

άλλες μορφές: κίθαρις

συνώνυμο του κίθαρος θώραξ


κρόταφος

κρόταφος
-ου

: κρόταφος < κρότ(ος) + -αφος

πλευρά μετώπου

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 15 (Ο. Παλίωξις παρὰ τῶν νεῶν.), στίχ. 609 (608-610 )

ἀμφὶ δὲ πήληξ | σμερδαλέον κροτάφοισι τινάσσετο μαρναμένοιο | Ἕκτορος·
#:::και, όπως πολεμούσε, | τρομακτικό στους μήλιγγες το κράνος εσειόνταν·
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 20 (Υ. Θεομαχία.), στίχ. 397 (395-397 )

ὁ δ᾽ ἐπ᾽ αὐτῷ Δημολέοντα, | ἐσθλὸν ἀλεξητῆρα μάχης, Ἀντήνορος υἱόν, | νύξε κατὰ κρόταφον, κυνέης διὰ χαλκοπαρῄου.
#::: και ο Αχιλλεύς κτυπά τον πολεμάρχον | ανδρείον Δημολέοντα, του Αντήνορος βλαστάρι | στον μήλιγγα, ανάμεσα στο χάλκινό του κράνος.
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Προμηθεὺς δεσμώτης, στίχ. 721 (717-721)

ἥξεις δ᾽ ὑβριστὴν ποταμὸν οὐ ψευδώνυμον, | ὃν μὴ περάσῃς, οὐ γὰρ εὔβατος περᾶν, | πρὶν ἂν πρὸς αὐτὸν Καύκασον μόλῃς, ὀρῶν | ὕψιστον, ἔνθα ποταμὸς ἐκφυσᾷ μένος | κροτάφων ἀπ᾽ αὐτῶν.
#::: Κι ύστερα στον Υβρίστην – όνομα και πράμα – | θα φτάσεις ποταμό, που εύκολα δεν περνιέται, | παρ᾽ όταν έρθεις στους Καυκάσου αυτό το μέρος, | του πιο ψηλού βουνού, που ο ποταμός ξεχύνει | κατώκορφα την άφρη του·
#::: Μετάφραση (1930): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Εστία @greek‑language.gr

το πίσω μέρος του βιβλίου

στενή πλευρά στήλης

πλάγια όψη προσώπου, το προφίλ


σπόνδυλος

σπόνδυλος
-ου

: σπόνδυλος < → λείπει η ετυμολογία

ελληνιστικός και ιωνικός τύπος του σφόνδυλος


παλάμη

παλάμη
πᾰλᾰμη

: παλάμη, ήδη ομηρικό < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική *παλα-μα (ουδέτερο, όπως μνήμα - μνήμη) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *pl̥h₂meh₂ (μεταπτωτική βαθμίδα) < {ιε}} *pleh₂- (πλατύς, επίπεδος). Συγγενή: λατινική palma (απ' όπου γαλλική paume, ισπανική palma, αγγλική palm) και πέλαγος, πλάγιος, πλάξ.

η παλάμη, το εσωτερικό τμήμα του ανθρώπινου χεριού

κατ’ επέκταση


καρπός

: καρπός <
:* για το καρπό φυτού < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *kerp- (θερισμός, καρπός, συγκομιδή)
:* για τον καρπό χεριού < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *kʷerp- (στρέφω, γυρίζω)

καρπίον

υποκοριστικό

καρπός, το τελικό αποτέλεσμα της εξέλιξης του άνθους ενός φυτού, αυτό που περιέχει τα σπέρματα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 5 (Ε. Διομήδους ἀριστεία.), στίχ. 501 (499-502 )

ὡς δ᾽ ἄνεμος ἄχνας φορέει ἱερὰς κατ᾽ ἀλωὰς | ἀνδρῶν λικμώντων, ὅτε τε ξανθὴ Δημήτηρ | κρίνῃ ἐπειγομένων ἀνέμων καρπόν τε καὶ ἄχνας, | αἱ δ᾽ ὑπολευκαίνονται ἀχυρμιαί·
#::: καθώς οπόταν στα ιερά τ᾽ αλώνια που λιχνίζουν, | τ᾽ άχυρα παίρν᾽ ο άνεμος και ως σπρώχνουν οι αέρες, | τ᾽ άχυρο η ξανθή Δήμητρα και τον καρπόν χωρίζει | και ασπρίζουν όλες οι αχυριές·
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 117 (117-118)

καρπὸν δ᾽ ἔφερε ζείδωρος ἄρουρα | αὐτομάτη πολλόν τε καὶ ἄφθονον·
#::: Καρπό τούς έδινε η σιτοδότρα γη | από μόνη της πολύ και άφθονο.
#::: Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

παραγωγή, σοδειά

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 4 (Μελπομένη), 199.2

συγκεκόμισταί τε οὗτος ὁ μέσος καρπὸς καὶ ὁ ἐν τῇ κατυπερτάτῃ τῆς γῆς πεπαίνεταί τε καὶ ὀργᾷ, ὥστε ἐκπέποταί τε καὶ καταβέβρωται ὁ πρῶτος καρπὸς καὶ ὁ τελευταῖος συμπαραγίνεται.
#::: τώρα, σοδιάστηκαν τα γεννήματα των μεσιανών περιοχών, ωριμάζουν και καλούν το θεριστή εκείνα που βγαίνουν στα ψηλώματα, έτσι που οι άνθρωποι καταρούφηξαν και καταφάγανε τα πρώτα γεννήματα την ώρα που ωριμάζουν τα τελευταία.
#::: Μετάφραση (1992): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Περικλῆς, 16.4

τοὺς γὰρ ἐπετείους καρποὺς ἅπαντας ἀθρόους ἐπίπρασκεν, εἶτα τῶν ἀναγκαίων ἕκαστον ἐξ ἀγορᾶς ὠνούμενος διῴκει τὸν βίον καὶ τὰ περὶ τὴν δίαιταν.
#::: Τους καρπούς που μάζευε κάθε χρόνο από την ιδιοχτησία του τους πουλούσε όλους μαζί, και έπειτα προμηθευόταν από την αγορά καθετί που είχε ανάγκη· έτσι είχε κανονίσει τον τρόπο της ζωής του.
#::: Κείμενο & Μετάφραση (1965): Μιχ. Χ Οικονόμου. Αθήνα: ΟΕΔΒ & σε αγκύλες, χωρία που παραλήφθηκαν@greek‑language.gr

προϊόν, γέννημα
παιδί (καρπός της κοιλίας)

προϊόν, γέννημα
ποίημα (καρπός του νου)

προϊόν, γέννημα
κέρδος (καρπός εμπορίου)

προϊόν, γέννημα
αποτέλεσμα (καρπός ενεργειών)

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Δημοσθένης, Περὶ τοῦ στεφάνου (Ὑπὲρ Κτησιφῶντος), 309

καίτοι ταύτης τῆς μελέτης καὶ τῆς ἐπιμελείας, Αἰσχίνη, εἴπερ ἐκ ψυχῆς δικαίας ἐγίγνετο καὶ τὰ τῆς πατρίδος συμφέροντα προῃρημένης, τοὺς καρποὺς ἔδει γενναίους καὶ καλοὺς καὶ πᾶσιν ὠφελίμους εἶναι,
##::: Και όμως, αν αυτή η προσπάθεια και φροντίδα πήγαζε από ψυχή δίκαιη, που είχε σκοπό την εξυπηρέτηση των συμφερόντων της πόλης, θα έπρεπε να αποφέρει καρπούς πλούσιους, εξαιρετικούς και ωφέλιμους σε όλους,
##::: Μετάφραση (2012): Α.Ι. Γιαγκόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

καρπός (άρθρωση)

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ ἄρθρων, (De articulis), 64 @scaife.perseus

Ωὑτὸς δὲ λόγος οὗτος, ἢν καὶ τὰ τοῦ πήχεος ὀστέα τὰ παρὰ τὸν καρπὸν τῆς χειρὸς ἕλκος ποιήσαντα ἐξίσχῃ, ἤν τε ἐς τὸ ἔσω μέρος τῆς χειρὸς, ἤν τε ἐς τὸ ἔξω.


πυγμή

: πυγμή < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *puǵnos. Συγγενές με το (λατινικά) pugnus, (λιθουανικά) pušìs, (αγγλοσαξονικά) fyst (αγγλικά fist), (αρχαία ελληνικά) πύξ και πεύκη

μέτρο μήκους: από τον αγκώνα μέχρι εκεί που αρχίζουν τα δάχτυλα του χεριού (~35 εκ.)


κόλπος

: κόλπος < (ίσως) πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *kʷelp- (καμπυλώνω)

αγκαλιά, κόρφος

κοιλιά, μήτρα

ανθρώπινο σώμα

η πτύχωση που σχηματίζει ένα ένδυμα μπροστά στην κοιλιά

η κοιλότητα ανάμεσα σε δύο θαλάσσια κύματα

ο θαλάσσιος κόλπος


μαστός

: μαστός, ήδη ομηρικό (ο επικός τύπος) < *μαδ-τός, *μαδ-νός. Το θέμα συνδέεται με το μαδάω (αρχική σημασία είμαι βρεγμένος) εκφράζοντας τον θηλασμό. Πιθανόν σχετικό με το θέμα μα- λέξεων που δηλώνουν μητρότητα.

μασθός

ελληνιστική κοινή

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Χοηφόροι, στίχ. 531

αὐτὴ προσέσχε μαστὸν ἐν τὠνείρατι.
#::: Η ίδια του πρόσφερε βυζί μες στ᾽ όνειρό της.
#::: Μετάφραση, 1η έκδοση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 3 (Θάλεια), 133.1

Ἀτόσσῃ τῇ Κύρου μὲν θυγατρί, Δαρείου δὲ γυναικὶ ἐπὶ τοῦ μαστοῦ ἔφυ φῦμα, μετὰ δὲ ἐκραγὲν ἐνέμετο πρόσω.
#::: η Άτοσσα, κόρη του Κύρου και γυναίκα του Δαρείου, έβγαλε στον μαστό ένα απόστημα που ύστερα έσπασε και άρχισε να απλώνεται.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἑκάβηʷ, στίχ. 560 (560-562)

μαστούς τ᾽ ἔδειξε στέρνα θ᾽ ὡς ἀγάλματος | κάλλιστα, καὶ καθεῖσα πρὸς γαῖαν γόνυ | ἔλεξε πάντων τλημονέστατον λόγον·
#:::και φανέρωσε τους μαστούς και τα στέρνα τα πανέμορφα, τα σαν αγαλματένια· | και γονατίζοντας στη γη, | μίλησε κι είπε τα λόγια τα πιο θαρρετά που ακουστήκανε:
#:::Μετάφραση (1994): Γιώργος Γεραλής, Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr

στρογγυλός λόφος, βουναλάκι

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Κύρου Ἀνάβασις, 4, 2.15

ἐπεὶ δ᾽ ἐγγὺς ἐγένοντο οἱ Ἕλληνες, λείπουσιν οἱ βάρβαροι ἀμαχητὶ τὸν μαστόν,
#:::Την ώρα που πλησίασαν οι Έλληνες, οι βάρβαροι, χωρίς να κάμουν μάχη, εγκαταλείπουν το λόφο.
#:::Μετάφραση (1981): Γεώργιος Δ. Ζευγώλης. Αθήνα:ΟΕΔΒ @greek‑language.gr

κομμάτι μαλλιού δεμένο στην άκρη των διχτυών

είδος κυπέλλου που είχε σχήμα ημισφαιρικό και έμοιαζε με μαστό

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 11, 74 @scaife.perseus, @el.wikisource

μαστὸς. Ἀπολλόδωρος ὁ Κυρηναῖος, ὡς Πάμφιλός φησι, Παφίους τὸ ποτήριον οὕτως καλεῖν.


σιγά

δωρικός τύπος του σιγή


χρόνος

: χρόνος < αβέβαιης ετυμολογίας με προτάσεις ετυμολόγησης από διαφορετικές ινδεοευρωπαϊκές ρίζες. • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

χρονο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα χρονο- στο Βικιλεξικό

-χρονος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -χρονος στο Βικιλεξικό

χρόνος, χρονική στιγμή, χρονική περίοδος

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Προμηθεὺς δεσμώτης, στίχ. 981

ἀλλ᾽ ἐκδιδάσκει πάνθ᾽ ὁ γηράσκων χρόνος.
#::: Μα όλα ο χρόνος που γερνά μας τα μαθαίνει.
#::: Μετάφραση (1930): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Εστία @greek‑language.gr

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Εὐμενίδες, στίχ. 286

χρόνος καθαίρει πάντα γηράσκων ὁμοῦ.
#::: Όλα ο καιρός όσο γερνά και πάει, τα σβήνει.
#::: Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Αἴας, στίχ. 714

πάνθ᾽ ὁ μέγας χρόνος μαραίνει·
#::: Όλα τα σβήνει ο μέγας χρόνος,
#::: Μετάφραση (2012): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, Αθήνα: ΜΙΕΤ @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Οἰδίπους Τύραννος, στίχ. 614

χρόνος δίκαιον ἄνδρα δείκνυσιν μόνος
#::: τον άνθρωπο το δίκαιο ο χρόνος δικαιώνει.
#::: Μετάφραση (2000): Κ. Χ. Μύρης, Αθήνα: ΟΕΔΒ @greek‑language.gr

※ 5ος/4oς αιώνας πκε αιώνας ⌘ Ανδοκίδης, Περὶ τῆς πρὸς Λακεδαιμονίους εἰρήνης, 29 @scaife.perseus.org

σπονδὰς ποιησάμενοι καὶ συνθέμενοι φιλίαν εἰς τὸν ἅπαντα χρόνον,

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Φυσικά 4.12, 220b @scaife.perseus

οὐ μόνον δὲ τὴν κίνησιν τῷ χρόνῳ μετροῦμεν, ἀλλὰ καὶ τῇ κινήσει τὸν χρόνον διὰ τὸ ὁρίζεσθαι ὑπʼ ἀλλήλων· ὁ μὲν γὰρ χρόνος ὁρίζει τὴν κίνησιν ἀριθμὸς ὢν αὐτῆς, ἡ δὲ κίνησις τὸν χρόνον. καὶ λέγομεν πολὺν καὶ ὀλίγον χρόνον τῇ κινήσει μετροῦντες, καθάπερ καὶ τῷ ἀριθμητῷ τὸν ἀριθμόν, οἷον τῷ ἑνὶ ἵππῳ τὸν τῶν ἵππων ἀριθμόν.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Φυσικά 4.11, 219a @scaife.perseus

φανερὸν ὅτι οὐκ ἔστιν ἄνευ κινήσεως καὶ μεταβολῆς χρόνος. ὅτι μὲν οὖν οὔτε κίνησις οὔτʼ ἄνευ κινήσεως ὁ χρόνος [*] ἐστί, φανερόν· ληπτέον δέ, ἐπεὶ ζητοῦμεν τί ἐστιν ὁ χρόνος, ἐντεῦθεν ἀρχομένοις, τί τῆς κινήσεώς ἐστιν. ἅμα γὰρ κινήσεως αἰσθανόμεθα καὶ χρόνου·

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχίνης, Κατὰ Κτησιφῶντος, 159

Καταγαγούσης δ᾽ αὐτὸν εἰς τὴν πόλιν τῆς ἀπροσδοκήτου σωτηρίας, τοὺς μὲν πρώτους χρόνους ὑπότρομος ἦν ἅνθρωπος,
#::: Όταν όμως η απροσδόκητη σωτηρία μας τον έφερε πίσω στην πόλη, τον πρώτο καιρό ήταν ένας τρομοκρατημένος άνθρωπος·
#::: Μετάφραση (2012): Αθανάσιος Ι. Γιαγκόπουλος, Θεσσαλονίκη:Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας @greek‑language.gr

εποχή του έτους

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Ἀπομνημονεύματα, 1, 4.12 @scaife.perseus

τὸ δὲ καὶ τὰς τῶν ἀφροδισίων ἡδονὰς τοῖς μὲν ἄλλοις ζῴοις δοῦναι περιγράψαντας τοῦ ἔτους χρόνον, ἡμῖν δὲ συνεχῶς μέχρι γήρως ταῦτα παρέχειν.

