λατύπη

: λατύπη < λάτυπος (λιθοξόος) < λα- λᾶας (πέτρα) + -τυπ(ος) (θέμα όπως στο τύπτω) + -η

τρίμματα πέτρας που απομένουν μετά την πελέκηση ή τη λάξευση, χαλίκι

※ 4ος αιώνας πκε αιώνας, Μαρμάρινη επιγραφή από την Αττική. IG II² 244, col. II, στίχ. 82 (80-83) @epigraphy.packhum.org

ποιῶν τὰ μέτωπα τῶν κλιμακτήρω[ν]
λεῖα καὶ ὀρθὰ καὶ ἐξαμησάμενο<ς> [τ]-
ὴν λατύπην τὴν ἐγκεχωμένην ἐκ τ[ο͂]
στρογγύλο πύργο ἅπασαν,

※ 1ος πκε/κε αιώνας ⌘ Στράβων, Γεωγραφικά, 17.1, 34 @perseus.tufts.edu @wikisource

ἐκ γὰρ τῆς λατύπης σωροί τινες πρὸ τῶν πυραμίδων κεῖνται·

γύψος, ασβέστης


χηρεία

χηρεία < χηρε(ύω) + -ία

η κατάσταση του ατόμου που ο/η σύζυγος πέθανε και που λόγω των πολέμων στην αρχαία Ελλάδα, αφορούσε πιο συχνά στη γυναίκα

※ εἰ δέ με δεῖ καὶ γυναικείας τι ἀρετῆς, ὅσαι νῦν ἐν χηρείᾳ ἔσονται (Ο Θουκιδίδης για τους νεκρούς του Πελοποννησιακού Πολέμου)

χηρείαις τὸν ἅπαντα χρόνον μείνασα (που δεν ξαναπαντρεύτηκε όταν χήρεψε)

διὰ χηρείαν ἐπιστήμης


χλαμύδα

αιτιατική ενικού του χλαμύς


χροιά

χροιά < χρώς• Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

η επιφάνεια του ανθρώπινου σώματος, το δέρμα

το χρώμα του δέρματος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Βάκχαι, στίχ. 457

λευκὴν δὲ χροιὰν ἐκ παρασκευῆς ἔχεις,
#:: Το δέρμα σου το κρατάς λευκό, το φροντίζεις.
#:::Μετάφραση χ.χ.: Θ. Κ. Στεφανόπουλος, Αθήνα: Κίχλη @greek‑language.gr

η επιφανειακή, επιδερμική άποψη των πραγμάτων

το χρώμα γενικά

λεπτή διαφορά στη μουσική κλίμακα, μικροδιαφορά στoν τόνο της μελωδίας


βίβλος

βίβλος
βύβλος

: βίβλος < βύβλος < Βύβλος (πόλη της Φοινίκης, από όπου εισαγόταν κατεργασμένος πάπυρος) < χαναανικό G-B-L (Gubla), συγγενές με το εβραϊκό גבל (Gebal) και το αραβικό جبيل (λιβανοαραβικό Jbeil)

ο αιγυπτιακός πάπυρος για γραφή (ο Cyperus Papyrus)

κύλινδροι παπύρου, ρολά παπύρου

γενικά ο φλοιός

φελλῶν καὶ βύβλων


βλέννα

: βλέννα < → λείπει η ετυμολογία

συνώνυμο του μύξα


βουλιμία

βουλιμία
-ας

: βουλιμία < βούλιμ(ος) + -ία

αδηφαγία, λαιμαργία

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Προβλήματα (αμφίβολο)ʷ Ὅσα ἐκ ῥίγους καὶ φρίκης, 8.9 @scaife.perseus

Διὰ τί μάλιστα βουλιμιῶσιν ἐπὶ τῷ ψύχει, καὶ τοῦ χειμῶνος μᾶλλον ἢ τοῦ θέρους; ἢ διότι ἡ μὲν βουλιμία γίνεται δι’ ἔνδειαν τῆς ξηρᾶς τροφῆς, ἐν δὲ τῷ ψύχει καὶ τῷ χειμῶνι συστελλομένου τοῦ ἐντὸς θερμοῦ εἰς ἐλάττω τόπον θᾶττον ὑπολείπει ἡ ἐντὸς τροφή·

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 10, 83 @scaife.perseus, @el.wikisource

ἰατρὸς ἐκλύτου βουλιμίας,
*:::ΣτΕ: Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης παραθέτει ένα απόσπασμα του κωμικού ποιητή Τιμοκλή.


λόχμη

: λόχμη, ήδη ομηρικό < θέμα λοχ-, μεταπτωτική βαθμίδα θέματος που συναντάμε στο λέχομαι (πλαγιάζω, ξαπλώνω και κοιμάμαι) και στο λέχος + -μη

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 19 (τ. Ὀδυσσέως καὶ Πηνελόπης ὁμιλία. Νίπτρα.), στίχ. 439

ἔνθα δ’ ἄρ’ ἐν λόχμῃ πυκινῇ κατέκειτο μέγας σῦς.

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Πίνδαροςʷ, Ὀλυμπιονίκαιςʷ, 10 (11). Ἁγησιδἀμῳ Λοκρῷ Ἐπιζεφυρίῳ παιδὶ πύκτῃ, 30 (10.28-10.30)

πέφνε δ’ Εὔρυτον, ὡς Αὐγέαν λάτριον / ἀέκονθ’ ἑκὼν μισθὸν ὑπέρβιον / πράσσοιτο, λόχμαισι δὲ δοκεύσαις ὑπὸ Κλεωνᾶν
#::: κι όταν εσκότωσε τον Εύρυτο, για ν᾽ αναγκάσει τον αυθάδη Αυγεία, / να του πληρώσει θέλοντας και μη για τη δουλειά του τον μισθό· μέσα στις λόχμες έστησε καρτέρι . κοντά στις Κλεωνές
#:::Μετάφραση (2004), Γιάννης Οικονομίδης, @greek‑language.gr

μασχάλαι λόχμης δασύτεραι (Αριστοφάνης, Ἐκκλησιάζουσαι Ar. Ec.61)

φωλιά άγριων θηρίων


χθαμαλότης

χθᾰμᾰλότης
-ητος

: χθαμαλότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική χθαμαλ(ός) + -ότης

η χθαμαλότητα, η ιδιότητα του χθαμαλού, του χαμηλού


φάτνη

: φάτνη, ήδη ομηρικό < αμάρτυρη αρχική σημασία: πλεχτό καλάθι (που αμφισβητείται από τον Beekes) < *φάθ-νη (δείτε την ελληνιστική μορφή πάθνη) < θέμα *φαθ- + -νη < παραδοσιακά συνδέεται με μεταπτωτική βαθμίδα για την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *bʰendʰ- (δένω) με συγγενή: σανσκριτική बन्धति (bándhati, δένω).
: Ο Beekes αμφισβητεί τη θεωρία αυτή, και πιθανολογεί προελληνική προέλευση.

πάθνη

ελληνιστική κοινή

η φάτνη, το παχνί, η ταΐστρα των ζώων

[αλόγων] ※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 24 (Ω. Ἕκτορος λύτρα.), στίχ. 280 (279-280) Μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς @greek-language.gr

ἵππους δὲ Πριάμῳ ὕπαγον ζυγόν, οὓς ὁ γεραιὸς
αὐτὸς ἔχων ἀτίταλλεν ἐϋξέστῃ ἐπὶ φάτνῃ
#::: Έπειτα για τον Πρίαμον ετοίμασαν τους ίππους
που ανάθρεψεν ο ίδιος στο στιλβωτό παχνί του

επίσης, 5 (Ε), στίχ. 271, 6 (Ζ), στίχ. 506, 10 (Κ), στίχ. 568,

[και βοδιών] ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 4 (δ), στίχ. 535, επαναλαμβάνεται: 11 (λ), στίχ. 411 (πώς ο Αίγισθος σκότωσε τον Αγαμέμνονα)

δειπνίσσας, ὥς τίς τε κατέκτανε βοῦν ἐπὶ φάτνῃ.
#::: κι αφού δείπνησα, αυτός με κατασκότωσε σα βόδι στο παχνί.

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 9 (Καλλιόπη), 30. Μετάφραση (1964): Η. Σπυρόπουλος @greek-language.gr

πρῶτοι δὲ ἐσῆλθον Τεγεῆται ἐς τὸ τεῖχος, καὶ τὴν σκηνὴν τὴν Μαρδονίου οὗτοι ἦσαν οἱ διαρπάσαντες, τά τε ἄλλα ἐξ αὐτῆς καὶ τὴν φάτνην τῶν ἵππων, ἐοῦσαν χαλκέην πᾶσαν καὶ θέης ἀξίην. τὴν μέν νυν φάτνην ταύτην τὴν Μαρδονίου ἀνέθεσαν ἐς τὸν νηὸν τῆς Ἀλέης Ἀθηναίης Τεγεῆται, τὰ δὲ ἄλλα ἐς τὠυτό, ὅσα περ ἔλαβον, ἐσήνεικαν τοῖσι Ἕλλησι
#::: Κι οι πρώτοι που μπήκαν στο τείχος ήταν οι Τεγεάτες κι ήταν αυτοί που άρπαξαν τη σκηνή του Μαρδονίου κι ό,τι είχε μέσα, ανάμεσα σ᾽ αυτά και τις φάτνες των αλόγων που ήταν όλες από χαλκό κι αξιοθέατες. Λοιπόν οι Τεγεάτες αυτές τις φάτνες του Μαρδονίου τις αφιέρωσαν στο ναό της Αλέας Αθηνάς, ενώ τα άλλα, όσα έπεσαν στα χέρια τους, τα έφεραν στον κοινό σωρό που έκαναν οι Έλληνες

※ 5ος αιώνας πκε Πίνδαρος, Ὀλυμπιονίκαις, 13.92 @greek-language.gr. Μετάφραση: Ιωάννης Οικονομίδης.

τὸν δ᾽ ἐν Οὐλύμπῳ φάτναι Ζηνὸς ἀρχαῖαι δέκονται
#::: τον δε [Πήγασο] στον Όλυμπο δεχτήκαν οι αρχαίοι στάβλοι του Δία. (φάτνες του Δία: για το παχνί του Πήγασου)

αρχιτεκτονική

το φατνίο (των σιαγόνων για τα δόντια)

ανθρώπινο σώμα


βρώμη

άλλη μορφή του βρῶμα


λοπάς

: λοπάς < → λείπει η ετυμολογία

νέα ελληνικά

όρος της αρχαιολογίας

μαγειρικό σκεύος

νέα ελληνικά

όρος της αρχαιολογίας

συνώνυμο του σορός

ασθένεια του ελαιόδεντρου

είδος οστρακόδερμου


χειρουργική

: χειρουργική < ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου χειρουργικός (εννοείται τέχνη)

η χειρουργική τέχνη

ελληνιστική κοινή


φωτοφάνεια

φωτοφάνεια
-ας

: φωτοφάνεια (ελληνιστική κοινή) < φωτοφαν(ής) + -εια (θηλυκό). Μορφολογικά αναλύεται σε φωτο- + -φάνεια (θηλυκό) < φαίνω με θέμα φαν-

φωτισμός, φωταψία, φωτοφάνεια


μαυλίστρια

μαυλίστρια
μαυλιστής

: μαυλίστρια < → λείπει η ετυμολογία


λιθογλυφία

η πέτρα η οποία έχει χαρακτεί

ελληνιστική κοινή


βραχυλογία

βραχυλογία
-ας

: βραχυλογία < βραχύλογ(ος) / βραχυλόγ(ος) + -ία. Μορφολογικά αναλύεται σε βραχυ- + -λογία → δείτε βραχύς + λογ- λέγω

συντομία στον λόγο, προφορικό ή γραπτό, λακωνικότητα

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πρωταγόρας, 343b

βραχυλογία τις Λακωνική

≠ αντώνυμα: μῆκος


μάχαιρα

: μάχαιρα < → λείπει η ετυμολογία

μεγάλο μαχαίρι

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 19 (Τ. Μήνιδος ἀπόρρησις.), στίχ. 252 (252-255 )

Ἀτρεΐδης δὲ ἐρυσσάμενος χείρεσσι μάχαιραν, | ἥ οἱ πὰρ ξίφεος μέγα κουλεὸν αἰὲν ἄωρτο, | κάπρου ἀπὸ τρίχας ἀρξάμενος, Διὶ χεῖρας ἀνασχὼν | εὔχετο·
#:::κι έσυρ᾽ ο Ατρείδης μάχαιραν οπού σιμά | στην θήκην του ξίφους είχε πάντοτε, | και αφού απαρχές του χοίρου τες τρίχες έκοψε μ᾽ αυτήν, κι υψώνοντας τα χέρια προς τον Κρονίδην | εύχονταν,
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Εἰρήνη, στίχ. 1017 (1017-1018)

λαβὲ τὴν μάχαιραν· εἶθ᾽ ὅπως μαγειρικῶς | σφάξεις τὸν οἶν.
#::: Πιάσ᾽ το μαχαίρι εσύ και σα χασάπης | σφάξε τ᾽ αρνί.
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

σπάθη, ξίφος, ξιφίδιο

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 7 (Πολύμνια), 79.1

Κόλχοι δὲ περὶ μὲν τῇσι κεφαλῇσι κράνεα ξύλινα, ἀσπίδας δὲ ὠμοβοΐνας σμικρὰς αἰχμάς τε βραχέας, πρὸς δὲ μαχαίρας εἶχον.
#::: Κι οι Κόλχοι φορούσαν στο κεφάλι τους ξύλινα κράνη και κρατούσαν μικρές ασπίδες από ακατέργαστο δέρμα βοδιών και δόρατα κοντά, επίσης και μάχαιρες.
#:::Μετάφραση (1993): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 7 (Πολύμνια), 89.3

τὸ δὲ πλῆθος αὐτῶν θωρηκοφόροι ἦσαν, μαχαίρας δὲ μεγάλας εἶχον.
#::: Κι οι περισσότεροί τους φορούσαν θώρακες κι είχαν μεγάλες μάχαιρες.
#:::Μετάφραση (1993): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Ἑλληνικά, 7, 5.20

ἐπεγράφοντο δὲ καὶ ‹οἱ› τῶν Ἀρκάδων ὁπλῖται ῥόπαλα, ὡς Θηβαῖοι ὄντες, πάντες δὲ ἠκονῶντο καὶ λόγχας καὶ μαχαίρας καὶ ἐλαμπρύνοντο τὰς ἀσπίδας.
#:::ενώ ακόμα κι οι Αρκάδες οπλίτες ζωγράφιζαν ρόπαλα πάνω στις ασπίδες τους σαν να ᾽ταν Θηβαίοι, κι όλοι ακόνιζαν λόγχες και μαχαίρια και γυάλιζαν τις ασπίδες τους.
#::: Μετάφραση (2012, 1η:1966): Ρόδης Ρούφος. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας @greek‑language.gr

είδος πολύτιμου λίθου

τμήμα του συκωτιού

ελληνιστική σημασία


λαμπρότητα

αιτιατική ενικού του λαμπρότης


κωπηλασία

κωπηλασία
-ας

: κωπηλασία ήδη τον 4ο αιώνα πκε στον Αριστοτέλη< κωπηλάτης + -ία

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Μετεωρολογικά 2.9, p. 77 @scaife.perseus

Δηλοῖ δ’ ἐπὶ τῆς εἰρεσίας τῶν τριήρων· ἤδη γὰρ ἀναφερόντων πάλιν τὰς κώπας ὁ πρῶτος ἀφικνεῖται ψόφος τῆς κωπηλασίας.


