σκορπίος

σκορπίος
-ου

: σκορπίος ήδη σε απόσπασμα του Αισχύλου < πιθανό :Πρότυπο:μεσογειακό δάνειο

ο σκορπιός της ξηράς

※ 6ος πκε αιώνας [μεσαιωνικά χφφ] ⌘ Αίσωπος, Αἰσώπου Μῦθοι, Παῖς ἀκρίδας θηρεύων καὶ σκορπίος, 215.1

παῖς πρὸ τοῦ τείχους ἀκρίδας ἐθήρευε. πολλὰς δὲ συλλαβὼν ὡς ἐθεάσατο σκορπίον, νομίσας ἀκρίδα εἶναι, κοιλάνας τὴν χεῖρα οἷός τε ἦν καταφέρειν αὐτοῦ.
#::: Ήταν κάποιο αγόρι που τσάκωνε ακρίδες στο ύπαιθρο, έξω από τα τείχη. Είχε ήδη μαζέψει ένα σωρό όταν πήρε το μάτι του έναν σκορπιό. Για κακή του τύχη, τον πέρασε και αυτόν για ακρίδα. Στρογγύλεψε λοιπόν τη φούχτα του και ετοιμαζόταν να του την φέρει από ψηλά.
#::: Μετάφραση: Κωνσταντάκος, Ιωάννης Μ., Αθήνα: Κίχλη @greek‑language.gr. Απόσπασμα από το μύθο: Το αγόρι που έπιανε ακρίδες.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 4, 7 @scaife.perseus

Ἔχουσι δ’ ἔνια τῶν ἐντόμων καὶ κέντρα. Τὸ δὲ κέντρον τὰ μὲν ἔχει ἐν αὑτοῖς, οἷον αἱ μέλιτται καὶ οἱ σφῆκες, τὰ δ’ ἐκτός, οἷον σκορπίος· καὶ μόνον δὴ τῶν ἐντόμων τοῦτο μακρόκεντρόν ἐστιν.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Περὶ θαυμασίων ἀκουσμάτων, @scaife.perseus 139.1

Ἐν Ἄργει δέ φασι γίνεσθαι ἀκρίδος τι γένος ὃ καλεῖται σκορπιομάχον. Ὅταν γὰρ ἴδῃ τάχιστα σκορπίον, ἀνθίσταται αὐτῷ· ὡσαύτως δὲ καὶ ὁ σκορπίος ἐκείνῃ.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Δημοσθένης, Κατ’ Ἀριστογείτονος α′, 52 @scaife.perseus

ἀλλὰ πορεύεται διὰ τῆς ἀγορᾶς, ὥσπερ ἔχις ἢ σκορπίος ἠρκὼς τὸ κέντρον, ᾁττων δεῦρο κἀκεῖσε, σκοπῶν τίνι συμφορὰν ἢ βλασφημίαν ἢ κακόν τι προστριψάμενος καὶ καταστήσας εἰς φόβον ἀργύριον εἰσπράξεται.

είδος αγκαθωτού ψαριού

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ τῶν ἐντὸς παθῶν, (De affectionibus interioribus), 49, p.290, @scaife.perseus

τὸν δὲ λοιπὸν χρόνον, ὁκόταν τὸ γάλα πίνῃ, δειπνεέτω ἄρτον ἔξοπτον, ὄψον δε ἐχέτω ἐν ἰχθύσι μὲν σκορπίον ἢ καλλιώνυμον ἢ κόκκυγα ἢ ῥίνης τέμαχος ἑφθὸν ἐν ἀρτύμασιν, ἐν κρέασι δὲ οἰὸς ἢ ἀλεκτρυόνος νεοσούς· ταῦτα ἑφθά·

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ τῶν ἐντὸς παθῶν, (De affectionibus interioribus), 30, p.246, @scaife.perseus

ἢν δὲ βούληται, καὶ τὸν ἄρτον ἐς τὸν οἶνον ἐνθρυπτόμενος ἐσθιέτω θερμόν· διδόναι δὲ καὶ ἰχθύων σκορπίον, δράκοντα, κόκκυγα, κωβιὸν, καλλιώνυμον, τούτους ἑφθοὺς καὶ ψυχροὺς διδόναι.

αγκαθωτό φυτό

ο αστερισμός του Σκορπιού

※ 3ος πκε αιώνας Μανέθων, Αποτελεσματικά, (ψευδεπίγραφο), 5.1.25, @scaife.perseus

καὶ Ζυγὸς αἰγλήεις πρὸς Σκορπίον αἰθερονωμῶν,

※ 2ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Ίππαρχος ο Ρόδιος, Περί των Αράτου και Ευδόξου φαινομένων - βιβλία τρία, In Arati et Eudoxi phaenomena commentariorum libri iii, 1.7.12, p.70 @scaife.perseus

τότε οὐχ ὁ Σκορπίος ἄρχεται ἀνατέλλειν, ἀλλὰ τοῦ Ὑδροχόου πλεῖον ἢ τὸ ἥμισυ ἀνατέταλκε μέρος, ὁ δὲ Σκορπίος ἤδη ὅλος 〈προηγεῖται τοῦ μεσημβρινοῦ〉.

πολεμική μηχανή εκτόξευσης βλημάτων (όπως το κεντρί του σκορπιού)


κήνσωρ

κήνσωρ
-ορος

: κήνσωρ < (άμεσο δάνειο) λατινική censor, -oris


κυνόδους

κυνόδους
-οντος

: κυνόδους < (κύων) κυν- + -όδους (ὀδούς)

ο κυνόδοντας


πραίτωρ

: πραίτωρ < (άμεσο δάνειο) λατινική praetor

ελληνιστική κοινή


κέλης

: κέλης < → λείπει η ετυμολογία

άλογο ιππασίας, γρήγορο άλογο, κέλητας

θηλαστικό ζώο

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 5 (ε. Ἀπόπλους Ὀδυσσέως παρὰ Καλυψοῦς.), στίχ. 371 (370-372) Μετάφραση (2006): Δημήτρης Μαρωνίτης @greek-language.gr

ὣς τῆς δούρατα μακρὰ διεσκέδασ’. αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς
ἀμφ’ ἑνὶ δούρατι βαῖνε, κέληθ’ ὡς ἵππον ἐλαύνων,
εἵματα δ᾽ ἐξαπέδυνε, τά οἱ πόρε δῖα Καλυψώ.
#::: έτσι σκορπίστηκαν και τα μακριά μαδέρια. Κι όμως ο Οδυσσέας
κρατήθηκε σ' έναν κορμό, τον καβαλίκεψε, λες κι ήταν άλογο της κούρσας,
πέταξε από πάνω του τα ρούχα, εκείνα που του φόρεσε η θεία Καλυψώ.

ταχύπλοο πλοιάριο

ναυτικός όρος


κόκκυξ

κόκκυξ
-ῡγος

: κόκκυξ, ήδη στον Ησίοδο < → λείπει η ετυμολογία
: Απόγονοι ⇘ νέα ελληνικά: κόκκυγας

το ιερό οστό

ελληνιστική σημασία


μονόχειρ

: μονόχειρ < μονό- + -χειρ

ελληνιστική κοινή


φονεύς

: φονεύς < φονεύω

που σκοτώνει, δολοφονεί, φονιάς

και ως θηλυκό:

※ μητέρα φονέα οὖσαν (Χρειάζεται επεξεργασία) ⌘ S. Aj. 1026

πιθανόν και το όργανο του φόνου ή της σφαγής


κυδωνέα

: κυδωνέα < κυδων- + -έα < κυδώνιον < κυδώνιος

η κυδωνιά (και στην καθαρεύουσα)


τρυγία

: τρυγία (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική τρύξ, τρυγ- που πιθανόν συνδέεται με το τρυγάω

τρυγιά, τρυγία, το κατακάθι του μούστου, του κρασιού


πολυλαλία

πολυλαλία
-ας

: πολυλαλία < πολύλαλ(ος) + -ία. Μορφολογικά αναλύεται σε πολυ- + -λαλία

ελληνιστική κοινή


συννέφεια

συννέφεια
-ας

συννέφεια < συννεφ(ής) + -εια

συννεφία

ελληνιστική κοινή

μετεωρολογία


σύριγξ

άλλη γραφή του σῦριγξ (κυρίως μεταγενέστερη)

παραδείγματα @scaife.perseus


δράστις

δράστις
-εως

: δράστις < → λείπει η ετυμολογία. Διαφορετικό το *δρᾶστις

η βύσσος (είδος λινού υφάσματος) και οι εργάτριες που την υφαίνουν

ελληνιστική κοινή

※ 5ος αιώνας κε ⌘ Ἡσύχιος, Γλῶσσαι, Δ

<δράστις> ἡ βύσσος· καὶ ἐργαζόμενοι αὐτὴν <δραστιουργοί>


σκοτοδινία

σκοτοδινία
-ας

: σκοτοδινία < σκότο(ς) + δίν(η) + -ία

ζάλη, σκοτοδίνη

≈ συνώνυμα: σκοτοδινίασις, σκοτοδίνη


σκοτοδινίασις

σκοτοδινίασις
-εως

: σκοτοδινίασις < → λείπει η ετυμολογία + -σις

μορφή του αρχαίου σκοτοδινία


πομφόλυξ

πομφόλυξ
-ῠγος
στον Γαληνό

πομφόλυξ < πομφός + ένθημα -λ- + κατάληξη υγ-ς. Πιθανόν σχετικό με το φλύζω ή τη λέξη «ἡ πέμφιξ, τῆς πέμφῑγος», με κατάληξη παρόμοια με *-φλυξ όπως στο οἰνόφλυξ (μέθυσος).

πομφός, φουσκάλα, φλύκταινα

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Aphorismi, Ἀφορισμοί , 7.34, @scaife.perseus

Ὁκόσοισι δὲ ἐπὶ τοῖσιν οὔροισιν ἐφίστανται πομφόλυγες, νεφριτικὰ σημαίνουσι, καὶ μακρὴν τὴν ἀῤῥωστίην ἔσεσθαι.

→ χρειάζεται παράθεμα (Πλάτων)

φυσαλίδα (Πλάτων)

στολίδι για το κεφάλι

→ χρειάζεται παράθεμα (Αριστοφάνης, Βάτραχοι)

οξείδιο ψευδαργύρου

ελληνιστική σημασία

※ 1ος κε αιώνας ⌘ Διοσκουρίδης Πεδάνιος, Περὶ ὕλης ἰατρικῆςʷ, 5, 75.2 @scaife.perseus

οὐ μόνον δὲ ἐκ τῆς τοῦ χαλκοῦ κατεργασίας τε καὶ ὕλης γίνεται πομφόλυξ, ἀλλὰ καὶ ἐκ καδμείας προηγουμένως ἐκφυσωμένης εἰς γένεσιν αὐτῆς.


σκολόπενδρα

: σκολόπενδρα < άγνωστης ετυμολογίας. Πιθανόν προελληνική προέλευση
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ νέα ελληνικά: σκολόπεντρα
: Επίσης, δείτε τη μεσαιωνική ελληνική ὄχεντρα

η σκολόπεντρα, η σαρανταποδαρούσα


παρωνυχίς

παρωνυχίς
-ίδος

: παρωνυχίς (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική παρωνυχ(ία) + -ίς. Μορφολογικά αναλύεται σε παρ- + -ωνυχίς < ὀνυχ- (ὄνυξ) με συνθετική έκταση του όμικρον σε ωμέγα.

ελληνιστική κοινή


πλατύκερως

: πλατύκερως (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική πλατύ- + -κερως (κέρας)

με πλατιά μεγάλα κέρατα (όπως το ελάφι ἔλαφος )

ελληνιστική κοινή


φρυκτωρός

: Από το φρυκτός, πυρσός, δαυλί, και το ὥρα, φροντίδα.

Φρουρός που μεταβιβάζει μηνύματα σε μεγάλη απόσταση κάνοντας φωτεινά σήματα με πυρσούς.


ὥρα

: ὥρα < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *yōr-ā < *yēr- / *yeh₁r- (έτος, εποχή)

ορισμένος χρόνος, χρονική περίοδος που ορίζεται από τους φυσικούς νόμους, περίοδος του έτους, του μήνα, της ημέρας

εποχή του έτους [οι αρχαίοι Έλληνες διέκριναν τρεις εποχές του χρόνου: το έαρ (άνοιξη), το θέρος (καλοκαίρι) και τον χειμώνα, ενώ την οπώραν (φθινόπωρο) τη θεωρούσαν μάλλον ως ακμή του καλοκαιριού]

τῆς ὥρης μέσον θέρος

έμμεσα το κλίμα μιας χώρας, από την κανονικότητα και την ομορφιά των εποχών του

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 3 (Θάλεια), 106.1

τὰς ὥρας κάλλιστα κεκρημένας (ωραίο κλίμα, με τις εποχές του να θεωρούνται άριστες)

ώρα, ακμή του έτους, μέρος της ημέρας ή του ημερονυκτίου

ὥρα νυκτός

αἱ ὧραι τῆς ἡμέρας

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 109.3

τὰ δυώδεκα μέρεα τῆς ἡμέρης παρὰ Βαβυλωνίων ἔμαθον οἱ Ἕλληνες

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Ἑλληνικά, 7, 2.22

τῆς ὥρας μικρὸν πρὸ δύντος ἡλίου

※ 2ος αιώνας κε ⌘ Σέξτος Εμπειρικός, Πρὸς μαθηματικούς (Adversus Mathematicos), 10 (Πρὸς Φυσικούς Βʹ), 182 @scaife@perseus

ἡμέρα ἡ . . δωδεκάωρος, τουτέστιν ἡ ἀπὸ ἀνατολῆς μέχρι δύσεως

※ 2ος αιώνας κε ⌘ Σέξτος Εμπειρικός, Πρὸς μαθηματικούς (Adversus Mathematicos), 5 (Πρὸς Ἀστρολόγους), 69 @scaife@perseus

μετὰ ἱκανὴν ὥραν τοῦ κατενεχθῆναι τὸν πέλεκυν ἐξακούεται ἡ τῆς πληγῆς φωνή (μετά από πολλή ώρα...)

η κατάλληλη ώρα, η σωστή στιγμή, η καλή στιγμή της ζωής του ανθρώπου, η νεότητα

ώρα καθεύδειν (για ύπνο)/ώρα ἀπιέναι (ώρα να πηγαίνουμε), ώρα γάμου, ὥρα ἐστίν (είναι ώρα να...)


συμπληγάδες

ονομαστική και κλητική πληθυντικού του συμπληγάς

άλλες μορφές: αττικός τύπος : ξυμπληγάδες


γλεῦκος

γλεῦκος
-εος/-ους
mustum

: γλεῦκος < → λείπει η ετυμολογία

το γλεύκος, ο μούστος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, De diaeta, 2.52, p. 556, @scaife.perseus

Αἱ τρύγες στεμφυλίτιδες ὑγραίνουσι καὶ ὑπάγουσι καὶ φυσῶσι, διότι καὶ τὸ γλεῦκος τὸ αὐτὸ ποιέει.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Προβλήματα (αμφίβολο)ʷ Ὅσα περὶ θάμνους καὶ λαχανώδη, 20.23 @scaife.perseus

ὑπὸ γὰρ τοῦ γλεύκους ὄντος φύσει ἡδέος αἱ μὲν τετρυγημέναι ῥᾶγες ὥσπερ ἐοίκασιν ἡδυσμέναι (ἀνάπλεῳ γάρ εἰσι καὶ ἔξωθεν), αἱ δ’ ἐπὶ τῶν βοτρύων ἀνήδυστοι.

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Ἠθικά Αἴτια φυσικά, 27 @scaife.perseus

διὰ τί τὸ γλεῦκος, ἂν ὑπὸ ψύχους περιέχηται τὸ ἀγγεῖον, γλυκὺ διαμένει πολὺν χρόνον; πότερον ὅτι πέψις ἐστὶ τοῦ γλεύκους ἡ εἰς τὸ οἰνῶδες μεταβολὴ κωλύει δὲ τὴν πέψιν ἡ ψυχρότης, ὑπὸ θερμοῦ γὰρ ἡ πέψις·

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Προβλήματα (αμφίβολο)ʷ Ὅσα περὶ ὀπώραν, 22.12 @scaife.perseus

Διὰ τί τὰ γλυκέα ἧττον δοκεῖ γλυκέα εἶναι θερμὰ ὄντα ἢ ὅταν ψυχθῇ; πότερον ὅτι ἅμα δύο αἰσθήσεις γίνονται ἀμφοῖν, ὥστε ἡ τοῦ θερμοῦ ἐκκρούει τὴν ἑτέραν; ἢ ὅτι καὶ τὸ γλεῦκος θερμόν· ὥσπερ οὖν πῦρ γίνεται ἐπὶ πῦρ. κωλύει οὖν ἡ θερμότης.


ἀπόκρυψις

* Από το ρήμα ἀποκρύπτω.


ἔρις

: ἔρις < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *h₁er- (χωρίζω) (συγγενής ρίζα με τα ὄρνυμι, ἐρέθω (εξοργίζω), Ἐρινύς, ὀρίνω (εξεγείρω) και ίσως ἀρά: κατάρα)

μάχη (στα ομηρικά χρόνια)

έριδα, φιλονικία


πυξίς

: πυξίς < αρχαία ελληνική πύξος


σμίλη

σμίλη < → λείπει η ετυμολογία

φλεβοτόμος σμίλη


ἀσπασμός

* ἀσπασμὸς < ἀσπάζομαι


χέλυς

χέλυς
χέλυος

: χέλυς < χέλειον ίσως από ρίζα που σήμαινε αρχικά το κιτρινοπράσινο χρώμα

το όστρακο της χελώνας

η λύρα (επειδή το ηχείο του πρωτοκατασκευάστηκε με όστρακο χελώνας)

το κυρτό στέρνο, το κυρτό στήθος


ἐπιορκία

* ἐπιορκία < ἐπίορκος

η επιορκία, η καταπάτηση, αθέτηση του όρκου


ἀκή

: ἀκή < πρωτοελληνική *akā́ < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *h₂eḱ- (αιχμηρός)


σάκχαρον

: σάκχαρον < σάκχαρ + -ον
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: σάκχαρο

άλλη μορφή του σάκχαρ, η ζάχαρη


στέλεχος

: στέλεχος < συγγενές του στειλαιός και στήλη και στέλλω και μακρινή συγγένεια με το ἵστημι • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

κορμός φυτού, στέλεχος φυτού

ο βλάκας, το τούβλο, ο χοντροκέφαλος


ὑπασπιστής

: ὑπασπιστής < (ὑπό) ὑπ- + ἀσπίζω (< ἀσπίς) + -τής

ο υπασπιστής

ο ασπιδοφόρος, βοηθός του στρατηγού, του οποίου έφερε την ασπίδα

στον Μακεδονικό στρατό, υπασπιστές ονομάζονταν οι πεζοί ασπιδοφόροι σωματοφύλακες, που αποτελούσαν ξεχωριστό σώμα, που απολάμβανε ιδιαίτερες τιμές


μοῖρα

: μοῖρα < *μορ-jα με επένθεση < θέμα *μορ-, μεταπτωτική βαθμίδα θέματος που υπάρχει και στο μείρομαι < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *(s)mer- (συμμετέχω, συμμερίζομαι)

''δωρικός τύπος''

για το τμήμα στρατού

μόρα

για το τμήμα στρατού

μέρος, μερίδιο γης

χώρης ὀλίγην ἔτι μοῖραν ἔχοντες

καὶ κρατερός περ ἐὼν μενέτω τριτάτῃ ἐνὶ μοίρῃ. : κι ας μείνει πανίσχυρος στο δικό του τρίτο < στο ένα τρίτο του κλήρου που του δόθηκε> (Χρειάζεται στοιχεία)

→ χρειάζεται παράθεμα

η μεριά μου, η πολιτική μου άποψη, η πολιτική μερίδα

τὸν δῆμον πρὸς τὴν ἑωυτοῦ μοῖρα προσεθήκατο (Ηρόδοτος) : προσεταιρίστηκε, πήρε με το μέρος του, με το "κόμμα" του (Χρειάζεται στοιχεία)

από τη μεριά του καλού ή του κακού, γενικά από τη δική μου μεριά ή του αντιπάλου, σαν κατηγορία, που ανήκει μια ενέργεια, σχεδόν επιρρηματικά

ἐν τῇ τοῦ ἀγαθοῦ μοίρᾳ ἐκεῖνό ἐστι είναι καλό

ἄγειν ἢ φέρειν ἐν πολεμίου μοῖραν : μη με βάζεις σε ίση μοίρα με του εχθρού σου, μη μου συμπεριφέρεσαι σαν να είμαι εχθρός, εχθρικά (Χρειάζεται στοιχεία)

ὡς ἐν παιδιᾶς μοίρᾳ : σαν παιχνίδι, παιχνιδιάρικα

μοίρα του κύκλου στην αστρονομία και γεωγραφία, και στην αστρολογία, στη Σπάρτη και τμήμα στρατού (συνήθως αναφέρεται μόρα)

μερίδα φαγητού

η κληρονομιά

τὴν τοῦ πατρὸς μοῖραν λαγχάνειν : κληρονόμησε την πατρική περιουσία

ίχνος, τμήμα έστω, ένα μικρό μέρος

οὐδ᾽ αἰδοῦς μοῖραν ἔχουσιν : ξεδιάντροποι

το μερτικό στη ζωή, το γραφτό, το πεπρωμένο, η μοίρα

ἐν ἡμέρᾳ δὲ μοῖρ᾽ ἀπρόσκοπος βροτῶν: στο φως της μέρας δεν μπορεί κανείς να προφητέψει τη μοίρα των θνητών (Αισχύλος)

→ χρειάζεται παράθεμα

σεβασμός, κύρος (ανάλογο του νεοελληνικού "τον έχει σε δεύτερη, τρίτη μοίρα ή απεναντίας τον έχει σε πρώτη μοίρα, σε καλή σειρά")

ἐν οὐδεμιῇ μοίρῃ μεγάλῃ ἄγειν τόν... : δεν εκτιμά ιδιαίτερα τον...