διάρκεια της ζωής του ανθρώπου, ηλικία

τεσσαράκοντα χρόνους ἐνιαυτῶν: διάρκειας 40 ετών

βραδύτητα, αργοπορία

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Δημοσθένης, Περὶ τῆς παραπρεσβείας, 163 @scaife.perseus

οὐκ ἀνέμειναν τὸν κήρυκα οὐδʼ ἐνεποίησαν χρόνον οὐδένα,

χρόνους ἐμποιεῖν: κωλυσιεργώ, καθυστερώ

χρόνος ρήματος

ποσότητα διάρκεια συλλαβής, η ελάχιστη υποδιαίρεση του μετρικού ποδός

διαίρεση του μέτρου


δικαιοσύνη

: δικαιοσύνη < δίκαιος, θέμα δικαιο- + -σύνη < δίκη

αυτό που είναι δίκαιο, η δικαιοσύνη, ορθοκρισία

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 7 (Πολύμνια), 52.1

οἱ δὲ δικαιοσύνην καὶ πιστότητα ἐνέδωκαν, ἄχαρι δὲ οὐδέν.
#:::κι αυτοί έδειξαν δικαιοσύνη και πίστη, αποδείχτηκαν άψογοι.
#:::Μετάφραση (1993): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 2, 367b

μὴ οὖν ἡμῖν μόνον ἐνδείξῃ τῷ λόγῳ ὅτι δικαιοσύνη ἀδικίας κρεῖττον, ἀλλὰ τί ποιοῦσα ἑκατέρα τὸν ἔχοντα αὐτὴ δι᾽ αὑτὴν ἡ μὲν κακόν, ἡ δὲ ἀγαθόν ἐστιν·
#:::Μην περιοριστείς λοιπόν μόνο να μας αποδείξεις πως η δικαιοσύνη είναι προτιμότερη από την αδικία, αλλά και πώς ενεργεί από μόνη της επάνω στην ψυχή του ανθρώπου, για να είναι πράγμα κακό η μια και αγαθό η άλλη·
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Μεγάλα, @scaife.perseus 1.33.2

διὸ καί, φασίν, δοκεῖ ἡ δικαιοσύνη τελεία τις ἀρετὴ εἶναι· εἰ γὰρ δίκαια μέν ἐστιν ἃ ὁ νόμος κελεύει ποιεῖν, ὁ δὲ νόμος τὰ κατὰ πάσας ἀρετὰς ὄντα προστάττει, ὁ ἄρα τοῖς κατὰ νόμον ἐμμένων δικαίοις τελείως σπουδαῖος ἔσται, ὥστε ὁ δίκαιος καὶ ἡ δικαιοσύνη τελεία τις ἀρετὴ ἐστίν.

η απονομή δικαιοσύνης, όπως από έναν δικαστή

ελληνιστική σημασία

ο αριθμός τέσσερα

σύμφωνα με τους Πυθαγόριους


ψυχή

: ψυχή < ψύχω (αναδρομικός σχηματισμός) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *bʰes- (φυσώ). Ομόρριζα: ψῦχος, ψῡχρός.

ψυχο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα ψυχο- στο Βικιλεξικό

-ψυχος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -ψυχος στο Βικιλεξικό

-ψυχία Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -ψυχία στο Βικιλεξικό

αναπνοή, ανάσα, πνοή, η ζωή αυτή καθαυτή

τόν ἔλιπε ψυχή,: λιποθύμησε

ψυχῆς ὄλεθρος : ο θάνατος

ὁ περὶ τῆς ψυχῆς ἀγών

περί ψυχῆς μάχεσθαι : παλεύει για τη ζωή του (Όμηρος)

ἡ τῶνδε τῶν ἀνδρῶν ἀρετὴ τῆς Ἑλλάδος ἦν ψυχή: για νεκρούς σε πόλεμο, ότι η αρετή τους έσωσε τη ζωή της Ελλάδας

το αθάνατο μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης ή το ψυχικό σκέλος της ανθρώπινης ύπαρξης, ο ψυχισμός

ἐστὶν ἡ εὐδαιμονία ψυχῆς ἐνέργειά τις κατ᾽ ἀρετήν τελείαν (Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια)

ἀγένητόν τε καὶ ἀθάνατον ψυχή (Πλάτωνας)

το πολυτιμότερο στοιχείο για έναν άνθρωπο ή για μια πόλη

χρήματα γάρ ψυχή βροτοῖσι (Ησίοδος)

πᾶσι δ᾽ ἀνθρώποις ψυχή τέκν᾽ [ἐστί] (Ευριπίδης)

πᾶσα πολιτεία ψυχή πόλεώς ἐστιν τοσαύτην ἔχουσα δύναμιν ὅσην περ ἐν σώματι φρόνησις

τρυφερή προσφώνηση για αγαπητό πρόσωπο, λατρεμένος, πολύτιμος

ὦ μελέα ψυχή

το πνεύμα ενός νεκρού

ψυχαί δ᾽ Ἄϊδόσδε κατῆλθον

διάθεση, θέληση, η καρδιά, το σθένος

μορφὰν βραχύς, ψυχὰν δ᾽ ἄκαμπτος (Πίνδαρος)

ἐκ τῆς ψυχῆς

η ιδιοσυγκρασία, η φύση

θηρίων ψυχή ἡμεροῦμεν


παιδιά

: παιδιά, ήδη στον Αισχύλο (6ος, 5ος αιώνας) < (παίζω, *παίδ-jω) παιδ- + -ιά

το παιδικό παιχνίδι, και ιδιαίτερα το ομαδικό

η διασκέδαση των παιδιών

ευφυολόγημα, αστεϊσμός


πατέρας

αιτιατική πληθυντικού του πατήρ


μητέρα

αιτιατική ενικού του μήτηρ


πολιτική

πολιτική
-ῆς

: πολιτική < ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου πολιτικός

η τέχνη της διακυβέρνησης, η επιστήμη των πολιτικών θεσμών

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια, 10, 1181a

οἱ δὲ νόμοι τῆς πολιτικῆς ἔργοις ἐοίκασιν·
#:::Οι νόμοι, τώρα, μοιάζουν να είναι τα «έργα» της πολιτικής τέχνης.
#::: Μετάφραση (2006): Δημήτριος Λυπουρλής, Θεσσαλονίκη:Ζήτρος @greek‑language.gr

παλλακίδα, εταίρα, ερωμένη

ελληνιστική σημασία

※ 4ος αιώνας κε αιώνας, ⌘ P.Oxy. 6 903, στ. 37, (36-37), @papyri.info

καὶ ἔμεινεν λέγων ὅτι μετὰ μηναν(*)
λαμβάνω πολιτ\ικ/ὴν ἐμαυτῷ. ταῦτα δὲ οἶδεν ὁ θ(εός).
#:::και επέμεινε λέγοντας ότι: μετά από ένα μήνα
θα πάρω παλλακίδα για τον εαυτό μου. Αυτά γνωρίζει ο θεός [ότι είναι αλήθεια].
#:::Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.


δημοκρατία

: δημοκρατία < (δῆμος) δημο- + -κρατία (< κρατέω < κράτος)

η δημοκρατία, η πολιτική κυριαρχία του δήμου ή πλήθους, σε αντίθεση με αυτήν των ἀρίστων ή των ὀλίγων

※ δημοκρατία δ' ἐστὶν ὅταν ᾖ κύριον τὸ πλῆθος (Αριστοτέλης, Πολιτικά)

※ ἡ μὲν γὰρ τυραννίς ἐστι μοναρχία πρὸς τὸ συμφέρον τὸ τοῦ μοναρχοῦντος, ἡ δ' ὀλιγαρχία πρὸς τὸ τῶν εὐπόρων, ἡ δὲ δημοκρατία πρὸς τὸ συμφέρον τὸ τῶν ἀπόρων: πρὸς δὲ τὸ τῷ κοινῷ λυσιτελοῦν οὐδεμία αὐτῶν. (Αριστοτέλης, Πολιτικά Γ΄ 1279b 20-28)


τέχνη

: τέχνη < (κληρονομημένο) πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *teḱs-neh₂ < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *teḱs- (ξυλουργώ). Ομόρριζα: τίκτω, τέκτων.

-τεχνος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -τεχνος στο Βικιλεξικό αὐτότεχνος

όπως ενδεικτικά

κατάτεχνος

όπως ενδεικτικά

κατάτεχνος

όπως ενδεικτικά

κατατηξίτεχνος

όπως ενδεικτικά

ικανότητα, επιδεξιότητα

τρόπος, μέθοδος, σύστημα

πονηριά, πανουργία

τέχνημα, καλλιτέχνημα

πραγματεία, διατριβή


χορός

χορός < αβέβαιης ετυμολογίας Ίσως χείρ (χέρι) (για τις κινήσεις ή το πιάσιμο των χεριών) ή χῶρος (για τον ειδικό χώρο όπου χόρευαν στον αγρό) • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

χορο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα χορο- στο Βικιλεξικό

-χορος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -χορος στο Βικιλεξικό

χορός γενικά, εκφραστικές κινήσεις χεριών και ποδιών, γενικά του σώματος, σε κάποια εκδήλωση ή και μεμονωμένα, με ή χωρίς συνοδεία μουσικών οργάνων

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 8 (θ. Ὀδυσσέως σύστασις πρὸς Φαίακας.), στίχ. 248 (248-249) αἰεὶ δ᾽ ἡμῖν δαίς τε φίλη κίθαρίς τε χοροί τε
εἵματά τ᾽ ἐξημοιβὰ λοετρά τε θερμὰ καὶ εὐναί.

Απόλαυση δική μας και παντοτινή· το πλούσιο γεύμα, η κιθάρα κι οι χοροί, ρούχα πολύτιμα, που να τ᾽ αλλάζουμε όταν πρέπει, λουτρά θερμά, και το κρεβάτι. (Μετάφραση: Δημήτρης Μαρωνίτης greek-language.gr)

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, (αποδίδεται) Ἀσπὶς Ἡρακλέουςʷ, 272 (272-273)

τοὶ δ᾽ ἄνδρες ἐν ἀγλαΐαις τε χοροῖς τε | τέρψιν ἔχον·
#:::Κι ο κόσμος σε πανηγύρια και χορούς | χαιρόταν.
#:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

χορός τελετουργικός ή για κάποια περίσταση

μετὰ μελπομένῃσιν ἐν χορῷ Ἀρτέμιδος

Διόνυσον τιμώσας χοροῖς

χορός τρυγικός, τρυγῳδικός

σώμα χορευτών, η ομάδα εκείνων που μετείχαν στο χορό της αρχαίας τραγωδίας (αρχικά 12 στα δράματα, 24 στις κωμωδίες και μετά 15 στα δράματα)

οἱ χοροί τῶν τραγῳδῶν

χορῷ χορηγεῖν

αρμονικό σύνολο ή γενικά σύνολο, πληθώρα, συντροφιά, ομάδα

χορός ἰχθύων (Σοφοκλής) χορός μελιττῶν, χορός καλλίμορφος τέκνων (Ευριπίδης), χορός ἄστρων αἰθέριοι (Ευριπίδης)

χορός ὀδόντων και πρόσθιοι χοροί (τα μπροστινά δόντια), χορός σκευῶν (μια σειρά από πιάτα), τὴν σοφίαν ποῦ χοροῦ τάξομεν; (Πλάτωνας: σε ποια σειρά να κατατάξουμε τη σοφία;)

τόπος χορού (πλατεία, χοροστάσι)

λείηναν δὲ χορόν (Όμηρος) Ἠοῦς ἠριγενείης οἰκία καὶ χοροί εἰσι

στη Σπάρτη και ίσως στην Κρήτη : η αγορά


χημεία

άλλη γραφή του χυμεία


κοντός

: κοντός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ḱent-


βαθμός

βαθμός < θέμα βα- (όπως στο αρχαίο βαίνω) + -θμός

βαθμός κλίμακας

βαθμίδα μουσικής κλίμακας

βαθμός ιεραρχίας


χαλκός

: χαλκός (τεχνικός όρος), ήδη στη μυκηναϊκή 𐀏𐀒 (ka-ko) < επιβεβαιωμένο δάνειο, πιθανόν δάνειο προέλευσης από γλώσσες της Ανατολίας χωρίς να έχει διευκρινιστεί ποια ακριβώς γλώσσα. Αν ο δανεισμός έγινε μέσω Κύπρου (γνωστής για τα ορυχεία της χαλκού) οι εξής θεωρίες έχουνε προταθεί.
: 1) σύνδεση με όρους για τον σίδηρο < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ǵʰelh₃- με συγγενή όπως η αρχαία ελληνική χλωρός, η αγγλική yellow, η πρωτοσλαβική γλώσσα *zelenъ
: 2) με βάση την υπόθεση ότι αρχική σημασία ήταν «το κόκκινο χρώμα» ... • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;
: (Χρειάζεται πηγή Beekes)

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα χαλκο- στο Βικιλεξικό

μεταλλουργία

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόφραστος, De lapidibus, Fragment 2 Chapter 2 (2.2), @scaife.perseus

Κατὰ δὴ τὴν πύρωσιν οἱ μὲν τήκονται καὶ ῥέουσιν ὥσπερ οἱ μεταλλευτοί. ῥεῖ γὰρ ἅμα τῷ ἀργύρῳ καὶ τῷ χαλκῷ καὶ σιδήρῳ καὶ ἡ λίθος ἡ ἐκ τούτων, εἴτʼ οὖν διὰ τὴν ὑγρότητα τῶν ἐνυπαρχόντων εἴτε καὶ διʼ αὐτούς. ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ πυρομάχοι καὶ οἱ μυλίαι ῥέουσιν οἷς ἐπιτιθέασιν οἱ καίοντες.

ορείχαλκος, μπρούντζος

οτιδήποτε κατασκευασμένο από χαλκό ([[όπλο], εργαλείο, σκεύος)


χρυσός

: χρυσός < σημιτικής προέλευσης. Δείτε και μυκηναϊκή 𐀓𐀬𐀰 (ku-ru-so)

χρυσ- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα χρυσο- στο Βικιλεξικό

-χρυσος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -χρυσος στο Βικιλεξικό

χρυσός, μάλαμα, χρυσάφι

μεταλλουργία

σκεύος ή αντικείμενο από χρυσάφι

χρυσός ἄπεφθος: ο χωνευμένος, καθαρός χρυσός

χρυσός ἄπυρος: ο αχώνευτος χρυσός

λευκός χρυσός: ο αναμεμιγμένος με άργυρο

ο αγαπημένος


μόλυβδος

: μόλυβδος < → λείπει η ετυμολογία


σίδηρος

σιδερένιο εργαλείο

σιδηρουργείο


λίμνη

: λίμνη < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *(s)leim-

λίμνη ή λιμνοθάλασσα

δεξαμενή (τεχνητή)

στον ενικό ή πληθυντικό

όπως αἱ Λίμναι (συνοικία της Αθήνας κοντά στην Ακρόπολη)


λόφος

λόφος < λέπω

το πίσω μέρος του αυχένα, σβέρκος

ανθρώπινο σώμα

※ 5ος πκε αιώνας ⌘Σοφοκλής, Ἀντιγόνη, 292 (στίχοι 291-292)

οὐδ᾽ ὑπὸ ζυγῷ | λόφον δικαίως εἶχον, ὡς στέργειν ἐμέ.
#:::κι ούτε εννοούσαν στο ζυγό να σκύψουν | τον τράχηλο, όπως απαιτεί το δίκιο, και να με στρέγουν·
#:::Μετάφραση (1940): Ιωάννης Γρυπάρης @greek‑language.gr

τράχηλος υποζυγίου

για τον πετεινό

το λοφίο της περικεφαλαίας

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 22 (χ. Μνηστήρων φόνος.), στίχ. 124 (στίχοι 122-124)

αὐτὸς δ᾽ ἀμφ᾽ ὤμοισι σάκος θέτο τετραθέλυμνον, | κρατὶ δ᾽ ἐπ᾽ ἰφθίμῳ κυνέην εὔτυκτον ἔθηκεν, | ἵππουριν, δεινὸν δὲ λόφος καθύπερθεν ἔνευεν·
#:::Μετά στους ώμους πέρασε σάκος τετράδιπλο, φόρεσε | στο περήφανο κεφάλι περικεφαλαία με αλογίσια ουρά, | που η φούντα της στην κορυφή ανεμίζοντας φοβέριζε,
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 1 (Κλειώ), 171.4