λεσχηνεία

φλυαρία, κενολογία


χοάνη

χοάνη
χώνη
χῶνος
για το
χόανος

: χοάνη < χέω

χωνευτήριο μετάλλων


φατρία

: φατρία < φράτρα

λαός που κατάγεται από τον ίδιο γενάρχη, φυλή, οικογένεια

υποδιαίρεση φυλής (κάθε φυλή είχε τρεις φατρίες και κάθε φατρία αποτελείτο με τη σειρά της από 30 γένη ή οικογένειες)

πολιτική διαίρεση, τρόπον τινά κομματική, ομάδα συμφερόντων


γυνή

: γυνή < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *gʷḗn (γυναίκα) + *-h₂-
:* ήδη μυκηναϊκή διάλεκτος 𐀓𐀙𐀊 (ku-na-ja)

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα γυναικο- στο Βικιλεξικό

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 6 (Ἐρατώ), 69.5

τίκτουσι γὰρ γυναῖκες καὶ ἐννεάμηνα καὶ ἑπτάμηνα, καὶ οὐ πᾶσαι δέκα μῆνας ἐκτελέσασαι·
#:::δηλαδή οι γυναίκες γεννούν και εννιαμηνίτικα κι εφταμηνίτικα, χωρίς να συμπληρώσουν όλες τους δέκα μήνες.
#:::Μετάφραση (1993): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἱππόλυτος, στίχ. 627

τούτωι δὲ δῆλον ὡς γυνὴ κακὸν μέγα·
#:::Δε θέλει ρώτημα πως η γυναίκα είναι κακό μεγάλο:
#::: Μετάφραση (1965): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Κέδρος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Λυσιστράτη, στίχ. 1014 (1014-1015)

οὐδέν ἐστι θηρίον γυναικὸς ἀμαχώτερον, | οὐδὲ πῦρ, οὐδ᾽ ὧδ᾽ ἀναιδὴς οὐδεμία πόρδαλις.
#:::Δεν υπάρχει στον κόσμο θεριό τόσο αμάχητο, | ξεπερνάει τη φωτιά και τον τίγρ᾽ η γυναίκα!
#:::Μετάφραση (1965): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Κέδρος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Λυσιστράτη, στίχ. 596 (596-597)

τῆς δὲ γυναικὸς μικρὸς ὁ καιρός, κἂν τούτου μὴ ᾽πιλάβηται, | οὐδεὶς ἐθέλει γῆμαι ταύτην, ὀττευομένη δὲ κάθηται.
#:::Ο καιρός της γυναίκας ολίγος κι αν τον χάσει, | κανείς δεν την παίρνει· και κάθεται μες στο σπίτι και ρέβει μ᾽ ονείρατα μόνο.
#:::Μετάφραση (1965): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Κέδρος @greek‑language.gr

≠ αντώνυμα: ἀνήρ

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 8 (θ. Ὀδυσσέως σύστασις πρὸς Φαίακας.), στίχ. 523 (521-525 )

αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς | τήκετο, δάκρυ δ᾽ ἔδευεν ὑπὸ βλεφάροισι παρειάς. | ὡς δὲ γυνὴ κλαίῃσι φίλον πόσιν ἀμφιπεσοῦσα, | ὅς τε ἑῆς πρόσθεν πόλιος λαῶν τε πέσῃσιν, | ἄστεϊ καὶ τεκέεσσιν ἀμύνων νηλεὲς ἦμαρ·
#:::ωστόσο ο Οδυσσέας | έλιωνε, το δάκρυ του έτρεχε ασταμάτητο μουσκεύοντας τα μάγουλά του. | Πώς μια γυναίκα μοιρολογεί τον άντρα της πεσμένη πάνω του, | που εκεί, μπροστά στην πόλη του και στον λαό του, πέφτει | για την πατρίδα πολεμώντας και τα τέκνα του, να τα γλιτώσει από τη μαύρη μέρα·
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

≠ αντώνυμα: ἀνήρ (σημασία 7 «ο σύζυγος»)

θνητή γυναίκα σε αντίθεση προς τη θεά

≠ αντώνυμα: ἀνήρ (σημασία 1 «άνθρωπος θνητός, αντιθέτως προς τον θεό»)

θηλυκό, ταίρι

μεσαιωνική ελληνική ἄνδρας (σημασία 2 «αρσενικό ζώο»)


χλιδή

: χλιδή < πιθανόν *χλι- με παρέκταση -δ- < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ǵʰley- (λάμπω). Δείτε και χλιαίνω

πλούτος, πολυτέλεια, μαλθακότητα, ηδυπάθεια, τρυφηλότητα


χήρα

: χήρα < επίθετο χῆρος, -α, -ον (ο στερημένος από κάτι, ο έρημος, ελληνιστική σημασία: εκείνος που έχασε τη γυναίκα του)

γυναίκα χωρίς άνδρα, που ο σύζυγος είναι νεκρός


λοῦσις

: λοῦσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική λούω • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

το λούσιμο, το πλύσιμο (και στην καθαρεύουσα)


ὄζη

: ὄζη < → λείπει η ετυμολογία

κακή οσμή, άσχημη μυρωδιά από το στόμα

ελληνιστική κοινή


περίοδος

περίοδος
ἡ
περίοδος
αἱ
περίοδοι
τῆς
περιόδου
τῶν
περιόδων
τῇ
περιόδῳ
ταῖς
περιόδοις
τὴν
περίοδον
τὰς
περιόδους
περίοδε
περίοδοι
τὼ
περιόδω
τοῖν
περιόδοιν

: περίοδος < περί- + ὁδός

κύκλωση, περικύκλωση

περίοδος λίμνης

ἡ τοῦ τρίποδος περίοδος

περιοδική επανάληψη:
χρόνου, γεγονότων, σκέψης

περίοδος χιλιετής (Πλάτων, Φαίδρος)

περιοδική επανάληψη:
σειράς υπηρεσιακών λειτουργών

περιοδική επανάληψη:
φάσεων

ἀστέρος κυκλικὴ περίοδος

περιοδική επανάληψη:
εμμηνόρροιας

ὁ ἐκ περιόδου πυρετός

χάρτης της Γης

γῆς περίοδος

ολοκληρωμένη πρόταση

※ ορισμός του Αριστοτέλη, Ρητορική, 1409b @greek-language-gr)

λέγω δὲ περίοδον λέξιν ἔχουσαν ἀρχὴν καὶ τελευτὴν αὐτὴν καθ᾽ αὑτὴν καὶ μέγεθος εὐσύνοπτον


περίοδος

περίοδος
ὁ
περίοδος
οἱ
περίοδοι
τοῦ
περιόδου
τῶν
περιόδων
τῷ
περιόδῳ
τοῖς
περιόδοις
τὸν
περίοδον
τοὺς
περιόδους
περίοδε
περίοδοι
τὼ
περιόδω
τοῖν
περιόδοιν

: περίοδος < περί- + ὁδός

αυτός που περιπολεί

για στρατιώτη


λεία

: λεία < → λείπει η ετυμολογία


λάχνη

λάχνη < → λείπει η ετυμολογία


κωφότητα

αιτιατική ενικού του κωφότης


λαιμαργία

: λαιμαργία < λαίμαργος


λαμπυρίδα

αιτιατική ενικού του λαμπυρίς


λαπάρα

λαπάρα < → λείπει η ετυμολογία

→ ζητούμενο λήμμα


χιών

: χιών < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ǵʰéyōm < *ǵʰey- (χειμών, χειμώνας)

χιονο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα χιονο- στο Βικιλεξικό

όπως ενδεικτικά

μετεωρολογία

νιφόεσσ᾽ Αἴτνα, πάνετες χιόνος ὀξείας τιθήνα

τόν Νεῖλον ῥέειν ἀπό τηκομένης χιόνος

το παγωμένο νερό από λιωμένο χιόνι

ἡδύ θέρους χιών ποτόν

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 3, 97 @perseus.tufts.edu για τα ψυγεία της εποχής, ώστε να υπάρχει κρύο νερό το καλοκαίρι

Εὐθυκλῆς δ᾽ ἐν Ἀσώτοις ἢ Ἐπιστολῇ πρῶτος μὲν οἶδεν εἰ χιών ἐστ᾽ ὠνία […] οἶδεν δὲ καὶ ὁ καλὸς Ξενοφῶν ἐν Ἀπομνημονεύμασι τὴν διὰ χιόνος πόσιν […] ἐν ταῖς περὶ Ἀλέξανδρον ἱστορίαις καὶ ὅπως δεῖ χιόνα διαφυλάσσεσθαι […] ὀρύξαι τριάκοντα ψυχεῖα, ἃ πληρώσαντα χιόνος παρεμβαλεῖν δρυὸς κλάδους. οὕτω γὰρ παραμένειν πλείω χρόνον τὴν χιόνα


χάσμα

χάσμα < χάσκω

βάραθρο της γης

ανοιχτό στόμα που χάσκει


βρέγμα

βρέγμα < πιθανόν,πρωτοϊνδοευρωπαϊκή*mregʰ- (κρανίο, μυαλό), απ' όπου και η αγγλική brain. Λόγω των τύπων με ⟨χ⟩ (όπως βρέχμα) ο Ιπποκράτης και ο Αριστοτέλης είχαν συνδέσει παρετυμολογικά με το βρέχω


λείριον

: λείριον < πιθανό μεσογειακό δάνειο. Παράλληλο: λατινικά lilium. Συναντάται και σε ανατολικές γλώσσες.
: Επίσης κατά τον Beekes, σήμανση προελληνική, μάλλον ανατολικό μεσογειακό δάνειο (όπως και το λατινικό lilium) Aναφέρει ότι επίσης βρίσκεται σε γλώσσες όπως: κοπτική ϩⲗⲏⲣⲓ (hlēri) (κοπτική του Φαγιούμ), άλλη μορφή του ϩⲣⲏⲣⲉ (hrēre) < δημώδης αιγυπτιακή (ḥrrj) < αρχαία αιγυπτιακή D2:D21-D21:X1-M2 (ḥrrt) «λουλούδι, άνθος».

είδος νάρκισσου, κρίνος

※ 8ος/7oς πκε αιώνας ⌘Hymni Homerici Ὁμηρικοὶ ὕμνοι Εἰς Δημήτραν, στίχος 427 @scaife.perseus

καὶ ῥοδέας κάλυκας καὶ λείρια, θαῦμα ἰδέσθαι,

※ 4oς πκε αιώνας ⌘ Αριστοτέλης, Προβλήματα, Ὅσα περὶ θάμνους καὶ λαχανώδη, 20.21- @scaife.perseus

Διὰ τί γλήχων καὶ τὰ λείρια καὶ τὰ κρόμμυα τὰ κρεμάμενα ὑπὸ τὰς τροπὰς ἀνθεῖ;

※ 3oς πκε αιώνας ⌘ Απολλώνιος ο Ρόδιος, Ἀργοναυτικά, 1.879, @scaife.perseus

ὡς δʼ ὅτε λείρια καλὰ περιβρομέουσι μέλισσαι


λέπυρον

: λέπυρον < αρχαία ελληνική λέπ(ος) (< λέπω αποφλοιώνω) + -υρον
: λέπυρον > νέα ελληνικά λέπυρο

φλούδα, κέλυφος, τσόφλι


χίμετλον

χίμετλον
-ου

: χίμετλον < χεῖμα • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

πληγή από το κρύο στα δάχτυλα, χιονίστρα


χόρτασμα

χόρτασμα
-ατος

: χόρτασμα (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική χορτάζω, χορτασ- + -μα
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ νέα ελληνικά: χόρτασμα (με διαφορετική σημασία)

ζωοτροφή, όπως σανός

τροφή για ανθρώπους


βύσμα

: βύσμα < → λείπει η ετυμολογία

απόφραξη, φράξιμο, βούλωμα, πώμα

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἱπποκράτης, Γυναικεῖα, (De muliebribus), 3.222, p. 430 @scaife.perseus

κείνη δὲ ἐξελοῦσα τὸ βύσμα, ἐς τὴν μήτρην ἐνθέσθαι· αὐτὴ δὲ εἰδήσει ὅκου δεῖ· ἔπειτα δὲ πιέζειν τῇ χειρὶ τὴν κύστιν, ἔστ’ ἂν τὸ πῦον ἐκρυῇ ἔξω πᾶν·

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Απόσπασμα 299, Απόσπασμα από κωμωδία αποδιδόμενη στον Αριστοφάνη, Ήρωες, @archive.org

τρέχ' εἰς τὸν οἶνον ἀμφορέα κενὸν λαβὼν | τῶν ἔνδοθεν καὶ βύσμα καὶ γευστήριον, | κἄπειτα μίσθου σαυτὸν ἀμφορεαφορεῖν.