μεγάλην μοῖραν καί τιμήν ἔχει

πρόνοια ανώτερης δύναμης, ανέλπιστη τύχη

θείᾳ μοίρᾳ : θεία πρόνοια (στον Ξενοφώντα)

ἀγαθᾷ μοίρᾳ : για καλή του τύχη (στον Ευριπίδη)

προσωποποιημένο


ἐλαύνω

ἐλαύνω
ἐλαύνομαι

: ἐλαύνω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *h₁el- (κινώ, οδηγώ, πηγαίνω)

οδηγώ μακριά, διώχνω

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Εὐμενίδες, στίχ. 210 Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

τοὺς μητραλοίας ἐκ δόμων ἐλαύνομεν
#::: Να διώχνουμε τους μητροκτόνους απ' τα σπίτια

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Νόμοι, 9, 881b 9.881@scaife.perseus

προχωρώ έφιππος


αἴξ

: αἴξ < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική *aíks < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *h₂eyǵ- (κατσίκα). Συγγενείς η παλαιά αρμενική այծ (ayc), σανσκριτική एड (ajā) και αλβανική dhi (κατσίκα). Απορρίπτεται ως παρασύνδεση ο συσχετισμός με το ρήμα ἀΐσσω διότι η ρίζα αυτού του ρήματος είναι αἴκ- όχι αἴγ-.

θηλαστικό ζώο

≠ αντώνυμα: τράγος

«αἲξ ἄγριος» αγριοκάτσικο, αίγαγρος

λατινική: ibex

υδρόβιο πτηνό, μάλλον από το γένος των χηνών

«αἶγες» μεγάλα, υψηλά κύματα

λαμπρό πυρώδες μετέωρο


αἶγες

ονομαστική και κλητική πληθυντικού του αἴξ


ψυκτήρ

: ψυκτήρ < (ψύχω) ψυκ- + -τήρ

ψυκτήρας, αγγείο με σχήμα μανιταριού για το πάγωμα υγρού, όπως κρασιού

ψυκτῆρες γάλακτος


ἀπόστροφος

ἀπόστροφος
ἡ
ἀπόστροφος
αἱ
ἀπόστροφοι
τῆς
ἀποστρόφου
τῶν
ἀποστρόφων
τῇ
ἀποστρόφῳ
ταῖς
ἀποστρόφοις
τὴν
ἀπόστροφον
τὰς
ἀποστρόφους
ἀπόστροφε
ἀπόστροφοι
τὼ
ἀποστρόφω
τοῖν
ἀποστρόφοιν

: ἀπόστροφος < (ἀποστρέφω) ἀποστροφ- + -ος. Μορφολογικά αναλύεται σε ἀπό- + -στροφος

η απόστροφος

η στροφή του χορού στην παράβαση


ἅλς

ἅλς
γενική
ἁλός
ὁ
ἅλς
οἱ
ἅλες
τοῦ
ἁλός
τῶν
ἁλῶν
τῷ
ἁλῐ́
τοῖς
ἁλσῐ́(ν)
ἅλασι(ν)
τὸν
ἅλᾰ
τοὺς
ἅλᾰς
ἅλς
ἅλες
τὼ
ἅλε
τοῖν
ἁλοῖν

: ἅλς < (κληρονομημένο) πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *séh₂l- / *séh₂ls (αλάτι). Συγγενή: σανσκριτική सलिल (salila), παλαιά αρμενική աղ (ał), λατινική sal, αγγλοσαξονική sealt, αγγλική salt


ἅλς

ἅλς
γενική
ἁλός
ἡ
ἅλς
τῆς
ἁλός
τῇ
ἁλῐ́
τὴν
ἅλᾰ
ἅλς


κορυφαία

η επικεφαλής του χορού στο αρχαίο θέατρο

το τμήμα των μαλλιών που βρίσκεται στο πάνω μέρος του κεφαλιού


φώρ

: φώρ < πρωτοελληνική *pʰṓr < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *bʰṓr < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *bʰer- (φέρω) (αρχική σημασία ήταν «αυτός που φέρνει κλεμμένο αντικείμενο»). Συγγενής η λατινική fūr.

※ 5ος/4oς αιώνας πκε ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 1.334a

Ὅτου τις ἄρα δεινὸς φύλαξ, τούτου καὶ φὼρ δεινός.
*:::Αν επομένως ο δίκαιος είναι ικανός να φυλάξει χρήματα, θα ήταν επίσης ικανότατος και να τα κλέψει.
*:::Μετάφραση (1911), Ιωάννης Γρυπάρης @greek‑language.gr

≈ συνώνυμα: κλώψ, κλέπτης, κλέψ, κλοπός, κλεπτήρ


ἀήρ

: ἀήρ < *ἀϜήρ, γενική *ἀ-Ϝέρ-ος < προέλευσης από την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;
: Συνδέεται με το *ἀ(Ϝ)είρω ἀείρω (σηκώνω)
: Δείτε και ἄω, ἄημι (πνέω/φυσώ, πλήττομαι από τον άνεμο)

''επικός τύπος''

στον Όμηρο και στον Ησίοδο

και αργότερα

ἠέρος

στον Όμηρο και στον Ησίοδο

και αργότερα

ἠήρ

στον Όμηρο και στον Ησίοδο

και αργότερα

ἀερο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα ἀερο- στο Βικιλεξικό


ζηλευτής

μορφή του ζηλωτής στον ⌘ Ευστάθιο

ελληνιστική κοινή


ἐλευθερία

: ἐλευθερία < ἐλεύθερος


δηλητήρ

: από το δηλέομαι (βλάπτω)

ο καταστροφέας


δήλησις

: από το δηλέομαι (βλάπτω)


φάρμακον

φάρμακον
-ου

: φάρμακον < αβέβαιης ετυμολογίας, με πιθανότερη εκδοχή τη σύνθεση της λέξης από το ἄκος (θεραπεία) και ή το ρήμα φέρω ή την αιγυπτιακή ρίζα -pahr- που σήμαινε κάτι μαγικό αλλά και φάρμακο. Επίσης εικάζεται το φέρω + μάσσω (Χρειάζεται να ξαναγραφτεί με Πρότυπα)

φαρμακο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα φαρμακο- στο Βικιλεξικό

όπως ενδεικτικά

φαρμακοποιέω

και τα παράγωγά του

κάθε τι που παρασκευάζεται και επηρεάζει την υγεία ή τον ψυχισμό

το σκεύασμα που θεραπεύει, το γιατρικό, το ίαμα

φάρμακα εσθλά, φάρμακα ήπια, φάρμακα πλαστά, φάρμακα βρώσιμα ή πότιμα

παρηγοριά ή ανακούφιση

φάρμακον ἀρετᾶς ἐπί θανάτῳ (η αφοβία που παρέχει η αρετή έναντι του θανάτου)

μέσο ή τρόπος παραγωγής

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 2, 48.2

καὶ τὸ πρῶτον ἐν τῷ Πειραιεῖ ἥψατο τῶν ἀνθρώπων, ὥστε καὶ ἐλέχθη ὑπ᾽ αὐτῶν ὡς οἱ Πελοποννήσιοι φάρμακα ἐσβεβλήκοιεν ἐς τὰ φρέατα· κρῆναι γὰρ οὔπω ἦσαν αὐτόθι. ὕστερον δὲ καὶ ἐς τὴν ἄνω πόλιν ἀφίκετο, καὶ ἔθνῃσκον πολλῷ μᾶλλον ἤδη.
#::: Πρώτα εμφανίστηκε στον Πειραιά, όπου διαδόθηκε ότι οι Πελοποννήσιοι είχαν δηλητηριάσει τα πηγάδια (ο Πειραιάς δεν είχε ακόμα βρύσες) και μετά απλώθηκε και στην απάνω πόλη, όπου άρχισαν να πεθαίνουν πάρα πολλοί.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Ἀλέξανδρος, 2.6

ὤφθη δέ ποτε καὶ δράκων κοιμωμένης τῆς Ὀλυμπιάδος παρεκτεταμένος τῷ σώματι, καὶ τοῦτο μάλιστα τοῦ Φιλίππου τὸν ἔρωτα καὶ τὰς φιλοφροσύνας ἀμαυρῶσαι λέγουσιν, ὡς μηδὲ φοιτᾶν ἔτι πολλάκις παρ᾽ αὐτὴν ἀναπαυσόμενον, εἴτε δείσαντά τινας μαγείας ἐπ᾽ αὐτῷ καὶ φάρμακα τῆς γυναικός, εἴτε τὴν ὁμιλίαν ὡς κρείττονι συνούσης ἀφοσιούμενον.
#::: Κάποτε, ενώ κοιμόταν η Ολυμπιάδα, είδαν φίδι τεντωμένο δίπλα στο κορμί της και λένε ότι αυτός κυρίως ήταν ο λόγος που ο Φίλιππος άμβλυνε την αγάπη και τις φιλοφροσύνες του, με αποτέλεσμα να μην πηγαίνει συχνά να πλαγιάσει δίπλα της, είτε επειδή φοβήθηκε μάγια επάνω του και δηλητήρια από τη γυναίκα του είτε επειδή δικαιολογούσε την έλλειψη επαφής, γιατί πίστευε ότι η γυναίκα αυτή συνευρίσκετο με κάποιο ανώτερο ον.
#::: Μετάφραση (2012): Γιαγκόπουλος, Α.Ι., Ζ.Ε. Μαλαθούνη. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. @greek‑language.gr

ανδροφόνα φάρμακα και φάρμακα θυμοφθόρα

μαγικό ποτό, μαγικό φίλτρο, μαγγανεία

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 10 (κ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Αἴολον, Λαιστρυγόνας καὶ Κίρκην.), στίχ. 163 (212-213 )

ἀμφὶ δέ μιν λύκοι ἦσαν ὀρέστεροι ἠδὲ λέοντες, | τοὺς αὐτὴ κατέθελξεν, ἐπεὶ κακὰ φάρμακ᾽ ἔδωκεν.
#::: Τους συναπάντησαν εκεί λύκοι ορεσίβιοι, λιοντάρια, | που ήσαν γητεμένα από την ίδια, με τα φαρμακερά βοτάνια που τους έδινε.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

είδος υγρού που χρησιμοποιούν οι βυρσοδέψες


ὀμμάτιον

: ὀμμάτιον < ὄμμα, ὀμματ- + υποκοριστικό επίθημα -ιον

συνώνυμο του ὄμμα: το μάτι, ο οφθαλμός

※ ἀναιδοῦς σημεῖα ὀμμάτιον ἀνεπτυγμένον καὶ λαμπρόν, βλέφαρα ὕφαιμα καὶ παχέα (Αριστοτέλης, Φυσιογνωμονικά 807b29)


ᾠόν

ᾠόν < ᾠFόν < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική*ōyyón < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή*h₂ōwyóm (αβγό) < *h₂éwis (πουλί)

ᾠο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα ᾠο- στο Βικιλεξικό

σπόρος φυτών


βόλιτα

ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού του βόλιτον: κοπριές βοδιών

αιτιατική ενικού του βόλιτος (μεταγενέστερος τύπος)


φθόγγοι

ονομαστική και κλητική πληθυντικού του φθόγγος


λέξεις

ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού του λέξις


αἷμα

: αἷμα: αβέβαιης ετυμολόγησης· ίσως < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *sai- (παχύρρευστο υγρό), ίσως συγγενές του αἰονάω (μουσκεύω)· ίσως < ΒΔ σημιτικό ḤYM [Keyser (2016) A Semitic Etymology for Greek αἷμα, doi: 10.2143/SE.58.0.3170093].

στον πληθυντικό: ποταμός αίματος, πολύ αίμα

ὅμαιμον αἷμα (ο φόνος συγγενούς)

ἐφ᾽ αἵματι φεύγειν (για να γλιτώσει δίκη για φόνο)

η καταγωγή, η εξ αίματος συγγένεια

μητρὸς τῆς ἐμῆς ἐν αἵματι (συγγενής της μητέρας με εξ αίματος συγγένεια)

μεταγενέστερη έννοια: ό,τι μοιάζει με αίμα, π.χ. ο χυμός του σταφυλιού αλλά και το χρώμα που έβγαζαν από την άγχουσα (Anchusa tinctoria) και το χρησιμοποιούσαν μεταξύ άλλων και σαν ρουζ


ἀνήρ

: ἀνήρ < πρωτοελληνική *anḗr < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *h₂nḗr. Συγγενή: σανσκριτική नर (nára), αλβανική njeri (άνδρας)

ἀνδρο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα ἀνδρο- στο Βικιλεξικό

-ανδρος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -ανδρος στο Βικιλεξικό

άνθρωπος θνητός, αντιθέτως προς τον θεό

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 7

Διὸς δ’ ἐτελείετο βουλή, | ἐξ οὗ δὴ τὰ πρῶτα διαστήτην ἐρίσαντε | Ἀτρεΐδης τε ἄναξ ἀνδρῶν καὶ δῖος Ἀχιλλεύς.
#::: και η βουλή γενόνταν του Κρονίδη, | απ᾽ ότ᾽ εφιλονίκησαν κι εχωρισθήκαν πρώτα | ο Ατρείδης, άρχος των ανδρών, και ο θείος Αχιλλέας.
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 544

Τὴν δ’ ἠμείβετ’ ἔπειτα πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε·
#::: Σ᾽ αυτήν αντείπε των θεών και ανθρώπων ο πατέρας:
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

≈ συνώνυμα: ἄνθρωπος, βροτός

≠ αντώνυμα: θεός

δηλώνει διάφορα επαγγέλματα ή κοινωνικές θέσεις

ημιαντωνυμικά

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 11 (Λ. Ἀγαμέμνονος ἀριστεία.), στίχ. 687

οἱ δὲ συναγρόμενοι Πυλίων ἡγήτορες ἄνδρες | δαίτρευον·
#::: Συνάχθηκαν κι εμοίραζαν οι γέροντες της Πύλου
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr
#:: ≈ συνώνυμα: γέρων, ἡγήτωρ

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 24 (ω. Σπονδαί.), στίχ. 253

οὐδέ τί τοι δούλειον ἐπιπρέπει εἰσοράασθαι | εἶδος καὶ μέγεθος· βασιλῆι γὰρ ἀνδρὶ ἔοικας.
#::: Αλλά και δούλος δεν μου μοιάζεις, με τη μορφή σου αυτή | και το παράστημά σου — έχεις την όψη άρχοντα.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr
#:: ≈ συνώνυμα: ἀρχηγός, ἄρχων, βασιλεύς, δεσπότης, ϝάναξ

αρσενικός άνθρωπος, άρρην αντιθέτως προς τη γυναίκα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 17 (Ρ. Μενελάου ἀριστεία.), στίχ. 435

ἀλλ’ ὥς τε στήλη μένει ἔμπεδον, ἥ τ’ ἐπὶ τύμβῳ | ἀνέρος ἑστήκῃ τεθνηότος ἠὲ γυναικός, | ὣς μένον ἀσφαλέως περικαλλέα δίφρον ἔχοντες,
#::: και ως ασάλευτη στέκεται στήλη επάνω | στο μνήμ᾽ ανδρός ή γυναικός, ακλόνητοι κι εκείνοι | εμέναν, στο πανεύμορφον αμάξι τους ζεμένοι
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

≈ συνώνυμα: ἄνθρωπος, ἄρσην

≠ αντώνυμα: γυνή, θῆλυς

αρσενικός άνθρωπος στην ακμή της ηλικίας, αντιθέτως προς τον νέο

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 18 (σ. Ὀδυσσέως καὶ Ἴρου πυγμή.), στίχ. 52

ὦ φίλοι, οὔ πως ἔστι νεωτέρῳ ἀνδρὶ μάχεσθαι | ἄνδρα γέροντα δύῃ ἀρημένον· ἀλλά με γαστὴρ | ὀτρύνει κακοεργός, ἵνα πληγῇσι δαμείω.
#::: Αλήθεια, φίλοι, δεν είναι λογικό, άνθρωπος γέρος και συφοριασμένος, | να μάχεται νεότερό του· | εμένα ωστόσο η άτιμη κοιλιά, | αυτή με σπρώχνει να χτυπηθώ μαζί του, κι ας τις φάω.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

≤ συνυπώνυμα: παῖς, μειράκιον, πρεσβύτης, γέρων

πράγματι άνδρας, πραγματικός άντρας

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 5 (Ε. Διομήδους ἀριστεία.), στίχ. 529

ὦ φίλοι ἀνέρες ἔστε καὶ ἄλκιμον ἦτορ ἕλεσθε, | ἀλλήλους τ’ αἰδεῖσθε κατὰ κρατερὰς ὑσμίνας·
#::: Άνδρες, σταθείτε· κάμετε, φίλοι, καρδιά και θάρρος, | ένας τον άλλον στους δεινούς αγώνες εντραπείτε
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

πολίτης, άνθρωπος ελεύθερος, αντιθέτως προς τον δούλο

→ χρειάζεται παράδειγμα

≠ αντώνυμα: δοῦλος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 2 (β. Ἰθακησίων ἐκκλησία καὶ Τηλεμάχου ἀποδημία.), στίχ. 223

εἰ δέ κε τεθνηῶτος ἀκούσω μηδ᾽ ἔτ᾽ ἐόντος, | νοστήσας δὴ ἔπειτα φίλην ἐς πατρίδα γαῖαν | σῆμά τέ οἱ χεύω καὶ ἐπὶ κτέρεα κτερεΐξω | πολλὰ μάλ᾽, ὅσσα ἔοικε, καὶ ἀνέρι μητέρα δώσω.
#::: Αν όμως μάθω πως είναι πια νεκρός, πως χάθηκε και πάει, | γυρίζω αμέσως στη γλυκιά πατρίδα, | για χάρη του θα υψώσω τύμβο, θα προσφέρω νεκρώσιμες τιμές, | πολλές όσες του πρέπουν — ύστερα υπόσχομαι να δώσω τη μητέρα μου σε κάποιον άλλο.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

≈ συνώνυμα: πόσις

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, (Σύνοψις), Βιβλίον ιβ΄

καὶ Φερεκράτης δέ φησιν: οὐκ ὢν ἀνὴρ γὰρ Ἀλκιβιάδης, ὡς δοκεῖν, ἀνὴρ ἁπασῶν τῶν γυναικῶν ἐστι νῦν.
#::: και ο Φερεκράτης λέει: μη όντας πραγματικός άνδρας δηλαδή ο Αλκιβιάδης, ώστε να φαίνεται, εραστής όλων των γυναικών είναι τώρα


γυναικών

ο χώρος των γυναικών, ο γυναικωνίτης


μάγου

((ελληνιστική κοινή)) γενική ενικού του μάγος


ἄνθρωπος

ἄνθρωπος
ὥνθρωπος

ἄνθρωπος < αβέβαιης ετυμολογίας. Ομόρριζη η μυκηναϊκή 𐀀𐀵𐀫𐀦 (a-to-ro-qo). Πιθανόν *ἄνδρωπος < ἀνήρ + ὤψ (αυτός που έχει ανδρική όψη). Αλλά η ύπαρξη του < δ > (όπως στη γενική ἀνδρός) και η υπόθεση *ἄνδρωπος είναι προβληματική. Ο Μπέκας (Beekes) υποστηρίζει ότι δεν είναι ινδοευρωπαϊκή λέξη, υποθέτοντας προελληνική προέλευση.
:* Δείτε και πώς ετυμολόγησε τη λέξη ο Πλάτωνας στον Κρατύλο.