καὶ γὰρ ἐπὶ τὰ κράνεα λόφους ἐπιδέεσθαι Κᾶρές εἰσι οἱ καταδέξαντες
#:::το να προσδένουν δηλαδή οι Έλληνες στις περικεφαλαίες τους λοφία, είναι οι Κάρες που τους το έμαθαν·
#:::Μετάφραση (1964): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 7 (Πολύμνια), 76.1

πρὸς δὲ τοῖσι κράνεσι ὦτά τε καὶ κέρεα προσῆν βοὸς χάλκεα, ἐπῆσαν δὲ καὶ λόφοι· τὰς δὲ κνήμας ῥάκεσι φοινικέοισι κατειλίχατο.
#:::και φορούσε στο κεφάλι χάλκινο κράνος που επάνω του είχαν κολλήσει χάλκινα αυτιά και κέρατα βοδιών και το σκέπαζε λοφίο· τις κνήμες των ποδιών τους τις είχαν τυλιγμένες με λωρίδες κόκκινο ύφασμα.
#:::Μετάφραση (1993): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

το λοφίο του πετεινού ή άλλων πουλιών

※ 6ος/5ος πκε αιώνας Σιμωνίδης ο Κείος, ΚΑΤΕΥΧΑΙ, απόσπασμα 538

χρὴ κορυδαλλίσι | πάσηισιν ἐμφῦναι λόφον
#:::Κάθε κορυδαλλός | δεν μπορεί παρά να έχει λοφίο.
#:::Μετάφραση: Ι. Ν. Καζάζης, @greek-language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ὄρνιθες, στίχ. 279

ἕτερος αὖ λόφον κατειληφώς τις ὄρνις οὑτοσί.
#:::Κι άλλο εκεί πουλί· νά, παίρνει το λοφίο και κάθεται.
#:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 1178 (1177-1178)

ὥσπερ ξουθὸς ἱππαλεκτρυὼν | τοὺς λόφους σείων·
#:::σαν αλογοκόκορας | σειώντας τα λοφία·
#:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

η ράχη ενός βουνού, λόφος βουνού

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Κύρου Ἀνάβασις, 6, 5.7

καὶ ἐξαίφνης ὁρῶσι τοὺς πολεμίους ὑπερβάλλοντας κατὰ λόφους τινὰς ἐκ τοῦ ἐναντίου, τεταγμένους ἐπὶ φάλαγγος ἱππέας τε πολλοὺς καὶ πεζούς·
#:::Μα ξαφνικά βλέπουν τους εχθρούς που περνούσαν κάτι λόφους από την απέναντι μεριά, δηλαδή πολλούς ιππείς και πεζούς παραταγμένους για μάχη.
#:::Μετάφραση (1981): Γεώργιος Δ. Ζευγώλης. Αθήνα:ΟΕΔΒ @greek‑language.gr

κοτσίδα, πλεξούδα μαλλιών, λοφίο από μαλλιά στο κεφάλι

για ανθρώπους

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 4 (Μελπομένη), 175.1

τὸ δὲ παρὰ τὴν θάλασσαν ἔχονται τὸ πρὸς ἑσπέρης Μάκαι, οἳ λόφους κείρονται, τὸ μὲν μέσον τῶν τριχῶν ἀνιέντες αὔξεσθαι, τὰ δὲ ἔνθεν καὶ ἔνθεν κείροντες ἐν χροΐ, ἐς δὲ τὸν πόλεμον στρουθῶν καταγαίων δορὰς φορέουσι προβλήματα.
#:::αλλά απ᾽ τη μεριά της θάλασσας, αμέσως ύστερ᾽ απ᾽ αυτούς, προς τα δυτικά, ζουν οι Μάκες, που κουρεύονται έτσι που να ᾽χουν λοφίο στο κεφάλι: αφήνουν τις τρίχες που είναι γύρω στην κορυφή να μεγαλώνουν και ξυρίζουν τις γύρω γύρω σύρριζα· και στον πόλεμο φορούν μπροστά στο στήθος τους για προστασία τομάρια στρουθοκαμήλων.
#:::Μετάφραση (1992): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

το πτερύγιο της ράχης

για μεγάλα ψάρια


κορυφή

: κορυφή < κόρυς • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

το πιο ψηλό σημείο στο κεφάλι ανθρώπου ή ζώου

το πιο ψηλό σημείο σε οτιδήποτε έχει ύψος

※ εὕδουσι δ΄ ὀρέων κορυφαί τε καὶ φάραγγες
πρώονές τε καὶ χαράδραι

Kοιμούνται κορφοβούνια και φαράγγια,
και ρεματιές κοιμούνται και ψηλώματα, (Μετάφραση: Ιωάννης Θεοφάνους Κακριδής)
#:: Διδακτικό εγχειρίδιο: Αλκμάν με τρεις μεταφράσεις - Αρχαία ελληνική γλώσσα και γραμματεία στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας


ποταμός

: ποταμός, ήδη ομηρικό < θέμα ποτ- < μεταπτωτική βαθμίδα του θέματος του ἔπετ-ον (ἔπεσον) του πίπτω (οπότε η σημασία θα ήταν «πέφτω από ψηλά ή ορμητικά») < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *peth₂- + -αμός. Δεν φαίνεται πιθανή η σύνδεση με το πετάννυμι.


δοτική

: δοτική (εννοείται πτῶσις) < ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου δοτικός < δίδωμι

η δοτική πτώση


λειτουργία

: λειτουργία < λειτουργ(ός) + -ία

υπηρεσία προς τον δήμο

πολυέξοδη υπηρεσία που αναλάμβαναν οι πλουσιότεροι των πολιτών όπως

υπηρεσία προς τον θεό

δημόσια λατρεία των θεών

Θεία Λειτουργία

ελληνιστική σημασία

χριστιανισμός

ΑΠΟΓΟΝΟΙ:

⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: λειτουργία ⇘ νέα ελληνικά: λειτουργία
#:: ⇒ νέα ελληνικά: λειτουργιά


βάτος

βάτος
ἡ
βάτος
αἱ
βάτοι
τῆς
βάτου
τῶν
βάτων
τῇ
βάτῳ
ταῖς
βάτοις
τὴν
βάτον
τὰς
βάτους
βάτε
βάτοι
τὼ
βάτω
τοῖν
βάτοιν

: βάτος < αβέβαιης ετυμολογίας, μάλλον :Πρότυπο:μεσογειακό δάνειο. Πιθανόν συνδέεται με το μαντία και τo συγγενικό στην αλβανική man.
: Δε σχετίζονται: Βατίεια, Βάτεια (ιλλυρικής προέλεσυης), ούτε τα παράγωγα όπως βατήρ του βατεύω < βαίνω

ο βάτος (αγκαθωτός θάμνος)


βάτος

βάτος
ὁ
βάτος
οἱ
βάτοι
τοῦ
βάτου
τῶν
βάτων
τῷ
βάτῳ
τοῖς
βάτοις
τὸν
βάτον
τοὺς
βάτους
βάτε
βάτοι
τὼ
βάτω
τοῖν
βάτοιν

είδος πλατιού ψαριού όπως το σαλάχι, ο βάτος


βάτος

: βάτος < (άμεσο δάνειο) εβραϊκή בַּת (baṯ)

μονάδα μέτρησης υγρών

άλλες μορφές: βάδος


βάτραχος

βάτραχος
-ου

: βάτραχος < προελληνική

※ 8oς αιώνας πκε, Pseudo-Homer, Βατραχομυομαχία, στίχ. 81 (στίχοι 78-81)

Οὐχ οὕτω νώτοισιν ἐβάστασε φόρτον ἔρωτος | ταῦρος ὅτ᾽ Εὐρώπην διὰ κύματος ἦγ᾽ ἐπὶ Κρήτην | ὡς μῦν ἁπλώσας ἐπινώτιον ἦγεν ἐς οἶκον | βάτραχος ὑψώσας ὠχρὸν δέμας ὕδατι λευκῷ.
#:::«Στη ράχη του όμοια δεν κουβάλησε το ερωτικό φορτίο | μεσ᾽ απ᾽ το κύμα ο Ταύρος φέρνοντας στην Κρήτη την Ευρώπη, | ως κουβαλάει εμέ στο σπίτι του, στην πλάτη του απλωμένον, | ο βάτραχος σ᾽ αφρούς σηκώνοντας το ολόχλωμό του σώμα».
#:::Μετάφραση (1978), Νικόλαος Κοτσελίδης, @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 4 (Μελπομένη), 132.3

Ἢν μὴ ὄρνιθες γενόμενοι ἀναπτῆσθε ἐς τὸν οὐρανόν, ὦ Πέρσαι, ἢ μύες γενόμενοι κατὰ τῆς γῆς καταδύητε, ἢ βάτραχοι γενόμενοι ἐς τὰς λίμνας ἐσπηδήσητε, οὐκ ἀπονοστήσετε ὀπίσω ὑπὸ τῶνδε τῶν τοξευμάτων βαλλόμενοι.
#:::«Πέρσες, αν δε γίνετε πουλιά να πετάξετε ψηλά στον ουρανό ή δε γίνετε ποντίκια να τρυπώσετε κάτω από τη γη ή δε γίνετε βάτραχοι να βρεθείτε μ᾽ ένα πήδημα στις λίμνες, δε θα γυρίσετε πίσω στον τόπο σας· το χτύπημα θα σας έρθει απ᾽ αυτά τα βέλη».
#:::Μετάφραση (1992): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Περὶ θαυμασίων ἀκουσμάτων, 70.1 @scaife.perseus

Φασὶ δὲ καὶ ἐν Σερίφῳ τοὺς βατράχους οὐκ ᾄδειν· ἐὰν δὲ εἰς ἄλλον τόπον μετενεχθῶσιν, ᾄδουσιν.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 9, 37 @scaife.perseus

Ὁ μὲν γὰρ βάτραχος τοῖς πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ἀποκρεμαμένοις, ὦν τὸ μὲν μῆκός ἐστι τριχοειδές, ἐπ’ ἄκρου δὲ στρογγύλον, ὥσπερ προσκείμενον ἑκατέρῳ δελέατος χάριν·

είδος ψαριού, βατραχόψαρο

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Περὶ ζῴων γενέσεως, 3.3 @scaife.perseus

Ἔτι δ’ ἐστὶν ᾠοτόκον τὸ τῶν ἰχθύων γένος. τούτων δὲ τὰ μὲν ἔχοντα κάτω τὴν ὑστέραν ἀτελὲς ᾠὸν τίκτει διὰ τὴν πρότερον εἰρημένην αἰτίαν, τὰ δὲ καλούμενα σελάχη τῶν ἰχθύων ἐν αὑτοῖς μὲν ᾠοτοκεῖ τέλειον ᾠὸν ἔξω δὲ ζῳοτοκεῖ, πλὴν ἑνὸς ὃν καλοῦσι βάτραχον·

ασθένεια της γλώσσας που συνήθως εμφανίζεται κάτω από τη γλώσσα


βιβλιοθήκη

: βιβλιοθήκη (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική βιβλίον / βυβλίον (βιβλιο-) + -θήκη (< τίθημι)

βι‐βλι‐ο‐θή‐κη

→ ζητούμενο λήμμα

ελληνιστική κοινή

άλλη γραφή: βυβλιοθήκη


βράχος

: βράχος (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική βραχέα (ὕδατα) (πληθυντικός) < βραχύς
: Η αρχική σημασία δήλωνε τα ρηχά νερά της θάλασσας και, στη συνέχεια, και τις απόκρημνες πετρώδεις ακτές

→ ζητούμενο λήμμα

ελληνιστική κοινή


βρέφος

: βρέφος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *gʷrebʰ-

βρεφο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα βρεφο- στο Βικιλεξικό

βρέφος, νεογέννητο μωρό ή ζώο

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόκριτος Εἰδύλλια, Ἡρακλίσκος 24.7 (7-9). Μετάφραση (1911): Ιωάννης Πολέμης @greek‑language.gr

«εὕδετ᾽, ἐμὰ βρέφεα, γλυκερὸν καὶ ἐγέρσιμον ὕπνον·
εὕδετ᾽, ἐμὰ ψυχά, δύ᾽ ἀδελφεοί, εὔσοα τέκνα·
 ὄλβιοι εὐνάζοισθε καὶ ὄλβιοι ἀῶ ἵκοισθε.»

(Κι είπε, τα κεφαλάκια των χαϊδεύοντας η Αλκμήνη:)
#:: «Ύπνο γλυκό κι ύπνο αλαφρό, παιδιά μου κοιμηθείτε,
κλείσετε τα ματάκια σας, ευτυχισμένα αδέρφια·
καλότυχο το πλάγιασμα και το ξημερωμά σας».


βροντή

: βροντή < *βρομ-τή, μεταπτωτική βαθμίδα του ρήματος βρέμω

μετεωρολογία

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 21 (Φ. Μάχη παραποτάμιος.), στίχ. 199

Διὸς μεγάλοιο κεραυνὸν δεινήν τε βροντήν
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

μεγάλη έκπληξη, κατάπληξη


βροχή

: βροχή < βρέχω

μετεωρολογία

※ 5ος/4ος αιώνας πκε αιώνας Δημόκριτος, Απόσπασμα, 14_8, p. 159, 16 [Sept. 2] @scaife.perseus

ἐν ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ ὁ Δ. λέγει ἐναλλαγὴν ἀνέμων συμβαίνειν καὶ βροχῆς ἐπικράτειαν.

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Καινή Διαθήκη, Κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγέλιον, 7.25 @scaife.perseus

καὶ κατέβη ἡ βροχὴ καὶ ἦλθαν οἱ ποταμοὶ καὶ ἔπνευσαν οἱ ἄνεμοι καὶ προσέπεσαν τῇ οἰκίᾳ ἐκείνῃ, καὶ οὐκ ἔπεσεν, τεθεμελίωτο γὰρ ἐπὶ τὴν πέτραν.
#:::Καὶ ἔπεσε ἡ βροχή, καὶ ἦλθαν τὰ ρεύματα τῶν ὑδάτων, καὶ ἔπνευσαν οἱ ἄνεμοι, καὶ ἔπεσαν μὲ ὁρμὴ στὸ σπίτι ἐκεῖνο, καὶ ἐν τούτοις δὲν ἔπεσε, διότι εἶχε θεμελιωθῇ πάνω στὸ βράχο.
#:::Μετάφραση: Νικόλαος Σωτηρόπουλος, @archive.org

ύγρανση, μούλιασμα

για τον Νείλο


γάλα

: γάλα < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *glakt- / *galakt-, Αν κατά κάποια άποψη προηγείται ο σπάνιος ομηρικός τύπος γλάγος, τότε πιθανόν συνδέεται με το ἀμέλγω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *h₂melǵ-


γέννα

ο απόγονος, ο γιος

το γένος, η οικογένεια


δίψα

: δίψα < → λείπει η ετυμολογία


γέφυρα

: γέφυρα < → λείπει η ετυμολογία

φράγμα, όριο

γέφυρα (που ενώνει δύο αντίπερα όχθες)


δρυμός

: δρυμός < → λείπει η ετυμολογία

δάσος με βελανιδιές

το άλσος, το δάσος

κατ’ επέκταση


θεός

: θεός, ήδη μυκηναϊκή 𐀳𐀃 (te-o). Πολλές εκδοχές ετυμολόγησης. Δε συνδέεται με τη λατινική deus, ούτε με λέξεις παλιότερων υποθέσεων (όπως θόος ή θέω. Πιθανολογείται αναγωγή σε θέμα που υπάρχει και στο τίθημι ως εξής: πρωτοελληνική *tʰehós < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή < *dʰéh₁s < *dʰeh₁- (κάνω, θέτω) + *-s

θεο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα θεο- στο Βικιλεξικό

θεό- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα θεό- στο Βικιλεξικό

Κατηγορία:Σελίδες που χρειάζονται επιμέλεια (αρχαία ελληνικά)