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Απόσπασμα 24, Απόσπασμα από κωμωδία αποδιδόμενη στον Αριστοφάνη, Αμφιάραος, @archive.org

πόθεν ἂν λάβοιμι βύσμα τῷ πρωκτῷ φλέων;

φυτικές ίνες, που χρησιμοποιούνται στην ιατρική

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἱπποκράτης, Γυναικεῖα, (De muliebribus), 2.114, @scaife.perseus

πρωῒ δὲ πῦρ πολλὸν κατακαύσας, ἐπιτιθέναι· καὶ φλόμου βύσματα ἀπὸ ἐλαιηρῶν κεραμίων, καὶ ἀπὸ τοῦ κνάφου τῶν κναφέων ξύμμισγε καθαρσίων, καὶ τοῦ καρποῦ τοῦ ὄφιος·


φάσμα

: φάσμα < φαίνω

η φαινομενική παρουσία, το όραμα που είχε κάποιος στον ύπνο του, το φάντασμα, το ομοίωμα, η εικόνα

κάτι τερατώδες, ένα τέρας


χάρμα

: χάρμα < χαίρω, χαρ- < *χαρ-jω + -μα

κάτι που προξενεί χαρά

χαρά από κάτι αρνητικό, η χαιρεκακία


λεπτοκάρυον

λεπτοκάρυον
-ου

: λεπτοκάρυον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική λεπτο- + κάρυον

το φουντούκι


μαχαιρίδιον

: μαχαιρίδιον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική μάχαιρ(α) ή μαχαιρίς + υποκοριστικό επίθημα -ίδιον

μικρό μαχαίρι

ελληνιστική κοινή

υποκοριστικό


χειρόμακτρον

χειρόμακτρον

: χειρόμακτρον < (χείρ) χειρό- + μάκτρον (μάσσω)

πετσέτα για τα χέρια για το σκούπισμα των χεριών

γυναικείο μαντίλι για το κεφάλι


λίνον

: λίνον < → λείπει η ετυμολογία
: Ήδη, μυκηναϊκή 𐀪𐀜 (ri-no)

≈ συνώνυμα: (ελληνιστική κοινή) λινάριον, κάρπασος

οποιοδήποτε υλικό κατασκευασμένο από λινάρι

η ακολουθία, η κλωστή της μοίρας


χοίρειος

: χοίρειος < χοῖρος

το χοιρινό (ενν. κρέας) (ίσως ουσιαστικοποιήθηκε μόνον το ουδέτερο, στον εν. και πληθ.)


ποικιλτής

ποικιλτής
ποικίλτρια

: ποικιλτής < ποικίλ(λω) + -τής

υφάσματα ποικιλτής όπως και στα νέα ελληνικά


χρήστης

# χρήστης < κίχρημι
# χρήστης < χράω
# χρήστης < χράομαι / κίχραμαι

πιστωτής, τοκογλύφος

μάντης, αυτός που δίνει χρησμό

ελληνιστική κοινή

χρεώστης, οφειλέτης

ελληνιστική κοινή


χειροτέχνης

χειροτέχνης < χείρ και τέχνη

ο κοινός τεχνίτης, ο χειρώνακτας σε αντιδιαστολή προς τον αρχιτέκτονα

πιθανόν ο δούλος που κέρδιζε χρήματα για λογαριασμό του πολίτη

ο ασήμαντος που ασχολείται με χειρονακτικές εργασίες σε αντιδιαστολή προς τον πολιτκό, τον φιλόσοφο ή τον επιστήμονα


χρηματιστής

χρηματιστής < χρηματίζω

ο έμπορος, εκείνος που κερδίζει χρήματα με κάποιο επάγγελμα

ο διακινητής


χόλος

χόλος < παράλλλος τύπος του χολή

άγριος θυμός, οργή με μίσος

※ 5ος αιώνας πκε, ⌘Σοφοκλής, Αἴας, 743-744

ἀλλ᾽ οἴχεταί τοι, πρὸς τὸ κέρδιον τραπεὶς | γνώμης, θεοῖσιν ὡς καταλλαχθῇ χόλου.
#::Έφυγε ωστόσο, αλλάζοντας προς το καλύτερο | τη γνώμη του· να φιλιωθεί με τους θεούς, σβήνοντας τον θυμό του.
#:::Μετάφραση (2012): Δημήτρης Μαρωνίτης @greek-language.gr


γέρανος

: γέρανος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *gerh₂-

ιερός χορός της Δήλου που μιμείτο το πέταγμα του γερανού

μηχανή για ανύψωση βαρών

ελληνιστική σημασία


γέρανος

: γέρανος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *gerh₂-

Κατηγορία:Σελίδες που χρειάζονται επιμέλεια (αρχαία ελληνικά)

το πτηνό γερανός

ἀλώπηξ καὶ γέρανος (μύθος του Αισώπου)


γέρων

γέρων
-οντος

: γέρων < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική *géronts (*γέροντς) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ǵérh₂onts (παλιός) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵerh₂-. Συγγενή: σανσκριτική जरन्त (járanta), παλαιά αρμενική ծեր (cer)

γεροντο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα γεροντο- στο Βικιλεξικό

όπως ενδεικτικά

γέροντας, ηλικιωμένος, γέρος

≈ συνώνυμα:: γραῖος

αυτός που λόγω ηλικίας ανήκει σε κάποιο ανώτερο συμβουλευτικό σώμα (βλέπε γερουσία)

με πολιτική σημασία


δικαιοκρίτης

δῐκαιοκρῐ́της

: δικαιοκρίτης < αρχαία ελληνική δίκαι(ος) + -ο- + κριτής (κρίνω

δικαιοκρίτης

ελληνιστική κοινή

※ Πάντες οὖν εὐλογήσαντες τὰ τοῦ δικαιοκρίτου Κυρίου τοῦ τὰ κεκρυμμένα φανερὰ ποιοῦντος, εἰς ἱκετείαν ἐτράπησαν ἀξιώσαντες τὸ γεγονὸς ἁμάρτημα τελείως ἐξαλειφθῆναι. (Μακκαβαίων Β', 12, 41-42)


χόρτος

: χόρτος < πρωτοινδοευρωπαϊκή ρίζα *gher, ομόρριζο με το σανσκριτικό हरति (hárati), λατινικό hortus, αρχαίο αγγλικό geard (σύγχρονο αγγλικό yard), ρωσικό город

περίκλειστος χώρος, ιδίως για εκτροφή ζώων

κάθε χώρος όπου τρέφεται ένα ζώο

φυτό με το οποίο τρέφονται τα ζώα, χόρτο, χορτάρι


γάρος

: γάρος > αβέβαιης ετυμολογίας → λείπει η ετυμολογία

είδος σάλτσας σαν ψαρόσουπα με μικρά ψαράκια ή εντόσθια ψαριών

άλλες μορφές: γάρον (ουδέτερο)


πολέμαρχος

: πολέμαρχος< πόλεμ(ος) + -αρχος (< ἂρχω)

ένας από τους εννέα άρχοντες στην αρχαία Αθήνα που ήταν αρμόδιος στα πολεμικά και στρατιωτικά ζητήματα για ένα έτος

※ 4ος, 3ος αιώνας Ξενοφών, Ἑλληνικά, 5.2.30 @greek-language.gr Μετάφραση (1966): Ρόδης Ρούφος

ἐγὼ δὲ τοῦ νόμου κελεύοντος ἐξεῖναι πολεμάρχῳ λαβεῖν, εἴ τις δοκεῖ ἄξια θανάτου ποιεῖν, λαμβάνω τουτονὶ Ἰσμηνίαν, ὡς πολεμοποιοῦντα

Τώρα, ο νόμος ορίζει ότι ο πολέμαρχος έχει δικαίωμα να συλλαμβάνει όποιον κρίνει ότι αξίζει τον θάνατο για τις πράξεις του· σύμφωνα λοιπόν μ᾽ αυτόν, εγώ συλλαμβάνω τούτον δω τον Ισμηνία, σαν υποκινητή πολέμου.


μελετητής

: μελετητής < μελέτ(η) + -ητής. Δείτε και μελετητός

προγυμναστής, προπονητής → λείπει ο ορισμός (ή οι ορισμοί)

ρήτορας δημηγοριών


διθύραμβος

: διθύραμβος < άγνωστης ετυμολογίας Eνδεχομένως να σχετίζεται με τη λέξη ἴαμβος

άσμα προς τιμή του Διονύσου το οποίο ψαλλόταν από ομάδα ανδρών ή αγοριών με τη συνοδεία αυλού στις διονυσιακές γιορτές. Η εξέλιξή του οδήγησε στη γένεση της τραγωδίας


ποιμήν

ποιμήν < θέμαποι- + -μήν < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *poh₂imn̥, *poh₂imen < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *peh₂- (προστατεύω) + *-men. Συγγενές με την μυκηναϊκή𐀡𐀕, τη λατινική pascō, pāstor, τη σανσκριτική पाति (pā́ti) και την αγγλοσαξονική fōda, fēdan

ο ποιμένας, βοσκός

ο ηγέτης, αρχηγός

διδάσκαλος, αρχηγός του ποιμνίου

ελληνιστική σημασία

χριστιανισμός


λιθογλύφος

: λιθογλύφος (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική λιθο- + -γλύφος < γλύφω


χειρουργός

χειρουργός
-οῦ
ὁ
χειρουργός
οἱ
χειρουργοί
τοῦ
χειρουργοῦ
τῶν
χειρουργῶν
τῷ
χειρουργῷ
τοῖς
χειρουργοῖς
τὸν
χειρουργόν
τοὺς
χειρουργούς
χειρουργέ
χειρουργοί
τὼ
χειρουργώ
τοῖν
χειρουργοῖν

: χειρουργός < χειρ- + -ουργός (ἔργον)
:* και (ουσιαστικοποιημένο)

χειρουργός, γιατρός

ελληνιστική σημασία

※ Ἐὰν δὲ ὁ τοῦ Ἑρμοῦ καὶ ὁ τοῦ Ἄρεως ἅμα τὴν κυρίαν λάβωσι τῆς πράξεως, ποιοῦσιν ἀνδριαντοποιούς, ὁπλουργούς,... παλαιστάς, ἰατρούς, χειρουργούς, κατηγόρους, μοιχικούς, κακοπράγμονας, πλαστογράφους

όταν έχουν κυρίαρχες θέσεις στις ενέργειες ο Ερμής και ο Άρης, τότε δημιουργούν γλύπτες, οπλουργούς,... παλαιστές, γιατρούς, χειρουργούς, εισαγγελείς, άτομα που αποπλανούν ερωτικά, με προδιάθεση στο κακό, πλαστογράφους (Τετράβιβλος, 180, στο 4ο βιβλίο, Πτολεμαίος)


δωροδόκος

δωροδόκος
-ος
-ον

: δωροδόκος < δῶρον + -δόκος (< δέχομαι)

που δωροδοκείται, διεφθαρμένος

που δωροδοκεί

ελληνιστική κοινή

γενναιόδωρος, απλοχέρης

ελληνιστική κοινή


βιολόγος

: βιολόγος < βιο- + -λόγος + grc-koi

ηθοποιός κωμωδιών ή μίμων, αυτός που αναπαριστά την καθημερινή ζωή


λεξιθήρας

: λεξιθήρας < λεξίθηρ με λεξι- + -θήρας

μορφή του λεξίθηρ

ελληνιστική κοινή


λευκόθριξ

λευκόθριξ
-τριχος

: λευκόθριξ < λευκό- + -θριξ

που έχει λευκά μαλλιά, λευκές τρίχες


δικλίδα

αιτιατική ενικού του δικλίς


χορεία

χορεία < χορεῖος

κυκλικός χορός με περιστροφή, κυκλική κίνηση, περιφορά


χρεία

χρεία < χράομαι < χράω (το χρησμοδοτώ, χρειάζομαι, χρησιμοποιώ)

η χρησιμότητα, η χρήση, η μεταχείριση

οικειότητα, σχέση, φιλία

η ανάγκη, η έλλειψη

αναγκαστική ασχολία (π.χ. στρατιωτική υπηρεσία)

φυσική ανάγκη


χρηστομάθεια

χρηστομάθεια
χρηστομαθία

: χρηστομάθεια < χρηστομαθ(ής) + -εια < αρχαία ελληνική χρηστ(ός) + -ο- + μανθάνω

ενδιαφέρον και επιθυμία για μάθηση

ελληνιστική κοινή

η εκμάθηση χρήσιμων και ωφέλιμων πραγμάτων

ελληνιστική κοινή

χρηστομάθεια

ελληνιστική κοινή


περιχερίς

περιχερίς
-ίδος
περιχερίδες

η περιχειρίδα : τα μανίκια

ελληνιστική κοινή


χορηγία

χορηγία < χορηγ(ός) + -ία

η παροχή άφθονων χρημάτων για την κάλυψη των αναγκών του χορού σε τραγωδίες ή σε γιορτές

γενικά η διάθεση μεγάλης περιουσίας για κάποιο σκοπό

η κάλυψη στρατιωτικών αναγκών, ο ανεφοδιασμός του στρατού

ελληνιστική κοινή

τροφοδοσία, πηγή για καλό ή κακό, εκείνος που θρέφει κάτι

ελληνιστική κοινή


γάστρα

γάστρα < *γρασ- + -τρα με ανομοίωση του ρο < μεταπτωτική βαθμίδα για την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα*gres-(κομματιάζω, τρώω), απ' όπου και γάγγραινα. Το ομόρριζο γαστήρ, με παρόμοια σημασία (του κοίλου) αλλά περισσότερο για μέρη σώματος, παρά για αντικείμενα. Δείτε και γράω.