ἀνθρωπο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα ἀνθρωπο- στο Βικιλεξικό

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -άνθρωπος στο Βικιλεξικό

-ανθρωπία Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -ανθρωπία στο Βικιλεξικό

άνθρωπος, αυτός που ανήκει στην ανθρώπινη φυλή

※ ...θεοὶ φύουσιν ἀνθρώποις φρένας / πάντων ὅσ᾽ ἐστὶ κτημάτων ὑπέρτατον...

οι θεοί χαρίζουνε στον άνθρωπο το νου, το πιο μεγάλο τ' απόχτημά του απ' όλα όσα υπάρχουν
#::: Σοφοκλής, Αντιγόνη, στ.683. @greek-language.gr Μετάφραση: Ιωάννης Γρυπάρης. Σκηνή: Μιλά ο Αίμονας στον Κρέοντα.

※ σημαίνει τοῦτο τὸ ὄνομα ὁ “ἄνθρωπος” ὅτι τὰ μὲν ἄλλα θηρία ὧν ὁρᾷ οὐδὲν ἐπισκοπεῖ οὐδὲ ἀναλογίζεται οὐδὲ ἀναθρεῖ, ὁ δὲ ἄνθρωπος ἅμα ἑώρακεν—τοῦτο δ᾽ ἐστὶ [τὸ] “ὄπωπε”—καὶ ἀναθρεῖ καὶ λογίζεται τοῦτο ὃπωπεν. ἐντεῦθεν δὴ μόνον τῶν θηρίων ὀρθῶς ὁ ἄνθρωπος “ἄνθρωπος” ὠνομάσθη, ἀναθρῶν ἃ ὄπωπε.

αυτό το όνομα άνθρωπος σημαίνει ότι τα άλλα θηρία απ' όσα βλέπουν τίποτε δεν ερευνούν ούτε συλλογίζονται ούτε παρατηρούν με προσοχή (ἀ ν α θ ρ ε ῖ ν), ο άνθρωπος όμως συγχρόνως βλέπει -και αυτό είναι το ὄπωπε- και παρατηρεί με προσοχή (ἀ ν α θ ρ ε ῖ) και συλλογίζεται εκείνο που έχει ιδεί (δηλ. ὄ π ω π ε). Απ' αυτό λοιπόν βγαίνει ότι από τα θηρία μόνον ο άνθρωπος σωστά ονομάστηκε ἄ ν θ ρ ω π ο ς «ο εξετάζων όσα έχει ιδεί» (ἀ ν α θ ρ ῶ ν ἃ ὄ π ω π ε)
#::: Πλάτων, Κρατύλος, 399. Μετάφραση (μεταγραμμένη σε μονοτονικό): Ηλίας Λάγιος. Κρατύλος-Ευθύδημος, Αθήνα: Δαίδαλος Ι. Ζαχαρόπουλος ISBN 9602270624

κατ' επέκταση

※ ...τούτῳ καὶ ἐνταῦθα ἴσως διαφέρω τῶν πολλῶν ἀνθρώπων...

... και σε τούτο εδώ διαφέρω από τους περισσότερους ανθρώπους...
#::: Πλάτων, Απολογία Σωκράτους, 29b @greek-language.gr. Μετάφραση: Παύλος Νιρβάνας.


μάγε

((ελληνιστική κοινή)) κλητική ενικού του μάγος


λοχαγέ

κλητική ενικού του λοχαγός

δωρικός τύπος


ταγέ

κλητική ενικού του ταγός


ψιττακέ

((ελληνιστική κοινή)) κλητική ενικού του ψιττακός


ποταμέ

κλητική ενικού του ποταμός


λιχανέ

κλητική ενικού του λιχανός


μάγοι

((ελληνιστική κοινή)) αιτιατική πληθυντικού του μάγος


λοχαγοί

ονομαστική και κλητική πληθυντικού του λοχαγός

δωρικός τύπος


ταγοί

ονομαστική και κλητική πληθυντικού του ταγός


ψιττακοί

((ελληνιστική κοινή)) ονομαστική και κλητική πληθυντικού του ψιττακός


ποταμοί

ονομαστική και κλητική πληθυντικού του ποταμός


μάγων

((ελληνιστική κοινή)) γενική πληθυντικού του μάγος


μάγους

αιτιατική πληθυντικού του μάγος

ελληνιστική κοινή


πάγους

αιτιατική πληθυντικού του πάγος


λοχαγούς

αιτιατική πληθυντικού του λοχαγός

δωρικός τύπος


ταγούς

αιτιατική πληθυντικού του ταγός


ναυαγούς

αιτιατική πληθυντικού του ναυαγός

αρσενικό ή θηλυκό


ψιττακούς

((ελληνιστική κοινή)) αιτιατική πληθυντικού του ψιττακός


ποταμούς

αιτιατική πληθυντικού του ποταμός


λιχανούς

αιτιατική πληθυντικού του λιχανός


κοινών

: κοινών → δείτε τη λέξη κοινεών

αυτός που παίρνει μέρος σε κάτι, κοινωνός, συνέταιρος, συνεργός

≈ συνώνυμα: κοινωνός (πολύ πιο συνχό)

μέλος συνδικάτου που εισέπραττε έγγειους φόρους, δημοσιώνης


βουβών

βουβών
-ῶνος


σοφίας

γενική ενικού του σοφία

αιτιατική πληθυντικού του σοφία


βασιλική

βασιλική
-ῆς

: βασιλική < Αρχαίες σημασίες 1 και 2 < ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου βασιλικός (για μοναρχία, τέχνη, επιστήμη κτλ). Ελληνιστική σημασία 4.2 < έλλειψη της φράσης «βασιλικὴ στοά» < αρχαία φράση βασίλειος στοά (στην αρχαία Αθήνα, χώρος εκδίκασης υποθέσεων). Ο ελληνιστικός όρος δανείστηκε από τους Ρωμαίους ως basilica, basilica porticus.

η βασιλεία, ως μορφή μοναρχικής διακυβέρνησης

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτικός, 291e

[ΞΕ.] Πρὸς τὸ βίαιόν που καὶ ἑκούσιον ἀποσκοποῦντες νῦν καὶ πενίαν καὶ πλοῦτον καὶ νόμον καὶ ἀνομίαν ἐν αὐταῖς γιγνόμενα διπλῆν ἑκατέραν τοῖν δυοῖν διαιροῦντες μοναρχίαν μὲν προσαγορεύουσιν ὡς δύο παρεχομένην εἴδη δυοῖν ὀνόμασι, τυραννίδι, τὸ δὲ βασιλικῇ.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Πολιτικά, 1285b3

τέταρτον δ’ εἶδος μοναρχίας βασιλικῆς αἱ κατὰ τοὺς ἡρωικοὺς

η βασιλεία, ως τέχνη ή επιστήμη

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτικός, 259b

[ΞΕ.] ἀλλὰ μὴν ἥ γε ἀληθινοῦ βασιλέως βασιλική;
[ΝΕ. ΣΩ.] ναί.

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτικός, 261d

[ΞΕ.] Πάντως που τὸ περὶ τὰ ζῷα ἐπιτακτικόν. οὐ γὰρ δὴ τό γε τῆς βασιλικῆς ἐπιστήμης ἐστί ποτε τῶν ἀψύχων ἐπιστατοῦν, οἷον ἀρχιτεκτονικόν, ἀλλὰ γενναιότερον, ἐν τοῖς d ζῴοις καὶ περὶ αὐτὰ ταῦτα τὴν δύναμιν ἀεὶ κεκτημένον.

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Ἀπομνημονεύματα, 4, 2:11

καὶ ὁ Σωκράτης ἔφη· Οὐ δήπου, ὦ Εὐθύδημε, ταύτης τῆς ἀρετῆς ἐφίεσαι, δι’ ἣν ἄνθρωποι πολιτικοὶ γίγνονται καὶ οἰκονομικοὶ καὶ ἄρχειν ἱκανοὶ καὶ ὠφέλιμοι τοῖς τε ἄλλοις ἀνθρώποις καὶ ἑαυτοῖς; καὶ ὁ Εὐθύδημος, Σφόδρα γ’, ἔφη, ὦ Σώκρατες, ταύτης τῆς ἀρετῆς δέομαι. Νὴ Δί’, ἔφη ὁ Σωκράτης, τῆς καλλίστης ἀρετῆς καὶ μεγίστης ἐφίεσαι τέχνης· ἔστι γὰρ τῶν βασιλέων αὕτη καὶ καλεῖται βασιλική. ἀτάρ, ἔφη, κατανενόηκας, εἰ οἷόν τέ ἐστι μὴ ὄντα δίκαιον ἀγαθὸν ταῦτα γενέσθαι; Καὶ μάλα, ἔφη· καὶ οὐχ οἷόν τέ γε ἄνευ δικαιοσύνης ἀγαθὸν πολίτην γενέσθαι.

περιστύλιο στην Αθήνα

αρχιτεκτονική

→ χρειάζεται παράθεμα

δημόσιο κτήριο που χρησίμευε ως δικαστήριο και εμπορικό κέντρο

ελληνιστική κοινή

αρχιτεκτονική

→ χρειάζεται παράθεμα

στοά με κολόνες, υπόστυλη στοά βασιλικὴ στοά

ελληνιστική κοινή

αρχιτεκτονική


πυρή

: πυρή < πῦρ


χρηματιστική

χρηματιστική

χρηματιστική < χρηματιστικός

το εμπόριο, ουσιαστικοποιημένο επίθετο, (από τη φράση χρηματιστική τέχνη)


διαλυτής

διαλυτής
-οῦ

: διαλυτής < διαλύω

διαλύτης

ελληνιστική κοινή

καταλύτης, που συντελεί στην διάλυση, στη διάσπαση

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 3, 82.5

καὶ ὁ μὲν χαλεπαίνων πιστὸς αἰεί, ὁ δ᾽ ἀντιλέγων αὐτῷ ὕποπτος. ἐπιβουλεύσας δέ τις τυχὼν ξυνετὸς καὶ ὑπονοήσας ἔτι δεινότερος· προβουλεύσας δὲ ὅπως μηδὲν αὐτῶν δεήσει, τῆς τε ἑταιρίας διαλυτὴς καὶ τοὺς ἐναντίους ἐκπεπληγμένος.
#::: Όποιος ήταν έξαλλος γινόταν ακουστός, ενώ όποιος έφερνε αντιρρήσεις γινόταν ύποπτος. Όποιον επινοούσε κανένα τέχνασμα και πετύχαινε, τον θεωρούσαν σπουδαίο, κι όποιον υποψιαζόταν σύγκαιρα και φανέρωνε τα σχέδια του αντιπάλου, τον θεωρούσαν ακόμα πιο σπουδαίο. Ενώ όποιος ήταν αρκετά προνοητικός, ώστε να μην χρειαστούν τέτοια μέσα, θεωρούσαν ότι διαλύει το κόμμα και ότι είναι τρομοκρατημένος από την αντίπαλη παράταξη.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr


κινητής

: κινητής < κινέω

ο στασιαστής, ο υποκινητής, ο κινῶν καταστάσεις

αυτός που επινοεί, εφευρίσκει, ο συγγραφέας


ἑξᾶς

αρχαίο ρωμαϊκό νόμισμα μικρής αξίας


κύκλου

γενική ενικού του κύκλος


στίγματος

γενική ενικού του στίγμα


φυσητής

: φυσητής (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική φυσάω, φυση- + -τής < φῦσα

αυτός που φυσάει

ελληνιστική κοινή


κεντητής

: κεντητής < → λείπει η ετυμολογία

αυτός που κεντά

αυτός που φτιάχνει ψηφιδωτά


γυμνής

: γυμνής < γυμνός + • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

γυμνήτης

ως ουσιαστικό,

ο ελαφριά οπλισμένος στρατιώτης

στρατιωτικός όρος

στον πληθυντικό

Γυμνοσοφισταί

στον πληθυντικό

ελληνιστική σημασία


αἴσθησις

: αἴσθησις < (αἰσθάνομαι), αἰσθη- + -σις < → δείτε πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *h₂ewisd- < *h₂ew- (βλέπω, παρατηρώ)

λειτουργία του οργανισμού με την οποία προσλαμβάνονται τα ερεθίσματα του εξωτερικού περιβάλλοντος (όραση, ακοή, αφή, γεύση, όσφρηση)

αίσθηση
αντίληψη καταστάσεων

αἴσθησις πημάτων

συναίσθηση, αντίληψη συμφορών

※ 5ος αιώνας πκε Ευριπίδης, Ηλέκτρα, 291 @greek-language.gr, μετάφραση: Τάσος Ρούσσος, 1988, Ακαδημία Αθηνών

αἴσθησις γὰρ οὖν καὶ τῶν θυραίων πημάτων δάκνει βροτούς

Τους θνητούς η θλίψη δαγκώνει κι όταν μάθουν για των άλλων τα βάσανα

αίσθηση όραμα

αἰσθήσεις θεῶν - οράματα θεών


Τρώς

: Τρώς < → λείπει η ετυμολογία

που κατάγεται από την Τροία

εθνικό όνομα


στάχυς

στάχυς
στᾰχῡς

: στάχυς < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *stegʰ-, *stengʰ- (κεντώ, είμαι αιχμηρός, είμαι οξύς). Συγγενή: αλβανική shtagë (ραβδί, κοντάρι), (πρωτογερμανική) *staggijô. Αλλά το ἄσταχυς οδηγεί και σε άλλη υπόθεση για προελληνική προέλευση. Δείτε και στόνυξ, στόχος.

παιδί, απόγονος

ονομασία άστρου στον αστερισμό της Παρθένου (spica Virginis)

το κατώτερο τμήμα του υπογάστριου

είδος χειρουργικού επιδέσμου


δύναμις

: δύναμις < δύναμαι

Κατηγορία:Σελίδες που χρειάζονται επιμέλεια (αρχαία ελληνικά)

η σωματική δύναμη, η ισχύς

η ικανότητα να κάνεις κάτι

η στρατιωτική δύναμη

η δύναμη που παρέχει η εξουσία

η δυνατότητα να υπάρξει κάτι ή να ενεργήσει (σε αντίθεση με την πραγματική ύπαρξη)


χειμών

: χειμών < χεῖμα < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵʰeym-

χειμώνας, ως εποχή

χειμῶνος ὥρᾳ

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ὄρνιθες, στίχ. 1089 (1088-1090)

εὔδαιμον φῦλον πτηνῶν | οἰωνῶν, οἳ χειμῶνος μὲν | χλαίνας οὐκ ἀμπισχνοῦνται·
#:::Καλότυχα είναι τα πουλιά | για το χειμώνα έχουν φτερά | και κάπες δεν τους χρειάζονται·
#:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

κακοκαιρία, χειμωνιάτικος καιρός ανεξαρτήτως εποχής

τρικυμία στη θάλασσα

βαρύ πλήγμα, συμφορά

θεόσσυτον χειμῶνα - καταιγίδα από συμφορές, σταλμένη από το θεό (Αισχύλος)


κίσσα

: κίσσα, ήδη τον 4ο αιώνα στον Αριστοτέλη < *κίκ-jα (ηχομιμητική λέξη) - Συγγενικό το σανσκριτικό θέμα kiki-.
:* για τη σημασία «όρεξη όπως των εγκύων» < πιθανόν αναδρομικός σχηματισμός από το κισσάω < κίσσα (το πουλί, επειδή είναι αδηφάγο)
: Δεν σχετίζεται το κισσός.

φύαρο πουλί όπως η κίσσα, ή η καρακάξα

όρεξη ιδιαίτερη, όπως των εγκύων για κάτι ξεχωριστό


γονεύς

: γονεύς < γίγνομαι -εύς • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

γονέας, γονιός, στον ενικό συχνά ο πατέρας

※ τὰς γυναῖκας ταύτας τῶν ἀνδρῶν τούτων πάντων πάσας [457d] εἶναι κοινάς, ἰδίᾳ δὲ μηδενὶ μηδεμίαν συνοικεῖν: καὶ τοὺς παῖδας αὖ κοινούς, καὶ μήτε γονέα ἔκγονον εἰδέναι τὸν αὑτοῦ μήτε παῖδα γονέα (Πλάτων, Πολιτεία)

και τις γυναίκες θα τις έχουν κοινές όλοι οι άνδρες και δεν θα συγκατοικούν με καμία και θα αναθρέφουν κοινά τα παιδιά τους και ούτε ο πατέρας θα ξέρει ποιος είναι ο απόγονός του ούτε το παιδί θα γνωρίζει τον πατέρα

ο πρόγονος, αυτός από τον οποίο κάποιος έλκει την καταγωγή

※ Κροῖσος δὲ πέμπτου γονέος ἁμαρτάδα ἐξέπλησε, ὃς ἐὼν δορυφόρος Ἡρακλειδέων (Ηρόδοτος)

ο Κροίσος πλήρωσε την αμαρτία που είχε διαπράξει ο πρόγονός του πριν από πέντε γενεές, ο οποίος αν και ήταν στη φρουρά των Ηρακλειδών...

, οι γονείς, μητέρα και πατέρας, αλλά και οι πρόγονοι

στον πληθυντικό

τίκτουσιν δὲ γυναῖκες ἐοικότα τέκνα γονεῦσιν (Ησίοδος)

※ γονῆς γὰρ Ἔρωτος οὔτ᾽ εἰσὶν οὔτε λέγονται ὑπ᾽ οὐδενὸς οὔτε ἰδιώτου οὔτε ποιητοῦ (Πλάτων)

γιατί ο Έρως δεν είχε γονείς ουτε αναφέρεται να είχε από κανέναν, ούτε ιδιώτη ούτε ποιητή

το ζώο που γεννά ένα άλλο πλάσμα, σε σχέση με το μικρό του

τῷ γονέι τιμωρέοντα ἔτι ἐν τῇ γαστρὶ ἐόντα τὰ τέκνα διεσθίει τὴν μητέρα (για φίδια, ο Ηρόδοτος)


Δωριεύς

: Δωριεύς < άγνωστης ετυμολογίας. Μερικοί το συνδέουν με το δόρυ.