→ ζητούμενο λήμμα


στοχαστής

στοχαστής
-οῦ

: στοχαστής < αρχαία ελληνική στοχάζομαι, στοχασ- + -τής < στόχος

που στοχεύει κάπου

ελληνιστική κοινή

προσπαθεί να μαντέψει τα μελλούμενα, μάντης

ελληνιστική κοινή

στοχαστής τῶν μελλόντων


λυπηρός

λυπηρός
-ά
-όν

: λυπηρός < λύπ(η) + -ηρός

→ λείπει ο ορισμός (ή οι ορισμοί)

※ 4oς πκε αιώνας ⌘ Αριστοτέλης, Ρητορική, (1372b)

καὶ οἷς ἂν παραχρῆμα ᾖ τὸ ἡδύ, τὸ δὲ λυπηρὸν ὕστερον, ἢ τὸ κέρδος, ἡ δὲ ζημία ὕστερον·
*::: Επίσης αυτοί στους οποίους η ευχαρίστηση είναι άμεση, ενώ η λύπη έρχεται αργότερα, ή είναι άμεσο το κέρδος και η τιμωρία έρχεται αργότερα·
*:::Μετάφραση (2002, 2004), Δημήτριος Λυπουρλής @greek‑language.gr


λύπη

: λύπη, ήδη τον 6ο αιώνα < (ίσως) πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *leup-

δυσάρεστη σωματική αίσθηση

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ, στίχ. 1217 (1215-1220)

ἐπεὶ πολλὰ μὲν αἱ μακραὶ | ἁμέραι κατέθεντο δὴ | λύπας ἐγγυτέρω, τὰ τέρ- | ποντα δ᾽ οὐκ ἂν ἴδοις ὅπου, | ὅταν τις ἐς πλέον πέσῃ | τοῦ δέοντος·
#::Γιατί οι πολλές ημέρες που μακραίνουν | φέρνουν τις λύπες πιο κοντά· | χαρές δεν πρόκειται να δεις | όπου η ζωή τραβάει σε μάκρος, | πέρα απ᾽ το θεμιτό της μέτρο.
#:::Μετάφραση (2004): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, Αθήνα: ΜΙΕΤ @greek‑language.gr

※ λῦπαι γὰρ ἀνθρώποισι τίκτουσιν νόσους. (Ευριπίδης, Fragmenta, 1071, 1)

συναίσθημα λύπης


θύελλα

: θύελλα, ήδη ομηρικό < θέμα του ρήματος θύω / θύνω (στη σημασία τρέχω, ορμάω) + -ελλα. Δείτε και θυμός.
: Δείτε και ἄελλα • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

μετεωρολογία

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 12 (μ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Σειρῆνας, Σκύλλαν, Χάρυβδιν, βόας Ἡλίου.), στίχ. 68 (στίχοι 67-68)

ἀλλά θ᾽ ὁμοῦ πίνακάς τε νεῶν καὶ σώματα φωτῶν | κύμαθ᾽ ἁλὸς φορέουσι πυρός τ᾽ ὀλοοῖο θύελλαι.
#:::μαδέρια καραβιών, σώματα ανδρών, όλα τα παρασύρει | το θαλάσσιο κύμα, τα καταπίνει ολέθρια η φλογισμένη δίνη.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Θεογονία, 742 (742-743)

ἀλλά κεν ἔνθα καὶ ἔνθα φέροι πρὸ θύελλα θυέλλης | ἀργαλέη· δεινὸν δὲ καὶ ἀθανάτοισι θεοῖσι.
#:::μα εδώ κι εκεί θα σε παρέσερνε η μια πάνω στην άλλη η φοβερή η θύελλα. | Είναι φοβερό και για τους αθάνατους θεούς ακόμα.
#:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ψευδο-Ἀριστοτέλης, Περὶ κόσμου, 4 @scaife.perseus

Τῶν γε μὴν βιαίων πνευμάτων καταιγὶς μέν ἐστι πνεῦμα ἄνωθεν τύπτον ἐξαίφνης, θύελλα δὲ πνεῦμα βίαιον καὶ ἄφνω προσαλλόμενον, λαῖλαψ δὲ καὶ στρόβιλος πνεῦμα εἰλούμενον κάτωθεν ἄνω, ἀναφύσημα δὲ γῆς πνεῦμα ἄνω φερόμενον κατὰ τὴν ἐκ βυθοῦ τινος ἢ ῥήγματος ἀνάδοσιν· ὅταν δὲ εἰλούμενον πολὺ φέρηται, πρηστὴρ χθόνιός ἐστιν.

χαρακτηρισμός κίνησης βίαιης, έντονης, στροβιλιστικής


θηριωδία

θηριωδία < θηριώδ(ης) + -ία < θηρίον


κάκτος

: κάκτος < αβέβαιης ετυμολογίας, δάνειο άγνωστης προέλευσης· πιθανόν (κατά τον ⌘ Edzard J. Furnée, λόγω του -κτ-) προελληνική

το εδώδιμο φύλλο


κίνδυνος

κίνδυνος < → λείπει η ετυμολογία

κίνδυνος, τόλμη, τολμηρή επιχείρηση


καιρός

: καιρός < αβέβαιης ετυμολογίας
:: Συσχετίζεται, κατά πολλές γνώμες, με το κείρω (κόβω)

αποφασιστική στιγμή, κατάλληλη ευκαιρία

※ ὁ μὲν οὖν παρὼν καιρός, εἴπερ ποτέ, πολλῆς φροντίδος καὶ βουλῆς δεῖται (Δημοσθένης, Ὀλυνθιακὸς Γʹ, 3)

χρονικό διάστημα αόριστης διάρκειας

ελληνιστική σημασία

μετεωρολογικές συνθήκες

ελληνιστική σημασία


καταρράκτης

: καταρράκτης < καταρράσσω

που ρέει ραγδαία


κισσός

κισσός
''αττικός τύπος'' (transliteration)
κιττός (transliteration)

: κισσός < άγνωστης ετυμολογίας


κλίμα

κλίμα: πιθανόν, θέμα με βραχύ γιώτα ῐ < από το θέμα του κλίνω

γεωγραφική θέση, τόπος, περιοχή

(ειδικότερα) εκκλησιαστική διοικητική περιφέρεια

κλίμα, καιρικές συνθήκες


στρατός

: στρατός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *stratos < *sterh₃- • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 10 (Κ. Δολώνεια.), στίχ. 385 (384-386 )

ἀλλ᾽ ἄγε μοι τόδε εἰπὲ καὶ ἀτρεκέως κατάλεξον· | πῇ δὴ οὕτως ἐπὶ νῆας ἀπὸ στρατοῦ ἔρχεαι οἷος | νύκτα δι᾽ ὀρφναίην, ὅτε θ᾽ εὕδουσι βροτοὶ ἄλλοι;
#::: και τούτο θέλω να μου ειπείς αληθινά, να μάθω | τι θέλεις και από τον στρατόν στα πλοία μας πηγαίνεις | μόνος στο σκότος της νυκτός, που όλ᾽ οι θνητοί κοιμώνται;
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 2, 78.1

Οἱ δὲ Πελοποννήσιοι ἐπειδὴ καὶ τούτου διήμαρτον, μέρος μέν τι καταλιπόντες τοῦ στρατοῦ, τὸ δὲ πλέον ἀφέντες περιετείχιζον τὴν πόλιν κύκλῳ, διελόμενοι κατὰ πόλεις τὸ χωρίον·
#::: Μετά την νέα αυτή αποτυχία, οι Πελοποννήσιοι διαλύσαν το μεγαλύτερο μέρος του στρατού τους και άφησαν το υπόλοιπο για να περιτειχίσει την πολιτεία. Μοίρασαν την εργασία μεταξύ των μονάδων της κάθε πολιτείας.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Φιλοκτήτης, στίχ. 1250

στρατὸν δ᾽ Ἀχαιῶν οὐ φοβῇ, πράσσων τάδε;
#:: Και ώστε δε φοβάσαι το στρατό των Αργείων, μ᾽ αυτά που κάνεις;
#::: Μετάφραση (1937): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

οι στρατιώτες συνολικά χωρίς τους αρχηγούς τους

λαός, πλήθος, οι απλοί άνθρωποι

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Εὐμενίδες, στίχ. 762 (762-764)

ἐγὼ δὲ χώρᾳ τῇδε καὶ τῷ σῷ στρατῷ | τὸ λοιπὸν εἰς ἅπαντα πλειστήρη χρόνον | ὁρκωμοτήσας νῦν ἄπειμι πρὸς δόμους,
#::: Μα εγώ, Αθηνά, στη χώρ᾽ αυτή και στο λαό σου, | πρι φύγω για τα σπίτια μου όρκο θα δώσω, | που να βαστά απ᾽ εδώ και μπρος και στον αιώνα:
#::: Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Ἠλέκτρα, στίχ. 749 (749-750)

στρατὸς δ᾽ ὅπως ὁρᾷ νιν ἐκπεπτωκότα | δίφρων, ἀνωλόλυξε τὸν νεανίαν,
#::: Κι όταν τον είδε πὄπεφτε απ᾽ το δίφρο, | βοή και θρήνο σήκωσε το πλήθος για το λεβεντονιό,
#::: Μετάφραση (1936): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

όμιλος ή σώμα αντρών (π.χ. το σώμα των Αμφικτιόνων, των Κενταύρων, των Αμαζόνων)


κόσμος

: κόσμος < → λείπει η ετυμολογία πρωτοϊνδοευρωπαϊκές ρίζες, και συζήτηση εκδοχών

η τάξη, αρμονία, ευπρέπεια

κατὰ κόσμον — σε τάξη, δεόντως

οὐ κατὰ κόσμον — απρεπώς, χωρίς τάξη

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 2 (Β. Ὄνειρος. Διάπειρα. Βοιωτία ἢ κατάλογος νεῶν.), στίχ. 212

Θερσίτης δ᾽ ἔτι μοῦνος ἀμετροεπὴς ἐκολῴα, ὃς ἔπεα φρεσὶν ᾗσιν ἄκοσμά τε πολλά τε ᾔδη, μάψ, ἀτὰρ οὐ κατὰ κόσμον, ἐριζέμεναι βασιλεῦσιν, ἀλλ᾽ ὅ τι οἱ εἴσαιτο γελοίϊον Ἀργείοισιν ἔμμεναι· αἴσχιστος δὲ ἀνὴρ ὑπὸ Ἴλιον ἦλθε·
#::: μόνος ακόμα ο φαφλατάς Θερσίτης θορυβούσε, πούξερε πάντα ένα σωρό παλάβρες ν' αραδιάζει, και με τους πρώτους τάβαζε, τρελά με δίχως τάξη, ότι θα κάνει νόμιζε τους άλλους να γελάσουν.
#::: Μετάφραση (1936): Αλέξανδρος Πάλλης, Αθήμα:Εστία, Βικιθήκη

κοσμιότητα, η καλή και πρέπουσα συμπεριφορά

τύπος ή μορφή πράγματος

το καθεστώς, το πολίτευμα

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 8, 72.2

ἄλλα τ’ ἐπιστείλαντες τὰ πρέποντα εἰπεῖν ἀπέπεμψαν αὐτοὺς εὐθὺς μετὰ τὴν ἑαυτῶν κατάστασιν, δείσαντες μή, ὅπερ ἐγένετο, ναυτικὸς ὄχλος οὔτ’ αὐτὸς μένειν ἐν τῷ ὀλιγαρχικῷ κόσμῳ ἐθέλῃ, σφᾶς τε μὴ ἐκεῖθεν ἀρξαμένου τοῦ κακοῦ μεταστήσωσιν.
#::: Αφού τους έδωσαν και άλλες οδηγίες για το τί έπρεπε να πουν, τους έστειλαν στην Σάμο αμέσως μετά την εγκαθίδρυσή τους στην εξουσία. Φοβόνταν μήπως, όπως άλλωστε και έγινε, τα πληρώματα δεν θελήσουν να υποταχθούν σε ολιγαρχικό καθεστώς και μήπως ξεκινήσει από εκεί ένα κίνημα που να τους παρασύρει και αυτούς τους ίδιους.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

η καλή κατασκευή

το στολίδι, η διακόσμηση, ο καλλωπισμός, η ένδυση

τα κοσμητικά στοιχεία του λόγου, π.χ. τα κοσμητικά επίθετα

η τιμή, κάτι το τιμητικό, ο έπαινος

γυναιξὶ κόσμον ἡ σιγὴ φέρει

σφαίρα που περιέχει τους απλανείς αστέρες

ονομασία των αριθμών έξι και δέκα

στους Πυθαγορείους

δέκα ενιαύσιοι άρχοντες των δωρικών πολιτευμάτων που εγκαταστάθηκαν μετά τους βασιλείς και που είχαν αξίωμα αντίστοιχο με εκείνο των εφόρων της Σπάρτης

στον πληθυντικό

οἱ κόσμοι
οι αστέρες

στον πληθυντικό

ο κόσμος ή το σύμπαν

λατινικά mundus

η ανθρωπότητα, οι άνθρωποι ως σύνολο

ελληνιστική κοινή


μέλισσα

μέλισσα
μέλιττα

: μέλισσα < μελιτ- (< μέλι)

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 305 (303-306)

τῷ δὲ θεοὶ νεμεσῶσι καὶ ἀνέρες ὅς κεν ἀεργὸς | ζώῃ, κηφήνεσσι κοθούροις εἴκελος ὀργήν, | οἵ τε μελισσάων κάματον τρύχουσιν ἀεργοὶ | ἔσθοντες·
#:::Οργίζονται οι θεοί και οι άνθρωποι μ᾽ αυτόν που άεργος ζει, | όμοιος στο ήθος με τους χωρίς κεντρί κηφήνες, | που άεργοι των μελισσών τον κάματο καταναλώνουν τρώγοντας.
#:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Θεογονία, 594 (594-595)

ὡς δ᾽ ὁπότ᾽ ἐν σμήνεσσι κατηρεφέεσσι μέλισσαι | κηφῆνας βόσκωσι, κακῶν ξυνήονας ἔργων·
#:::Όμοια όπως οι μέλισσες στις σκεπαστές κυψέλες | τους κηφήνες τρέφουνε, που είναι συνεργάτες στα έργα τα κακά.
#::: Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 4 (Μελπομένη), 194.1

τούτων δὲ Γύζαντες ἔχονται, ἐν τοῖσι μέλι πολλὸν μὲν μέλισσαι κατεργάζονται, πολλῷ δ᾽ ἔτι πλέον λέγεται δημιοργοὺς ἄνδρας ποιέειν.
#:::Αμέσως ύστερ᾽ απ᾽ αυτούς έρχονται οι Γύζαντες, που στη χώρα τους πολύ μέλι δίνουν οι μέλισσες, πολύ περισσότερο όμως λένε ότι κάνουν οι άνθρωποι που ξέρουν να το δουλεύουν.
#:::Μετάφραση (1992): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας Δημόκριτος, Απόσπασμα, 227 [80 N.]-@scaife.perseus

οἱ φειδωλοὶ τὸν τῆς μελίσσης οἶτον ἔχουσιν ἐργαζόμενοι ὡς ἀεὶ βιωσόμενοι.