το κάτω, κοίλο μέρος πήλινων αγγείων


περόνη

: περόνη < πείρω, τρυπώ

βελόνα, καρφί

οξύ άκρο σε αντικείμενο

η περόνη στην πόρπη που συγκρατούσε το ένδυμα στους ώμους


γαστριμαργία

γαστριμαργία
-ας

: γαστριμαργία < γαστρίμαργ(ος) + -ία < γαστήρ + μάργος

αδηφαγία, λαιμαργία

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Φαίδων, 81e (81e-82a) @scaife.perseus

οἷον τοὺς μὲν γαστριμαργίας τε καὶ ὕβρεις καὶ φιλοποσίας μεμελετηκότας καὶ μὴ διηυλαβημένους εἰς τὰ τῶν ὄνων γένη καὶ τῶν τοιούτων θηρίων εἰκὸς ἐνδύεσθαι.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Εὐδήμεια, 3.2, 1231a, @scaife.perseus

οἰνοφλυγία γὰρ καὶ γαστριμαργία καὶ λαγνεία καὶ ὀψοφαγία καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα περὶ τὰς εἰρημένας ἐστὶν αἰσθήσεις, εἰς ἅπερ μόρια ἡ ἀκολασία διαιρεῖται.


πολιορκία

: πολιορκία < πολιορκέω / πολιορκ(ῶ) + -ία < πόλις + ἕρκος


ποίκιλσις

ποίκιλσις
-εως

: ποίκιλσις < ποικίλ(λω) + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: ποίκιλση

συνώνυμο του ποικιλία


δικαιοπραξία

δικαιοπραξία

: δικαιοπραξία < δίκαι(ος) + -ο- + πρᾶξις + -ία

η δίκαιη πράξη

ελληνιστική κοινή


δικαιολογία

: δικαιολογία < δικαιολόγος + -ία

η υπεράσπιση με επιχειρήματα

η αγόρευση σε δικαστήριο


μελεαγρίς

μελεαγρίς
-ίδος

: μελεαγρίς < Μελέαγρ(ος) + -ίς

μελεαγρίδα, φραγκόκοτα

※ 4ος αιώνας πκε ⌘ Αριστοτέλης, HA (Historia animalium) 6.2@scaife.pereus, 559a25

Καὶ τὰ χρώματα δὲ τῶν ᾠῶν διαφέρει κατὰ τὰ γένη τῶν ὀρνίθων· τῶν μὲν γὰρ λευκά ἐστι τὰ ᾠά, οἷον περιστερᾶς καὶ πέρδικος, τῶν δ’ ὠχρά, οἷον τῶν περὶ τὰς λίμνας, τῶν δὲ κατεστιγμένα, οἷον τὰ τῶν μελεαγρίδων καὶ φασιανῶν· τὰ δὲ τῆς κεγχρίδος ἐρυθρά ἐστιν ὥσπερ μίλτος.

※ 2ος αιώνας κε Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί, 14, 71, 1@scaife.perseus

ἐπεὶ δὲ καὶ τῶν μελεαγρίδων Μηνόδοτος ἐμνήσθη, λέξομέν τι καὶ ἡμεῖς περὶ αὐτῶν. Κλύτος ὁ Μιλήσιος, ᾿Αριστοτέλους δὲ μαθητής, ἐν τῷ α′ περὶ Μιλήτου γράφει περὶ αὐτῶν οὕτως· ‘περὶ δὲ τὸ ἱερὸν τῆς Παρθένου ἐν Λέρῳ εἰσὶν οἱ καλούμενοι ὄρνιθες μελεαγρίδες. ὁ δὲ τόπος ἐστὶν ἑλώδης ἐν ᾧ τρέφονται. […] σκέλη δὲ ἄκεντρα ὅμοια τοῖς ὀρνιθίοις. παραπλήσιαι δ' εἰσὶν αἱ θήλειαι τοῖς ἄρρεσιν· διὸ καὶ δυσδιάκριτόν ἐστι τὸ τῶν μελεαγρίδων γένος.’ τοσαῦτα καὶ ὁ περιπατητικὸς φιλόσοφος περὶ τῶν μελεαγρίδων ἱστόρησεν.


κακία

: κακία < κακ(ός) + -ία

κακή ποιότητα χαρακτήρα

κακίαι (πληθυντικός, τα ελαττώματα)

αδράνεια, νωθρότητα

η κακία, η μοχθηρότητα


κάσσα

: κάσσα < κασαλβάς / κασσαβά / κασάλβη

ελληνιστική κοινή


καίρια

: καίρια < καίριος

οι ευκαιρίες


κάρφος

κάρφος
-εος/ου

: κάρφος < → λείπει η ετυμολογία

ξερό κλαδί, καλάμι, κομματάκι ξύλου

※ 1ος/2ος αιώνας κε ⌘ Καινή Διαθήκη, Κατά Ματθαίον, 7, 3-5

τί δὲ βλέπεις τὸ κάρφος τὸ ἐν τῷ ὀφθαλμῷ τοῦ ἀδελφοῦ σου, τὴν δὲ ἐν τῷ σῷ ὀφθαλμῷ δοκὸν οὐ κατανοεῖς; ἢ πῶς ἐρεῖς τῷ ἀδελφῷ σου, Ἄφες ἐκβάλω τὸ κάρφος ἀπὸ τοῦ ὀφθαλμοῦ σου· καὶ ἰδού, ἡ δοκὸς ἐν τῷ ὀφθαλμῷ σοῦ; ὑποκριτά, ἔκβαλε πρῶτον τὴν δοκὸν ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ σοῦ, καὶ τότε διαβλέψεις ἐκβαλεῖν τὸ κάρφος ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ τοῦ ἀδελφοῦ σου.

υλικά (όπως ξερά κλαδάκια, κομματάκια ξύλου, τρίχες από ζώα) με τα οποία τα πουλιά κατασκευάζουν τις φωλιές τους

τα ξερά ξύλα της κανέλας

στον πληθυντικό


κάρφος

: κάρφος < → λείπει η ετυμολογία

ώριμo φρούτο


γέρας

: γέρας < συγγενές των γέρων και γῆρας • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

δώρο, βραβείο, τιμή

τιμητικά δώρα

η τιμή που απονέμεται στους νεκρούς

※ Υπέρ Κτησιφώντος περί του στεφάνου, 169

...καὶ μετὰ ταῦθ᾽ οἱ μὲν εὐθὺς ἐξαναστάντες μεταξὺ δειπνοῦντες τούς τ᾽ ἐκ τῶν σκηνῶν τῶν κατὰ τὴν ἀγορὰν ἐξεῖργον καὶ τὰ γέρρ᾽ ἐνεπίμπρασαν.

έκφραση: ἀνελὼν γέρας (ζητών αμοιβή)

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Λουκιανός, 53, 0 Τυραννοκτόνος, εισαγωγή @wikisource @scaife.perseus

αἰτεῖ ὁ ἀνελθὼν καὶ τὸν τοῦ τυράννου υἱὸν ἀνελὼν γέρας ὡς τνραννοκτόνος.


κάρυον

: κάρυον < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *kert-, *kret- (σκληρός, τραχύς)

κάθε μονόσπερμος καρπός με ξυλώδες περίβλημα

κάρυον Εὐβοϊκόν - κάστανο

κάρυον Ἡρακλεωτικόν- φουντούκι


καρυόφυλλον

: καρυόφυλλον < το καρύας φύλλον

το μπαχαρικό γαρίφαλο, το μοσχοκάρφι


γέρα

ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού του γέρας


χρήματα

ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού του χρῆμα


μυχός

μυχός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *smeugʰ- ή προελληνική

το πιο εσωτερικό σημείο

το μέρος που βρίσκεται στο βάθος του σπιτιού


γεφυροποιός

γεφυροποιός
-οῦ

: γεφυροποιός < γέφυρα + -ο- + -ποιός


δειράς

δειράς
-άδος

: δειράς < ίσως: < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *gʷer- ή προελληνική

η κορυφογραμμή μιας οροσειράς

άλλες μορφές: δηρή


φειδωλία

φειδωλία
-ας

φειδωλία < → λείπει η ετυμολογία

φειδώ, τσιγκουνιά, φιλαργυρία

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 9, 572c

Συγγενόμενος δὲ κομψοτέροις ἀνδράσι καὶ μεστοῖς ὧν ἄρτι διήλθομεν ἐπιθυμιῶν, ὁρμήσας εἰς ὕβριν τε πᾶσαν καὶ τὸ ἐκείνων εἶδος μίσει τῆς τοῦ πατρὸς φειδωλίας,
#:::Και αφού σχετίσθηκε με ανθρώπους πιο μορφωμένους και έκδοτους σε όλες τις επιθυμίες που πριν από λίγο αναφέραμε, παραδίνεται κι αυτός σε κάθε διαφθορά και στο είδος ζωής των ανθρώπων εκείνων, από μίσος προς τη φιλαργυρία του πατέρα του·
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

τελειότητα στην εκτέλεση μιας εργασίας, ακρίβεια


φειδώ

: φειδώ < (φείδομαι) φειδ- + -ώ

η συγκρατημένη συμπεριφορά στα έξοδα και στη χρήση αγαθών, η λιτότητα, η οικονομία

τῆς αἰδοῦς ὀλίγην ποιήσασθαι φειδώ (μην κάνετε πολλή οικονομία στη σεμνότητα)

^((Χρειάζεται τεκμηρίωση…))

η λύπηση, ο οίκτος, το να χαρίζεσαι

οὔτε φειδώ τῶν παίδων οὔτ᾽ ἔλεον ἔσχον (δεν λυπήθηκαν ούτε τα παιδιά, ούτε σ' αυτά χαρίστηκαν)

^((Χρειάζεται τεκμηρίωση…))

ἄνευ παντὸς οἴκτου καὶ φειδοῦς (αλύπητα)

^((Χρειάζεται τεκμηρίωση…))


γεωδαισία

γεωδαισία < γῆ + δαῖσις < δαίω

διανομή της γης


γεωπονία

γεωπονία < γεωπόν(ος) < γεω- + πόνος ("αγρότης, γεωργός") + -ία

καλλιέργεια της γης


μυωπία

# μυωπία < μῦς + ὀπή (το ω (μυωπία) εξηγείται με τον αρχαιοελληνικό φωνητικό νόμο της συνθετικής έκτασης)
# μυωπία < μύω + ὤψ

ποντικότρυπα


μυωπία

ελληνιστική σημασία


γραμματεύς

: γραμματεύς < → λείπει η ετυμολογία
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: γραμματέας, (καθαρεύουσα) γραμματεύς

άτομο που καταγράφει σε επίσημους καταλόγους


γρόνθος

: γρόνθος (ελληνιστική κοινή) < αβέβαιης ετυμολογίας. Εάν η κατάληξη (*γρόμ-θος) είναι -θος (όπως στῆθος, βρόχθος, κύσθος) τότε είναι πιθανή η σύνδεση με την παλαιά σκανδιναβική krumma (χέρι), παλαιά άνω γερμανική krimman (σφίγγω), ίσως και τη λατινική gremium (αγκαλιά).

η γροθιά, ο γρόνθος

ελληνιστική κοινή


γλοιός

: γλοιός < ίσως γλίχομαι, ίσως γλίσχρος, ίσως και κανένα από τα δύο

κολλώδης ουσία, κόλλα


γναφεύς

: γναφεύς < κναφ-

άλλη μορφή του κναφεύς: γναφέας,


Γραικός

: Γραικός < ελληνιστικό αντιδάνειο: (άμεσο δάνειο) λατινική Graecus < αρχαία ελληνικά Γραικός, άγνωστης ετυμολογίας. Κατά τον Αριστοτέλη ήταν κάτοικοι της Δωδώνης, όπως και οι Σελλοί. Ο Γεώργιος Χατζιδάκις τους τοποθετεί στην Τανάγρα της Βοιωτίας (στη Γραῖα), και στην Ιταλία ως αποίκους, που πρώτοι αυτοί ήρθαν σε επαφή με τους Ιταλούς.

των Ηπειρωτών Δωριέων (δείτε και την Ετυμολογία)

εθνικό όνομα

※ ᾤκουν γὰρ οἱ Σελλοὶ ἐνταῦθα καὶ οἱ καλούμενοι τότε μὲν Γραικοὶ νῦν δ' Ἕλληνες (Αριστοτέλης, Μετεωρολογικά, A, 352b

ανδρικό όνομα, φέρεται στη μυθολογία των Ελλήνων ότι υπήρξε ήρωας Γραικός, γιος του Δία και της Πανδώρας

ελληνική μυθολογία


μύσταξ

λακωνικός & δωρικός τύπος του μάσταξ (θηλυκό, στόμα)

το άνω χείλος

οι τρίχες του άνω χείλους, το μουστάκι

και στην καθαρεύουσα μύσταξ: το μουστάκι


γνόφος

γνόφος
δνόφος

: γνόφος < → λείπει η ετυμολογία

※ 3ος/2ος πκε αιώνας ⌘ Παλαιά Διαθήκη, Δευτερονόμιον, 4.11, κατά την Μετάφραση των Εβδομήκοντα @scaife.perseus

καὶ τὸ ὄρος ἐκαίετο πυρὶ ἕως τοῦ οὐρανοῦ, σκότος, γνόφος, θύελλα, φωνὴ μεγάλη.

σύννεφα καταιγίδας

μετεωρολογία

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ψευδοαριστοτέλης, Περὶ κόσμου, 2 p. 134, @scaife.perseus

Ἐν δὲ τούτῳ τῆς παθητῆς ὄντι καὶ αὐτῷ δυνάμεως καὶ παντοδαπῶς ἀλλοιουμένῳ νέφη τε συνίστανται καὶ ὄμβροι καταρράσσουσι, χιόνες τε καὶ πάχναι καὶ χάλαζαι πνοαί τε ἀνέμων καὶ τυφώνων, ἔτι τε βρονταὶ καὶ ἀστραπαὶ καὶ πτώσεις κεραυνῶν μυρίων τε γνόφων συμπληγάδες.