Δωρίεια

ουδέτερο, πληθυντικός

που ανήκει στη φυλή των Δωριέων

εθνικό όνομα


κυλλά

κυλλά < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου κυλλός


σωλήν

: σωλήν < → λείπει η ετυμολογία


δελφίς

: δελφίς, ήδη ομηρικό < πιθανή αρχική σημασία «γουρουνάκι -της θάλασσας-» όπως δέλφαξ (γουρουνάκι) που συνδέεται και με το δελφύς (μήτρα), ἀδελφεός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *gʷelbʰ- (μήτρα)

δελφίν

μεταγενέστερος, ελληνιστικός τύπος:

αντικείμενο από σίδερο ή μόλυβδο σε σχήμα δελφινιού, όπως πολεμικό μηχάνημα σε πλοία που κρεμιόταν στο κατάρτι και εκτοξευόταν σε εχθρικά πλοία

κεραῖαι δελφινοφόροι


λοφνίς

: λοφνίς < λοπός ή λέπω

λαμπάδα από φλούδες κλημάτων


λυκῆ

: λυκῆ < λύκος

λυκοτόμαρο, δέρμα λύκου


γραῦς

: γραῦς < → λείπει η ετυμολογία

γρηΰς

ποιητικός τύπος

γριά, ηλικιωμένη γυναίκα


βοῦς

: βοῦς < πρωτοελληνική *gʷous < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *gʷōus
: Συγγενή: λατινική bos, σανσκριτική गो (gó), αγγλική cow, γερμανική Kuh, γαλλική bœuf

βουκολέω

και τα παράγωγά του

βουκομέω

και τα παράγωγά του

βούτυρον

και τα παράγωγά του

βουφόνος

και τα παράγωγά του

βουφορβός

και τα παράγωγά του

το βόδι, η αγελάδα

θηλαστικό ζώο

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 4 (δ. Τὰ ἐν Λακεδαίμονι.), στίχ. 535 (532-535 )

αὐτὰρ ὁ βῆ καλέων Ἀγαμέμνονα, ποιμένα λαῶν, | ἵπποισιν καὶ ὄχεσφιν, ἀεικέα μερμηρίζων. | τὸν δ᾽ οὐκ εἰδότ᾽ ὄλεθρον ἀνήγαγε, καὶ κατέπεφνε | δειπνίσσας, ὥς τίς τε κατέκτανε βοῦν ἐπὶ φάτνῃ.
#:::Μετά κίνησε ο ίδιος, τον στρατηλάτη Αγαμέμνονα να προσκαλέσει, | μ᾽ άμαξες κι άλογα, μέσα του μελετώντας πράξη ανίερη. | Κι έτσι, δίχως να ξέρει ο άλλος τι χαμός τον περιμένει, τον πήρε μέσα και τον έσφαξε | πάνω στο δείπνο, σαν βόδι που το σφάζουν στο παχνί του.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 17 (Ρ. Μενελάου ἀριστεία.), στίχ. 521 (520-523 )

ὡς δ᾽ ὅτ᾽ ἂν ὀξὺν ἔχων πέλεκυν αἰζήϊος ἀνήρ, | κόψας ἐξόπιθεν κεράων βοὸς ἀγραύλοιο, | ἶνα τάμῃ διὰ πᾶσαν, ὁ δὲ προθορὼν ἐρίπῃσιν, | ὣς ἄρ᾽ ὅ γε προθορὼν πέσεν ὕπτιος·
#::: και όπως μ᾽ αξίναν κοφτερήν ανδρειωμένο αγόρι | οπίσω από τα κέρατα ταύρον κτυπά στο νεύρο | να κοπεί όλο και βροντά σκιρτώντας χάμου ο ταύρος· | όμοια σκιρτώντας έπεσε και αυτός,
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Θεογονία, 540 (540-541)

τοῖς δ᾽ αὖτ᾽ ὀστέα λευκὰ βοὸς δολίῃ ἐπὶ τέχνῃ | εὐθετίσας κατέθηκε, καλύψας ἀργέτι δημῷ.
#:::Για τους ανθρώπους τα άσπρα του βοδιού οστά τακτοποιώντας τα με δόλια τέχνη | τα παρέθεσε, αφού με λίπος τα κάλυψε λευκό.
#:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

ασπίδα φτιαγμένη από δέρμα βοδιού

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Ἀγαμέμνων, στίχ. 1125 (1125-1126)

ἆ ἆ, ἰδοὺ ἰδού· ἄπεχε τῆς βοὸς | τὸν ταῦρον·
#:::Α, α, ιδού, ιδού, κράτα μακριά | τον ταύρο από την αγελάδα·
#:::Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

είδος ψαριού

αστερισμός του Ταύρου


κανών

: κανών < → λείπει η ετυμολογία

ίσια βέργα που χρησιμοποιείται για να κρατά κάτι σε ευθεία

κανόνας γραμματικής

ελληνιστική σημασία


γείτων

γείτων
-ονος

: γείτων ήδη ομηρικό < άγνωστης ετυμολογίας

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 4 (δ. Τὰ ἐν Λακεδαίμονι.), στίχ. 15

ὣς οἱ μὲν δαίνυντο καθ' ὑψερεφὲς μέγα δῶμα | γείτονες ἠδὲ ἔται Μενελάου κυδαλίμοιο, | τερπόμενοι·
#:::Ἔτσι μὲς στὸ πεντάψηλο ξεφάντωναν παλάτι | ὅλ' οἱ γειτόνοι κι οἱ δικοὶ τοῦ δοξαστοῦ Μενέλαου, | καὶ γλέντιζαν
#:::Μετάφραση (1900): Αργύρης Εφταλιώτης δ 10

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 346 (346-347)

πῆμα κακὸς γείτων, ὅσσον τ᾽ ἀγαθὸς μέγ᾽ ὄνειαρ· | ἔμμορέ τοι τιμῆς ὅς τ᾽ ἔμμορε γείτονος ἐσθλοῦ·
#::: Τόση ο κακός ο γείτονας πληγή, όση ο καλός βοήθεια μεγάλη. | «Έπιασε την καλή» αυτός που γείτονα έλαχε καλό.
#::: Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr


γαστήρ

: γαστήρ < → λείπει η ετυμολογία
: Συγγενή: γέμω, γάστρα και γέντα (έντερα)

Κατηγορία:Σελίδες που χρειάζονται επιμέλεια (ελληνικά)

η κοιλιά, η γαστέρα

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ καρδίης, (De corde), κεφ. 4, @scaife.perseus

Περὶ δὲ οὗ ὁ λόγος, ἡ καρδίη μῦς ἐστι κάρτα ἰσχυρὸς, οὐ τῷ νεύρῳ, ἀλλὰ πιλήματι σαρκός. Καὶ δύο γαστέρας ἔχει διακεκριμένας ἐν ἑνὶ περιβόλῳ, τὴν μὲν ἔνθα, τὴν δὲ ἔνθα·
#:::ΣτΕ: Ο Ἱπποκράτης κάνει μία περιγραφή της καρδιάς.

η επιθυμία για φαγητό

Ἡσαΐα χόρευε, ἡ Παρθένος ἔσχεν ἐν γαστρί, καὶ ἔτεκεν υἱὸν τὸν Ἐμμανουήλ, Θεόν τε καὶ ἄνθρωπον (ψαλμός) ^((Χρειάζεται τεκμηρίωση…))


θυγάτηρ

: θυγάτηρ < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική *tʰúgatēr < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *dʰugh₂tḗr

η θυγατέρα, η κόρη

ελληνιστική σημασία


ὄμμα

: ὄμμα < ὄπ-μα με υποχωρητική αφομοίωση (μμ<πμ) (όπως βλέμμα < βλέπ-μα) από θέμα ὄπ- (όπως στον μέλλοντα ὄψομαι ὄπ-σομαι του ρήματος ὁράω) + -μα < ετεροιωμένη βαθμίδα *h₃okʷ- του *h₃ekʷ- (μάτι). Συγγενή: σλοβακική oko (όκο, μάτι), ὄψ, ὄψις • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

το μάτι, ο οφθαλμός

ανθρώπινο σώμα

※ Δαμάσκιος, Ι, 154 (Χρειάζεται επεξεργασία)

χρεῶ δὲ τοῦτο νοῆσαι οὐκ ἀτενῶς, ἀλλ᾿ ἁγνὸν ἀπόστροφον ὄμμα φέροντα σῆς ψυχῆς τεῖναι κενεὸν νόον εἰς τὸ νοητὸν ὄφρα μάθῃς τὸ νοητόν, ἐπεὶ νόου ἔξω ὑπάρχει

ό,τι βλέπει κάποιος

καθετί αγαπητό ή πολύτιμο


σκνίψ

: σκνίψ < → λείπει η ετυμολογία

※ 2ος αιώνας κε ⌘ Φρύνιχος Αττικός, Ἐκλογαί, 377, 2–3

οἱ δ' ἀρχαῖοι σκνῖπα καλοῦσιν ἀπὸ τοῦ θηριδίου τοῦ ἐν τοῖς ξύλοις καταβραχὺ κατεσθίοντος.


γύψ

: γύψ < → λείπει η ετυμολογία


πραγματευτής

πραγματευτής
-οῦ

: πραγματευτής < αρχαία ελληνική πραγματεύ(ομαι) + -τής < πρᾶγμα
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: πραματευτής ⇒ νέα ελληνικά: πραματευτής

ο ασχολούμενος με το εμπόριο, άνθρωπος του εμπορίου, εμπορρικός αντιπρόσωπος, εμπορικός πράκτορας

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος Περὶ τοῦ μὴ δεῖν δανείζεσθαι, 831.A.2

ἄλλος δ΄ ἐξ ἄλλου δέχεται τοκιστὴς ἢ πραγματευτὴς


μέλιττα

μέλιττα
μέλισσα

: μέλιττα < μελιτ- (< μέλι)


ξεναγός

: ξεναγός < ξένος + ἄγω ή ἡγέομαι

ο επικεφαλής μισθοφορικών στρατευμάτων, που το αξίωμά του ονομαζόταν ξεναγία


ὕπαρ

ὕπαρ
ελλειπτικό ουσιαστικό
κατ' αριθμό και πτώση

: ὕπαρ < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *suep-ōr, συγγενικό του ὕπνος. Αρχική σημασία «ύπνος, όνειρο». Σε αντιδιαστολή με το ὄναρ, αποκτά τη σημασία «αληθινό όνειρο, πραγματικό»

όραμα, οπτασία εν εγρηγόρσει, κάτι φανταστικό ή πραγματικό που βλέπει κανείς όσο είναι ξύπνιος

στον ξύπνο, όσο κανείς είναι ξύπνιος


νέωτα

απαντάται στη φράση ἐς νέωτα: του χρόνου


ἄστυ

: ἄστυ < ϝάστυ • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε; μυκηναϊκό

πολιτεία, πόλη

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 1 (α. Ἀθηνᾶς παραίνεσις πρὸς Τηλέμαχον.), στίχ. 3 (3-5 )

πολλῶν δ᾽ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω, | πολλὰ δ᾽ ὅ γ᾽ ἐν πόντῳ πάθεν ἄλγεα ὃν κατὰ θυμόν, | ἀρνύμενος ἥν τε ψυχὴν καὶ νόστον ἑταίρων.
#:::Γνώρισε πολιτείες πολλές, έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές, | κι έζησε, καταμεσής στο πέλαγος, πάθη πολλά που τον σημάδεψαν, | σηκώνοντας το βάρος για τη δική του τη ζωή και των συντρόφων του τον γυρισμό.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

το κεντρικό μέρος της πόλης-κράτους με τις κατοικίες, την αγορά και τα δημόσια κτήρια σε αντίθεση με την ακρόπολη

η Αθήνα σε αντίθεση με το Φάληρο ή τον Πειραιά

η Αλεξάνδρεια

στην Αίγυπτο


γλῶσσα

: γλῶσσα < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *glōgʰs

γλωσσο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα γλωσσο- στο Βικιλεξικό

-γλωσσος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -γλωσσος στο Βικιλεξικό

η γλώσσα στις σημασίες
η γλώσσα στο στόμα

η γλώσσα στις σημασίες
οτιδήποτε έχει σχήμα γλώσσας, γλωσσίδι

η γλώσσα στις σημασίες
ο λόγος, ο κώδικας επικοινωνίας


Ἄραψ

: Ἄραψ (ελληνιστική κοινή) < αραβική عَرَب (ʿarab) < ρίζα ع ر ب (ʿ-r-b)

ελληνιστική κοινή

εθνικό όνομα


ἄδουλος

ἄδουλος
ἄδουλη
ἄδουλο

: < α- στερητικό + δούλος

που δεν έχει δούλους


ἅλας

ἅλας
γενική
ἅλατος


ἔγκλημα

: ἔγκλημα < ἐγκαλέω-ἐγκαλῶ

κατηγορία, διαμαρτυρία, παράπονο

ἐμοὶ ἀνόσιον ἔγκλημα προσέβαλεν : με κατηγόρησε άδικα

έγκλημα, αδίκημα

ὅτε γὰρ τὸ ἔγκλημα ἐγένετο : όταν έγινε το αδίκημα

δίκαι τε καὶ ἐγκλήματα πρὸς ἀλλήλους : δίκες και κατηγορίες μεταξύ τους

κατηγορητήριο έγγραφο

τοῦτο τὸ ἔγκλημα ἔγραφον ἐγὼ : εγώ έγραψα αυτό το (κατηγορητήριο) έγγραφο

≈ συνώνυμα: λῆξις


ἔρεβος

: ἔρεβος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *h₁régʷos (έρεβος, σκότος)

σκοτάδι, δύση, βράδυ


καρδία

: καρδία < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ḱḗr- / *ḱr̥d-. Συγγενή: λατινική cordis

καρδιο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα καρδιο- στο Βικιλεξικό

-κάρδιος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -κάρδιος στο Βικιλεξικό


σῶμα

: σῶμα αβέβαιης ετυμολογίας.

το νεκρό σώμα

για το σώμα ενός ζωντανού ο Όμηρος χρησιμοποιεί τις λέξεις δέμας, χρώς, μέλεα, γυῖα

το σώμα ενός ανθρώπου

το σώμα σε αντίθεση με την ψυχή

το σώμα ενός ζώου (όχι φυτού)

οποιοδήποτε υλικό σώμα

για να δηλωθεί ένα σύνολο, ακόμη και αφηρημένο

το γεωμετρικό στερεό, το σώμα τριών διαστάσεων σε αντίθεση προς την επιφάνεια


ἑλέπολις

: ἑλε- (< εἷλον, υποτακτική ἕλω: αόριστος β' του αἱρῶ) + πόλις

πολιορκητική μηχανή


πτερύγιον

: πτερύγιον < πτέρυξ, πτερυγ- + υποκοριστικό επίθημα -ιον

πτέρυγα κτιρίου, έπαλξη, πυργίσκος, άκρο

ελληνιστική σημασία


ἐποχή

: < ἐπέχω < ἐπί +ἔχω

διακοπή, στάση

η φιλοσοφική στάση των σκεπτικών κατά την οποία ο φιλόσοφος παύει να εκφέρει κρίσεις περί την αλήθεια ή το ψεύδος των προτάσεων


κοττάβιον

: κοττάβιον, υποκοριστικό του κότταβος

το κουτάβι, το σκυλάκι

θηλαστικό ζώο


πωλάριον

: πωλάριον < πῶλ(ος) + υποκοριστικό επίθημα -άριον

το πουλάρι, το μικρό του αλόγου

υποκοριστικό


ὤρα

ὤρα < ίσως από οὖρος (φύλακας) χωρίς να αποκλείεται και το ὁράω. Δεν σχετίζεται με την ὥρα με δασεία. Δείτε και -ωρός.

-ωρός Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -ωρός στο Βικιλεξικό

-ουρός Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -ουρός στο Βικιλεξικό

φροντίδα, προσοχή, ενδιαφέρον, μέριμνα

για το ιωνικό ὤρη ※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 1 (Κλειώ), 4.2

τὸ δὲ μηδεμίαν ὤρην ἔχειν ἁρπασθεισέων σωφρόνων: δῆλα γὰρ δὴ ὅτι, εἰ μὴ αὐταὶ ἐβούλοντο, οὐκ ἂν ἡρπάζοντο. σφέας μὲν δὴ τοὺς ἐκ τῆς Ἀσίης λέγουσι Πέρσαι ἁρπαζομενέων τῶν γυναικῶν λόγον οὐδένα ποιήσασθαι, Ἕλληνας δὲ Λακεδαιμονίης εἵνεκεν γυναικὸς στόλον μέγαν συναγεῖραι καὶ ἔπειτα ἐλθόντας ἐς τὴν Ἀσίην τὴν Πριάμου δύναμιν κατελεῖν
*::: οι σοφοί δεν φροντίζουν διόλου για τις γυναίκες που τις άρπαξαν (εχθροί), γιατί αν αυτές δεν ήθελαν, δεν θα τις άρπαζαν. Και τις δικές τους αν άρπαζαν τις γυναίκες από την Ασία, οι Πέρσες δεν θα δημιουργούσαν ζήτημα. Οι Έλληνες όμως για μια Λακεδαιμόνια γυναίκα μάζεψαν ολόκληρο στόλο και ήρθαν στην Ασία και κατέστρεψαν τη δύναμη του Πρίαμου
*::: Μετάφραση (1964): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr


ὕπνος

: ὕπνος < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική *húpnos < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *supnós < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *}swep- (κοιμάμαι) + *-nós

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 10 (Κ. Δολώνεια.), στίχ. 26 (στίχοι 25-26)

οὐδὲ γὰρ αὐτῷ | ὕπνος ἐπὶ βλεφάροισιν ἐφίζανε
#:::ουδέ στα βλέφαρά του | εκάθιζ᾽ ύπνος
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 12 (μ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Σειρῆνας, Σκύλλαν, Χάρυβδιν, βόας Ἡλίου.), στίχ. 366

Καὶ τότε μοι βλεφάρων ἐξέσσυτο νήδυμος ὕπνος·
#:::Κι αυτοστιγμεί μου φεύγει ο ύπνος ο γλυκός, ανοίγοντας τα βλέφαρά μου,
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Νόμοι, 7, 808b @scaife.perseus

ὕπνος γὰρ δὴ πολὺς οὔτε τοῖς σώμασιν οὔτε ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν οὐδʼ αὖ ταῖς πράξεσιν ταῖς περὶ ταῦτα πάντα ἁρμόττων ἐστὶν κατὰ φύσιν.
#:::γιατί ο πολύς ύπνος ούτε στα σώματα ούτε στις ψυχές μας είναι φυσιολογικός ούτε επίσης αρμόζει στις ενέργειες, [που σχετίζονται] με όλα αυτά.
#:::Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια, 1, 1102b

ὅθεν φασὶν οὐδὲν διαφέρειν τὸ ἥμισυ τοῦ βίου τοὺς εὐδαίμονας τῶν ἀθλίων· συμβαίνει δὲ τοῦτο εἰκότως· ἀργία γάρ ἐστιν ὁ ὕπνος τῆς ψυχῆς ᾗ λέγεται σπουδαία καὶ φαύλη
#::: εξού και η ρήση ότι στη μισή ζωή τους οι ευδαίμονες δεν διαφέρουν σε τίποτε από τους δυστυχισμένους —κάτι πολύ λογικό, αφού στον ύπνο η ψυχή βρίσκεται σε αδράνεια ως προς αυτό που την κάνει να χαρακτηρίζεται φορέας της αρετής ή της κακίας
#::: Μετάφραση (2006): Δημήτριος Λυπουρλής, Θεσσαλονίκη:Ζήτρος @greek‑language.gr

, προσωποποίηση του ύπνου

ως κύριο όνομα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 11 (Λ. Ἀγαμέμνονος ἀριστεία.), στίχ. 241 (στίχοι 241-243)

ὣς ὁ μὲν αὖθι πεσὼν κοιμήσατο χάλκεον ὕπνον | οἰκτρός, ἀπὸ μνηστῆς ἀλόχου, ἀστοῖσιν ἀρήγων, | κουριδίης, ἧς οὔ τι χάριν ἴδε, πολλὰ δ᾽ ἔδωκε·
#:::Ο θλιβερός τον χάλκινον ύπνον αποκοιμήθη | στους συμπολίτες του βοηθός μακράν της νυμφευτής του, | πριν δια τα μύρια δώρα του του ανταποδώσει χάριν.
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr


φωριαμός

: φωριαμός, ήδη ομηρικό < επίθετο *φωρι(ός) (φορητός) +-αμός < θέμα με βάση μεταπτωτική βαθμίδα του φέρω (όπως φώρ (κλέφτης) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *bʰer- Δείτε και φωρώμαι. Κατ' άλλη άποψη, είναι δάνειο.