ιέρεια των Δελφών της Δήμητρος, της Αρτέμιδος και της Κυβέλης


μελία

: μελία < άγνωστης ετυμολογίας, ίσως από το μέλι λόγω του χρώματος του κορμού

η μελιά ή το φράξο

ασπίδα, ρόπαλο, δόρυ από ξύλο μελίας

, κύριο όνομα στον πληθυντικό, οι νύμφες των μελιών


μελαγχολία

: μελαγχολία < μελάγχολ(ος) + -ία < μέλας, μελαν- + χολή

※ «τοῖσι δὲ χολώδεσι τοῦτο πολεμιώτατον γίνεται. λίην γὰρ ἀναξηραίνονται καὶ ὀφθαλμίαι αὐτοῖσιν ἐπιγίνονται ξηραί, καὶ πυρετοὶ ὀξέες καὶ πολυχρόνιοι, ἐνίοισι δὲ καὶ μελαγχολίαι. τῆς γὰρ χολῆς τὸ μὲν ὑγρότατον καὶ ὑδαρέστατον ἀναξηραίνεται καὶ ἀναλίσκεται, τὸ δὲ παχύτατον καὶ δριμύτατον λείπεται καὶ τοῦ αἵματος κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον» (Ιπποκράτης, Περὶ αέρων, υδάτων, τόπων)


ναός

: ναός < θέμα, όπως και στο ναίω → λείπει η ετυμολογία


ναύαρχος

: ναύαρχος < (ναῦς) ναυ- + -αρχος ἄρχω

αρχηγός στόλου

ναυτικός όρος

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 7 (Πολύμνια), 100.3

τὰς δὲ νέας οἱ ναύαρχοι ἀναγαγόντες ὅσον τε τέσσερα πλέθρα ἀπὸ τοῦ αἰγιαλοῦ ἀνεκώχευον,
*::: Και οι πλοίαρχοι είχαν βγάλει στ᾽ ανοιχτά τα καράβια τους, τέσσερα περίπου πλέθρα απ᾽ το γιαλό, και τα κρατούσαν στις άγκυρες,
*:::Μετάφραση (1993): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 8, 23.1

Ἀστύοχος δὲ ὁ Λακεδαιμόνιος ναύαρχος τέσσαρσι ναυσίν, ὥσπερ ὥρμητο, πλέων ἐκ τῶν Κεγχρειῶν ἀφικνεῖται ἐς Χίον.
*::: Στο μεταξύ ο Λακεδαιμόνιος ναύαρχος Αστύοχος, με τα τέσσερα καράβια που είχε, έφτασε από τις Κεχριές στην Χίο.
*::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

άλλες μορφές: ναυάρχης


νύκτα

αιτιατική ενικού του νύξ


πάγος

: πάγος < θέμα πᾱγ- του ρήματος πήγνυμι • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

το αλάτι που βρίσκουμε στις αλυκές μετά την εξάτμιση του θαλασσινού νερού

θρόμβος αίματος, το πηγμένο αίμα


πέτρα

: πέτρα < αβέβαιης ετυμολογίας. Δεν συνδέεται με τα ρήματα πίπτω, πετάννυμι.
: Σύμφωνα με τον Beekes μάλλον έχει προελληνική προέλευση.

πετρόω

και τα σύνθετά του

πέτρα, ύφαλος ή προεξοχή από πέτρα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 16 (Π. Πατρόκλεια.), στίχ. 35 (33-35 )

νηλεές, οὐκ ἄρα σοί γε πατὴρ ἦν ἱππότα Πηλεύς, | οὐδὲ Θέτις μήτηρ· γλαυκὴ δέ σε τίκτε θάλασσα | πέτραι τ᾽ ἠλίβατοι, ὅτι τοι νόος ἐστὶν ἀπηνής.
#:::Σκληρέ· πατέρας σου ο Πηλεύς δεν ήταν μήτε η Θέτις | μητέρ᾽, αλλά σ᾽ εγέννησαν η θάλασσα και οι βράχοι, | τόσο είναι η γνώμη ασύντριφτη μες στ᾽ άπονά σου στήθη·
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 12 (μ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Σειρῆνας, Σκύλλαν, Χάρυβδιν, βόας Ἡλίου.), στίχ. 59 (59-60 )

ἔνθεν μὲν γὰρ πέτραι ἐπηρεφέες, προτὶ δ᾽ αὐτὰς | κῦμα μέγα ῥοχθεῖ κυανώπιδος Ἀμφιτρίτης·
#:::Στην από δω μεριά δυο βράχοι κατακόρυφοι αντικρίζονται, | όπου μουγκρίζει αφρίζοντας της Αμφιτρίτης, με τα σκοτεινά της μάτια, το μεγάλο κύμα.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

βραχώδης κορυφή ή κορυφογραμμή

σπηλιά σε βράχο

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Εὐμενίδες, στίχ. 22 (22-23)

σέβω δὲ νύμφας, ἔνθα Κωρυκὶς πέτρα | κοίλη, φίλορνις, δαιμόνων ἀναστροφή·
#:::και προσκυνώ τις νύφες του Κωρύκειου άντρου | που τα πουλιά αγαπούν και που θεοί συχνάζουν,
#:::Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Φιλοκτήτης, στίχ. 16 (16-19)

σκοπεῖν θ᾽ ὅπου ᾽στ᾽ ἐνταῦθα δίστομος πέτρα | τοιάδ᾽, ἵν᾽ ἐν ψύχει μὲν ἡλίου διπλῆ | πάρεστιν ἐνθάκησις, ἐν θέρει δ᾽ ὕπνον | δι᾽ ἀμφιτρῆτος αὐλίου πέμπει πνοή.
#::και να κοιτάξεις πού είναι μια δίστομη σπηλιά εδώ κάπου, | τέτοια που να την πιάνει ο ήλιος το χειμώνα | κι από τις δυο μεριές και που το θέρος | να φέρνει ύπνο το ρέμα απ᾽ τις δυο πόρτες·
#:::Μετάφραση (1937): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr


παλαίστρα

: παλαίστρα < παλαίω • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

το γυμναστήριο για το αγώνισμα της πάλης


ξενοδόχος

: ξενοδόχος < ξενοδόκος, ξενο- + -δόχος < δέχομαι

μεταγενέστερη μορφή του ξενοδόκος: αυτός που φιλοξενεί

ελληνιστική κοινή


πατήρ

πατήρ
πατρός
πατέρος

: πατήρ < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική *patḗr < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ph₂tḗr. Συγγενή: μυκηναϊκή 𐀞𐀳 (pa-te), λατινική pater, σανσκριτική पितृ (pitṛ), παλαιά αρμενική հայր (hayr), πρωτογερμανική *fadēr (> αγγλοσαξονική fæder > αγγλική father, γερμανική Vater)

πατέρας, γονιός

≈ συνώνυμα: νόννος, φύτωρ

επίθετο του Δία

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 544

Τὴν δ’ ἠμείβετ’ ἔπειτα πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε·

πρωτουργός, πρωταίτιος

προσφώνηση, από σεβασμό, ηλικιωμένου άντρα

ξεῖνε πάτερ

για τον θεολογικό όρο


πελαργός

: πελαργός, ήδη τον 5ο αιώνα < θέμα πελ- (πιθανόν μέσω των επιθέτων πελιός, πελλός (γκρίζος, φαιός, μελανόχρωμος → δείτε και τη λέξη πελιδνός) + ἀργός (λευκός, φωτεινός, → και δείτε τη λέξη ἄργυρος
:* για τη σχέση με το Πελασγός < • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;


πολεμιστής

: πολεμιστής < πολεμίζω (πολέμισ-) + -τής

ο μαχητής, στρατιώτης


πολιτεία

πολιτεία < πολιτεύομαι < πολίτης

η ιδιότητα και τα δικαιώματα του πολίτη, τα πολιτικά δικαιώματα

ο βίος του πολίτη, η πολιτική ζωή

ως σύνολο, το άθροισμα των πολιτών

ο βίος και η πολιτεία ενός πολιτικού άνδρα, κυβέρνησης, διοίκησης

τα μέτρα της κυβέρνησης

με περιληπτική σημασία

πολιτική συγκρότηση, σύσταση και σύνθεση ενός κράτους

είδος πολιτεύματος

δημοκρατία, κοινοπολιτεία


πρέσβυς

πρέσβυς
πρέσβα
πρέσβειρα
πρεσβηΐς
πρέσβις

: πρέσβυς < → λείπει η ετυμολογία

ηλικιωμένος, γέρος

και σε επιθετική λειτουργία

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 19 (Τ. Μήνιδος ἀπόρρησις.), στίχ. 74 (90-92 )

πρέσβα Διὸς θυγάτηρ Ἄτη, ἣ πάντας ἀᾶται

Σεβαστή κόρη του Διός η Άτ᾽ η ολεθρία
#:: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr


πρεσβευτής

πρεσβευτής
-οῦ

: πρεσβευτής < πρεσβεύ(ω) (είμαι εκπρόσωπος) + -τής

πρεσβευτής, εκπρόσωπος, επίτροπος


πρωτοπόρος

πρωτοπόρος
-ος
-ον

: πρωτοπόρος < αρχαία ελληνική πρῶτος (πρωτο-) + πόρος

πρωτοτάξιδος, που κάνει το πρώτο του ταξίδι

ελληνιστική κοινή


πόνος

: πόνος < μεταπτωτική βαθμίδα πον- (που απαντά και στο πένομαι)

-πονῶ Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -πονῶ στο Βικιλεξικό

-πονος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -πονος στο Βικιλεξικό

πονο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα πονο- στο Βικιλεξικό

η μεγάλη δυσκολία της μάχης, η μάχη καθαυτή (στον Όμηρο)

καί δή αὖ τοι πολεμήια ἔργα μέμηλε καί πόνος

ο μόχθος, η ταλαιπωρία, η πολλή δουλειά, ο κόπος

μάταιος πόνος (άδικος κόπος)

ἄνευ πόνου (άκοπα, εύκολα)

ἔχει πόνον πολύν (δεν είναι καθόλου εύκολη δουλειά)

η επιχείρηση, η δουλειά

καί πόνος ἐντί θάλασσα ( : η δουλειά τους, ο μόχθος τους είναι στη θάλασσα)

το ιδιαίτερα σοβαρό ζήτημα, πρόβλημα

ὁ Μηδικὸς πόνος (το πρόβλημα με τους Πέρσες)

ο πόνος, το φυσικό σύμπτωμα του πόνου

πόνοι ἐν κεφαλῇ (πονοκέφαλος), ἐς τὰ ἄρθρα πόνοι

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 2, 49.3

ἔπειτα ἐξ αὐτῶν πταρμὸς καὶ βράγχος ἐπεγίγνετο, καὶ ἐν οὐ πολλῷ χρόνῳ κατέβαινεν ἐς τὰ στήθη ὁ πόνος (Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

※ 1ος κε αιώνας ⌘ Διοσκουρίδης Πεδάνιος, Περί ύλης ιατρικής, ⌘έκδ.MGO books.google

πλευρᾶς πόνοι καὶ θώρακος καὶ ἥπατος

το πόνημα (π.χ. το μέλι, ὑψηλὸς τεκτόνων πόνος, τούς ἡμετέρους πόνους: οι καρποί του μόχθου μας)


πόρνη

: πόρνη < πέρνημι

πόρνη (ίδιο με τη σύγχρονη έννοια)


πύργος

: πύργος < → λείπει η ετυμολογία

αρχιτεκτονική

η πόλη μαζί με τα τείχη του

στον πληθυντικό

πύργος με υψηλή υπεράσπιση

το ψηλότερο σημείο ενός κτιρίου όπου διαβιούσαν οι γυναίκες

στρατιωτικός όρος


σειρά

: σειρά < → δείτε και τις λέξεις εἴρω και ἀείρω → λείπει η ετυμολογία

σειρά, γραμμή, ακολουθία

ελληνιστική κοινή


σελήνη

: σελήνη < *σελάσ-νᾱ < σέλας < *σFελ-

η σελήνη, το φεγγάρι

πλήθουσα σελήνη - η πανσέληνος

πρὸς τὴν σελήνην - κάτω από το φεγγαρόφωτο


κράτος

κράτος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκήρίζα''*kret-

η ισχύς, η δύναμη


πυργίσκος

: πυργίσκος < πύργος + υποκοριστικό επίθημα -ίσκος

υποκοριστικό του πύργος


στίχος

: στίχος < μεταπτωτική βαθμίδα *stigʰ- για την < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *steygʰ- (περπατώ, βαδίζω) όπως απαντά στο στείχω. Δείτε και στοῖχος.

στιχάς

, ποιητικός τύπος

σειρά, αράδα στρατιωτών, δέντρων κ.λπ.

σειρά, γραμμή ποιήματος ή πεζού


θυμός

: θυμός < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική *tʰūmós (καπνός, αναπνοή, ψυχή) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *dʰuh₂mós (καπνός)

πνοή, ψυχή, ζωή

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 593 (στίχοι 592-593)

πᾶν δ᾽ ἦμαρ φερόμην, ἅμα δ᾽ ἠελίῳ καταδύντι | κάππεσον ἐν Λήμνῳ, ὀλίγος δ᾽ ἔτι θυμὸς ἐνῆεν·
#:::Ολημερίς εγύριζα, και ο ήλιος είχε δύσει | όταν στην Λήμνον έπεσα κοντά να βγει η ψυχή μου·
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 11 (Λ. Ἀγαμέμνονος ἀριστεία.), στίχ. 433

ἤ κεν ἐμῷ ὑπὸ δουρὶ τυπεὶς ἀπὸ θυμὸν ὀλέσσῃς.
#:::ή τώρ᾽ από την λόγχην μου θα χάσεις την ζωήν σου».
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

ψυχή, νους ως η έδρα των σκέψεων

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Προμηθεὺς δεσμώτης, στίχ. 706 (705-706)

τοὺς ἐμοὺς λόγους | θυμῷ βάλ᾽, ὡς ἂν τέρματ᾽ ἐκμάθῃς ὁδοῦ.
#:::βάλ᾽ τα μες στο νου σου | τα λόγια αυτά, τους δρόμους σου για να γνωρίζεις.
#:::Μετάφραση (1930): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Εστία @greek‑language.gr

οργή, θυμός, η έδρα του θυμού

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 16 (Π. Πατρόκλεια.), στίχ. 616

Αἰνείας δ᾽ ἄρα θυμὸν ἐχώσατο φώνησέν τε·
#:::Ο Αινείας τότ᾽ εχόλωσε κι εφώναξεν:
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

επιθυμία, διάθεση, θέληση

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 15 (Ο. Παλίωξις παρὰ τῶν νεῶν.), στίχ. 94 (στίχοι 93-94)

οἶσθα καὶ αὐτή, | οἷος κείνου θυμὸς ὑπερφίαλος καὶ ἀπηνής.
#:::και μόνη το γνωρίζεις | άσπλαχνην πόσον και άδικην έχει ψυχήν εκείνος
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

καρδιά ως η έδρα των αισθημάτων

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 7 (Η. Ἕκτορος καὶ Αἴαντος μονομαχία. Νεκρῶν ἀναίρεσις.), στίχ. 189

γνῶ δὲ κλήρου σῆμα ἰδών, γήθησε δὲ θυμῷ.
#:::και το σημάδι άμ᾽ είδε αυτός το γνώρισε κι εχάρη.
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 23 (Ψ. Ἆθλα ἐπὶ Πατρόκλῳ.), στίχ. 611 (στίχοι 609-611)

ἠδὲ καὶ ἵππον | δώσω ἐμήν περ ἐοῦσαν, ἵνα γνώωσι καὶ οἵδε | ὡς ἐμὸς οὔ ποτε θυμὸς ὑπερφίαλος καὶ ἀπηνής.
#:::και την φοράδ᾽, αν κι είναι | δική μου, λάβε την εσύ για να γνωρίσουν όλοι | ότι καρδιά περήφανην και αμάλακτην δεν έχω.
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

θάρρος, τόλμη

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 15 (Ο. Παλίωξις παρὰ τῶν νεῶν.), στίχ. 280

τάρβησαν, πᾶσιν δὲ παραὶ ποσὶ κάππεσε θυμός.
#:::ετρόμαξαν και στην καρδιά το θάρρος τους εκόπη.
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

ιδιοσυγκρασία

επιθυμία για φαγητό και ποτό

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 4 (Δ. Ὁρκίων σύγχυσις. Ἀγαμέμνονος ἐπιπώλησις.), στίχ. 263 (στίχοι 262-263)

σὸν δὲ πλεῖον δέπας αἰεὶ | ἕστηχ᾽, ὥς περ ἐμοί, πιέειν ὅτε θυμὸς ἀνώγοι.
#::: αλλά πάντοτε συ έχεις το ποτήρι | γεμάτο εμπρός ως το ᾽χω εγώ, να πίνεις όταν θέλεις·
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr


πειρασμός

: πειρασμός (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική πειράζω, πειρασ- + -μός

→ ζητούμενο λήμμα

ελληνιστική κοινή


λογιστής

: λογιστής < → λείπει η ετυμολογία

ο δάσκαλος της αριθμητικής

κάποιος που σκέπτεται λογικά

αιρετός ελεγκτής στην Αθήνα που έλεγχε τους λογαριασμούς του δημοσίου

συνήθως στον πληθυντικό


διήγημα

διήγημα
-τος

: διήγημα (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διηγέομαι / διηγοῦμαι (< διά, δι- + ἡγέομαι), διηγη- + -μα