γυμναστής

: γυμναστής < γυμνάζω, γυμνασ- + -τής

ο εκπαιδευτής, ο προπονητής επαγγελματιών αθλητών

ο παιδοτρίβης


γυμνασίαρχος

γυμνασίαρχος

: γυμνασίαρχος < γυμνάσιον + -αρχος

ο γυμνασίαρχος


ποταμίσκος

: ποταμίσκος < υποκοριστικό του ποταμός


φωσφόρος

: φωσφόρος < φῶς + -φόρος (< φέρω)
: και ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου φωσφόρος, εννοείται «ἀστήρ»

το αστέρι που προαναγγέλλει το φως της νέας μέρας, ο Αυγερινός


πότης

πότης
-ου
πότις

: πότης < ανώμαλο θέμα πο- < • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε; όπως στο πίνω + -της

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -πότης στο Βικιλεξικό

το '''πότης''' ως δεύτερο συνθετικό, όπως ενδεικτικά:

μέθυσος, μπεκρής

που καταναλώνει πολύ λάδι


φθόνος

: φθόνος < → λείπει η ετυμολογία

→ λείπει ο ορισμός (ή οι ορισμοί) → ζητούμενο λήμμα


κώδων

: κώδων < → λείπει η ετυμολογία

άνθρωπος που κάνει θόρυβο

το πλατύ τμήμα της σάλπιγγας


πυρσός

: πυρσός < πῦρ

ο ξανθός, ο κοκκινόξανθος, ο ερυθροκίτρινος, ο ερυθρωπός (αυτός ο οποίος στην αττική λεγόταν πυρρός, ή πυρρόχρους, πυρωπός, πυρώδης)


κάλαθος

: κάλαθος < με την κατάληξη -θος (δείτε και ψίαθος, γύργαθος). O de Saussure το συνδέει με το ρήμα κλώθω, αλλά ο Beekes διαφωνεί και θεωρεί την προέλευση προελληνική.

αγγειόσχημο καλάθι

ψύκτης, ψυκτικό δοχείο


γλυπτική

γλυπτική
-ῆς

: γλυπτική: ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου γλυπτικός - εννοείται το ουσιαστικό τέχνη

η γλυπτική, η τέχνη του γλύπτη

τέχνες - γλυπτική


γνησιότητα

αιτιατική ενικού του γνησιότης


δημαγωγία

: δημαγωγία < δημαγωγ(ός) + -ία < δῆμος + ἄγω

→ ζητούμενο λήμμα


τάξος

: τάξος < (άμεσο δάνειο) λατινική taxus (ήμερο έλατο)

τάξος η ραγοφόρος, ίταμος (Taxus baccata)


κακοτεχνία

: κακοτεχνία < κακότεχν(ος) + -ία < (κακός) κακο- + τέχνη

νομικός όρος

ελληνιστική κοινή


γλυφή

: γλυφή < αρχαία ελληνική grc

ελληνιστική κοινή


γλωσσαλγία

: γλωσσαλγία < (γλῶσσα) + γλωσσ- + -αλγία (ἄλγος)

ακατάπαυστη φλυαρία


ταπεινότητα

αιτιατική ενικού του ταπεινότης


γλωσσίδα

αιτιατική ενικού του γλωσσίς


μυρσίνη

μυρσίνη
μυρρίνη

: μυρσίνη < → λείπει η ετυμολογία

κλαδί μυρτιάς


σχολή

: σχολή < θέμα σχ- όπως στον αόριστο σχεῖν < σχέ-ειν του έχω με δυσερμήνευτα το θέμα σχο- και το επίθημα -λή. Πιθανόν με θεματικό φωνήεν -ο- + -λ- + -ή όπως βολή, στολή, γονή.
: Μάλλον δε συνδέεται με το ἀσχαλάω (διστάζω, δυσανασχετώ).
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: σχολή
:: πιθανόν ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: σχόλη (με μετακίνηση τόνου) ⇒ νέα ελληνικά: σχόλη

απραξία, αργία, ανάπαυση, ελεύθερος χρόνος

παύση δραστηριότητας

αρχική σημασία

απραξία, οκνηρία, τεμπελιά

αρχική σημασία

ο χρόνος της ανάπαυσης που χρησιμοποιείται με τρόπο πνευματικά ωφέλιμο

αρχική σημασία

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἀνδρομάχη, στίχ. 551 (550-552)

Ἡγοῦ σὺ θᾶσσον, οὐ γὰρ ὡς ἔοικέ μοι / σχολῆς τόδ' ἔργον, ἀλλ' ἀνηβητηρίαν / ῥώμην με καὶ νῦν λαμβάνειν, εἴπερ ποτέ.

Οδήγα με πιο γρήγορα. Το ζήτημα δεν παίρνει αργοπορίες. Όσο καμιά άλλη φορά, θα ᾽θελα να ᾽χα του παλικαριού τη δύναμη.

Μετάφραση (1994): Γιώργος Γεραλής, Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr

μελέτη, διδασκαλία, φιλοσοφική συζήτηση

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Θεαίτητος, 180b

ἀλλ' οἶμαι τὰ τοιαῦτα τοῖς μαθηταῖς ἐπὶ 'σχολῆς φράζουσιν, οὓς ἂν βούλωνται ὁμοίους αὑτοῖς ποιῆσαι.

→ λείπει η μετάφραση

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Νόμοι, 7, 820c

φιλονικεῖν ἐν ταῖς τούτων ἀξίαισι σχολαῖς

ομάδα μελέτης ή χώρος διδασκαλίας, σχολείο, σχολή

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Πολιτικά, 1313b @perseus.tufts.edu, Ed.Ross, Oxford: Clarendon Press. 1957. (5.9.29-30) Aristotelis Opera omnia, vol.1, Parisiis: Didot, 1862

καὶ μήτε σχολὰς μήτε ἄλλους συλλόγους ἐπιτρέπειν γίγνεσθαι σχολαστικούς


τριετία

: τριετία < (τρία) τρι- + -ετία (ἔτος)

ελληνιστική κοινή


γούλα

: γούλα < (άμεσο δάνειο) λατινική gula (λαιμός)
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: γούλα ⇒ νέα ελληνικά: γούλα

λαιμός, φάρυγγας

ελληνιστική κοινή

πόνος τῆς γούλας


γνάθος

: γνάθος, ήδη τον 8ο αιώνα σε απόσπασμα του Ησίοδου που συνδέει με το συνώνυμο γένυς < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ǵn̥h₂dʰ-os < ρίζα *ǵénu- (γνάθος) για το οποίο έχει αντίρρηση ο Beekes.

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 68.3

οὐδὲ κινέει τὴν κάτω γνάθον, ἀλλὰ καὶ τοῦτο μοῦνον θηρίων τὴν ἄνω γνάθον προσάγει τῇ κάτω.
#::: Και δεν κουνάει την κάτω σιαγόνα του, αλλά φέρνει την επάνω προς την κάτω, και είναι και σε τούτο επίσης το μόνο ζώο.
#::: Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Μήδεια, στίχ. 1201 (1200-1202)

σάρκες δ᾽ ἀπ᾽ ὀστέων ὥστε πεύκινον δάκρυ | γνάθοις ἀδήλοις φαρμάκων ἀπέρρεον, | δεινὸν θέαμα.
#::: Οι σάρκες της, καθώς τις έτρωγε το φαρμάκι | με αόρατα σαγόνια, έλιωναν και κύλαγαν από τα κόκαλα όπως το δάκρυ του πεύκου | — ήταν ένα θέαμα φριχτό.
#::: Μετάφραση (2012): Θ. Κ. Στεφανόπουλος, Αθήνα: Κίχλη @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Σφῆκες, στίχ. 948

ἀπόπληκτος ἐξαίφνης ἐγένετο τὰς γνάθους.
#::: άξαφνα του πιαστήκαν οι μασέλες.
#::: Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

μεγάλες γλώσσες φωτιάς

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Προμηθεὺς δεσμώτης, στίχ. 368 (366-369)

κορυφαῖς δ᾽ ἐν ἄκραις ἥμενος μυδροκτυπεῖ | Ἥφαιστος, ἔνθεν ἐκραγήσονταί ποτε | ποταμοὶ πυρὸς δάπτοντες ἀγρίαις γνάθοις | τῆς καλλικάρπου Σικελίας λευροὺς γύας·
#::: και στις κορφές της κάθεται σφυροκοπώντας | ο Ήφαιστος μύδρους, που από κει φωτιάς μια μέρα | θα ξεχυθούνε ποταμοί, μ᾽ άγριες σαγόνες | της Σικελίας σπαράζοντας τους πλούσιους κάμπους·
#::: Μετάφραση (1930): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Εστία @greek‑language.gr

στενός πορθμός

αιχμή ή άκρη της σφήνας


διαβολή

: διαβολή < διαβάλλω (δια- + μεταπτωτικό θέμα βολ- του βάλλω) + -ή

η συκοφαντία, δυσφήμιση

※ Δεινόν γε ἡ ἄγνοια καὶ πολλῶν κακῶν ἀνθρώποις αἰτία, ὥσπερ ἀχλύν τινα καταχέουσα τῶν πραγμάτων καὶ τὴν ἀλήθειαν ἀμαυροῦσα καὶ τὸν ἑκάστου βίον ἐπηλυγάζουσα. ἐν σκότῳ γοῦν πλανωμένοις πάντες ἐοίκαμεν, μᾶλλον δὲ τυφλοῖς ὅμοια πεπόνθαμεν, τῷ μὲν προσπταίοντες ἀλόγως, τὸ δὲ ὑπερβαίνοντες, οὐδὲν δέον, καὶ τὸ μὲν πλησίον καὶ παρὰ πόδας οὐχ ὁρῶντες, τὸ δὲ πόῤῥω καὶ πάμπολυ διεστηκὸς ὡς ἐνοχλοῦν δεδιότες. Λουκιανός (125‑180), Περί του μη ραδίως πιστεύειν διαβολή.

→ λείπει η μετάφραση

έριδα, εχθρότητα


κάλαϊς

: κάλαϊς < → λείπει η ετυμολογία

πολύτιμος λίθος με τιρκουάζ χρώμα, χρυσόλιθος


δημιουργία

δημιουργία < δημιουργ(ός) (δῆμος) + -ία. Δείτε και το επίθημα-ουργία / ἔργον

δημιουργία, γέννηση, κατασκευή

ανθρώπινη εργασία, χειροτεχνία


τυραννίδα

αιτιατική ενικού του τυραννίς


φύσιγγα

αιτιατική ενικού του φῦσιγξ

ελληνιστική κοινή


μύρτος

: μύρτος < πιθανόν σημιτικής προέλευσης M-R-R (δριμύς, πικρός) • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: μυρτιά, ⇒ νέα ελληνικά: μυρτιά, μύρτος

μυρτόχειλα

πληθυντικός, ουδέτερο

μυρτιά, μυρσίνη

κλαδί μυρτιάς


τριηραρχία

τριηραρχία < → λείπει η ετυμολογία

λειτουργία σύμφωνα με την οποία η πόλη ανέθετε σε έναν πλούσιο Αθηναίο, για ένα χρόνο, τη συντήρηση και τον εξοπλισμό μιας τριήρους

το αξίωμα του τριηράρχου


φενάκη

: φενάκη (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική φέναξ, φενακ- + -η

άλλες μορφές: πηνήκη


φηγός

: φηγός < → λείπει η ετυμολογία


φθορά

: φθορά < από το θέμα φθορ- του φθείρω

καταστροφή, ερείπωση, θάνατος από λοιμό

※ Ἰλίου φθοράς : η καταστροφή του Ιλίου

※ τοσοῦτός γε λοιμὸς οὐδὲ φθορὰ οὕτως ἀνθρώπων οὐδαμοῦ ἐμνημονεύετο γενέσθαι : δεν αναφέρεται ποτέ άλλοτε τέτοιος λοιμός και θνησιμότητα

βιασμός, ξελόγιασμα

※ δοῦναι δίκας ὑπὲρ τῆς φθορᾶς τῶν παρθένων

αποβολή ή άμβλωση

※ φθορά τοῦ ἐμβρύου

ανάμιξη χρωμάτων

※ τὰς μίξεις τῶν χρωμάτων οἱ ζωγράφοι φθορὰς ὀνομάζουσι


πυρομαντεία

: πυρομαντεία (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική πυρο- + -μαντεία

η πυρομαντεία

ελληνιστική κοινή

άλλες μορφές: πυρομαντία


τριήρης

: τριήρης < τρι- + ἐρέσσω • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

ναυτικός όρος


κακουχία

κακουχία, από τον 6ο/5ο αιώνα < κακουχ(έω) +-ία < κακ- + -ουχέω < ἔχω. Όπως και κληρουχέω > κληρουχία

κακομεταχείριση

ερήμωση, καταστροφή

η κακή κατάσταση

ελληνιστική σημασία

≈ συνώνυμα: καχεξία


φυσιογνωμία

: φυσιογνωμία < → λείπει η ετυμολογία και η σχέση με το φυσιογνωμονία

μελέτη της φύσης, ίσως: φυσιολογία

άλλη μορφή του φυσιογνωμονία


φερνή

: φερνή < φέρω

η προίκα, νυφικά δώρα

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 1 (Κλειώ), 93.4

τοῦ γὰρ δὴ Λυδῶν δήμου αἱ θυγατέρες πορνεύονται πᾶσαι, συλλέγουσαι σφίσι φερνάς, ἐς ὃ ἂν συνοικήσωσι τοῦτο ποιεῦσαι· ἐκδιδοῦσι δὲ αὐταὶ ἑωυτάς.
*::: Γιατί πραγματικά όλα τα κορίτσια στη Λυδία πορνεύονται, μαζεύοντας έτσι την προίκα τους, κι αυτό το κάνουν ώσπου να παντρευτούν· βρίσκουν τον άνδρα μόνες τους.
*:::Μετάφραση (1964): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἀνδρομάχη, στίχ. 1282 (1281-1282)

κακῶν δὲ λέκτρων μὴ ᾽πιθυμίαν ἔχειν, | μηδ᾽ εἰ ζαπλούτους οἴσεται φερνὰς δόμοις;
*:::και ν᾽ αποφεύγει τους κακούς τούς γάμους, | ακόμα κι αν του φέρνουνε πολλά προικιά.
*:::Μετάφραση (1994): Γιώργος Γεραλής, Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Μήδεια, στίχ. 956 (956-958)

λάζυσθε φερνὰς τάσδε, παῖδες, ἐς χέρας | καὶ τῇ τυράννῳ μακαρίᾳ νύμφῃ δότε | φέροντες· οὔτοι δῶρα μεμπτὰ δέξεται.
*::: Πάρτε, αγόρια μου, στα χέρια σας τα δώρα τούτα του γάμου | και πηγαίνετε να τα δώσετε στην καλότυχη βασιλική νύφη. | Τα δώρα που θα λάβει θα είναι αψεγάδιαστα.
*::: Μετάφραση (2012): Θ. Κ. Στεφανόπουλος, Αθήνα: Κίχλη @greek‑language.gr


τύρβη

: τύρβη < άγνωστης ετυμολογίας. Κατά τον Beekes η διτυπία τύρβη, σύρβη οδηγεί σε ετυμολόγηση από την προελληνική. Συγγενή: πιθανόν στις γερμανικές γλώσσες π.χ. παλαιά νορβηγική þyrpa-sk (συνωστίζομαι, μαζεύομαι παραβάλετε το τυρβάζω στη μέση φωνή). Δείτε και το σύρβη.