κιβώτιο, μπαούλο

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 24 (Ω. Ἕκτορος λύτρα.), στίχ. 228 (228-229 )

Ἦ, καὶ φωριαμῶν ἐπιθήματα κάλ᾽ ἀνέῳγεν· | ἔνθεν δώδεκα μὲν περικαλλέας ἔξελε πέπλους,
*:::Είπε και από τ᾽ αρμάρια του εσήκωσε τα ωραία | σκεπάσματα και δώδεκα πέπλους λαμπρούς επήρε.
*:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 15 (ο. Τηλεμάχου ἐπάνοδος.), στίχ. 104 (104-105 )

Ἑλένη δὲ παρίστατο φωριαμοῖσιν, | ἔνθ᾽ ἔσαν οἱ πέπλοι παμποίκιλοι, οὓς κάμεν αὐτή.
*::: Όσο για την Ελένη, στάθηκε πλάι στις κασέλες, | που έκρυβαν μέσα τους ρούχα πολύχρωμα με ξόμπλια — φαντά από τα ίδια της τα χέρια.
*::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr


ἁμαρτία

: ἁμαρτία < ἁμαρτάνω

σφάλμα, αποτυχία


ἁπλότης

:από το ἁπλοῦς


ἐντελέχεια

: ἐντελέχεια < ἐν + τέλος + ἔχω

Ἡ ψυχή ἐστιν ἐντελέχεια ἡ πρώτη σώματος φυσικοῦ δυνάμει ζωήν ἔχοντος (Αριστοτέλης)


ἵδρυμα

:ἵδρυμα < ἱδρύω

ελληνιστική σημασία


ἥλιος

: ἥλιος, ήδη ομηρικό < πρωτοελληνική *hāwélios < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *sāwélios < *sóh₂wl̥ (ήλιος) (συγγενές των ἀλέα: θερμότητα, εἵλη: ζεστασιά ήλιου, ἑλάνη: λαμπάδα)

ἡλιο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα ἡλιο- στο Βικιλεξικό

※ Ἆρ' οὖν οὐ καὶ ὁ ἥλιος ὄψις μὲν οὐκ ἔστιν, αἴτιος δ' ὢν αὐτῆς ὁρᾶται ὑπ' αὐτῆς ταύτης; (Πλάτων, Πολιτεία)

οἱ ὑπὸ τοῦτον τὸν ἥλιον ἄνθρωποι (Δημοσθένης)

Ἑλλάνων δόξης δεύτερον Ἀέλιον


ἥρως

: ἥρως ήδη ομηρικό < Πιθανό δάνειο ή κατ' άλλη εκδοχή συνδέεται με την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ser


αὐτοκράτωρ

:αὐτοκράτωρ < αὐτός αὐτο- + κρατ(έω) + -ωρ

που είναι κύριος του εαυτού του, ελεύθερος, αυτεξούσιος

καὶ ἡ ξύμπασα πόλις οὐκ αὐτοκράτωρ οὖσα ἑαυτῆς τοῦτ΄ ἔπραξεν (Θουκ. 3.62.4.3)

που έχει την εξουσία να χειριστεί όπως νομίζει μια διπλωματική υπόθεση ή μια εκστρατεία

ἐψηφίσαντο ναῦς ἑξήκοντα πέμπειν ἐς Σικελίαν καὶ στρατηγοὺς αὐτοκράτορας Ἀλκιβιάδην τε τὸν Κλεινίου καὶ Νικίαν τὸν Νικηράτου καὶ Λάμαχον τὸν Ξενοφάνους (Θουκυδίδης 6.8.2.5-8)

αυτοκράτορας, που έχει απόλυτη εξουσία

ελληνιστική κοινή


ἀρτηρία

: ἀρτηρία < ἀϜερτηρία < ἀρτῶ (: κρεμώ)
Κατά άλλους:
Αρτηρία<αήρ(αέρας)+τηρώ (προσέχω,φέρω)= φέρει αέρα (οξυγόνο) στο σώμα

ἔστι γὰρ καὶ διὰ τῆς ἀρτηρίας ἐκ τῶν στηθῶν ἀναπνοὴ καὶ ἡ διὰ τῶν μυκτήρων (Αριστοτέλης, Περὶ ἀναπνοῆς)


Ἑλληνίς

Ἑλληνίς
-ίδος

: Ἑλληνίς: ως επίθετο και ουσιαστικοποιημένο: εννοείται το ουσιαστικό γυνή, γῆ, ναῦς ή διάλεκτος, γλῶττα

θηλυκό του Ἑλλήνιος, η Ελληνίδα ()

εθνικό όνομα

σε επιθετική λειτουργία


αἶσχος

: αἶσχος < αβέβαιης ετυμολογίας. Η παραδοσιακή σύνδεση για τη γοτθική 𐌰𐌹𐍅𐌹𐍃𐌺𐌹 (aiwiski) με την αρχαία ελληνική λέξη αἰσχύνη και την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *h₂eygʷʰ- έχει εγκαταλειφθεί.

ατιμία, αισχύνη

(στον πληθυντικό) αισχρές πράξεις και έργα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 3 (Γ. Ὅρκοι. Τειχοσκοπία. Ἀλεξάνδρου καὶ Μενελάου μονομαχία.), στίχ. 242
#*:: αἴσχεα δειδιότες καὶ ὀνείδεα πόλλ’ ἅ μοί ἐστιν.

δυσμορφία, ασχήμια


ἀκροποσθία

: ἀκροποσθία < ἄκρος + πόσθη

η ακροποσθία


ἀνδριάς

: ἀνδριάς < ἀνδρίον, υποκοριστικό του ἀνήρ (γενική ἀνδρός). Ήδη τύπος οργανικής πληθυντικού στη μυκηναϊκή 𐀀𐀇𐀪𐀊𐀠 (a-di-ri-ja-pi *ἀνδριᾱφι).

άγαλμα, ομοίωμα ανδρός ανδριάντας


γῆρας

: γῆρας < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ǵerh₂-

γηροβοσκός

και τα παράγωγά του

γηροκόμος

και τα παράγωγά του

γηροτρόφος

και τα παράγωγά του

η γεροντική ηλικία, τα γηρατειά

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 1, 329d

ἀλλὰ καὶ τούτων πέρι καὶ τῶν γε πρὸς τοὺς οἰκείους μία τις αἰτία ἐστίν, οὐ τὸ γῆρας, ὦ Σώκρατες, ἀλλ᾽ ὁ τρόπος τῶν ἀνθρώπων. ἂν μὲν γὰρ κόσμιοι καὶ εὔκολοι ὦσιν, καὶ τὸ γῆρας μετρίως ἐστὶν ἐπίπονον· εἰ δὲ μή, καὶ γῆρας, ὦ Σώκρατες, καὶ νεότης χαλεπὴ τῷ τοιούτῳ συμβαίνει.
#::: Αλλά για όλα αυτά και για τους εξευτελισμούς ακόμη, που παραπονιούνται οι γέροντες, αφορμή, Σωκράτη, δεν είναι τα γερατειά, αλλά ο χαρακτήρας των ανθρώπων· αν έχουν χαρακτήρα μετρημένο και εύκολο, δεν τους είναι και τα γερατειά πάρα πολύ ανυπόφορα· ειδεμή, για τους άλλους, και τα γερατειά και τα νιάτα είναι στον ίδιο το βαθμό δυσκολοβάσταχτα.
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια, 1121b

δοκεῖ γὰρ τὸ γῆρας καὶ πᾶσα ἀδυναμία ἀνελευθέρους ποιεῖν
#:::γιατί τα γηρατειά και κάθε είδους σωματική αδυναμία κάνει, κατά την κοινή αντίληψη, τους ανθρώπους ανελεύθερους
#::: Μετάφραση (2006): Δημήτριος Λυπουρλής, Θεσσαλονίκη:Ζήτρος @greek‑language.gr

κέλυφος των οστρακόδερμων, το παλιό δέρμα του φιδιού, το φιδοπουκάμισο

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 8, 17 p.286, p.287 @scaife.perseus

τὰ δὲ φολιδωτὰ φωλεῖ μὲν σχεδὸν τὰ πλεῖστα, ἐκδύνει δὲ τὸ γῆρας ὅσων τὸ δέρμα μαλακὸν μὴ ὀστρακῶδες ὥσπερ τῆς χελώνης... Ἐκδύνουσι δὲ καὶ οἱ καρκίνοι τὸ γῆρας,...


γεῦσις

: γεῦσις < γεύ(ομαι) + -σις


γῆ

γῆ < αβέβαιης ετυμολογίας→ δείτε και τις λέξεις γαία και αἶα

γαῖα

ποιητικός τύπος

γαιο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα γαιο- στο Βικιλεξικό γαιονόμος

όπως ενδεικτικά:

γεω- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα γεω- στο Βικιλεξικό γεωγράφος

όπως ενδεικτικά:

γεωμέτρης

όπως ενδεικτικά:

γεωμόρος

όπως ενδεικτικά:

γεωπέδιον

όπως ενδεικτικά:

γεωπόνος

όπως ενδεικτικά:

γεωργός

όπως ενδεικτικά:

γη- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα γη- στο Βικιλεξικό γηγενής

όπως ενδεικτικά:

γήπεδον

όπως ενδεικτικά:

γηπετής

όπως ενδεικτικά:

γήλοφος

όπως ενδεικτικά:

γημόρος

όπως ενδεικτικά:

γῆν καὶ ὕδωρ αἰτεῖν

ξηρά ως αντίθετο της θάλασσας, αλλά και γενικά το περιβάλλον ως αντίθετο του ουρανού

※ 5ος αιώνας πκε, ⌘Σοφοκλής, Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ, 1295-1297

ἀνθ᾽ ὧν μ᾽ Ἐτεοκλῆς, ὢν φύσει νεώτερος, | γῆς ἐξέωσεν, οὔτε νικήσας λόγῳ | οὔτ᾽ εἰς ἔλεγχον χειρὸς οὐδ᾽ ἔργου μολών,
#::Αλλ᾽ αντ᾽ αυτού, ο Ετεοκλής, νεότερος και δευτερότοκος, | με πέταξε έξω από τη χώρα, χωρίς επιχειρήματα, | ούτε επειδή αποδείχτηκε στη μεταξύ μας σύγκρουση πιο δυνατός,
#:::Μετάφραση (2004): Δημήτρης Μαρωνίτης @greek-language.gr

※ Ἀνδρῶν γὰρ ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος (Θουκυδίδης, Επιτάφιος, 430 πΚΕ)

ορισμένα ορυκτά


φλέψ

: φλέψ < φλέω (διογκώνω, γεμίζω) • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

φλεβοτομέω

και τα σύνθετα και τα παράγωγά του

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 13 (Ν. Μάχη ἐπὶ ταῖς ναυσί.), στίχ. 546 (545-546 )

Ἀντίλοχος δὲ Θόωνα μεταστρεφθέντα δοκεύσας | οὔτασ᾽ ἐπαΐξας, ἀπὸ δὲ φλέβα πᾶσαν ἔκερσεν,
#:::Ο Αντίλοχος τον Θόωνα τον τήρησε, ως εστράφη, | και ορμώντας τον εκτύπησε και του ᾽κοψε την φλέβα·
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 4 (Μελπομένη), 2.1

τὰς φλέβας πίμπλασθαι φυσωμένας τῆς ἵππου καὶ τὸ οὖθαρ κατίεσθαι.
#:::με το φύσημα και οι φλέβες της φοράδας φουσκώνουν και τα μαστάρια κατεβαίνουν.
#:::Μετάφραση (1992): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Φυσιογνωμονικά, 6.35 @scaife.perseus

Οἶς τὰ περὶ τὸν τράχηλον καὶ τοὺς κροτάφους αἱ φλέβες κατατεταμέναι εἰσί, δυσόργητοι·

φλέβα μετάλλου

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Πόροι ἢ περὶ Προσόδων, 1.5 @scaife.perseus

πολλῶν γοῦν πόλεων παροικουσῶν καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν εἰς οὐδεμίαν τούτων οὐδὲ μικρὰ φλὲψ ἀργυρίτιδος διήκει.

※ 1ος πκε αιώνας ⌘ Διόδωρος Σικελιώτης, Βιβλιοθήκη Ἱστορική, 2, 49.5 @scaife.perseus

διὸ καὶ κατά τινας τόπους τῆς Ἀραβίας ὀρυττομένης τῆς γῆς εὑρίσκονται φλέβες εὐώδεις, ὧν μεταλλευομένων ἐξαίσιοι τὸ μέγεθος λατομίαι γίνονται·

※ 1ος πκε/κε αιώνας ⌘ Στράβων, Γεωγραφικά, 8.8, 4 @perseus.tufts.edu @wikisource

συμπεσόντα γὰρ τὰ περὶ Φενεὸν βέρεθρα ὑπὸ σεισμοῦ, διʼ ὧν ἦν ἡ φορά, μονὴν ἐποίησε τοῦ ῥεύματος μέχρι τῶν κατὰ βάθους φλεβῶν τῆς πηγῆς.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ψευδοαριστοτέλης, Περὶ φυτῶν, 1.3.2 @scaife.perseus

Καὶ τινὰ μὲν μέρη τοῦ δένδρου εἰσὶν ἀπλᾶ, ὡς ὁ χυμὸς ὁ εὑρισκόμενος ἐν αὐτοῖς καὶ οἱ δεσμοὶ καὶ αἱ φλέβες· τινὰ δέ εἰσι σύνθετα ἐκ τούτων, ὡς κλάδοι καὶ λύγοι καὶ φύλλα.


ῥήτωρ

: ῥήτωρ < ρίζα ῥη- (όπως ἐρρήθην, αόριστος του λέγομαι) + -τωρ

οἱ δέκα ῥήτορες (οι δέκα Αττικοί ρήτορες)

δάσκαλος ρητορικής


ῥῖγος

: ῥῖγος < ῥιγόω -ῶ. Μάλλον σχετίζεται και με το frigus ⁽ˡᵃ⁾ (λατινικά)

ρίγος, η ψύχρα


ῥῦσις

: ῥῦσις < ῥύομαι ή ἐρύω (και τα δύο εμπεριέχουν την έννοια του λυτρώνω) • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

σωτηρία, απελευθέρωση (για την απελευθέρωση που φέρνει ο θάνατος ή για τη λύτρωση από τον καθαρμό της ψυχής εν ζωή)

ελληνιστική κοινή


ῥύσις

: ῥύσις < ῥέω + -σις

ρύση, ροή, ρεύμα

ῥύσις ὕδατος

πλημμυρίδα, σε αντιδιαστολή προς την αμπώτιδα

το να πέφτει κάτι συχνά και μαζικά σαν να κυλάει το νερό, όπως π.χ. όταν δημιουργείται η φαλάκρα

ῥύσις τριχών

έκκριση από τα γεννητικά όργανα, πιθανόν να σήμαινε τη γονόρροια

ελληνιστική σημασία

χριστιανικά χρόνια

ελληνιστική σημασία

ῥύσιν φασὶν εἶναι οἱ γεωμέτραι τὴν γραμμήν


πνεῦμα

: πνεῦμα < *πνεϜ-μα < πνέω

φύσημα ανέμου, άνεμος

※ 4ος αιώνας πκε ⌘ Ψευδο-Ἀριστοτέλης, Περὶ κόσμου, 4 @scaife.perseus

Τῶν γε μὴν βιαίων πνευμάτων καταιγὶς μέν ἐστι πνεῦμα ἄνωθεν τύπτον ἐξαίφνης, θύελλα δὲ πνεῦμα βίαιον καὶ ἄφνω προσαλλόμενον, λαῖλαψ δὲ καὶ στρόβιλος πνεῦμα εἰλούμενον κάτωθεν ἄνω, ἀναφύσημα δὲ γῆς πνεῦμα ἄνω φερόμενον κατὰ τὴν ἐκ βυθοῦ τινος ἢ ῥήγματος ἀνάδοσιν· ὅταν δὲ εἰλούμενον πολὺ φέρηται, πρηστὴρ χθόνιός ἐστιν.

πνεύμα (όλες οι σύγχρονες έννοιες εκτός από τον αστεϊσμό)

ελληνιστική σημασία

διακριτικό σημάδι


ἠχώ

: ἠχώ < ἦχος, ἠχή

ηχώ, αντήχηση, ήχος από αντανάκλαση, αντίλαλος

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Περὶ ψυχῆς, 2.8 @scaife.perseus

Ἠχὼ δὲ γίνεται, ὅταν ἀπὸ τοῦ ἀέρος ἑνὸς γενομένου διὰ τὸ ἀγγεῖον τὸ διορίσαν καὶ κωλῦσαν θρυφθῆναι πάλιν ὁ ἀὴρ ἀπωσθῇ, ὥσπερ σφαῖρα.

παρατεταμένος ήχος


ἰσχύς

ἰσχύς, ήδη σύνθετο στη μυκηναϊκή 𐀂𐀱𐀓𐀺𐀈𐀵 (i-su-ku-wo-do-to, *ισχυο-δοτος), χωρίς δίγαμμα < αβέβαιης ετυμολογίας με πολλές προτάσεις ετυμολογίας. Όπως, σύνδεση με το αρχαϊκό συνώνυμο Ϝίςἴς (δύναμη)(λατινική vis) που όμως αποκλείεται, καθώς γνωρίζουμε ότι δεν υπήρξε δίγαμμα στο θέμα, ή θέμα ἰ- + σχ- όπως στο ἔχω, ή προελληνικής αρχής, ή άλλες εκδοχές.

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα ἰσχυρο- στο Βικιλεξικό

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα ἰσχυρό- στο Βικιλεξικό

το κεντρικό ή ισχυρότερο σώμα ενός παρατεταγμένου στρατού

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 3, 62.24

καὶ οὗτοι ἰδίας δυνάμεις ἐλπίσαντες ἔτι μᾶλλον σχήσειν εἰ τὰ τοῦ Μήδου κρατήσειε, κατέχοντες ἰσχύι τὸ πλῆθος ἐπηγάγοντο αὐτόν
#::: και αυτοί επειδή ήλπιζαν ότι θα ενισχύονταν οι δικές τους δυνάμεις αν οι Πέρσες κυριαρχούσαν, ελέγχοντας δια της ωμής βίας το λαό, έφεραν τους Πέρσες
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

η ζωηρότητα ύφους ενός συγγραφέα

ελληνιστική σημασία

η κινητήριος δύναμη


ἰχθύς

: ἰχθύς < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *dʰǵʰu- (ἰχθύς)

ἰχθυο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα ἰχθυο- στο Βικιλεξικό

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, (αποδίδεται) Ἀσπὶς Ἡρακλέουςʷ, 317 (315-317)

οἳ δὲ κατ᾽ αὐτὸν | κύκνοι ἀερσιπόται μεγάλ᾽ ἤπυον, οἵ ῥά τε πολλοὶ | νῆχον ἐπ᾽ ἄκρον ὕδωρ· παρὰ δ᾽ ἰχθύες ἐκλονέοντο·
#:::Στα μέρη του | κύκνοι φωνάζαν δυνατά καθώς ψηλά πετούσαν, μα οι πιο πολλοί | απάνω στο νερό κολύμπαγαν. Δίπλα χοροπηδούσαν ψάρια.
#:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

ἰχθύες: ψαραγορά

ἰχθύες:
ο αστερισμός Ιχθύες


ἐκτομή

: ἐκτομή < ἐκ- + -τομή


ἐλέφας

: ἐλέφας < → λείπει η ετυμολογία

θηλαστικό ζώο


ἑσμός

: < ρήμα ἕζομαι (κάθομαι)

σύνολο ατόμων που κάθονται μαζί

σμάρι μελισσών


μῦς

: μῦς < (κληρονομημένο) πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *múh₂s. Συγγενή: λατινική mūs, αγγλική mouse, σλοβακική myš. Η σύνδεση των σημασιών «ποντίκι» και «μυς», λόγω της παρόμοιας κίνησής τους.

θηλαστικό ζώο

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ καρδίης, (De corde), κεφ. 4, @scaife.perseus

Περὶ δὲ οὗ ὁ λόγος, ἡ καρδίη μῦς ἐστι κάρτα ἰσχυρὸς, οὐ τῷ νεύρῳ, ἀλλὰ πιλήματι σαρκός. Καὶ δύο γαστέρας ἔχει διακεκριμένας ἐν ἑνὶ περιβόλῳ, τὴν μὲν ἔνθα, τὴν δὲ ἔνθα·
#:::ΣτΕ: Ο Ἱπποκράτης κάνει μία περιγραφή της καρδιάς.