τέφρα

: τέφρα < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *dʰegʷʰ- (καίω)

τέφρα, η στάχτη


τράγος

τράγος < → λείπει η ετυμολογία


τροχός

: τροχός < → λείπει η ετυμολογία

ο τροχός της άμαξας

γῆ ἐπημαξευμένη τροχοῖσιν

ο μηχανικός τροχός

ὁ τροχός τῆς μηχανῆς (για άντληση νερού, για την εμφάνιση του από μηχανής θεού στο θέατρο, για το τρόχισμα όπλων-εργαλείων, για τον τροχό του κεραμέα)

ο τροχός βασανισμού

ελληνιστική σημασία

ἐπὶ τοῦ τροχοῦ στρεβλοῦσθαι


τιμή

: τιμή < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *kʷi-mā- < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *kʷei- (τιμή, αξία)

η ένδειξη σεβασμού, η αναγνώριση της αξίας

το αξίωμα, η εξουσία

το πρόσωπο που έχει αξίωμα

κατ’ επέκταση

η τιμητική προσφορά

ο προσδιορισμός της περιουσίας

η εκτίμηση της ζημιάς

η αποζημίωση σαν ποινή


διάδρομος

διάδρομος
ὁ
διάδρομος
οἱ
διάδρομοι
τοῦ
διαδρόμου
τῶν
διαδρόμων
τῷ
διαδρόμῳ
τοῖς
διαδρόμοις
τὸν
διάδρομον
τοὺς
διαδρόμους
διάδρομε
διάδρομοι
τὼ
διαδρόμω
τοῖν
διαδρόμοιν

: διάδρομος < → λείπει η ετυμολογία
:* και ουσιαστικοποιημένο αρσενικό (ελληνιστική κοινή)

πέρασμα, διαδρομή

ελληνιστική σημασία


φάλαινα

ελληνιστική γραφή του φάλλαινα

ελληνιστική κοινή


φαρμακοποιός

φαρμακοποιός
-οῦ
ὁ/ἡ
φαρμακοποιός
οἱ/αἱ
φαρμακοποιοί
τοῦ/τῆς
φαρμακοποιοῦ
τῶν
φαρμακοποιῶν
τῷ/τῇ
φαρμακοποιῷ
τοῖς/ταῖς
φαρμακοποιοῖς
τὸν/τὴν
φαρμακοποιόν
τοὺς/τὰς
φαρμακοποιούς
φαρμακοποιέ
φαρμακοποιοί
τὼ
φαρμακοποιώ
τοῖν
φαρμακοποιοῖν

: φαρμακοποιός < φαρμακο- + -ποιός. Και ουσιαστικοποιημένο αρσενικό και θηλυκό.

όπως το [[#Επίθετο]]

φαρμακευτική


φασιανός

: φασιανός < φασιανὸς ὄρνις < περιοχή Φασιανή < ανατολικά του Φάσιδος (ποταμός στην Κολχίδα)


φιάλη

: φιάλη < αβέβαιης ετυμολογίας, πιθανόν συγγενής ρίζα με το φιαρός (στιλπνός, λιπαρός) ή τα "πίνω" και "πίων" (ελαιώδες, εύφορο)

φιαλίδιον

υποκοριστικό

φιαλίς

υποκοριστικό

φιαλίσκη

δωρικός τύπος, υποκοριστικό

φιαλίσκα

δωρικός τύπος, υποκοριστικό

αγγείο για διάφορες χρήσεις

σκεύος σαν μικρή λεκάνη, για τηγάνισμα-βράσιμο

φάτνωμα, κοίλο κόσμημα της οροφής, αναφέρεται και ως φιέλη

για την ασπίδα

φιάλη Ἄρεως (η ασπίδα)


φιλοσοφία

: φιλοσοφία < φιλόσοφ(ος) + -ία. Αναλύεται σε φιλο- + -σοφία

αγάπη για γνώση και σοφία

η έρευνα για την εύρεση της αλήθειας

η συστηματική μελέτη ενός αντικειμένου


φρίκη

φρίκη < → λείπει η ετυμολογία

ο μικρός κυματισμός

το ανατρίχιασμα λόγω κρύου, φόβου, έντονης συγκίνησης,η φρικίαση


φόβος

: φόβος < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική *pʰógʷos < θέμα φοβ-, μεταπτωτική βαθμίδα θέματος φεβ- που υπάρχει στο φέβομαι: πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *bʰógʷos < *bʰegʷ- (φεύγω, το σκάω)

πανικός, φυγή με πανικό, φόβος

αντικείμενο ή αιτία ενός φόβου


φόρος

φόρος < ρίζα φόρ-, ετεροιωμένη βαθμίδα του φέρ- (φέρω)

εισφορά σε χρήμα ή σε είδος που καταβάλλει ένας υπήκοος ή ένα εξαρτώμενο κράτος στον επικυρίαρχό του

οποιαδήποτε πληρωμή χρηματικού ποσού


φόρος

φόρος < (άμεσο δάνειο) λατινική forum (αγορά)

η ρωμαϊκή αγορά

ελληνιστική σημασία


χάος

χάος
χάεος
χάους

: χάος < αβέβαιης ετυμολογίας πιθανόν χάϊος και χαός (στην αρχαιότητα ο αγαθός, ο ανώτερος, ο από πάνω)χαίνω

το διάστημα, η άμορφη ύλη

η ατμόσφαιρα

το υποχθόνιο σκοτάδι

μεγάλο χάσμα, άβυσσος


χολέρα

: χολέρα, ήδη τον 5ο αιώνα, στον Ιπποκράτη < θέμα χολ- + -έρα. Για το θέμα:
:* Oι γραμματικοί της ελληνιστικής περιόδου, συνέδεαν είτε με το χολή, είτε με το χολάς, χολάδες (έντερα, εντόσθια).
:* Nεότερες απόψεις το συνδέουν με το χολή, είτε με προελληνική βάση (είτε, πιο αβέβαιο, με την ιρλανδική γαελική galar και απώτατη πρωτοϊνδοευρωπαϊκή αρχή).

η χολέρα, βαρύ νόσημα με εμετούς και διάρροια


χώρα

: χώρα < είτε πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ǵʰeh₁ro- (εγκαταλειμμένος, έρημος), είτε|| • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

εξοχή, αγρός

αξίωμα, τιμή

κατ’ επέκταση


ψαλμός

: ψαλμός < ψάλλω

ψαλμός, τραγούδι, ωδή

ήχος κιθάρας

άσμα για κιθάρα

το ισχυρό άγγιγμα με τα δάχτυλα, το τέντωμα με τα δάχτυλα


βολβός

: βολβός < → λείπει η ετυμολογία

είδος φυτού με βολβό


σάκος

δωρικός τύπος του σάκκος

αττικός τύπος του σάκκος


σάκος

σάκος
σάκεος

: σάκος < σάττω


πήδημα

: πήδημα < πηδάω (πηδη-) + -μα

πήδημα, άλμα

※ χὠ χιλίαρχος Δαδάκης πληγῇ δορὸς / πήδημα κοῦφον ἐκ νεὼς ἀφήλατο (Αισχύλος, Πέρσαι, 305)

χτύπος της καρδιάς


ποιότητα

αιτιατική ενικού του ποιότης


μηχανή

: μηχανή < άγνωστης ετυμολογίας

μηχάνημα που χρησιμοποιούνταν για την ανύψωση βαρών

πολεμική ή θεατρική μηχανή

πανούργο σχέδιο ή τέχνασμα, δόλος


δεξαμενή

: δεξαμενή < δέχομαι

δεξαμενή νερού


βλάβη

βλάβη < θέμα *βλαβ- με αφομοίωση από ουσιαστικό *βλαψ-' (θέμα βλαπ-) που συνδέεται με το βλάπτω

βλάβος

ουδέτερο, γενική:

βλάβεος

ουδέτερο, γενική:

-βλαβής ἐπιβλαβής

σύνθετα, όπως

βλάβη, ζημιά


ψάλτης

ψάλτης
-ου
ψάλτρια

: ψάλτης < ψάλλω • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

εκείνος που παίζει κιθάρα ή άρπα

εκείνος που ψάλλει, ο ψάλτης

ελληνιστική σημασία


ψίθυρος

ψίθυρος
ὁ
ψίθυρος
οἱ
ψίθυροι
τοῦ
ψιθύρου
τῶν
ψιθύρων
τῷ
ψιθύρῳ
τοῖς
ψιθύροις
τὸν
ψίθυρον
τοὺς
ψιθύρους
ψίθυρε
ψίθυροι
τὼ
ψιθύρω
τοῖν
ψιθύροιν

: ψίθυρος < ψιθυρ(ίζω) + -ος Πιθανόν (ηχομιμητική λέξη). • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

ψιθυριστής, συκοφάντης

ήχος πουλιών


ψύλλος

: ψύλλος < → λείπει η ετυμολογία

άλλη μορφή του ψύλλα (θηλυκό) ο ψύλλος


κεραία

: κεραία < κέρας • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

κερατοειδής απόληξη

σε κεφάλι ζώου, κέρατο

σε κεφάλι εντόμου, κεραία

οτιδήποτε προεξέχει σαν κέρατο

ιστός ιστιοφόρου πλοίου

δοκός γερανού

τα προεξέχοντα μέρη του αστραγάλου

(ελληνιστική κοινή) (γραμματική) ευθεία γραμμή πάνω από τα δίχρονα φωνήεντα, που δηλώνει ότι είναι μακρά (ᾱ, ῑ, ῡ)

※ ἀμὴν γὰρ λέγω ὑμῖν, ἕως ἂν παρέλθῃ ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ, ἰῶτα ἓν ἢ μία κεραία οὐ μὴ παρέλθῃ ἀπὸ τοῦ νόμου ἕως ἂν πάντα γένηται. (Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, ε' 18)

το σκέλος του διαβήτη

κορυφή όρους

στρατιωτική παράταξη

τόξο κατασκευασμένο από κέρατο


ταυτότητα

αιτιατική ενικού του ταυτότης


φλυαρία

φλυαρία, ήδη τον 5ο αιώνα < φλύαρ(ος)


φλεγμονή

φλεγμονή
-ῆς

: φλεγμονή < → λείπει η ετυμολογία

υπερβολική ζέστη

φλεγμονή, φλεγμονώδης όγκος, οίδημα

※ 6ος πκε αιώνας [μεσαιωνικά χφφ] ⌘ Αίσωπος, Αἰσώπου Μῦθοι, Παῖς καὶ λέων γεγραμμένος, 279.1

Σκόλοψ δὲ τῷ ὄνυχι αὐτοῦ ὑπεισδὺς ἄλγημα ὀξὺ καὶ φλεγμονὴν μέχρι βουβώνων εἰργάσατο
#::: μπήχτηκε ένα ξυλόκαρφο μέσα στο δάχτυλό του. Κατόπιν δε η πληγή αυτή κακοφόρμισε και προκάλεσε φλεγμονή, τόσο που πρήστηκε ο αδένας.
#::: Μετάφραση: Κωνσταντάκος, Ιωάννης Μ., Αθήνα: Κίχλη @greek‑language.gr. Απόσπασμα από το μύθο: Το αγόρι, ο πατέρας του και το ζωγραφισμένο λιοντάρι.

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Περὶ τῆς Ἀλεξάνδρου τύχης ἢ ἀρετῆς λόγος Β', 2.13 (345a-345b) @scaife.perseus

ἠτόνει δʼ ἡ χεὶρ καὶ βάρος εἶχε ναρκῶδες ὑπὸ φλεγμονῆς τοῦ τραύματος

θερμότητα, υπερβολικό πάθος, όξυνση των πνευμάτων

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Κικέρων, 36.6 @scaife.perseus

ἀνδράσι δὲ τοῖς πρώτοις ἀπὸ παιδείας συγγενόμενος καὶ τούς τότε φίλους καὶ συνήθεις ἀσπασάμενος καὶ τὰ πρέποντα θαυμασθεὶς ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν πόλιν ἐπανῆλθεν, ἤδη τῶν πραγμάτων ὥσπερ ὑπὸ φλεγμονῆς ἀφισταμένων ἐπὶ τὸν ἐμφύλιον πόλεμον.


πληροφορία

πληροφορία < πληροφορ(έω), (ῶ) + -ία < πλήρης + φέρω

η διαβεβαίωση

ελληνιστική κοινή


διευθυντής

: διευθυντής < διά (δι-) + αρχαία ελληνική εὐθύν(ω) + -τής

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή


διατροφή

: διατροφή < διατρέφω, θέμα τροφ- + -ή όπως τροφή < δια- + τρέφω

η διατροφή
η σίτιση

η διατροφή
τα απαραίτητα για τη διαβίωση

ελληνιστική σημασία

στον πληθυντικό διατροφαί


συνήθεια

: συνήθεια < συνήθ(ης) + -εια < συν- + -ήθης (ἦθος)

γνωριμία, συναναστροφή, φιλική σχέση

έξη, συνήθεια, έθιμο

συνήθης χρήση μιας έκφρασης

και γυναικείο όνομα: Συνήθεια


τιμιότητα

αιτιατική ενικού του τιμιότης


θεότητα

αιτιατική ενικού του θεότης

ελληνιστική κοινή


παράδεισος

παράδεισος
παράδισος

: παράδεισος < (άμεσο δάνειο) αρχαία περσική/αβεστική 𐬞𐬀𐬌𐬭𐬌𐬸𐬛𐬀𐬉𐬰𐬀 (pairi.daēza περίβολος, περίκλειστος χώρος) < 𐬞𐬀𐬌𐬭𐬌 (pairi περί) + 𐬛𐬀𐬉𐬰𐬀 (daēza τοίχος) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *dheig (μπήγω, στερεώνω)
:* σημασία θρησκείας < σημασιολογικό δάνειο από την εβραϊκή

περίφρακτος κατάφυτος λειμώνας (αρχικά Πέρση άρχοντα) με άγρια ζώα για κυνήγι

κήπος της Εδέμ

ελληνιστική σημασία


διάβολος

: διάβολος < διαβάλλω < διά- + βολ- (βάλλω) + -ος

ο συκοφάντης


κόλλα

: κόλλα, ήδη τον 5ο αιώνα < → λείπει η ετυμολογία

γενική ονομασία για παχύρρευστα υγρά που έχουν την ιδιότητα να ενώνουν, να κολλάνε μόνιμα δύο αντικείμενα

※ 2ος αιώνας πκε (Επιτομή Απολλοδώρου) ^((Χρειάζεται τεκμηρίωση…))

ὁ δὲ πτερὰ κατασκευάσας ἑαυτῷ καὶ τῷ παιδὶ ἀναπτάντι ἐνετείλατο μήτε εἰς ὕψος πέτεσθαι, μὴ τακείσης τῆς κόλλης ὑπὸ τοῦ ἡλίου αἱ πτέρυγες λυθῶσι, μήτε ἐγγὺς θαλάσσης, ἵνα μὴ τὰ πτερὰ ὑπὸ τῆς νοτίδος λυθῇ. Ἴκαρος δὲ ἀμελήσας τῶν τοῦ πατρὸς ἐντολῶν ψυχαγωγούμενος ἀεὶ μετέωρος ἐφέρετο· τακείσης δὲ τῆς κόλλης πεσὼν εἰς τὴν ἀπʼ ἐκείνου κληθεῖσαν Ἰκαρίαν θάλασσαν ἀπέθανε.