σύρβη

κατά το λεξικό

η αταξία, η σύγχυση από θόρυβο

≈ συνώνυμα: ὀχλαγωγία, τάραχος, ἀταξία, θόρυβος

≠ αντώνυμα: εὐκοσμία, εὐταξία

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἰσοκράτης, Περὶ ἀντιδόσεως, 130

τὴν τύρβην ἐν ᾗ ζῶμεν

※ 5ος αιώνας κε ⌘ Ἡσύχιος, Γλῶσσαι, Τ

<τύρβη> θόρυβος, [ἀγωγή,] τάραχος

ποιητική τύρβη

για βακχική γιορτή και όρχηση με συνοδεία αυλού

※ 2ος αιώνας κε, Παυσανίας, Κορινθιακά, ΙΙ.24, 6

※ τῷ Διονύσῳ δὲ καὶ ἑορτὴν ἄγουσι καλουμένην Τύρβην

ποιητική τύρβη

θορυβώδες γλέντι, το γλεντοκόπημα, ξεφάντωμα, ευθυμία

κατά το λεξικό Σούδα

η θήκη για αυλούς, η αὐλοθήκη

Κατά τον Ησύχιο

※ 5ος αιώνας κε ⌘ Ἡσύχιος, Γλῶσσαι, Σ

<σύρβη> γὰρ ἡ αὐλοθήκη. ἢ ταραχώδης


γυμνά

: γυμνά: ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου γυμνός στον πληθυντικό

στην έκφραση «τὰ γυμνά»:

περιοχές του σώματος που δεν καλύπτονταν από την πανοπλία της εποχής, μάλλον η δεξιά πλευρά γιατί έφερε το όπλο ενώ η ασπίδα κάλυπτε την αριστερή

στην έκφραση «τὰ γυμνά»:

τα πλευρικά τμήματα της παράταξης των στρατιωτιών

στρατιωτικός όρος


χάραξ

: χάραξ < → δείτε τη λέξη χαράσσω για το θέμα χᾰρᾰκ-

μυτερός πάσσαλος

ράβδος με διχάλα για να στερεώνονται τα αμπέλια

στρατόπεδο περιφραγμένο με πασσάλους


γραφεύς

: γραφεύς < γράφ(ω) + -εύς
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: γραφιάς ⇒ νέα ελληνικά: γραφιάς
::: ⇘ νέα ελληνικά: γραφέας

γραφέας, αντιγραφέας


λειχήν

λειχήν
-ῆνος

: λειχήν < λείχω (γλείφω) • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

είδος αναρριχητικού βρύου

λειχήνα, εξάνθημα, καρκίνωμα, ψώρα

ερυσίβη (ασθένεια των φυτών)


κλητήρ

: κλητήρ < → λείπει η ετυμολογία
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: (καθαρεύουσα) κλητήρ, ⇘ νέα ελληνικά: κλητήρας (με διαφορετική σημασία)

μάρτυρας που βεβαιώνει ότι έχει δοθεί δικαστική κλήση

νομικός όρος


λαμπτήρ

λαμπτήρ
-ῆρος

: λαμπτήρ < λάμπ(ω) + -τήρ
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: (καθαρεύουσα) λαμπτήρ ⇘ νέα ελληνικά: λαμπτήρας

Λαμπτήρια

ουδέτερο, πληθυντιικός

Λαμπτραί

για την ετυμολογική του αρχή

Κατηγορία:Σελίδες για τεκμηρίωση

για την ετυμολογική του αρχή

Κατηγορία:Σελίδες για τεκμηρίωση

σχάρα ή σκεύος όπου καίγονταν δάδες ξύλου για το φωτισμό των δωματίων

πυρσός, φανός

συνώνυμο του λαμπάς


χαυλιόδους

χαυλιόδους
-οντος
ὁ
χαυλιόδους
οἱ
χαυλιόδοντες
τοῦ
χαυλιόδοντος
τῶν
χαυλιοδόντων
τῷ
χαυλιόδοντῐ
τοῖς
χαυλιόδουσῐ(ν)
τὸν
χαυλιόδοντᾰ
τοὺς
χαυλιόδοντᾰς
χαυλιόδους
χαυλιόδοντες
τὼ
χαυλιόδοντε
τοῖν
χαυλιοδόντοιν

: χαυλιόδους < χαυλιο- άγνωστης ετυμολογίας, το οποίο ορισμένοι συνδέουν με το χαῦνος (σπογγώδης, πορώδης για τη σύσταση υλικών), με πιθανή ερμηνεία «αραιά, προξέχοντα» για τα δόντια + -όδους (ὀδούς)
: Και ουσιαστικοποιημένο αρσενικό .

ο χαυλιόδοντας

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 68, 71

ὁ κροκόδειλος ἔχει ὀδόντας μεγάλους καὶ χαυλιόδοντας
*:: […] τετράπουν χαυλιόδοντας φαῖνον


λάρυγξ

: λάρυγξ < → λείπει η ετυμολογία


λιμενοφύλαξ

: λιμενοφύλαξ < λιμήν, λιμεν- + -ο- + -φύλαξ

λιμενοφύλακας


χιτών

: χιτών < (άμεσο δάνειο) σημιτικής προέλευσης *kittan < ακκαδική 𒃰 (kitû / kita’um, λινάρι, λινός) < σουμεριακή gada.
: Συγγενή: μυκηναϊκή 𐀑𐀵 (ki-to).

-χίτων Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -χίτων στο Βικιλεξικό

ο χιτώνας, ανδρικό ένδυμα, το εσωτερικό ένδυμα (λινό ή μάλλινο) πάνω από το οποίο έριχναν το επανωφόρι (τη χλαίνα ή το ιμάτιο)

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Κύρου Παιδεία, 1, 3.17

※ ἦν δὲ ἡ δίκη τοιαύτη. παῖς μέγας μικρὸν ἔχων χιτῶνα παῖδα μικρὸν μέγαν ἔχοντα χιτῶνα ἐκδύσας αὐτὸν τὸν μὲν ἑαυτοῦ ἐκεῖνον ἠμφίεσε, τὸν δ᾽ ἐκείνου αὐτὸς ἐνέδυ».


καθαρτήρ

καθαρτήρ
-ῆρος

: καθαρτήρ < καθαίρω, θέμα καθαρ- (< καθαρός) + -τήρ

συνώνυμο του καθαρτής


βραστήρ

βραστήρ
-ῆρος

: βραστήρ < βράσσω, βρασ- (αναταράζω) ^((Χρειάζεται τεκμηρίωση…)) + -τήρ

το λιχνιστήρι

ελληνιστική κοινή


βραχίων

βραχίων
-ονος

: βραχίων < βραχύς Η ετυμολόγηση είναι αβέβαιη. Κατά την άποψη του λεξικογράφου Πολυδεύκη (Pollux), προέρχεται από το βραχίων, συγκριτικό βαθμό του επιθέτου βραχύς, επειδή το τμήμα αυτό του χεριού είναι μικρότερο από τον πήχυ («ὅτι ἐστὶ τοῦ πήχεως βραχύτερος»)]


πανδοχεύς

πανδοχεύς
-έως

: πανδοχεύς (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική grc με ... • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

μεταγενέστερη μορφή του πανδοκεύς: o πανδοχέας


κλήρωσις

κλήρωσις
-εως

: κλήρωσις < κληρόω / κληρῶ + -σις < κλῆρος


ταρσός

: ταρσός < ταρσ- μεταπτωτική βαθμίδα θέματος που υπάρχει στο τέρσομαι (ξηραίνω) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ters- (ξηρός). Δε σχετίζεται ετυμολογικά η πόλη Ταρσός.

πλέγμα από καλάμια όπου ξηραίνονταν φρούτα, καλαμωτή

πλατιές επιφάνειες

ο ταρσός, οστά του ποδιού


ταξιάρχης

: ταξιάρχης < τάξ(ις) + -άρχης

άλλη μορφή του ταξίαρχος


πραότης

πραότης
-ητος

: πραότης < πρᾶο(ς) + -της

άλλες μορφές: πρᾳότης < πρᾷος


φύσις

: φύσις < *φυ- (όπως και στο φύω) + -τις (> -σις) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε; . Συγγενή στην οικογένεια «φύω»: φυλή, φῦλον, φῦμα, φυτόν,

φυσική κατάσταση, φυσική μορφή

ανάστημα, μορφή

φυσική κλίση ή χαρακτήρας

προέλευση, καταγωγή

όλα τα πλάσματα


ταπεινότης

ταπεινότης
-ητος

: ταπεινότης < ταπεινό(ς) + -της
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: ταπεινότητα

η ιδιότητα του χαμηλού αναστήματος

εξευτελισμός

αχρειότητα, ευτέλεια


ταπείνωσις

ταπείνωσις
-εως

: ταπείνωσις < ταπεινόω / ταπεινῶ + -σις (-ωσις) < ταπεινός

ταπείνωση, εξευτελισμός

χαμηλή κοινωνική θέση


ταρίχευσις

ταρίχευσις
-εως

: ταρίχευσις < ταριχεύ(ω) + -σις


τάσις

: τάσις < τα- (μεταπτωτική βαθμίδα του θέματος στο ρήμα τείνω) + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: τάση

τέντωμα, ένταση, διάταση

ύψωση, ενίσχυση


ταλάντωσις

ταλάντωσις
-εως

: ταλάντωσις < ταλαντόω / ταλαντῶ + -σις (-ωσις) < τάλαντον


ταμίευσις

ταμίευσις
-εως

: ταμίευσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική ταμιεύ(ω) + -σις


τάνυσις

τάνυσις
-εως

: τάνυσις < τανύ(ω) + -σις

τέντωμα, τάνυση


τάξις

: τάξις < (τάσσω) ταγ- + -σις > -ξις

→ λείπει ο ορισμός (ή οι ορισμοί)

τάξη (μέρος συνόλου)


γύμνασις

γύμνασις
-εως

: γύμνασις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική γυμνάζω, γυμνα- + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: (καθαρεύουσα) γύμνασις ⇘ νέα ελληνικά: γύμναση


γυμνότης

γυμνότης
-ητος

: γυμνότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική γυμνό(ς) + -της
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: (καθαρεύουσα) γυμνότης ⇘ νέα ελληνικά: γυμνότητα

η γυμνότητα, η γύμνια


γύμνωσις

: γύμνωσις < γυμνόω, γυμνώ + -σις < γυμνός


κύφωσις

κύφωσις
-εως

: κύφωσις < (κυφόω, κυφόομαι) κυφω- + -σις < κυφός


κωμόπολις

κωμόπολις
-εως

: κωμόπολις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κώμ(η) + -ό- + πόλις

μικρή πόλη, κωμόπολη

ελληνιστική κοινή


διάβασις

διάβασις
-εως

: διάβασις < διαβαίνω, δια-βα- + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: διάβασις ⇘ νέα ελληνικά: διάβαση

η διάβαση, το πέρασμα προς κάπου

τρόπος περάσματος

το πέρασμα του χρόνου

ελληνιστική σημασία

το εβραϊκό Πάσχα, ως πέρασμα

ελληνιστική σημασία


διαβεβαίωσις

διαβεβαίωσις
-εως

: διαβεβαίωσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διαβεβαιόω, δια-βεβαιω- + -σις < → δείτε τη λέξη βέβαιος
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: διαβεβαίωση

η διαβεβαίωση

ελληνιστική κοινή


διαβίωσις

: διαβίωσις < αρχαία ελληνική διαβιόω / διαβιῶ + -σις < δια- + βιόω / βιῶ

ελληνιστική κοινή


φώρασις

: φώρασις (ελληνιστική κοινή) < → λείπει η ετυμολογία

εντοπισμός κλέφτη ή κλεμμένου αντικειμένου

ελληνιστική κοινή


φθινόπωρον

: φθινόπωρον, ήδη τον 5ο αιώνα πκε < φθίνω + ὀπώρ(α) + -ον. κυριολεκτικά: Η εποχή που φθίνουν, δηλαδή λιγοστεύουν τα φρούτα ή τελειώνει η ὀπώρα (η εποχή).
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: φθινόπωρο

το φθινόπωρο

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, στη Βικιθήκη

4 (Μελπομένη), 42.3
*:*: ὅκως δὲ γίνοιτο φθινόπωρον, προσίσχοντες ἂν σπείρεσκον τὴν γῆν, ἵνα ἑκάστοτε τῆς Λιβύης πλέοντες γινοίατο, καὶ μένεσκον τὸν ἄμητον·
*:*:: και, κάθε που ερχόταν φθινόπωρο, έπιαναν στεριά σ᾽ όποιο μέρος της Λιβύης έφταναν με τα πλοία τους, έσπερναν τη γη και περίμεναν να ωριμάσει το σιτάρι,
*:*:: Μετάφραση (1992): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr
*:* 9 (Καλλιόπη), 117.1
*:*: ἐπεὶ δὲ πολιορκεομένοισί σφι φθινόπωρον ἐπεγίνετο, [καὶ] ἤσχαλλον οἱ Ἀθηναῖοι ἀπό τε τῆς ἑωυτῶν ἀποδημέοντες καὶ οὐ δυνάμενοι ἐξελεῖν τὸ τεῖχος,
*:*:: Και καθώς ήρθε το φθινόπωρο κι η πολιορκία κρατούσε, οι Αθηναίοι βαρυγκομούσαν, και επειδή βρίσκονταν μακριά απ᾽ την πόλη τους και επειδή δεν μπορούσαν να κυριέψουν το τείχος.
*:*:: Μετάφραση (1995): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 3, 100.2

καὶ ἐξέπεμψαν Λακεδαιμόνιοι περὶ τὸ φθινόπωρον τρισχιλίους ὁπλίτας τῶν ξυμμάχων.
*::: Οι Λακεδαιμόνιοι έστειλαν, κατά το φθινόπωρο, τρεις χιλιάδες συμμαχικούς οπλίτες.
*::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr


φωστήρ

: φωστήρ < φω- (φῶς) < αρχαία ελληνική φαυστήρ < θέμα φαυ- + σ- + -τήρ

που δίνει φως

ακτινοβολία, αίγλη


τριετηρίς

τριετηρίς
-ίδος

: τριετηρίς < τρι- + -ετηρίς < τριέτηρος. Σε επιθετική λειτουργία και ουσιαστικοποιημένο: εννοείται θηλυκό ουσιαστικό όπως περίοδος, ἑορτή.