είδος (μεγάλης) φάλαινας


κῦμα

: κῦμα < κύω + -μα (αυτό που "φουσκώνει")

μετεωρολογία

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 5 (ε. Ἀπόπλους Ὀδυσσέως παρὰ Καλυψοῦς.), στίχ. 429 (στίχοι 428-429)

ἀμφοτέρῃσι δὲ χερσὶν ἐπεσσύμενος λάβε πέτρης, | τῆς ἔχετο στενάχων, ἧος μέγα κῦμα παρῆλθε.
#:::μαζεύοντας τη δύναμή του, και με τα δυο του χέρια πιάστηκε απ᾽ τον βράχο, | κι εκεί κρατήθηκε στενάζοντας ώσπου το κύμα πέρασε.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 12 (μ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Σειρῆνας, Σκύλλαν, Χάρυβδιν, βόας Ἡλίου.), στίχ. 421 (στίχοι 420-421)

Αὐτὰρ ἐγὼ διὰ νηὸς ἐφοίτων, ὄφρ᾽ ἀπὸ τοίχους | λῦσε κλύδων τρόπιος· τὴν δὲ ψιλὴν φέρε κῦμα.
#:::Εγώ γυρόφερνα στο πλοίο ακόμη, ώσπου η καταιγίδα έλυσε | τα πλευρά του — έμεινε μόνη πια η καρίνα, έρμαιο στο κύμα.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Προβλήματα (αμφίβολο)ʷ 23.28 @scaife.perseus

Διὰ τί τὰ κύματα πρότερον φοιτᾷ ἐνίοτε τῶν ἀνέμων; ἢ διότι καὶ τελευτᾷ ὕστερον; τὸ γὰρ πρῶτον πνεῦμα ὡσανεὶ προδιαλύεται τοῦ ὠσθέντος κύματος· ἀφικνεῖται δὲ οὐκ αὐτὸ τὸ πρῶτον ὠσθέν, ἀλλ’ ἀεὶ ἡ ὧσις γίνεται τοῦ ἐχομένου.

κύημα, έμβρυο

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Εὐμενίδες, στίχ. 659 (658-659)

οὐκ ἔστι μήτηρ ἡ κεκλημένη τέκνου | τοκεύς, τροφὸς δὲ κύματος νεοσπόρου·
#:::δεν είναι η μάνα που γεννάει αυτό που λένε | παιδί της· θρέφει μοναχά το νέο το σπέρμα·
#:::Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

πλήθος ανθρώπων

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβας, στίχ. 64

βοᾷ γὰρ κῦμα χερσαῖον στρατοῦ·
#:::κύμα το στεριανό βρουχιέται του στρατού των.
#:::Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Γαληνός, De alimentorum facultatibus, Περὶ τῶν ἐν ταῖς τροφαῖς δυνάμεων, 2.57.3 @scaife.perseus

ὁ μὲν οὖν τῆϲ κράμβηϲ, ὃν καὶ κῦμα καλοῦϲιν ἔνιοι, κατὰ ϲυναίρεϲιν ἐμοὶ δοκεῖν τοῦ διὰ τῶν τριῶν ϲυλλαβῶν ὀνόματοϲ λεγομένου τοῦ κύημα, τῆϲ κράμβηϲ αὐτῆϲ ἧττον ξηραίνει,

αντιξοότητες κ.α

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 5, 457b (457b-457c)

Τοῦτο μὲν τοίνυν ἓν ὥσπερ κῦμα φῶμεν διαφεύγειν τοῦ γυναικείου πέρι νόμου λέγοντες, ὥστε μὴ παντάπασι κατακλυσθῆναι τιθέντας ὡς δεῖ κοινῇ πάντα ἐπιτηδεύειν τούς τε φύλακας ἡμῖν καὶ τὰς φυλακίδας, ἀλλά πῃ τὸν λόγον αὐτὸν αὑτῷ ὁμολογεῖσθαι ὡς δυνατά τε καὶ ὠφέλιμα λέγει;
#::: Αυτό λοιπόν είναι το πρώτο, σαν κύμα να πούμε, που ξεφύγαμε στη συζήτησή μας για το γυναικείο νόμο, ώστε όχι μόνο να μην καταποντιστούμε ολότελα, όταν ορίζομε πως σ᾽ όλα πρέπει από κοινού να καταγίνουνται και οι φύλακες και οι φυλακίδες μας, αλλά και ν᾽ αποδείξομε πως είναι σύμφωνος με τον εαυτό του ο λόγος όταν λέει πως και να γίνουν μπορούν και ωφέλιμα είναι αυτά.
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἱππόλυτος, στίχ. 824 (822-824)

κακῶν δ᾽, ὦ τάλας, πέλαγος εἰσορῶ | τοσοῦτον ὥστε μήποτ᾽ ἐκνεῦσαι πάλιν | μηδ᾽ ἐκπερᾶσαι κῦμα τῆσδε συμφορᾶς.
#:::Τί μεγάλη φουρτούνα που μ᾽ άρπαξε! | Καμιά δεν έχω ελπίδα να γλιτώσω | απ᾽ της συφοράς μου τ᾽ αγριοκύματα!
#:::Μετάφραση (1965): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Κέδρος @greek‑language.gr


κτῆμα

: κτῆμα, ήδη ομηρικό < θέμα κτη- όπως στο κέ-κτη-μαι του κτάομαι / κτῶμαι + -μα < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *tek-

κάτι που ανήκει σε κάποιον, απόκτημα, ιδιοκτησία

περιουσία, πλούτος


λαῖλαψ

: λαῖλαψ < άγνωστης ετυμολογίας με εκφραστικό αναδιπλασιασμό


μῆνις

μῆνις
-ιος/ιδος

: μῆνις < → λείπει η ετυμολογία

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 1

Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος

οὐλομένην, ἣ μυρί’ Ἀχαιοῖς ἄλγε’ ἔθηκε,

Ψάλλε, θεά, τὸν τρομερὸν θυμὸν τοῦ Ἀχιλλέως,
*:: πῶς ἔγινε στοὺς Ἀχαιοὺς ἀρχὴ πολλῶν δακρύων·
*:: (Ιλιάδα, μετάφραση Πολυλά, 1923, Ιλιάδα (Πολυλάς)/α)


στοῖχος

στοῖχος < στοιχ-στείχω (από ετεροίωση

σειρά, αράδα


στοιχεῖον

: στοιχεῖον < στοῖχ(ος) (σειρά, γραμμή) + -εῖον

η σκιά στο ηλιακό ρολόι

σημείο ή τμήμα μιας γραμμής ή σειράς, στοιχείο

ο στοιχειώδης ήχος, ο φθόγγος σε αντιδιαστολή με το γράμμα

συνήθως στον πληθυντικό

τα βασικά μέρη που αποτελούν τα υλικά σώματα

στις φυσικές επιστήμες

Ο Ἐμπεδοκλῆς ονομάζει τα τέσσερα στοιχεία ῥιζώματα (πῦρ, ὕδωρ, ἀήρ, γῆ)

οι βασικές έννοιες και αρχές, αξιώματα των επιστημών


οἰκονομία

< οἰκονόμος < οἶκος + νέμω

η διοίκηση ενός σπιτιού


ὀφθαλμός

ὀφθαλμός
-οῦ

* Από τη ρίζα ὀπ- (ρήμα ὁράω - ὁρῶ , παρακείμενος ὄπωπα, μέλλοντας ὄψομαι) / οπτ- / *ὀφθ- + πρόσφυμα -αλ- + -μος. Ο J.P. Hofmann (Ετυμολογικόν Λεξικόν της Αρχαίας Ελληνικής) αποκρούει την ανάλυση σε *οπσ-θαλμός και την ετυμολογική σχέση με το θάλαμος. Από την ίδια ρίζα προέρχεται και η συνώνυμη λέξη ὄμμα. ^((Χρειάζεται τεκμηρίωση…))

ἑσπέρας

※ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα από τον Αισχύλο (αρχαία ελληνικά)Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβας, στίχ. 390 (388-390)*::__E__φλέγονθ᾽ ὑπ᾽ ἄστροις οὐρανὸν τετυγμένον· | λαμπρὰ δὲ πανσέληνος ἐν μέσῳ σάκει, | πρέσβιστον ἄστρων, νυκτὸς ὀφθαλμός, πρέπει.
*:::__E__τον ουρανό που αστράφτει απ᾽ άστρα και στη μέση | βασίλισσα των άστρων σ᾽ όλη της τη δόξα | λάμπ᾽ η Σελήνη ολόγιομη, της νύχτας μάτι.

Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

※ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα από τον Πίνδαρο (αρχαία ελληνικά)Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Πίνδαροςw, Ὀλυμπιονίκαιςw 3.19-3.20
*::__E__ἤδη γὰρ αὐτῷ, πατρὶ μὲν βωμῶν ἁγισθέντων, διχόμηνις ὅλον χρυσάρματος | ἑσπέρας ὀφθαλμὸν ἀντέφλεξε Μήνα,
*:::__E__Και είχε μόλις τότε καθαγιάσει του πατέρα τους βωμούς, όταν στη μέση του μηνός η Σελήνη έκανε ολόγιομος ν᾽ αστράψει χρυσάρματος της νύχτας ο οφθαλμός.

βασιλέως

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 1 (Κλειώ), 114.2

οφθαλμός, μάτι

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 16 (Π. Πατρόκλεια.), στίχ. 349 (στίχοι 348-350)

ἐκ δὲ τίναχθεν ὀδόντες, ἐνέπλησθεν δέ οἱ ἄμφω | αἵματος ὀφθαλμοί· τὸ δ᾽ ἀνὰ στόμα καὶ κατὰ ῥῖνας | πρῆσε χανών· θανάτου δὲ μέλαν νέφος ἀμφεκάλυψεν.
#:::αίμα τα μάτια γέμισαν, τα δόντια πεταχθήκαν | κι αίμα απ᾽ το στόμα ολάνοικτο φυσά και απ᾽ τα ρουθούνια | και αυτού τον ζώνει σύννεφον ολόμαυρο θανάτου.
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 9 (ι. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Κίκονας, Λωτοφάγους καὶ Κύκλωπας.), στίχ. 397 (στίχοι 396-397)

ἡμεῖς δὲ δείσαντες ἀπεσσύμεθ᾽. αὐτὰρ ὁ μοχλὸν | ἐξέρυσ᾽ ὀφθαλμοῖο πεφυρμένον αἵματι πολλῷ.
#:::εμείς κάνουμε πίσω από τον τρόμο παγωμένοι· | τράβηξε αυτός από το μάτι του το αιμόφυρτο παλούκι,
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Μήδεια, στίχ. 219

δίκη γὰρ οὐκ ἔνεστ᾽ ἐν ὀφθαλμοῖς βροτῶν,
#::: Δικαιοσύνη τα μάτια των ανθρώπων δεν γνωρίζουν.
#::: Μετάφραση (2012): Θ. Κ. Στεφανόπουλος, Αθήνα: Κίχλη @greek‑language.gr

χειρουργικός επίδεσμος που κάλυπτε το ένα ή και τα δύο μάτια

το μάτι του κυβερνήτη ή του ηγεμόνα

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 267

πάντα ἰδὼν Διὸς ὀφθαλμὸς καὶ πάντα νοήσας
#:::Όλα τα βλέπει του Δία ο οφθαλμός κι όλα τα νιώθει,
#:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Οἰκονομικός, 12.20

οὕτω δ᾽, ἔφη, ὦ Σώκρατες, καὶ τἆλλα μοι δοκεῖ δεσπότου ὀφθαλμὸς τὰ καλά τε κἀγαθὰ μάλιστα ἐργάζεσθαι.
#:::Το ίδιο και για τα άλλα πράγματα, Σωκράτη», είπε, «είναι κάτω από το μάτι του αφέντη που γίνονται οι σωστές και καλές δουλειές».
#:::Μετάφραση (2007): Έφη Δημητριάδου-Τουφεξή. Θεσσαλονίκη:Ζήτρος @greek‑language.gr

μπουμπούκι, ανθός

τμήμα των ελίκων του Ιονικού κιονόκρανου

αρχιτεκτονική

καθετί το πολυτιμότατο και άριστο, ο πιο αγαπητός, ο καλύτερος

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Πίνδαροςʷ, Ὀλυμπιονίκαιςʷ 2.8-2.10

καμόντες οἳ πολλὰ θυμῷ | ἱερὸν ἔσχον οἴκημα ποταμοῦ, Σικελίας τ᾽ ἔσαν | ὀφθαλμός
#:::Εκείνων η καρδιά ετράβηξε πολλά, | ώσπου να πάρουν την ιερή πλάι στο ποτάμι πόλη, και ήταν της Σικελίας | ο οφθαλμός.
#:::Μετάφραση (2004): Γιάννης Οικονομίδης, @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἀνδρομάχη, στίχ. 406

εἷς παῖς ὅδ᾽ ἦν μοι λοιπός, ὀφθαλμὸς βίου·
#:::Ένα παιδί μού απόμεινε, φως των ματιών μου,
#::: Μετάφραση (1994): Γιώργος Γεραλής, Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr


οὐρανός

: οὐρανός < αβέβαιης ετυμολογίας με κρίσιμης σημασίας την ετυμολόγηση των διαλεκτικών τύπων
# < θέμα *ϝορσανός με κατάληξη
## είτε τονισμένη ως -ανός (όπως ὀρφανός) από ρίζα *uorsó, όπως σανσκριτικά varṣá ("βροχή")
## είτε ως ουσιαστικού-δράστη με σημασία ο βρέχων, αυτός που υγραίνει και γονιμοποιεί
### είτε (όπως ὄχανον: ξόανον ἔχω: ξέω) από ρηματική ρίζα *uers, όπως σανσκριτικά várṣati ("να βρέχω)
### ή συγγενές με το ρήμα οὐρέω ("υγραίνω, ουρώ")
# κατ' άλλους, συγγενές με την σανσκριτική ρίζα varṣmán ("ύψος") από πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *uers-
# έχει προταθεί και προελληνικό έτυμο
Δεν ευσταθούν
# η παλαιά ετυμολόγηση από το θεωνύμιο Váruṇa από *ὀϝορανός
# η γνωστή παρετυμολογία «ὁρῶ τὰ ἄνω» στον Κρατύλο του Πλάτωνος (396b)

ο ουρανός, ο θόλος του ουρανού, αιθέρες

Πάτερ ὑμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς....


ὄρνις

ὄρνις
[ὄρνῑθ-]

: ὄρνις < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *h₂oren / *h₃eren (αετός, μεγάλο πουλί)

※ ὀρνίθων δὲ τούς τε ὄρτυγας καὶ τὰς νήσσας καὶ τὰ μικρὰ τῶν ὀρνίθων ὠμὰ σιτέονται προταριχεύσαντες (Ηρόδοτος (485 - 421/415 π.Χ.), Ιστορίαι, Ευτέρπη, 77.5)

από τα πουλιά δε, τα ορτύκια και τις πάπιες και τα μικρά των πουλιών, ωμά τα τρώνε, αφού τα προταριχεύσουν (ΣτΜ: προταριχεύσουν = συντηρήσουν με αλάτι, όπως αναφέρεται λίγο πιο πριν στο κείμενο « ἐξ ἅλμης τεταριχευμένους»)


ὄλβος

: ὄλβος < → λείπει η ετυμολογία

ευτυχία, ευδαιμονία

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἠλέκτρα, στίχ. 943 (943-944)

ὁ δ᾽ ὄλβος ἀδίκως καὶ μετὰ σκαιῶν ξυνὼν | ἐξέπτατ᾽ οἴκων, σμικρὸν ἀνθήσας χρόνον.
#:: Η άνομη ευτυχία σε φαύλους όταν πάει, | φτερουγίζει μακριά απ᾽ τα σπιτικά τους, αφού μόνο λίγο καιρόν ανθίσει.
#:::Μετάφραση (1988): Τάσος Ρούσσος, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών @greek‑language.gr

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 326

παῦρον δέ τ᾽ ἐπὶ χρόνον ὄλβος ὀπηδεῖ.
#:::και λίγο χρόνο ο πλούτος αυτόν ακολουθεί.
#::: Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr


διαπασῶν

: < διὰ πασῶν (τῶν χορδῶν)

η δια πασών των χορδών μουσική συμφωνία


ἄωρος

: ἄωρος < → λείπει η ετυμολογία


ἐπιστήμη

: από το ρήμα ἐπίσταμαι (γνωρίζω καλά)

η καλή γνώση ενός αντικειμένου

"ἀλλὰ θυμῷ καὶ ῥώμῃ τὸ πλέον ἐναυμάχουν ἢ ἐπιστήμῃ" (Θουκυδ. Ιστ. Α.49.3.6)

η επιστημονική γνώση σε αντίθεση με τη "δόξα"

"Ἐπ΄ ἄλλῳ ἄρα τέτακται δόξα καὶ ἐπ΄ ἄλλῳ ἐπιστήμη͵ κατὰ τὴν δύναμιν ἑκατέρα τὴν αὑτῆς" (Πλάτων, Πολιτεία 477b)


διάρριψις

διάρριψις < διαρρίπτω (διασκορπίζω)

τὰ δὲ τῶν ἐμῶν συσκήνων σκεύη διέρριψας. - ἀλλ᾽ ἡ μὲν διάρριψις, ἔφη ὁ Ξενοφῶν, τοιαύτη τις ἐγένετο (Ξενοφ. Κύρου Ανάβασις Ε΄, 5.8.7)


φρίξ

: φρίξ < φρίσσω → λείπει η ετυμολογία

ο ελαφρός κυματισμός

το ανατρίχιασμα, το ρίγος


εἰκών

: εἰκών < Ϝεικ-ών < πιθανόν πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *weyk- (μοιάζω) όπως και στο εἰκάζω, εἰκῇ. Δεν έχουν βρεθεί ομόρριζα σε ινδοευρωπαϊκές γλώσσες.

''ιωνικός τύπος''

αιτιατική, χωρίς ονομαστική:

εἰκώ

αιτιατική, χωρίς ονομαστική:

εἰκονο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα εἰκονο- στο Βικιλεξικό

ομοίωμα προσωπογραφίας

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχίνης, Κατὰ Κτησιφῶντος, 103

δεησόμενον τὸ μὲν τάλαντον ἀφεῖναι τῇ πόλει, ἐπαγγελλόμενον δ᾽ αὐτῷ χαλκῆν εἰκόνα σταθήσεσθαι ἐν Ὠρεῷ.
#:::για να τον παρακαλέσει να χαρίσει το τάλαντο στην πόλη, με την υπόσχεση ότι θα του έστηναν χάλκινο ανδριάντα στον Ωρεό.
#:::Μετάφραση (2012): Αθανάσιος Ι. Γιαγκόπουλος, Θεσσαλονίκη:Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας @greek‑language.gr

είδωλο σε καθρέφτη

φάντασμα, εικόνα φαινομένου, εικόνα νοητής ιδέας


εἶδος

: εἶδος < θέμα Ϝειδ- (δείτε αμάρτυρο εἴδω και οἶδα < Ϝοιδ-) < (κληρονομημένο) πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *wéydos < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *weyd- (βλέπω)

είδος (υποδιαίρεση του γένους)

εἴδη: οι πλατωνικές ιδέες

στον πληθυντικό


ἀπήνη

άμαξα με τέσσερις τροχούς που σέρνεται από μουλάρια

μέσο μεταφορών

μέσο μεταφορών

μέσο μεταφορών

μέσο μεταφοράς

μέσο μεταφορών

ζευγάρι (όπως αδέλφια)


ἀψίνθιον

: ἀψίνθιον, ήδη στον Ιπποκράτη < προελληνική

※ Ἔνια δὲ πάλιν ὠφελοῦντα τῶν ἀηδῶν καὶ πικρῶν οἷον καὶ τὰ ἄρτι λεχθέντα κενταύριον καὶ ἀψίνθιον καὶ ὅσα δὴ φαρμακωδεστέρους ἔτι τοὺς χυμοὺς ἔχει· πολλὰ γὰρ καὶ τούτων ὀνίνησι (Θεόφρραστος, Περί φυτῶν αἰτίων, 6.4.6)


κάραβος

: κάραβος < → λείπει η ετυμολογία

κερασφόρος κάνθαρος (κεράμβυξ)

πλοίο, καράβι


σκῶρ

: σκῶρ < πρωτοελληνική *skṓr < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *sḱṓr < *sóḱr̥ (περίττωμα, κοπριά)

περίττωμα, σκατό

Εἶτα βόρβορον πολὺν καὶ σκῶρ ἀείνων (Αριστοφάνης, Βάτραχοι, 146)


ἀβάκιον

: ἀβάκιον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική (ἄβαξ) ἀβακ- + υποκοριστικό επίθημα -ιον

μικρή πλάκα, αβάκιο πίνακας, σανίδα, δίσκος, τραπέζι


ἀβακίσκος

: ἀβακίσκος (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική ἄβαξ (ἀβακ-) + υποκοριστικό επίθημα -ίσκος

μικρός λίθος, υποκοριστικό του ἄβαξ

ελληνιστική κοινή

※ 2ος/3ος αιώνας κε ⌘ Αθήναιος ο Ναυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 5.41, 207d @scaife.perseus.