※ 2ος αιώνας κε ⌘ Παυσανίας, Ελλάδος περιήγησης Φωκικά, Λοκρών Οζολων, 10.16.1

ἐστιν ἔργον τοῦ Χίου, σιδήρου κόλλησιν ἀνδρὸς εὑρόντος· ἔλασμα δὲ ἕκαστον τοῦ ὑποθήματος ἐλάσματι ἄλλῳ προσεχὲς οὐ περόναις ἐστὶν ἢ κέντροις, μόνη δὲ ἡ κόλλα συνέχει τε καὶ ἔστιν αὕτη τῷ σιδήρῳ δεσμός


κόλλημα

κόλλημα
-ατος

: κόλλημα < κολλάω, κολλη- + -μα
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: κόλλημα ⇒ νέα ελληνικά: κόλλημα

αυτό που είναι κολλημένο


ξένος

ξένος
ξεῖνος

: ξένος < ξένϝος < προελληνική (Χρειάζεται ανάπτυξη και τεκμηρίωση)
:* και (ουσιαστικοποιημένο)

φίλος από φιλοξενία, ο επισκέπτης, ο μουσαφίρης

φιλική προσφώνηση: ὦ ξένε

ο ξένος από άλλη χώρα

ικέτης ξενικής καταγωγής

προσωρινός κάτοικος


ναύτης

: ναύτης < ναῦ(ς) + -της

o ναύτης, o ναυτικός

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 14 (ξ. Ὀδυσσέως πρὸς Εὔμαιον ὁμιλία.), στίχ. 188 (187-189 )

πόθι τοι πόλις ἠδὲ τοκῆες; | ὁπποίης τ᾽ ἐπὶ νηὸς ἀφίκεο· πῶς δέ σε ναῦται | ἤγαγον εἰς Ἰθάκην;
#:::ποια η πατρίδα σου και ποιοι οι γονείς σου; | με τι λογής καράβι άραξες στο νησί; πώς κι έτσι στην Ιθάκη | σ᾽ έφεραν οι ναυτικοί;
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Θεογονία, 876 (875-876)

ἄλλοτε δ᾽ ἄλλαι ἄεισι διασκιδνᾶσί τε νῆας | ναύτας τε φθείρουσι·
#:::Κάθε φορά πνέουν κι αλλιώς και τα καράβια διασκορπίζουνε, | τους ναύτες αφανίζουν.
#:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

συνταξιδιώτης σε ναυτικό ταξίδι

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Φιλοκτήτης, στίχ. 901 (900-901)

οὐ δή σε δυσχέρεια τοῦ νοσήματος | ἔπεισεν ὥστε μή μ᾽ ἄγειν ναύτην ἔτι;
#:: Δεν πιστεύω να σ᾽ έκαμε το βάρος της αρρώστιας, | που να μη θέλεις πια να με πάρεις μαζί σας στο καράβι.
#::: Μετάφραση (1937): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr


χάρτης

: χάρτης < χαράσσω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵʰer- (χαράσσω). Σύμφωνα με ... • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

Κατηγορία:Σελίδες που χρειάζονται επιμέλεια (ελληνικά)

ρολό παπύρου για γράψιμο, φύλλο χαρτιού κατασκευασμένο από στρώματα παπύρων

χάρται βυβλίων

οτιδήποτε λεπτό, σε μορφή φύλλου ή λεπτής πλάκα2


τριγωνικός

: τριγωνικός < → λείπει η ετυμολογία


βέλος

: βέλος < → λείπει η ετυμολογία (ετυμολογικό πεδίο: βάλλω)


γνώμων

γνώμων
-ονος

: γνώμων < θέμα γνω- < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵneh₃- (ξέρω, γνωρίζω) (όπως και γνώμη, γιγνώσκω).

στον πληθυντικό

ελληνιστική σημασία


δίκτυον

δίκτυον < ἔδικον• Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

πυθμένας κόσκινου


λύρα

: λύρα < άγνωστης ετυμολογίας Πιθανόν, δάνειο.

λύριον

υποκοριστικό

νυκτό έγχορδο όργανο, συνήθως επτάχορδο, με ηχείο ένα καύκαλο χελώνας. Στη μυθολογία, συνδεδεμένη με τον Απόλλωνα, αλλά αρχικά κατασκευασμένη από τον Ερμή.

μουσικό όργανο


λαγωός

: λαγωός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *sleh₁g- (δειλός, αδύναμος). Συγγενές με τα (λατινικά) laxus, (σανσκριτικά) लङ्ग (laṅga, αδύνατος), (πρωτογερμανική) *lakana-

επικός τύπος του λαγώς

θηλαστικό ζώο


λέων

: λέων < θέμα *λεϜοντ- χωρίς ικανοποιητική ετυμολογία. Πιθανολογείται δάνειο σημιτικής προέλευσης, όπως από την ακκαδική 𒌨 (labbu), την πρωτοσημιτική *labiʾ-^(en.wikt), αλλά μάλλον δεν ευσταθεί όπως δείχνουν φωνητικές διαφορές. Συγγενής η μυκηναϊκή 𐀩𐀺𐀠 (οργανική πληθυντικού *λέϜοντ-φι). Δείτε τους #Απογόνους, τη λατινική leo με νέο θέμα -n (leonis.
: Η εικαζόμενη πιθανότητα αρχικού θέματος σε -ν (όπως δείχνει το θηλυκό λέαινα, και όχι λεοντσα > *λέουσα, δείτε και το «δράκων», δράκαινα), μάλλον δεν ευσταθεί, όπως φαίνεται στο θέμα σε -ντ της μυκηναϊκής. Για τα nt-θέματα, με την επίδραση του θέματος της ενεργητικής μετοχής σε -ντ (-ων, -οντος) δείτε τον Chantrain (1933:268)

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα λεοντο- στο Βικιλεξικό

θηλαστικό ζώο


χαμαιλέων

χαμαιλέων
-οντος

: χαμαιλέων < χαμαί (στο χώμα) + λέων

ο χαμαιλέοντας

→ χρειάζεται παράθεμα


τρόπις

τρόπις
-ιδος

: τρόπις < → λείπει η ετυμολογία

η τρόπιδα, ή καρένα πλοίου ή σκάφους

ναυπηγικός όρος


τρίγωνον

: τρίγωνον < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου τρίγωνος


δελφίν

μεταγενέστερη μορφή του δελφίς: το δελφίνι

ελληνιστική κοινή


διαβήτης

: διαβήτης < διαβαίνω (επειδή μοιάζει με τα πόδια κάποιου που "διαβαίνει" κάτι)
: διαβήτης < διαβαίνω (επείδη το ένα άκρο του οργάνου βαίνει από σημείο σε σημείο διά μέσω του άλλου σταθερού ακρου)

η ασθένεια διαβήτης

ελληνιστική σημασία


δράκων

δράκων
-οντος
δράκαινα

: δράκων, ήδη ομηρικό < μηδενική βαθμίδα δρακ- μεταπτωτική βαθμίδα για γην πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *derḱ- (κοιτάζω έντονα) (όπως και στο δέρκομαι). Για τα nt-θέματα, με την επίδραση του θέματος της ενεργητικής μετοχής σε -ντ (-ων, -οντος) δείτε τον Chantrain (1933:268) • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

ερπετό, φίδι


ζυγός

άλλη μορφή του ζυγόν


κάμινος

: κάμινος < → λείπει η ετυμολογία


καμηλοπάρδαλις

καμηλοπάρδαλις

: καμηλοπάρδαλις < κάμηλος + πάρδαλις

η καμηλοπάρδαλη


τράπεζα

: τράπεζα < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *tr̥-ped-ih₂- (που έχει τρία πόδια) < *tr̥- (τρία) + *pṓds (πούς, πόδι). Δείτε και τη μυκηναϊκή 𐀵𐀟𐀼 (to-pe-za).

τραπέζῃ καὶ κοίτῃ δέκεσθαι - περιποιούμαι κάποιον με γεύμα και ύπνο

τραπέζι χρηματιστή

ἡ ἐγγύη ἡ ἐπὶ τὴν τράπεζα (εγγύηση, ασφάλεια που δίνεται στην τράπεζα)

λατινικά mensa argentaria


τοξότης

: τοξότης < τόξον + -της

πολεμιστής οπλισμένος με τόξο

στρατιωτικός όρος

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Κριτίας, 119b

ἀναβάτας, ἔτι δὲ συνωρίδα χωρὶς δίφρου καταβάτην τε μικράσπιδα καὶ τὸν ἀμφοῖν μετ' ἐπιβάτην τοῖν ἵπποιν ἡνίοχον ἔχουσαν, ὁπλίτας δὲ δύο καὶ τοξότας σφενδονήτας τε ἑκατέρους δύο, γυμνῆτας δὲ λιθοβόλους καὶ ἀκοντιστὰς τρεῖς ἑκατέρους, ναύτας δὲ τέτταρας εἰς πλήρωμα διακοσίων καὶ χιλίων νεῶν.


ταώς

: ταώς < → λείπει η ετυμολογία


πρύμνη

: πρύμνη < → δείτε τη λέξη πρύμνα

επικός & ιωνικός τύπος του πρύμνα


περιστερά

: περιστερά < πιθανόν *πελιστερά, με επίδραση του περι- και αναγόμενο στο πελιός (φαιός, ωχρός) + -τερ(ος). Αλλά το πελισ- είναι αδιευκρίνιστο. Δείτε και πέλεια (άγριο περιστέρι), και το νεοελληνικό πελιστέρι
: Κατ' άλλη άποψη, σημιτικής προέλευσης: perah Istar (πουλί της Αφροδίτης)


καρκίνος

: καρκίνος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *karkros. Υπάρχει πιθανότητα η λέξη να μην έχει ινδοευρωπαϊκή προέλευση αλλά να είναι προελληνική. • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

ο κάβουρας (το ζώο)

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 1083

οὔποτε ποιήσεις τὸν καρκίνον ὀρθὰ βαδίζειν.
#:::Ό,τι κι αν κάμεις, ο κάβουρας πάντα λοξά θα βαδίζει.
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Συμπόσιονʷ, 5.5, @scaife.perseus

λέγεις σύ, ἔφη, καρκίνον εὐοφθαλμότατον εἶναι τῶν ζῴων; πάντως δήπου, ἔφη· ἐπεὶ καὶ πρὸς ἰσχὺν τοὺς ὀφθαλμοὺς ἄριστα πεφυκότας ἔχει.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 8, 17 p.287, @scaife.perseus

Ἐκδύνουσι δὲ καὶ οἱ καρκίνοι τὸ γῆρας, οἱ μὲν μαλακόστρακοι ὁμολογουμένως, φασὶ δὲ καὶ τοὺς ὀστρακοδέρμους, οἷον τὰς μαίας. Ὅταν δ’ ἐκδύνωσι, μαλακὰ γίνεται πάμπαν τὰ ὄστρακα, καὶ οἵ γε καρκίνοι βαδίζειν οὐ σφόδρα δύνανται.

έλκος, καρκίνωμα, καρκίνος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Ἀφορισμοί , (Aphorismi), 6.38, @scaife.perseus

Ὁκόσοισι κρυπτοὶ καρκίνοι γίνονται, μὴ θεραπεύειν βέλτιον· θεραπευόμενοι γὰρ ἀπόλλυνται ταχέως, μὴ θεραπευόμενοι δὲ, πουλὺν χρόνον διατελέουσιν.

σημείο του ζωδιακού κύκλου, αστερισμός

ελληνιστική σημασία

όργανο για βασανιστήρια με σιδερένιες χηλές σαν τις δαγκάνες του κάβουρα

τανάλια, λαβίδα ή άλλο εργαλείο με «δαγκάνα»

οστό του κροτάφου

γεωμετρικό όργανο

είδος πεδίλων

είδος επιδέσμου

ελληνιστική σημασία

είδος κυπέλλου, ποτηριού


κόραξ

: κόραξ < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *kor- / *ker-

ο κόρακας, το κοράκι

στρογγυλό κούτσουρο που μπαίνει κάτω από τα πλοία, για να διευκολύνει την μετακίνησή τους στην ξηρά


μονόκερως

μονόκερως
μονοκερωτ-
ὁ
μονόκερως
οἱ
μονοκέρωτες
τοῦ
μονοκέρωτος
τῶν
μονοκερώτων
τῷ
μονοκέρωτῐ
τοῖς
μονοκέρωσῐ(ν)
τὸν
μονοκέρωτᾰ
τοὺς
μονοκέρωτᾰς
μονόκερως
μονοκέρωτες
τὼ
μονοκέρωτε
τοῖν
μονοκερώτοιν

: μονόκερως < μονό- + κέρ(ας) + -ως
:* και ουσιαστικοποιημένο

άγριος ταύρος

ελληνιστική κοινή


κρατήρ

: κρατήρ < → λείπει η ετυμολογία

το μεγάλο δοχείο στο οποίο οι αρχαίοι νέρωναν το κρασί

κοίλωμα, στόμιο ηφαιστείου


συνδέω

: συνδέω < συν- + δέω

δένω μαζί, συσφίγγω, στερεώνω, συνδέω


γράμμα

: γράμμα < γράφ(ω) + -μα (με ⟨φμ⟩ > ⟨μμ⟩)


νόμος

: νόμος, ήδη τον 8ο αιώνα στον Ησίοδο < θέμα νομ-, μεταπτωτική βαθμίδα του νέμω

νομικός όρος

αποτέλεσμα νομής, διανομή, μερισμός


καρχαρίας

καρχαρίας
-ου

: καρχαρίας < κάρχαρ(ος) + -ίας

καρχαρίας, σκυλόψαρο

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόφραστος, Enquiry into Plants, 4.7.2 @scaife.perseus

ἡ δὲ θάλαττα θηριώδης· πλείστους δὲ ἔχει τοὺς καρχαρίας, ὥστε μὴ εἶναι κολυμβῆσαι.

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 7, 120 @scaife.perseus, @el.wikisource

Μνησίμαχος δ’ ἐν Ἱπποτρόφῳ (II 438, 36 K)·
τῶν καρχαριῶν
νάρκη, βάτραχος, πέρκη, σαῦρος,
τριχίας, φυκίς, βρίγκος, τρίγλη,
κόκκυξ.
#:::ΣτΕ: Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης παραθέτει ένα απόσπασμα του κωμικού ποιητή Μνησίμαχου (4ος αιώνας π.Χ.).

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 7, 76 @scaife.perseus, @el.wikisource

Νουμήνιος ὁ Ἡρακλεώτης ἐν τῷ Ἁλιευτικῷ φησιν
ἄλλοτε καρχαρίην, ὁτὲ δὲ ῥόθιον ψαμαθῖδα. σώφρων
Θυννοθήρᾳ·
ἁ δὲ γαστὴρ ὑμέων καρχαρίας, ὅκκα τινὸς δῆσθε.
#:::ΣτΕ: Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης παραθέτει ένα απόσπασμα του Νουμήνιου του Ηρακλεώτη (3ος αιώνας π.Χ.).