τριετής, που γίνεται κάθε τρία έτη (εννοείται ἑορτή)

σε επιθετική λειτουργία

τριετηρίδα (εννοείται περίοδος)

ουσιαστικοποιημένο


κακοποίησις

: κακοποίησις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κακοποιέω, κακοποιη- + -σις. Μορφολογικά αναλύεται σε κακο- + -ποίησις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: κακοποίηση (με ειδικότερη σημασία)

κακή πράξη, βλάβη, βλαπτική ενέργεια

ελληνιστική κοινή


διακήρυξις

διακήρυξις
-εως

: διακήρυξις < διακηρύσσω / διακηρύττω, διακηρυκ- + -σις > -ξις. Μορφολογικά αναλύεται σε δια- + αρχαία ελληνική κήρυξις.

δημοπρασία, πώληση με πλειστηριασμό (απαντά σε glossa)


διακίνησις

διακίνησις
-εως

: διακίνησις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διακινέω / διακινῶ, διακινη- + -σις (-ησις). Μορφολογικά αναλύεται σε δια- + κίνησις

ελαφριά κίνηση


διακόρευσις

διακόρευσις
-εως

: διακόρευσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διακορεύ(ω) + -σις

η διακόρευση

ελληνιστική κοινή

άλλες μορφές: διακόρησις


διακόσμησις

διακόσμησις
-εως

: διακόσμησις < διακοσμέω / διακοσμώ, διακοσμη- + -σις → δείτε τη λέξη κόσμος

διαρρύθμιση, τακτοποίηση (του σύμπαντος, φιλοσοφικός όρος)


διάκρισις

διάκρισις
-εως

: διάκρισις < διακρί(νω) + -σις

κρίση, συνετή απόφαση

η διάκριση, ο διαχωρισμός


πυρπόλησις

πυρπόλησις
-εως

: πυρπόλησις < → λείπει η ετυμολογία


πόσις

πόσις
& ποιητικός τύπος
πόσσις

: πόσις < πρωτοελληνική *pótis < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *pótis (κύριος, ιδιοκτήτης, σύζυγος). Συγγενές με τη λατινική potis και τη σανσκριτική पति (pátis).

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἄλκηστις, στίχ. 323 (323-324)

※ καὶ σοὶ μέν, πόσι,/γυναῖκ᾽ ἀρίστην ἔστι κομπάσαι λαβεῖν
*::: Κι εσύ, σύζυγε, μπορείς να παινευτείς πως έλαβες γυναίκα άριστη

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Πολιτικά, 1

(σπάνια στον πεζό λόγο) μέρη οἰκίας δεσπότης καὶ δοῦλος, καὶ πόσις καὶ ἄλοχος, καὶ πατὴρ καὶ τέκνα
*::: τα μέρη ενός οίκου είναι ο κύριος κι ο δούλος, ο σύζυγος και η σύζυγος, ο πατέρας και τα παιδιά


πόσις

: πόσις < πίνω • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 10 (κ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Αἴολον, Λαιστρυγόνας καὶ Κίρκην.), στίχ. 176

βρῶσίς τε πόσις τε

συμπόσιο, ευωχία, γλέντι

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 1 (Κλειώ), 172.1

συγγίνεσθαι ἐς πόσιν


ποσότης

ποσότης
-ητος

: ποσότης < πόσο(ς) + -της

ποσότητα συλλαβών


τύπωσις

τύπωσις
-εως

: τύπωσις < τυπόω / τυπῶ + -σις (-ωσις) < τύπος

σχηματισμός, διάπλαση


χρηστότης

: χρηστότης < αρχαία ελληνική χρηστ(ός) + -ότης

η χρηστότητα

ελληνιστική κοινή


χρησιμότης

: χρησιμότης < αρχαία ελληνική χρήσιμ(ος) + -ότης

ελληνιστική κοινή


χλιαρότης

: χλιαρότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική χλιαρό(ς) + -της

η ιδιότητα του χλιαρού

ελληνιστική κοινή


χλαμύς

: χλαμύς < προελληνική *χλᾰν- (συγγενές με τα χλαῖνα και χλανίς)

κοντός, τριγωνικός μανδύας που έδεναν στον δεξί ώμο, μακεδονικής προέλευσης που υιοθέτησαν γρήγορα και οι υπόλοιποι Ελληνες, στρατιωτικό ένδυμα και κυρίως των εφήβων που περιπολούσαν έφιπποι (μέχρι να ενηλικιωθούν)

※ οἰκτρότατον μάτηρ σε, Χαρίξενε, δῶρον ἐς ᾄδαν, ὀκτωκαιδεκέταν ἐστόλισεν χλαμύδι

Φρικτότερο δεν υπάρχει, η μάνα σου, Χαρίξενε, δώρο στον Άδη στα δεκαοχτώ σου χρόνια σε στόλισε με χλαμύδα.
*:: (@perseus.tufts.edu) ταφικό επίγραμμα που αποδίδεται στο Μελέαγρο από τα Γάδαρα (130-60 πΚΕ)


χελώνη

: χελώνη < συγγενής με το χέλυς, αιολικός τύπος : χελύνα, με το χέλειον + -ώνη

χελώνη χερσαία, χελώνη θαλασσία

το όστρακο της χελώνας

η λύρα (επειδή πρωτοκατασκευάστηκε με όστρακο χελώνας)

μουσικό όργανο

νόμισμα της Αίγινας με χελώνα στον εμπροσθότυπο

η δημιουργία σκέπης με ασπίδες (επειδή ήταν κυρτές), για την προστασία από τη βροχή ή τα εχθρικά βέλη-ακόντια-πέτρες σε επίθεση

ελληνιστική σημασία


χελιδών

χελιδών
-όνος

: χελιδών < συγγενές του κίχλη (δωρικός τύπος  κιχήλα) και χίχλη και ίσως ηχοποιητικό, αβέβαιης ετυμολογίας με κατάληξη -δών, χαρακτηριστική για πουλιά. • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 21 (φ. Τόξου θέσις.), στίχ. 411 (409-411 )

ὣς ἄρ᾽ ἄτερ σπουδῆς τάνυσεν μέγα τόξον Ὀδυσσεύς. | δεξιτερῇ δ᾽ ἄρα χειρὶ λαβὼν πειρήσατο νευρῆς· | ἡ δ᾽ ὑπὸ καλὸν ἄεισε, χελιδόνι εἰκέλη αὐδήν.
#:::έτσι κι ο Οδυσσέας εύκολα τάνυσε το μέγα τόξο, | μετά με το δεξί του χέρι τη χορδή δοκίμασε, | κι αυτή κελάηδησε καλά σαν χελιδόνα.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 568 (568-569)

τὸν δὲ μέτ᾽ ὀρθογόη Πανδιονὶς ὦρτο χελιδὼν | ἐς φάος ἀνθρώποις, ἔαρος νέον ἱσταμένοιο·
#:::Μετά απ᾽ αυτόν η χελιδόνα, η κόρη του Πανδίονα, που ορθρινά θρηνεί, | σηκώνεται στο φως για τους ανθρώπους, μόλις αρχίζει η άνοιξη.
#:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 22.4

ἰκτῖνοι δὲ καὶ χελιδόνες δι᾽ ἔτεος ἐόντες οὐκ ἀπολείπουσι, γέρανοι δὲ φεύγουσαι τὸν χειμῶνα τὸν ἐν τῇ Σκυθικῇ χώρῃ γινόμενον φοιτῶσι ἐς χειμασίην ἐς τοὺς τόπους τούτους.
#:::Έπειτα, τα περδικογέρακα και τα χελιδόνια μένουν εκεί όλον τον χρόνο, και οι γερανοί, για να γλιτώσουν από τον χειμώνα που κάνει στη χώρα της Σκυθίας, πηγαίνουν να ξεχειμάσουν σ᾽ αυτούς τους τόπους.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

το χελιδονόψαρο

χελιδόνες θαλάττιαι

το μαλακό τμήμα στην οπλή των αλόγων (ίσως επειδή ήταν δισχιδές σαν ουρά χελιδονιού), αλλά και στο πόδι του σκύλου

※ χελιδών τό κοῖλον τῆς ὁπλῆς (※ 5ος αιώνας κε ⌘ Ἡσύχιος, Γλῶσσαι, Χ)

το μαλακό τμήμα πάνω στον ανθρώπινο αγκώνα

χελιδών τοῦ ἀνθρώπου τό ἄνωθεν τοῦ ἀγκῶνος τό κατά τάς καμπάς

οι ξένοι, ειδικά όσοι δεν μιλούσαν ελληνικά

※ Κλυταιμνήστρα: εἴπερ ἐστὶ μὴ χελιδόνος δίκην / ἀγνῶτα φωνὴν βάρβαρον κεκτημένη, / ἔσω φρενῶν λέγουσα πείθω νιν λόγῳ.

Μ᾽ αν ίσως και δεν έχει σαν το χελιδόνι / βαρβαρικιά στη γλώσσα της φωνή και ξένη, / τα φρόνιμά μου ακούοντας θα νιώσει λόγια.
#:: Αισχύλος, Ἀγαμέμνων, 1050-1052 greek-language.gr Μετάφραση: Ιωάννης Γρυπάρης


χειρίς

: χειρίς < χείρ + -ίς

το μανίκι, η χειρίδα, ειδικά το φαρδύ, σαν στα ρούχα των Περσών

το κάλυμμα του χεριού, το γάντι


χαύνωσις

χαύνωσις
-εως

χαύνωσις < χαυνόω / χαυνῶ + -σις (-ωσις) < χαῦνος

το να νερώνει κάποιος κάτι, να του προσθέτει κάτι υγρό για να το κάνω πιο εύπλαστο, πιο μαλακό

χαλάρωση, μαλθακότητα, κενό χρόνου, διάλειμμα

ελληνιστική σημασία

ελάφρυνση, ύφεση


κακότης

κακότης
-ητος

: κακότης < κακό(ς) + -της

ανανδρία, δειλία

μοχθηρία, πονηριά

κακή κατάσταση, κακοδαιμονία, αθλιότητα


κάκωσις

: κάκωσις < κακόω / κακῶ + -σις < κακός

ταλαιπωρία (όπως των πληρωμάτων πλοίων)

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 7, 82.1

ἐπειδὴ δ᾽ οὖν δι᾽ ἡμέρας βάλλοντες πανταχόθεν τοὺς Ἀθηναίους καὶ ξυμμάχους ἑώρων ἤδη τεταλαιπωρημένους τοῖς τε τραύμασι καὶ τῇ ἄλλῃ κακώσει, κήρυγμα ποιοῦνται Γύλιππος καὶ Συρακόσιοι
#::: Αφού, λοιπόν, έριχναν όλη την ημέρα, απ᾽ όλες τις μεριές, απάνω στους Αθηναίους και τους συμμάχους τους, όταν τους είδαν εξαντλημένους και από τα τραύματα και από την άλλη κακουχία, ο Γύλιππος, οι Συρακούσιοι και οι σύμμαχοί τους έβγαλαν προκήρυξη.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

κακοποίηση (όπως του ηγεμόνα)

δυστυχία, φθορά


δήλωσις

δήλωσις
-εως

: δήλωσις < δηλόω, δηλω- + -σις

εξήγηση, κατάδειξη, απόδειξη, φανέρωση

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Πλάτων, Πολιτικός, 287a

ἔτι δ᾽ αὖ πρὸς τούτοις τὸν περὶ τὰς τοιάσδε συνουσίας ψέγοντα λόγων μήκη καὶ τὰς ἐν κύκλῳ περιόδους οὐκ ἀποδεχόμενον, ὅτι χρὴ τὸν τοιοῦτον μὴ [πάνυ] ταχὺ μηδ᾽ εὐθὺς οὕτω μεθιέναι ψέξαντα [287] μόνον ὡς μακρὰ τὰ λεχθέντα, ἀλλὰ καὶ προσαποφαίνειν οἴεσθαι δεῖν ὡς βραχύτερα ἂν γενόμενα τοὺς συνόντας ἀπηργάζετο διαλεκτικωτέρους καὶ τῆς τῶν ὄντων λόγῳ δηλώσεως εὑρετικωτέρους, τῶν δὲ ἄλλων καὶ πρὸς ἄλλ᾽ ἄττα ψόγων καὶ ἐπαίνων μηδὲν φροντίζειν μηδὲ τὸ παράπαν ἀκούειν δοκεῖν τῶν τοιούτων λόγων

→ λείπει η μετάφραση


δήμευσις

δήμευσις
-εως

: δήμευσις < δημεύ(ω) + -σις < δῆμος

η κατάσχεση περιουσίας


ἀγνότης

: ἀγνότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική ἀγνό(ς) + -της

ελληνιστική κοινή


ἀγριότης

: ἀγριότης < ἄγριο(ς) + -της

η σκληρότητα


βίωσις

: βίωσις, (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική βι(ῶ) / βιόω + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: βίωση

ελληνιστική κοινή


βολίς

: βολίς < αρχαία ελληνική βολ(ή) + -ίς < → δείτε τη λέξη βάλλω

το δόρυ, το ακόντιο

το ρίξιμο των ζαριών


βλάστησις

βλάστησις
-εως

: βλάστησις ήδη τον 4ο αιώνα πκε < βλαστάνω, βλαστη- + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: βλάστηση

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 6, 9 @scaife.perseus

Πτερορρυεῖ δὲ ἅμα τοῖς πρώτοις τῶν δένδρων καὶ ἄρχεται αὖθις ἀπολαμβάνειν τὴν πτέρωσιν ἅμα τῇ τούτων βλαστήσει.
*::: → λείπει η μετάφραση

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόφραστος, Περὶ φυτῶν αἰτιῶν, 1.12.6, @scaife.perseus

ἡ δ ὑπὸ τοῦ ψύχους κώλυσις τῆς βλαστήσεως ἀληθὴς μὲν οὐκ ἔτι δὲ ποιεῖ μερισμὸν φυσικόν.