ταῦτα δὲ πάντα δάπεδον εἶχεν ἐν ἀβακίσκοις συγκείμενον ἐκ παντοίων λίθων, ἐν οἷς ἦν κατεσκευασμένος πᾶς ὁ περὶ τὴν Ἰλιάδα μῦθος θαυμασίως ταῖς τε κατασκευαῖς καὶ ταῖς ὀροφαῖς,


δελφύς

: δελφύς < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *gʷerbʰ-. Συγγενές με τα (σανσκριτικά) गर्भ (garbha), (αρχαία εκκλησιαστική σλαβονική γλώσσα) жрѣбѧ (žrěbę, πώλος)
δελφύς (η), δελφάκιον (ο) μήτρα (σπάνιο).


ἔπος

: ἔπος < ϝέπος < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική *wékʷos < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *wékʷos < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *wekʷ- (μιλώ)

τὤπος

αιολική κράση

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 220

Πηλεΐδης δ’ ἐξαῦτις ἀταρτηροῖς ἐπέεσσιν
Ἀτρεΐδην προσέειπε, καὶ οὔ πω λῆγε χόλοιο


ψιμύθιον

ψιμύθιον
-ου

: ψιμύθιον < υποκοριστικό του ψίμυθ(ος) + -ιον

φτιασίδι, κρέμα για το πρόσωπο για να δείχνει πιο λευκό

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Πλοῦτος, στίχ. 1064 (1063-1065)

[ΧΡ.] οὐ δῆτ᾽, ἐπεὶ νῦν μὲν καπηλικῶς ἔχει· | εἰ δ᾽ ἐκπλυνεῖται τοῦτο τὸ ψιμύθιον, | ὄψει κατάδηλα τοῦ προσώπου τὰ ῥάκη.
*:::[ΧΡΕ.] Καθόλου, γιατί τώρα κάπως τρώγεται. | Μ᾽ αν πλυθεί και της φύγει το φκιασίδι, | θα φανούν του προσώπου της τα ράκη.
*:::Μετάφραση (1956): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Ι. Ν. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Οἰκονομικός, 10.2

Ἐγὼ τοίνυν, ἔφη, ἰδών ποτε αὐτήν, ὦ Σώκρατες, ἐντετριμμένην πολλῷ μὲν ψιμυθίῳ, ὅπως λευκοτέρα ἔτι δοκοίη εἶναι ἢ ἦν, πολλῇ δ᾽ ἐγχούσῃ, ὅπως ἐρυθροτέρα φαίνοιτο τῆς ἀληθείας, ὑποδήματα δ᾽ ἔχουσαν ὑψηλά, ὅπως μείζων δοκοίη εἶναι ἢ ἐπεφύκει,
*::: «Κάποτε, λοιπόν, Σωκράτη», είπε, «είδα πως είχε φκιασιδωθεί με αρκετή πούδρα για να φαίνεται πιο άσπρη, με αρκετό κοκκινάδι για να φαίνεται πιο ροδοκόκκινη από ό,τι στην πραγματικότητα, με ψηλοτάκουνα παπούτσια για να φαίνεται πιο ψηλή από το φυσικό της ανάστημα.
*::: Μετάφραση (2007): Έφη Δημητριάδου-Τουφεξή. Θεσσαλονίκη:Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Λύσις, 217d

εἴ τίς σου ξανθὰς οὔσας τὰς τρίχας ψιμυθίῳ ἀλείψειεν, πότερον τότε λευκαὶ εἶεν ἢ φαίνοιντ᾽ ἄν; ―Φαίνοιντ᾽ ἄν, ἦ δ᾽ ὅς. ―Καὶ μὴν παρείη γ᾽ ἂν αὐταῖς λευκότης. ―Ναί.
*::: Αν αλείψει κάποιος τα ξανθά μαλλιά σου με άσπρη βαφή, τότε τί από τα δυο θα συμβεί: τα μαλλιά σου θα είναι ή θα φαίνονται λευκά; ―Θα φαίνονται, είπε αυτός. ―Κι όμως θα υπάρχει επάνω τους λευκός χρωματισμός. ―Ναι.
*::: Μετάφραση (1981): Νίκος Μ. Σκουτερόπουλος. Αθήνα: Εκδόσεις Καρδαμίτσα. @greek‑language.gr


ἄναξ

ἄναξ
ἄνακτος
ἄνασσα

: ἄναξ < από παλαιότερη μορφή ϝάναξ (όπου δείτε για περισσότερα), με σίγηση του δίγαμμα.

άρχοντας, βασιλιάς, κυρίαρχος

αρχηγός στρατού

τιμητικός τίτλος που αποδίδεται σε θεούς, ηγέτες, μέλη της βασιλικής οικογένειας ή γενικότερα σε πολύ σημαντικά πρόσωπα

οικοδεσπότης


ἄγος

: ἄγος < Ίσως πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *h₂ego-, συγγενές με: σανσκριτική आगस् (ā́gas, σφάλμα, αμαρτία), (αγγλοσαξονικά) acan (αγγλικά ache). Οι αρχαίοι λεξικογράφοι θεωρούν τη λέξη ομόρριζη με το ἅγιος με ψίλωση του θέματος. Αυτή η ερμηνεία, δε γίνεται αποδεκτή από τον Beekes και τον Hofmann.

άγος, μίασμα


ἀναχώρησις

: ἀναχώρησις < ἀναχωρῶ < ἀνά + χωρῶ

τήν τε Πελοπόννησον πᾶσιν ἔφασαν ἀναχώρησίν τε καὶ ἀφορμὴν ἱκανὴν εἶναι (Θουκυδ. Ιστ. 1.90.3)

Η Πελοπόννησος, υπεστήριζαν, επήρκει δι' όλους και ως καταφύγιον και ως ορμητήριον (Μετάφραση Ελευθερίου Βενιζέλου)

ἥ τε γὰρ ἀναχώρησις τῶν Ἑλλήνων ἐξ Ἰλίου χρονία γενομένη πολλὰ ἐνεόχμωσε (Θουκυδ. Ιστ. 1.12.2)

η μεγάλη βραδύτης της επιστροφής των Ελλήνων από την Τροίαν είχε προκαλέσει πολλάς πολιτικάς μεταβολάς (Μετάφραση Ελευθερίου Βενιζέλου)


βωμολοχία

: βωμολοχία < βωμολόχ(ος) + -ία. Αναλύεται σε βωμός + -ο- + -λοχία. Δείτε και λοχάω, λέχω.

χυδαιολογία, προστυχιά, απρεπές αστείο


ὄνομα

: ὄνομα < (κληρονομημένο) πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *h₁nómn̥. Συγγενή: λατινική nomen, σανσκριτική नामन् (nā́man), τοχαρικά Α ñom, χεττιτική 𒆷𒀀𒈠𒀭 (lāman), αγγλοσαξονική nama (> αγγλική name)

ἀρχὴ παιδεύσεως ἡ τῶν ὀνομάτων ἐπίσκεψις


μυχθισμός

: μυχθισμός < μυχθίζω

φύσημα από τη μύτη με τα χείλη κλειστά, συνήθως επειδή διακατέχομαι από αγωνία ή πάθος


ἑταῖρος

ἑταῖρος
και στην
ιωνική
ἕταρος
θηλ
ἑταίρα

: ἑταῖρος < ἔτης < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *swé (ἑός)

συμπολεμιστής

ομοϊδεάτης (εκείνος που ανήκει στην ίδια πολιτική παράταξη,αλλά αυτό συνήθως στον πληθυντικό, οι ἑταῖροι)

συνάδελφος, συνέταιρος

οπαδός, μαθητής

κοινωνός της ίδιας τάξης, σύνδουλος

ο ευγενής που υπηρετούσε στο ομώνυμο σώμα του μακεδονικού ιππικού


παράβασις

παράβασις
παραίβασις

: παράβασις (ελληνιστική ) < παραβαίνω

η ενέργεια με την οποία ξεφεύγω από κάτι

η υπέρβαση, παράβαση

αρχαία κωμωδία


ἀνοκωχή

: ἀνοκωχή < ἀνοχή

διακοπή, ανάπαυλα


οἴησις

: οἴησις < οἴομαι

εσφαλμένη γνώμη

έπαρση, αλαζονεία


σταυρός

: σταυρός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *steh₂-u-rós < *steh₂- (ἵστημι)

παλούκι, όρθιος πάσσαλος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 14 (ξ. Ὀδυσσέως πρὸς Εὔμαιον ὁμιλία.), στίχ. 10 (11-12

σταυροὺς δ' ἐκτὸς ἔλασσε διαμπερὲς ἔνθα καὶ ἔνθα / πυκνοὺς καὶ θαμέας, τὸ μέλαν δρυὸς ἀμφικεάσσας.

σταυρός (μέσο σταύρωσης)

ελληνιστική σημασία

πάσσαλος ανασκολοπισμού

ελληνιστική σημασία

※ 1ος/2ος αιώνας κε ⌘ Πλούταρχος, Αρταξέρξης, 17, 7

Καὶ πρὶν ἐν ὑποψίᾳ γενέσθαι βασιλέα τοῦ πράγματος, ἐγχειρίσασα τοῖς ἐπὶ τῶν τιμωριῶν προσέταξεν ἐκδεῖραι ζῶντα, καὶ τὸ μὲν σῶμα πλάγιον διὰ τριῶν σταυρῶν ἀναπῆξαι, τὸ δὲ δέρμα χωρὶς διαπατταλεῦσαι.


γομφίος

: γομφίος < γόμφος < πρωτοελληνική *gómpʰos < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ǵómbʰos (δόντι, πάσσαλος)

ανθρώπινο σώμα

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 9 (Καλλιόπη), 83.2

τῶν νεκρῶν περιψιλωθέντων τὰς σάρκας (συνεφόρεον γὰρ τὰ ὀστέα οἱ Πλαταιέες ἐς ἕνα χῶρον) εὑρέθη κεφαλὴ οὐκ ἔχουσα ῥαφὴν οὐδεμίαν ἀλλ᾽ ἐξ ἑνὸς ἐοῦσα ὀστέου· ἐφάνη δὲ καὶ γνάθος, καὶ τὸ ἄνω τῆς γνάθου, ἔχουσα ὀδόντας μουνοφυέας, ἐξ ἑνὸς ὀστέου πάντας, τούς τε προσθίους ὀδόντας καὶ τοὺς γομφίους·
#::: καθώς τα κόκαλα των νεκρών γυμνώθηκαν απ᾽ τις σάρκες (κι οι Πλαταιείς μάζεψαν και σώρευσαν τα κόκαλα αυτά σ᾽ έναν τόπο), βρέθηκε κρανίο που δεν είχε καμιά ραφή, αλλά ήταν μονοκόμματο, μ᾽ ένα κόκαλο όλο κι όλο· κι άλλο φαινόμενο, σαγόνι, που στο πάνω μέρος του όλα τα δόντια έβγαιναν από μια κοινή ρίζα, ένα κόκαλο όλα τους, και τα άλλα δόντια και οι τραπεζίτες·
#:::Μετάφραση (1995): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Βάτραχοι, στίχ. 572 (571-573)

[ΠΑ. Α’] ἵν᾽ αὐτὸν ἐπιτρίψωμεν. ὦ μιαρὰ φάρυξ, | ὡς ἡδέως ἄν σου λίθῳ τοὺς γομφίους | κόπτοιμ᾽ ἄν, οἷς μου κατέφαγες τὰ φορτία.
#::: [Α’ ΞΕΝ.] Να τον ταράξουμε. [(Στο Διόνυσο.)] Α, βρε σιχαμένο στόμα, | πώς θα χαρώ να σου τσακίσω μ᾽ ένα κοτρόνι αυτούς τους τραπεζίτες, | που τόση μου μασήσανε πραμάτεια.
#:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα:Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Ἀπομνημονεύματα, 1, 4.6 @scaife.perseus

καὶ τοὺς μὲν πρόσθεν ὀδόντας πᾶσι ζῴοις οἵους τέμνειν εἶναι, τοὺς δὲ γομφίους οἵους παρὰ τούτων δεξαμένους λεαίνειν·

το δόντι ενός κλειδιού

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Θεσμοφοριάζουσαι, στίχ. 423

Λακωνίκʼ ἄττα, τρεῖς ἔχοντα γομφίους.


δυσφημία

: δυσφημία < δύσφημος

η κακή φήμη, το κακό "όνομα"

η κακή φήμη, τα δυσοίωνα λόγια


τήβεννος

: τήβεννος → δείτε τη λέξη τήβεννα

άλλη μορφή του τήβεννα


Γότθος

: Γότθος < (άμεσο δάνειο) γοτθική 𐌲𐌿𐍄𐌸𐌹𐌿𐌳𐌰 (gutþiuda) < *𐌲𐌿𐍄𐌰 (*guta: Γότθος) + 𐌸𐌹𐌿𐌳𐌰 / þiuda (λαός) < πρωτογερμανική *gutô (Γότθος) < πιθανόν *geutaną (χέω, χύνω) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ǵʰewd- (χέω, χύνω)

αυτός που ανήκει στους Γότθους· ενικός αριθμός του Γότθοι

εθνικό όνομα


ἀγώγιον

: ἀγώγιον < ἄγω • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

το φορτίο μιας άμαξας

※ τούτων ἐγένετο ἔλαττον ἢ πεντεκαίδεκα τάλαντα ἑκάστῳ ζεύγει τὸ ἀγώγιον

(Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις (370 πΚΕ, ΣΤ΄, 54)


διάδικος

: διάδικος < διά- + αρχαία ελληνική δίκ(η) + -ος

o αντίδικος, ο κατήγορος

ελληνιστική κοινή

νομικός όρος


προσηγορία

: προσηγορία < προσήγορ(ος) (που απευθύνεται σε κάποιον· συζητήσιμος) + -ία < προσ- + -ήγορος < ἀγορά

φιλικός χαιρετισμός

χαρακτηρισμός των προσηγορικών ονομάτων

ελληνιστική σημασία

※ 2ος αιώνας κε ⌘ Διονύσιος ο Θραξ, Τέχνη Γραμματικη, 13 (D.T.), 634.6.

Τοῦ δὲ λόγου μέρη ἐστὶν ὀκτώ· ὄνομα, ῥῆμα, μετοχή, ἄρθρον, ἀντωνυμία, πρόθεσις, ἐπίρρημα, σύνδεσμος. ἡ γὰρ προσηγορία ὡς εἶδος τῷ ὀνόματι ὑποβέβληται.


δεσπότις

θηλυκό του δεσπότης


πότις

: πότις < πότ(ης) + κατάληξη θηλυκού -ις

θηλυκό του πότης


ἀϋπνία

: ἀϋπνία < ἄϋπν(ος) + -ία < ἀ- στερητικό + ὕπνος

η αϋπνία, το να μην κοιμάται κανείς

ελληνιστική κοινή


οἶκος

: οἶκος < ϝοῖκος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *woyḱos / *wéyḱs. Συγγενή: λατινική vicus (συγκρότημα κατοικιών), विश् (viś), वेश (veśa, οικία)

οἰκο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα οἰκο- στο Βικιλεξικό

σπίτι, κατοικία, τόπος διαμονής

※ Λουκιανός, Περὶ τοῦ οἴκου

※ ...καὶ καταθάψομεν, οὐχ ὑπὸ κλαυθμῶν τῶν ἐξ οἴκων, ἀλλ᾽ Ἰφιγένειά νιν ἀσπασίως θυγάτηρ, ὡς χρή, πατέρ᾽ ἀντιάσασα πρὸς ὠκύπορον πόρθμευμ᾽ ἀχέων περὶ χεῖρε βαλοῦσα φιλήσει.

... θα τον θάψουμε χωρίς μοιρολόγια απ' το σπίτι. Η Ιφιγένεια, όμως, με πόση χαρά, σαν καλή θυγατέρα, τον πατέρα της όταν δεχτή στο γοργό ποταμό των καϋμών, αγκαλιάζοντας θέλει φιλήση (Αισχ. Αγαμέμνων, 1557, απόδοση Γ. Γρυπάρη, 1911)

μέρος ενός σπιτιού, δωμάτιο

για τους θεούς ο ναός

για ζώα η φωλιά, ο στάβλος κλπ

το νοικοκυριό, η περιουσία μιας οικογένειας

η οικογένεια


οἰκητήριον

: οἰκητήριον < οἰκέω < οἶκος

τόπος διαμονής


ἀκμή

: ἀκμή < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *h₂eḱ- (κοφτερός)

η άκρη, η αιχμή, η κόψη

η ακμή, το υψηλότερο σημείο της ανάπτυξης, το αποκορύφωμα, το απόγειο

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 5, 461a

Ἀμφοτέρων γοῦν, ἔφη, αὕτη ἀκμὴ σώματός τε καὶ φρονήσεως.
#::: Πραγματικώς, αυτός είναι ο καιρός και για τους δυο, που βρίσκεται στη μεγαλύτερη ακμή του και το σώμα τους και το μυαλό τους.
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 4, 2.1

Ὑπὸ δὲ τοὺς αὐτοὺς χρόνους τοῦ ἦρος, πρὶν τὸν σῖτον ἐν ἀκμῇ εἶναι, Πελοποννήσιοι καὶ οἱ ξύμμαχοι ἐσέβαλον ἐς τὴν Ἀττικήν
#::: Την ίδια, περίπου, εποχή της άνοιξης, προτού αρχίσει να ωριμάζει το σιτάρι, οι Πελοποννήσιοι και οι σύμμαχοί τους έκαναν εισβολή στην Αττική.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Ἀρριανός, Ἀνάβασις Ἀλεξάνδρου, 1, 24.5

Ταῦτα καταπράξας ἐν ἀκμῇ ἤδη τοῦ χειμῶνος ἐς τὴν Μιλυάδα καλουμένην χώραν ἐσβάλλει, ἥ ἐστι μὲν τῆς μεγάλης Φρυγίας, ξυνετέλει δὲ ἐς τὴν Λυκίαν τότε, οὕτως ἐκ βασιλέως μεγάλου τεταγμένον.
#::: Αφού τακτοποίησε όλα αυτά τα ζητήματα, στην καρδιά του χειμώνα εισέβαλε στην περιοχή που ονομάζεται Μιλυάδα, η οποία, αν και ανήκει στη Μεγάλη Φρυγία, υπαγόταν τότε διοικητικά στη Λυκία κατά διαταγή του Μεγάλου Βασιλέως.
#::: Μετάφραση (1986, 1998): Θεόδωρος Χ. Σαρικάκης, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών. @greek‑language.gr

ο πιο κατάλληλος καιρός, για να γίνει κάτι

το κρισιμότερο σημείο, η αποφασιστική καμπή μιας υποθέσεως

εξανθήματα του προσώπου συνήθως κατά την εφηβική ηλικία


ὁδός

: ὁδός < (κληρονομημένο) πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *sodos < *sed- (κάθομαι / λατινικά sedeo)