πολυτέλεια

πολυτέλεια
-ας

: πολυτέλεια < πολυτελ(ής) + -εια. Μορφολογικά αναλύεται σε πολυ- + -τέλεια. → δείτε πολύς + -τελής (τέλος)

πολυτέλεια, μεγαλοπρέπεια

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Ἀλέξανδρος, 40.1

Ἐπεὶ δὲ τοὺς περὶ αὑτὸν ἑώρα παντάπασιν ἐκτετρυφηκότας καὶ φορτικοὺς ταῖς διαίταις καὶ πολυτελείαις ὄντας, ὥσθ᾽ Ἅγνωνα μὲν τὸν Τήϊον ἀργυροῦς ἐν ταῖς κρηπῖσιν ἥλους φορεῖν, Λεοννάτῳ δὲ πολλαῖς καμήλοις ἀπ᾽ Αἰγύπτου κόνιν εἰς τὰ γυμνάσια παρακομίζεσθαι, Φιλώτᾳ δὲ πρὸς θήρας σταδίων ἑκατὸν αὐλαίας † γεγονέναι, μύρῳ δὲ χρωμένους ἰέναι πρὸς ἄλειμμα καὶ λουτρὸν ὅσῳ ‹πρότερον› οὐδ᾽ ἐλαίῳ, τρίπτας δὲ καὶ κατευναστὰς περιαγομένους,
#::: Έβλεπε όμως ότι οι άνθρωποι που περιβάλλοντός του είχαν γίνει τρυφηλοί και ενοχλητικοί με τον τρόπο ζωής και τις πολυτέλειές τους. Για παράδειγμα, ο Άγνων από την Τέω είχε στα παπούτσια του ασημένιες πρόκες, ο Λεοννάτος είχε φέρει από την Αίγυπτο με πολλές καμήλες άμμο στα γυμναστήρια και ο Φιλώτας είχε δίχτυα για το κυνήγι εκατό σταδίων· πήγαιναν για άλειμμα και για λουτρό χρησιμοποιώντας τόσο πολύ μύρο όσο προηγουμένως ούτε λάδι δεν είχαν. Έβλεπε ότι περιστοιχίζονταν από υπηρετικό προσωπικό για τρίψιμο και χαλάρωση.
#::: Μετάφραση (2012): Γιαγκόπουλος, Α.Ι., Ζ.Ε. Μαλαθούνη. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. @greek‑language.gr

υψηλό κόστος


μάγειρος

μάγειρος < μάσσω

επαγγελματίας που μαγειρεύει φαγητά με κρέας

τραπεζοκόμος


μάχη

μάχη
-ης
μάχα

: μάχη < μάχομαι

μάχη, σύγκρουση, συμπλοκή

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 18 (Σ. Ὁπλοποιία.), στίχ. 248 (247-248 )

πάντας γὰρ ἔχε τρόμος, οὕνεκ᾽ Ἀχιλλεὺς | ἐξεφάνη, δηρὸν δὲ μάχης ἐπέπαυτ᾽ ἀλεγεινῆς.
#::: τρόμος τους πήρε απ᾽ την στιγμήν που εφάνηκε ο Πηλείδης, | που έλειπε απ᾽ τον πόλεμον τόσον καιρόν στα πλοία.
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 13 (Ν. Μάχη ἐπὶ ταῖς ναυσί.), στίχ. 639

Τρῶες δὲ μάχης ἀκόρητοι ἔασιν.»
#::: αλλ᾽ είναι αχόρταγοι στον πόλεμον οι Τρώες».
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Θεογονία, 711 (711-712)

ἐκλίνθη δὲ μάχη· πρὶν δ᾽ ἀλλήλοις ἐπέχοντες | ἐμμενέως ἐμάχοντο διὰ κρατερὰς ὑσμίνας.
#::: Η μάχη έκλινε. Πριν, όμως, ο ένας στον άλλο αντιστέκονταν | και μάχονταν σταθερά στην κρατερή τη μάχη.
#::: Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 7, 24.3

οὐ γὰρ ἔτι οὐδ᾽ οἱ ἔσπλοι ἀσφαλεῖς ἦσαν τῆς ἐπαγωγῆς τῶν ἐπιτηδείων (οἱ γὰρ Συρακόσιοι ναυσὶν αὐτόθι ἐφορμοῦντες ἐκώλυον, καὶ διὰ μάχης ἤδη ἐγίγνοντο αἱ ἐσκομιδαί), ἔς τε τἆλλα κατάπληξιν παρέσχε καὶ ἀθυμίαν τῷ στρατεύματι.
#::: Δεν μπορούσαν τώρα πια να μπαίνουν οι προμήθειες στο λιμάνι με ασφάλεια (οι Συρακούσιοι, που φρουρούσαν επί τόπου με καράβια, τις εμπόδιζαν κι έπρεπε να γίνεται μάχη για κάθε ανεφοδιασμό) και γενικά το πράγμα είχε προκαλέσει κατάπληξη και αθυμία στον στρατό.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

διενέξεις, συγκρούσεις, διαμάχες

στον πληθυντικό

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 1, 351d

Στάσεις γάρ που, ὦ Θρασύμαχε, ἥ γε ἀδικία καὶ μίση καὶ μάχας ἐν ἀλλήλοις παρέχει, ἡ δὲ δικαιοσύνη ὁμόνοιαν καὶ φιλίαν· ἦ γάρ;
#::: Γιατί βέβαια, Θρασύμαχε, η αδικία γεννά μίση και διχόνοιες και πολέμους μεταξύ των, ενώ η δικαιοσύνη ομόνοια και αγάπη· δεν είναι έτσι;
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ, στίχ. 1234 (1234-1235)

φθόνος, στάσεις, ἔρις, μάχαι | καὶ φόνοι·
#:: Φθόνος και στάσεις, μαλώματα και μάχες, | φόνοι,
#::: Μετάφραση (2004): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, Αθήνα: ΜΙΕΤ @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἰσοκράτης, Παναθηναϊκός, 185

Θαυμάζω δ᾽ εἴ τινες τὰς μάχας καὶ τὰς νίκας τὰς παρὰ τὸ δίκαιον γιγνομένας μὴ νομίζουσιν αἰσχίους εἶναι καὶ πλειόνων ὀνειδῶν μεστὰς ἢ τὰς ἥττας τὰς ἄνευ κακίας συμβαινούσας,
#::: Εκπλήσσομαι που μερικοί δεν θεωρούν τις μάχες και τις νίκες που είναι αντίθετες προς το δίκαιο πιο αισχρές και πιο αξιοκατάκριτες από τις ήττες που δεν οφείλονται σε δειλία,
#::: Μετάφραση (2012): Αθανάσιος.Ι. Γιαγκόπουλος - Ζ.Ε Μαλαθούνη, Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια, 5, 1131a

ἀλλ᾽ ἐντεῦθεν αἱ μάχαι καὶ τὰ ἐγκλήματα, ὅταν ἢ μὴ ἴσα ἴσοι ἢ μὴ ἴσοι ἴσα ἔχωσι καὶ νέμωνται. ἔτι ἐκ τοῦ κατ᾽ ἀξίαν τοῦτο δῆλον·
#::: από εδώ, ίσα ίσα, ξεκινούν όλες οι διαμάχες και όλα τα παράπονα: όταν άτομα που είναι ίσα μεταξύ τους δεν λαμβάνουν και δεν έχουν ίσα μερτικά, ή άτομα που δεν είναι ίσα μεταξύ τους λαμβάνουν και έχουν ίσα μερτικά. Το πράγμα γίνεται φανερό και από την αρχή της διανομής σύμφωνα με την αξία.
#::: Μετάφραση (2006): Δημήτριος Λυπουρλής, Θεσσαλονίκη:Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 5 (Ε. Διομήδους ἀριστεία.), στίχ. 355 (355-356 )

εὗρεν ἔπειτα μάχης ἐπ᾽ ἀριστερὰ θοῦρον Ἄρηα | ἥμενον· ἠέρι δ᾽ ἔγχος ἐκέκλιτο καὶ ταχέ᾽ ἵππω·
#::: τον άγριον Άρη αριστερά της μάχης καθισμένον | ήβρε· και ομίχλη σκέπαζε την λόγχην και τους ίππους.
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

τρόπος του να μάχεται κάποιος, μέθοδος πολεμικής σύγκρουσης, τέχνη του πολέμου

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 13 (Ν. Μάχη ἐπὶ ταῖς ναυσί.), στίχ. 811

οὔ τοί τι μάχης ἀδαήμονές εἰμεν,
#::: Δεν είμασθεν αμάθητοι πολέμου·
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 2 (Β. Ὄνειρος. Διάπειρα. Βοιωτία ἢ κατάλογος νεῶν.), στίχ. 823 (822-823 )

οὐκ οἶος, ἅμα τῷ γε δύω Ἀντήνορος υἷε, | Ἀρχέλοχός τ᾽ Ἀκάμας τε μάχης εὖ εἰδότε πάσης.
#::: κι είχε κοντά συναρχηγούς του Αντήνορος δύο τέκνα, | Αρχέλοχον και Ακάμαντα στον πόλεμον τεχνίτες.
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

συναγωνισμός σε αθλητικούς αγώνες για την κατάκτηση επάθλου

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Πίνδαροςʷ, Ὀλυμπιονίκαιςʷ, 8. Ἀλκιμέδοντι Αἰγινήτῃ παιδὶ παλαιστῇ, 58 (8.56-8.59)

καὶ Νεμέᾳ γὰρ ὁμῶς | ἐρέω ταύταν χάριν, | τὰν δ᾽ ἔπειτ᾽ ἀνδρῶν μάχας | ἐκ παγκρατίου.
#::: Γιατί την ίδια θε να πω πως είχε | και στη Νεμέα επιτυχία, | κι αργότερα στους ανδρικούς | του παγκρατίου αγώνες.
#::: Μετάφραση (2004), Γιάννης Οικονομίδης, @greek‑language.gr


μέδουσα

: μέδουσα: ουσιαστικοποιημένο θηλυκό της μετοχής μέδων

θηλυκό του μέδων

για τη Γοργόνα


μέλι

: μέλι < (κληρονομημένο) πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *mélit / *mélid (μέλι). Πιθανόν να συνδέεται με το μειλίχιος. Συγγενή: μυκηναϊκή 𐀕𐀪 (me-ri), λατινική mel, παλαιά αρμενική մեղր (mełr), χεττιτική ? (milit). Περισσότερα στο *mélit.

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 7 (Πολύμνια), 31.1

ἐν τῇ ἄνδρες δημιοργοὶ μέλι ἐκ μυρίκης τε καὶ πυροῦ ποιεῦσι,
#::: όπου ειδικοί τεχνίτες παράγουν μέλι από αρμυρίκι και σιτάρι
#::: Μετάφραση (1993): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Σφῆκες, στίχ. 878 @scaife.perseus

ἀντὶ σιραίου μέλιτος μικρὸν τῷ θυμιδίῳ παραμείξας·

γλυκό ρετσίνι διάφορων δέντρων και ειδικότερα της μελιάς

βρασμένο γλυκό ζουμί από φοίνικες


μέρος

: μέρος < θέμα μερ- < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα συμμετέχω, συμμερίζομαι

μέρος, μερίδιο

κληρονομιά, κλήρος


μήνυμα

μήνυμα < μηνύ(ω) + -μα


μηχάνημα

: μηχάνημα < μηχανάω / μηχανῶ < μηχανή • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

μηχανικό εφεύρημα

πανούργο τέχνασμα (όπως το ένδυμα που χρησιμοποίσε η Κλυταιμνήστρα για να σκοτώσει τον Αγαμέμνονα)


βαθμίδα

αιτιατική ενικού του βαθμίς


βάθος

βάθος
-εος/ους

βάθος < πιθανόν, βαθύς. Συνδέεται με τον παράλληλο ομηρικό τύπο βένθος.

προέκταση διάστασης (βάθος, μήκος, κ.λπ.)

πυκνά ή μακριά μαλλιά

πλούτου βάθος (Σοφοκλής)

το βάθος γραμμής στρατού

στρατιωτικός όρος


γάζα

: γάζα < πιθανόν περσική γλώσσα: δάνειο από την παλαιά μηδική *ganǰəm . Δε σχετίζεται η Γάζα, ούτε το νεοελληνικό γάζα.

βασιλικός θησαυρός, ο θησαυρός, τα χρήματα του βασιλιά των Περσών

ελληνιστική κοινή


πανοπλία

: πανοπλία < πάνοπλ(ος) + -ία < → δείτε παν-, ὅπλον

ο πλήρης προστατευτικός εξοπλισμός ενός οπλίτη


παράδειγμα

: παράδειγμα < παραδείκνυμι > παρά- + δείκνυμι (δεῖγμα)

παράδειγμα, προηγούμενο

μάθημα, προειδοποίηση

επιχείρημα (που προκύπτει από παράδειγμα)


πάτος

πάτος
-ου
ὁ
πάτος
οἱ
πάτοι
τοῦ
πάτου
τῶν
πάτων
τῷ
πάτῳ
τοῖς
πάτοις
τὸν
πάτον
τοὺς
πάτους
πάτε
πάτοι
τὼ
πάτω
τοῖν
πάτοιν

: πάτος < θέμα όπως και στο πατέω, άγνωστης ετυμολογίας → και δείτε πάτος στο αγγλικό Βικιλεξικό

ο δρόμος που έχει πατηθεί, η πεπατημένη οδός

(μεταφορικά) αυτό που γίνεται συνήθως, η πεπατημένη

αυτό που κάποιος αποπατεί, το αποπάτημα, η κοπριά, η ακαθαρσία

απορρίμματα, σκουπίδια

το δάπεδο, το πάτωμα

ελληνιστική σημασία


πάτος

πάτος
-ους/-εος
τὸ
πάτος
τὰ
πάτη - πάτεᾰ
τοῦ
πάτους - πάτεος
τῶν
πατῶν - πατέων
τῷ
πάτει - πάτεῐ̈
τοῖς
πάτεσῐ(ν)
τὸ
πάτος
τὰ
πάτη - πάτεα
πάτος
πάτη - πάτεα
τὼ
πάτει - πάτεε
τοῖν
πατοῖν - πατέοιν

πέπλος της Ἥρας


παροιμία

παροιμία < παρά + οἶμος (δρόμος, οδός)


παράγραφος

: παράγραφος, ως μονογενές θηλυκό επίθετο, εννοείται η λέξη γραμμή < αρχαία ελληνική παραγράφω < παρά- + -γραφος (γράφω)

παύλα τοποθετημένη στο περιθώριο μιας σελίδας, ενίοτε με μια τελεία πάνω της, που έδειχνε την εναλλαγή των προσώπων σε διάλογο ή τα χορικά και την παράβαση

ελληνιστική κοινή

σημείο στίξης


βασίλισσα

: βασίλισσα < βασιλ(έας) + κατάληξη θηλυκού -ισσα


μεταλαμπαδεύω

μεταλαμπαδεύω

: μεταλαμπαδεύω (ελληνιστική κοινή) < μεταλαμπαδευόμενος < μετα- + λαμπαδεύω (ανάβω ή παραδίδω πυρσό) → δείτε το αρχαίο λαμπάς

δίνω τον πυρσό μου σε άλλον, μεταδίδω σε άλλον - στον τύπο μετοχής: μεταλαμπαδευόμενος

ελληνιστική κοινή


διαιτητής

: διαιτητής < διαιτάω, διαιτη- (στη σημασία: κρίνω, αποφασίζω) + -τής

κριτής, διαιτητής


ληνός

: ληνός < προελληνική (υπόστρωμα)

ό,τι έχει σχήμα σκάφης ή κάδου
πατητήρι σταφυλιών

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή

ό,τι έχει σχήμα σκάφης ή κάδου
ποτίστρα ζώων

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή

ό,τι έχει σχήμα σκάφης ή κάδου

λίθινη σκάφη για τη συγκέντρωση του λαδιού

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή


νόστος

:νόστος < νέομαι < νέω

επιστροφή στο σπίτι ή στην πατρίδα


ὀκλαδίας

: ὀκλαδίας < → λείπει η ετυμολογία

είδος καθίσματος / σκαμπό


πλαγίαυλος

: πλαγίαυλος < αρχαία ελληνική πλαγί- + αὐλός

αυλός που παιζόταν πλάγια, όπως και το σύγχρονο φλάουτο. Είχε όμως γλωσσίδι.

μουσικό όργανο

※ 2ος αιώνας ΚΕ Πολυδεύκης, (Pollux IV.74)

αὐλῶν δὲ εἴδη, πλάγιος, λώτινος, Λιβύων τὸ εὕρημα, πλαγίαυλον δὲ αὐτόν Λίβυες καλοῦσιν

είδη αυλών, ο πλάγιος, ο λώτινος· [και είναι] εφεύρεση των Λιβύων, που τον ονομάζουν πλαγίαυλο


πλαστουργός

: πλαστουργός < πλάστ(ης) + -ουργός

δημιουργός, πλάστης

ελληνιστική κοινή


πλάστης

: πλάστης < πλάσσω / πλάττω, πλασ- + -της

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -πλάστης στο Βικιλεξικό

αυτός που φτιάχνει καλούπια

※ 1ος/2ος αιώνας κε ⌘ Πλούταρχος, Περικλής, 12.6@scaife.perseus

ὅπου γὰρ ὕλη μὲν ἦν λίθος, χαλκός, ἐλέφας, χρυσός, ἔβενος, κυπάρισσος, αἱ δὲ ταύτην ἐκπονοῦσαι καὶ κατεργαζόμεναι τέχναι, τέκτονες, πλάσται, χαλκοτύποι, λιθουργοί, βαφεῖς, χρυσοῦ μαλακτῆρες καὶ ἐλέφαντος, ζωγράφοι, ποικιλταί, τορευταί, πομποὶ δὲ τούτων καὶ κομιστῆρες, ἔμποροι καὶ ναῦται καὶ κυβερνῆται κατὰ θάλατταν,

ο δημιουργός, ο πλάστης

ελληνιστική σημασία