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα ὁδο- στο Βικιλεξικό

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα ὁδοι- στο Βικιλεξικό

οδός, δρόμος

η ενέργεια του ταξιδεύω, το ταξίδι

τρόπος, μέθοδος, σύστημα


προξενία

: προξενία < πρόξενος

η επίσημη πράξη ή συνθήκη με την οποία ανακηρύσσεται η φιλική σχέση μεταξύ ενός κράτους και ενός ξένου

η ιδιότητα ή τα προνόμια του προξένου


παλτόν

: παλτόν < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου παλτός. Εννοείται το ουδέτερο ουσιαστικό δόρυ. (για το παλτὸν πῦρ → δείτε τη λέξη παλτός)

δόρυ που εξακοντίζεται, ελαφρύ δόρυ

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Ἑλληνικά, 3, 4.14

οἱ δὲ Πέρσαι κρανέϊνα παλτὰ ἔχοντες ταχὺ δώδεκα μὲν ἱππέας͵ δύο δ΄ ἵππους ἀπέκτειναν


παμβασιλεία

η απόλυτη μοναρχία


κρηπίς

κρηπίς
-ῖδος

: κρηπίς < → λείπει η ετυμολογία

Κατηγορία:Σελίδες που χρειάζονται επιμέλεια (ελληνικά)

Ευριπίδης

Ηρακλής μαινόμενος

είδος μπότας / υποδήματος

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Ἀλέξανδρος, 40.1

Ἐπεὶ δὲ τοὺς περὶ αὑτὸν ἑώρα παντάπασιν ἐκτετρυφηκότας καὶ φορτικοὺς ταῖς διαίταις καὶ πολυτελείαις ὄντας, ὥσθ᾽ Ἅγνωνα μὲν τὸν Τήϊον ἀργυροῦς ἐν ταῖς κρηπῖσιν ἥλους φορεῖν, Λεοννάτῳ δὲ πολλαῖς καμήλοις ἀπ᾽ Αἰγύπτου κόνιν εἰς τὰ γυμνάσια παρακομίζεσθαι, Φιλώτᾳ δὲ πρὸς θήρας σταδίων ἑκατὸν αὐλαίας † γεγονέναι, μύρῳ δὲ χρωμένους ἰέναι πρὸς ἄλειμμα καὶ λουτρὸν ὅσῳ ‹πρότερον› οὐδ᾽ ἐλαίῳ, τρίπτας δὲ καὶ κατευναστὰς περιαγομένους,
#::: Έβλεπε όμως ότι οι άνθρωποι που περιβάλλοντός του είχαν γίνει τρυφηλοί και ενοχλητικοί με τον τρόπο ζωής και τις πολυτέλειές τους. Για παράδειγμα, ο Άγνων από την Τέω είχε στα παπούτσια του ασημένιες πρόκες, ο Λεοννάτος είχε φέρει από την Αίγυπτο με πολλές καμήλες άμμο στα γυμναστήρια και ο Φιλώτας είχε δίχτυα για το κυνήγι εκατό σταδίων· πήγαιναν για άλειμμα και για λουτρό χρησιμοποιώντας τόσο πολύ μύρο όσο προηγουμένως ούτε λάδι δεν είχαν. Έβλεπε ότι περιστοιχίζονταν από υπηρετικό προσωπικό για τρίψιμο και χαλάρωση.
#::: Μετάφραση (2012): Γιαγκόπουλος, Α.Ι., Ζ.Ε. Μαλαθούνη. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. @greek‑language.gr

κρηπίδα, βάση οικοδομήματος (θεμέλιο)

προκυμαία ή αποβάθρα ποταμού


δῶμα

: δῶμα < δέμω

σπίτι, κατοικία θεών ή ανθρώπων

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 4 (δ. Τὰ ἐν Λακεδαίμονι.), στίχ. 15

ὣς οἱ μὲν δαίνυντο καθ' ὑψερεφὲς μέγα δῶμα | γείτονες ἠδὲ ἔται Μενελάου κυδαλίμοιο, | τερπόμενοι·
#:::Ἔτσι μὲς στὸ πεντάψηλο ξεφάντωναν παλάτι | ὅλ' οἱ γειτόνοι κι οἱ δικοὶ τοῦ δοξαστοῦ Μενέλαου, | καὶ γλέντιζαν
#:::Μετάφραση (1900): Αργύρης Εφταλιώτης δ 10

※ 5ος πκε αιώνας ⌘Πίνδαρος, Νεμεονίκαις, ΘΕΑΙῼ ΑΡΓΕΙῼ ΠΑΛΑΙΣΤῌ, 10.2-10.4

Ἄργος Ἥρας δῶμα θεοπρεπὲς ὑμνεῖ- | τε· φλέγεται δ᾽ ἀρεταῖς | μυρίαις ἔργων θρασέων ἕνεκεν.
#:::υμνείτε το Άργος, τη θεόπρεπη της Ήρας έδρα, | που φλέγεται με δόξες άμετρες | για τα παντότολμά του τα έργα.
#:::Μετάφραση (1937): Ιωάννης Γρυπάρης, @greek‑language.gr

το κεντρικό δωμάτιο του μεγάρου, εκεί που βρισκόταν η εστία


εὐμορφία

: εὐμορφία < εὔμορφος < εὖ + μορφή

ομορφιά, συμμετρία


εὐνή

η κλίνη, το κρεβάτι

τα στρωσίδια του κρεβατιού

το συζυγικό κρεβάτι

ο τάφος (ως η τελευταία κλίνη)

πέτρα που χρησιμοποιείται ως άγκυρα

ναυτικός όρος


λέχος

: λέχος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *legʰ- (κείμαι)· συγγενές με τo (λατινικά) lectus

η κλίνη, το κρεβάτι (το έπιπλο)

το συζυγικό κρεβάτι, το κρεβάτι του έρωτα

ο γάμος

ο/η σύζυγος

η φωλιά ενός πουλιού


δαήρ

κουνιάδος, ανδράδελφος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 24 (Ω. Ἕκτορος λύτρα.), στίχ. 762

«Ἕκτορ, ἐμῷ θυμῷ δαέρων πολὺ φίλτατε πάντων,»
*:::«Ω Έκτωρ μου, ο ακριβότερος των αδελφών του ανδρός μου,
*::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 3 (Γ. Ὅρκοι. Τειχοσκοπία. Ἀλεξάνδρου καὶ Μενελάου μονομαχία.), στίχ. 180 (178-180 )

οὗτός γ᾽ Ἀτρεΐδης εὐρὺ κρείων Ἀγαμέμνων, | ἀμφότερον βασιλεύς τ᾽ ἀγαθὸς κρατερός τ᾽ αἰχμητής· | δαὴρ αὖτ᾽ ἐμὸς ἔσκε κυνώπιδος, εἴ ποτ᾽ ἔην γε.»
*:::Εκείνος είναι ο κραταιός Ατρείδης Αγαμέμνων, | συνάμα βασιλιάς καλός και ανδρείος πολεμάρχος | και ανδράδελφον, έναν καιρόν, εγώ τον είχα η σκύλα»!
*::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr


ἠπεροπευτής

ἠπεροπευτής
ἠπεροπεύς


κόρυς

: κόρυς < *κόρυθς με απλοποίηση του τελικού συμπλέγματος (ΘΣ>Σ). Πιθανόν < μεσογειακό υπόστρωμα (προελληνική). Παραδοσιακά συνδέεται με την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ḱer- Συγγενή: 𐀒𐀬 (ko-ru).

Κατηγορία:Σελίδες που χρειάζονται επιμέλεια (αρχαία ελληνικά)

η περικεφαλαία, κράνος

ανθρώπινο σώμα


ἔγχος

ἔγχος
-εος &
-ους

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 10 (Κ. Δολώνεια.), στίχ. 135

εἵλετο δ᾽ ἄλκιμον ἔγχος, ἀκαχμένον ὀξέϊ χαλκῷ,
#::: κοντάρι επήρε δυνατό μ᾽ ακονισμένην λόγχην,
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Τραχίνιαι, στίχ. 1014 (1013-1014)

ὠλεκόμαν ὁ τάλας, καὶ νῦν ἐπὶ τῷδε νοσοῦντι | οὐ πῦρ, οὐκ ἔγχος τις ὀνήσιμον οὐκέτι τρέψει;
#:::κι ενώ τώρα ο ταλαίπωρος τέτοια υποφέρω, | δε θα γυρίσει κανείς καταπάνω μου ή ένα κοντάρι, ή να μου βάλει φωτιά να γλιτώνω;
#:::Μετάφραση χ.χ.: Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

οποιοδήποτε όπλο, ξίφος, βέλος κλπ


ὀθόνη

: ὀθόνη < → λείπει η ετυμολογία

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 7 (η. Ὀδυσσέως εἴσοδος πρὸς Ἀλκίνουν.), στίχ. 107

καιροσέων δ᾽ ὀθονέων ἀπολείβεται ὑγρὸν ἔλαιον.
#:::απ᾽ τα λινά τους υφαντά περνά το λάδι κι αποστάζει.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

λινό γυναικείο ρούχο

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 3 (Γ. Ὅρκοι. Τειχοσκοπία. Ἀλεξάνδρου καὶ Μενελάου μονομαχία.), στίχ. 141 (στίχοι 141-142)

αὐτίκα δ᾽ ἀργεννῇσι καλυψαμένη ὀθόνῃσιν | ὁρμᾶτ᾽ ἐκ θαλάμοιο τέρεν κατὰ δάκρυ χέουσα,
#:::Κι ευθύς από τον θάλαμον μ᾽ ένα λευκό μαγνάδι | η Ελένη εχύθη και θερμά τα δάκρυα της κυλούσαν.
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 18 (Σ. Ὁπλοποιία.), στίχ. 595 (στίχοι 595-596)

τῶν δ᾽ αἱ μὲν λεπτὰς ὀθόνας ἔχον, οἱ δὲ χιτῶνας | εἵατ᾽ ἐϋννήτους, ἦκα στίλβοντας ἐλαίῳ·
#:::και οι κόρες εφορούσαν λινά ενδύματα λεπτά, | κι είχαν τα παλικάρια από το λάδι λαμπερούς καλόγνεστους χιτώνες.
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

ελληνιστική πανί πλοίου, καραβόπανο

η μεμβράνη που περικλείει την κόρη του ματιού

στον πληθυντικό

※ 4oς πκε αιώνας ⌘ Αριστοτέλης, De sensu et sensibilibus, 2.9, @scaife.perseus

Ἐμπεδοκλῆς δ’ ἔοικε νομίζοντι ὁτὲ μὲν ἐξιόντος τοῦ φωτός, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, βλέπειν· λέγει γοῦν οὕτως...... ὢς δὲ τότ’ ἐν μήνιγξιν ἐεργμένον ὠγύγιον πῦρ λεπτῇσιν ὀθόνῃσι λοχάζετο κύκλοπα κούρην·
#:::ΣτΕ:Ο Αριστοτέλης παραθέτει ένα απόσπασμα από έργο του Εμπεδοκλή.


φέρτρον

συγκεκομμένος τύπος της λέξης φέρετρον, φορείο πάνω στο οποίο φέρεται ο νεκρός


φέρετρον

φέρετρον
-ου
φέρτρον

: φέρετρον < φέρω
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ↷ λατινικά: feretrum

το νεκροκρέβατο, κλίνη ή φορείο πάνω στο οποίο φέρεται ο νεκρός


ἀνατομή

: ἀνατομή < ἀνατέμνω


ἀριθμός

: ἀριθμός < → λείπει η ετυμολογία

→ ζητούμενο λήμμα


βιομηχανία

: βιομηχανία (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική βιομήχαν(ος) + -ία < βιο- + μηχανή

δεξιότητα εξασφάλισης για τα απαραίτητα, για τα αναγκαία για της ζωής

ελληνιστική κοινή


ὤνια

ὤνια < ουσιαστικοποιημένο επίθετο, από τον πληθυντικό του ουδέτερου του επιθέτου ὤνιος, ὠνία, ὤνιον < ὠνέομαι:Το αρσενικό ὤνιος όπως και το συγγενές ὠνητός χρησιμοποιείτο και για να χαρακτηρίσει τον δωροδοκούμενο ή εξαγοράσιμο άνθρωπο

τα ψώνια ή εμπορεύματα


αὐθέντης

: αὐθέντης < αὐτός + *ἕντης < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *senh₁- (ετοιμάζω, επιτυγχάνω) + -της

αυτός που διαπράττει μια πράξη (ιδίως έναν φόνο) με τα ίδια του τα χέρια

αυτός που αυτοκτονεί

ο αυθέντης, ο απόλυτος άρχοντας


λαμπάς

: λαμπάς < λάμπω + -άς

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβας, στίχ. 433 (432-433)

ἔχει δὲ σῆμα γυμνὸν ἄνδρα πυρφόρον, | φλέγει δὲ λαμπάς διὰ χερῶν ὡπλισμένη·
#::: Κι έχει σημάδι άντρα γυμνό που κρατεί φλόγα | και λάμπ᾽ η δάδα αρματωμένη στη δεξιά του
#::: Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

οποιοδήποτε φωτιστικό μέσο

η λαμπαδηδρομία


ὦσις

ὦσις < ὠθέω-ὠθῶ < πιθανολογείται ότι προέρχεται από το ἔθω

η ώθηση αλλά και το χτύπημα


θύλακας

αιτιατική πληθυντικού του θῦλαξ


ἡμίδραχμον

: ἡμίδραχμον < ἡμί- + δραχμή


ἡμικλήριον

: ἡμικλήριον < ἡμι- + κλῆρος

η μισή κληρονομιά


ἡμίονος

: ἡμίονος < ἡμί- + ὄνος

ημίονος, μουλάρι

είδος φυτού που άρεσε στα μουλάρια


ἐκεχειρία

: ἐκεχειρία < ἔχω + χείρ (συγκρατώ τα χέρια μου)


ἑκηβολία

: ἑκηβολία < ἑκηβόλος

η ικανότητα στην τοξοβολία


ἔκκαυμα

: ἔκκαυμα < ἐκκαίω

ξύλα για προσάναμμα


χείρ

: χείρ < → λείπει η ετυμολογία

το χέρι (παλάμη)

το χέρι (από τον ώμο ως τα δάχτυλα)


ἐπίκληρος

: ἐπίκληρος < ἐπί + κλῆρος

νομικός όρος


ἔτος

ἔτος < ϝέτος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *wétos < *wet- (έτος) + *-os (συγγενές με το λατινικό vetus (αρχαίος, γέρος) και τo σανσκριτικό वत्स: vatsá)

το έτος, η χρονιά, όχι πάντα απολύτως συνώνυμο με τη λέξη ενιαυτός

τῶν προτέρων ἐτέων (των προηγουμένων ετών)

ἔτος ἦλθε περιπλομένων ἐνιαυτῶν (με το πέρασμα των χρόνων, ήρθε και το έτος)

ἐπί ἔτος και ἐφ' ἔτος (η τρέχουσα χρονιά, με φ αντί του π ίσως λόγω δάσυνσης στην προφορά ή κατ' αναλογία προς τη φράση "ἐφ' ἡμέρα")

προσδιορισμός ηλικίας, γεγονότων, διάρκειας, συχνότητας

γεγονὼς ἔτη τρία ἀπολείποντα τῶν ἑκατόν (όταν έγινε 97 ετών)

τὸ πέμπτον ἔτος Δομιτιανοῦ (τον πέμπτο χρόνο αφ' ότου άρχισε η διακυβέρνηση του Δομ.)

ἔτος τόδ᾽ ἤδη δέκατον... (στο διάστημα αυτών των δέκα ετών...)

ἔτος εἰς ἔτος (κάθε χρόνο, από χρονιά σε χρονιά)

δι᾽ ἔτους πέμπτου (κάθε πέντε χρόνια)

δι᾽ ἔτους (κάθε χρόνο, ετησίως)

κατὰ ἔτος (κάθε χρόνο)

εἰς ἔτος ἐξ ἔτεος και ἔτος ἐξ ἔτους χρονιά παρά χρονιά

ως συνθετικό στον προσδιορισμό εποχής

ὥρα ἔτους (εποχή του έτους)


ζεῦγος

: ζεῦγος < → λείπει η ετυμολογία ζεύγνυμι

ζευγάρι ζώων που οργώνουν ή σέρνουν μια άμαξα

η άμαξα που σύρεται από δύο ζώα

ζεύγος, ζευγάρι, συνδυασμός δύο στοιχείων

το συζυγικό ή ερωτικό ζεύγος, το ζευγάρι

συνδυασμός και περισσότερων από δύο στοιχείων


κῦδος

: κῦδος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *(s)kewh₁- (αντιλαμβάνομαι, προσέχω)

καμάρι, ως χαρακτηρισμός προσώπων

ὦ Νέστορ Νηληϊάδη, μέγα κῦδος Ἀχαιῶν (⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 14 (Ξ. Διὸς ἀπάτη.), στίχ. 42)

Νέστορα, του Νηλέα γιε, των Αχαιών καμάρι (Ιλιάδα (Μετάφραση Πάλλη) Ξ 41


ἄρουρα

: ἄρουρα < ἀρόω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *h₂erh₃- (οργώνω)

η καλλιεργήσιμη γη

η γη, το χώμα, το έδαφος

ἄχθος ἀρούρης


φάσγανον

: φάσγανον < άγνωστης ετυμολογίας


ἱδρώς

ἱδρώς
στην Αιολική διάλεκτο

: ἱδρώς < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *swidrōs < *sweyd-


ἀφασία

: ἀφασία < ἄφατος < ἀ- στερητικό + φημί

η αφασία, η αδυναμία να μιλήσει κάποιος από φόβο ή αβεβαιότητα


πτῶμα

: πτῶμα, ήδη τον 6ο/5ο αιώνα στον Αισχύλο < θέμα πτω- μεταπτωτική βαθμίδα για την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *peth₂- (πετάω) + -μα Δείτε και πίπτω, πτῶσις.

οτιδήποτε έχει πέσει κάτω
σώμα πεσμένο κάτω, σώμα νεκρού, πτώμα

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Ἱκέτιδες, 662 Μετάφραση (1930): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Εστία @greek‑language.gr

πτώμασιν αἱματίσαι πέδον γᾶς

οτιδήποτε έχει πέσει κάτω
ερείπιο

για κτίσματα

οτιδήποτε έχει πέσει κάτω
πεσμένα


νάπη

: νάπη < άγνωστης ετυμολογίας, πιθανόν προελληνικής αρχής

δασώδης κοιλάδα, φαράγγι


μάππα

: μάππα < (άμεσο δάνειο) λατινική mappa

μαντίλι, πετσέτα, πανί

Στο λήμμα μάπα - Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (1998) του Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη (συντομογραφίες-σύμβολα). Η Πύλη για την ελληνική γλώσσα, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

Στο λήμμα μάππα στα Λεξικά

Μπαμπινιώτης, Γεώργιος (2002). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας (Βʹ έκδοση). Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας. (Αʹ έκδοση: 1998)

Μπαμπινιώτης, Γεώργιος (2010). Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (Β' ανατύπωση. 2009: A' έκδοση). Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.


κυνέη

προστατευτικό κάλυμμα της κεφαλής από δέρμα σκύλου για στρατιώτες


ὀϊστός

ὀϊστός < → λείπει η ετυμολογία


ὀϊστός

το βέλος, η σαΐτα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 4 (Δ. Ὁρκίων σύγχυσις. Ἀγαμέμνονος ἐπιπώλησις.), στίχ. 214 (213-214 )

αὐτίκα δ᾽ ἐκ ζωστῆρος ἀρηρότος ἕλκεν ὀϊστόν· | τοῦ δ᾽ ἐξελκομένοιο πάλιν ἄγεν ὀξέες ὄγκοι.
*::: κι ευθύς από την ζώνην την δυνατήν ετράβηξε το βέλος· | και ως τραβούσε, γυρτές οπίσω εκόπηκαν οι μυτερές αγκίδες.
*::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr


μῆτις

μῆτις
-ιος
-ιδος

: μῆτις < *μέω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *meh₁- (μετρώ)

η σοφία, η ικανότητα να σκέφτεσαι και να δίνεις συμβουλές