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόφραστος, Enquiry into Plants, 6.5.4, @scaife.perseus

ἄρχεται δὲ τῆς βλαστήσεως θέρους τελειοῦται δὲ μετοπώρου.


βλεφαρίς

βλεφαρίς
-ίδος

: βλεφαρίς < βλέφαρ(ον) + -ίς
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: βλεφαρίδα

ανθρώπινο σώμα

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἱππῆς, στίχ. 373

τὰς βλεφαρίδας σου παρατιλῶ.
*:::Θα ξεπουπουλίσω τα ματοτσίνορά σου.
*:::Μετάφραση (2005): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἐκκλησιάζουσαι, στίχ. 402 (400-402)

«οὐ δεινὰ τολμᾶν τουτονὶ δημηγορεῖν, | καὶ ταῦτα περὶ σωτηρίας προκειμένου, | ὃς αὐτὸς αὑτῷ βλεφαρίδ᾽ οὐκ ἐσώσατο;»
*:::«πώς τολμάει ο ξετσίπωτος να θέλει | να σώσει την πατρίδα, αφού δεν μπόρεσε | να σώσει ως τώρα ούτ᾽ ένα τσίνορό του;».
*:::Μετάφραση (1970): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Κέδρος @greek‑language.gr


βλέψις

: βλέψις, (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική βλέπω, βλεπ- βλεψ- -ις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: βλέψις ⇘ νέα ελληνικά: βλέψη

το να βλέπουμε, κοίταγμα

ελληνιστική κοινή

αυτό που κοιτάμε

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή


βούλησις

βούλησις
-εως

: βούλησις < βούλομαι, βουλη- + -σις
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: βούλησις ⇘ νέα ελληνικά: βούληση

θέληση, επιθυμία

το νόημα (όπως ενός ποιήματος)


βραχύτης

: βραχύτης < βραχύ(ς) + -της < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *mréǵʰus (βραχύς) < *mreǵʰ- + *-us

η ιδιότητα του κοντού, η βραχύτητα


γειτνίασις

: γειτνίασις < → λείπει η ετυμολογία

η γειτονιά. η γειτνίαση


γενειάς

γενειάς
-άδος

: γενειάς < → λείπει η ετυμολογία


γένεσις

: γένεσις < θέμα γενε- < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵenh₁- + -σις.
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: γένεση

πηγή, δημιουργία, απαρχή

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 14 (Ξ. Διὸς ἀπάτη.), στίχ. 302 (μιλάει η Ήρα) @greek‑language.gr

Ὠκεανόν τε, θεῶν γένεσιν, καὶ μητέρα Τηθύν

[να δω] τον Ωκεανό, γεννήτορα/αρχή των θεών και τη μητέρα Τηθύ

γέννημα, απόγονος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Τραχίνιαι, στίχ. 380 (379-380)

ἦ κάρτα λαμπρὰ καὶ κατ᾽ ὄνομα καὶ φύσιν,
πατρὸς μὲν οὖσα γένεσιν Εὐρύτου ποτὲ
Ἰόλη ᾽καλεῖτο,
#::: ήταν εξαιρετικά λαμπρή και στ' όνομα και στη θωριά (μορφή, φύση)
γιατί ήταν κόρη (γέννημα) του Εύρυτου κι
Ιόλη την ελέγαν

γένος, είδος ζώων

για το βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης (ελληνιστική κοινή)


γενναιότης

γενναιότης
-ητος

: γενναιότης < γενναῖο(ς) + -της

ευγένεια πνεύματος, καταγωγής

γονιμότητα, ευφορία του εδάφους

η γενναιότητα

ελληνιστική σημασία

ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: γενναιότητα


γήρανσις

: γήρανσις < → λείπει η ετυμολογία


γύψωσις

γύψωσις
-εως

: γύψωσις (ελληνιστική κοινή) < γυψόω, γυψώ + -σις < ἡ γύψος
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: (καθαρεύουσα) γύψωσις ⇘ νέα ελληνικά: γύψωση


διερμήνευσις

διερμήνευσις

: διερμήνευσις < διά (δι-) + αρχαία ελληνική ἑρμηνεύω < ἑρμηνεύς

ελληνιστική κοινή


διερεύνησις

διερεύνησις
-εως

: διερεύνησις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική grc / διερευνῶ (< (διά) δι- + ἐρευνάω), διερευνη- + -σις

η διερεύνηση

ελληνιστική κοινή


διευθέτησις

διευθέτησις
-εως

: διευθέτησις < διευθετέω / διευθετῶ, διευθετη- + -σις (-ησις) < δι- (διά) + εὐθετῶ (τακτοποιώ)

καλή τάξη, διευθέτηση


χαυνότης

χαυνότης
-ότητος

χαυνότης(ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική χαῦν(ος) + -ότης: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: χαυνότητα

χαλαρότητα, μαλθακότητα, αραιότητα, για κάτι που δεν είναι στέρεο (για έδαφος: π.χ. το χιόνι ή το μαλακό χώμα)


χαρτοφύλαξ

χαρτοφύλαξ
-ακος

: χαρτοφύλαξ < χαρτο- + αρχαία ελληνική -φύλαξ
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: χαρτοφύλακας (με διαφορετική σημασία)

άλλη μορφή του χαρτουλάριος: αυτός που τηρεί κάποιο αρχείο, που είναι υπεύθυνος γι' αυτό


χάρις

: χάρις < θέμα χαρ- + -ις < χαίρω, *χαρ-jω
: Ήδη, μυκηναϊκά ονόματα 𐀏𐀪𐀮𐀄 (ka-ri-se-u, Χαρισεύς), 𐀏𐀪𐀯𐀍 (ka-ri-si-jo, Χαρίσιος)

η χάρη, το θέλγητρο, το κάλλος

ευμένεια, ευεργεσία, δώρο

οφειλόμενη τιμή, προσφορά, λατρεία


φωτοδότις

θηλυκό του φωτοδότης, η φωτοδότρα

ελληνιστική κοινή


φίμωσις

: φίμωσις < αρχαία ελληνική φιμόω + -σις

ελληνιστική κοινή


φωλεά

: φωλεά < φωλεός (αρσενικό)

άλλη μορφή του φωλεός

άλλες μορφές: φωλέα


φυσαλλίς

φυσαλλίς
-ίδος
φυσαλίς (transliteration)

: φυσαλλίς < φῦσ(α) (φύσημα) + -αλλίς < φυσάω-φυσῶ

αρχική σημασία

μουσικό όργανο

φουσκάλα, φυσαλίδα


διευκρίνησις

διευκρίνησις

: διευκρίνησις < αρχαία ελληνική grc / διευκρινῶ < εὐκρινέω / εὐκρινῶ < εὐκρινής < εὖ + κρίνω

ανάλυση, διευκρίνιση

ελληνιστική κοινή


διήγησις

διήγησις
-εως

: διήγησις < διηγέομαι / διηγοῦμαι (< διά, δι- + ἡγέομαι), διηγη- + -σις

διήγηση, αφήγηση, εξιστόρηση


διήθησις

διήθησις
-εως

: διήθησις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική grc / διηθῶ (< δι- + ἠθέω), διηθη- + -σις

ελληνιστική κοινή


δικαίωσις

δικαίωσις
-εως

: δικαίωσις < δικαιόω / δικαιώ + -σις

απονομή δικαιοσύνης (είτε με ποινή, είτε με αθώωση)

νομικός όρος

δίκαιη κρίση

νομικός όρος

απαίτηση, απαίτηση

νομικός όρος

ελληνιστική σημασία


κακογλωσσία

: κακογλωσσία < κακο- + -γλωσσία
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ νέα ελληνικά: κακογλωσσιά

η κακογλωσσιά, δυσφήμιση

ελληνιστική κοινή


κατάβασις

: κατάβασις < (καταβαίνω) < κατα- + θέμα βα- + -σις < → δείτε τις λέξεις βαίνω και grc

ο κατήφορος, η κατωφέρεια

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 7 (Πολύμνια), 223.1

ἀπὸ γὰρ τοῦ ὄρεος ἡ κατάβασις συντομωτέρη τε ἐστὶ καὶ βραχύτερος

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Κύρου Ἀνάβασις, 7, 8.26 Οι τελευταίες γραμμές του έργου

ἀριθμὸς συμπάσης τῆς ὁδοῦ τῆς ἀναβάσεως καὶ καταβάσεως σταθμοὶ διακόσιοι δεκαπέντε, παρασάγγαι χίλιοι ἑκατὸν πεντήκοντα, στάδια τρισμύρια τετρακισχίλια διακόσια πεντήκοντα πέντε. χρόνου πλῆθος τῆς ἀναβάσεως καὶ καταβάσεως ἐνιαυτὸς καὶ τρεῖς μῆνες.
#::: Όλος όλος ο δρόμος που βαδίσαμε στον πηγεμό για την εκστρατεία και στο γυρισμό ήταν διακόσιοι δεκαπέντε σταθμοί, χίλιοι εκατόν πενήντα πέντε παρασάγγες, τριάντα τέσσερις χιλιάδες εξακόσια πενήντα στάδια. Όσο για το χρονικό διάστημα που κάμαμε να πάμε στην εκστρατεία και να γυρίσουμε, αυτό ήταν ένας χρόνος και τρεις μήνες.
#::: Μετάφραση (1981): Γεώργιος Δ. Ζευγώλης. Αθήνα:ΟΕΔΒ @greek‑language.gr


κώφωσις

κώφωσις
-εως

: κώφωσις < κωφόω / κωφῶ κυφω- + -σις < κωφός


κωφότης

κωφότης
-ητος

: κωφότης < κωφό(ς) + -της


λαμπρότης

λαμπρότης
-ητος

: λαμπρότης < λαμπρό(ς) + -της

λαμπρότητα, φωτεινότητα

μεγαλοπρέπεια


λαμπυρίς

: λαμπυρίς < *λαμπυλ(λ)ίς με ανομοίωση [l] [l] > [l] [r] < λάμπ(ω) + υποκοριστικό επίθημα -υλλίς ή -υλίς
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: λαμπυρίδα ⇒ νέα ελληνικά: λαμπυρίδα

η λαμπυρίδα, η πυγολαμπίδα


λάξευσις

λάξευσις
-εως

: λάξευσις < λαξεύ(ω) -σις

ελληνιστική κοινή


λάρναξ

: λάρναξ < προέλευσης από την προελληνική με κατάληξη -αξ

κιβώτιο στο οποίο τοποθετούσαν πράγματα του σπιτιού, μπαούλο

τεφροδόχος ή θήκη για οστά, οστεοθήκη, λάρνακα

λίκνο στο οποίο τοποθετούνταν τα νεογέννητα βρέφη


λάτρις

: λάτρις < λάτρον < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *leh₁y (παρέχω, κατέχω)

έμμισθος υπηρέτης ή υπηρέτρια

δούλος ή δούλη

κατ’ επέκταση

Ἀπόλλωνος λάτρις


λειότης

λειότης
-τητος

: λειότης < λεῖο(ς) + -της


λείανσις

λείανσις
-εως

: λείανσις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική λειαίνω, λειαν- + -σις

άλλη μορφή του λέανσις < αρχαία ελληνική λεαίνω

ελληνιστική κοινή


λέξις

: λέξις < λεκ-σις < λεγ-σις < λέγ(ω) + -σῐς (ουσιαστικό δηλωτικό της πράξης του λέγω) Παραβάλετε την γλώσσα του Ησυχίου λέγμα «τὸ εἰπεῖν»
: Δεν σχετίζεται με το λῆμμα που είναι από το λαμβάνω.

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα λεξι- στο Βικιλεξικό

λόγος, λόγια, έκφραση, ομιλία

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 3, 396c

Ὁ μέν μοι δοκεῖ, ἦν δ’ ἐγώ, μέτριος ἀνήρ, ἐπειδὰν ἀφίκηται ἐν τῇ διηγήσει ἐπὶ λέξιν τινὰ ἢ πρᾶξιν ἀνδρὸς ἀγαθοῦ, ἐθελήσειν ὡς αὐτὸς ὢν ἐκεῖνος ἀπαγγέλλειν καὶ οὐκ αἰσχυνεῖσθαι ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ μιμήσει
#::: Ο σωστός και μετρημένος άνθρωπος, όταν πρόκειται στη σειρά της ομιλίας του ν᾽ αναφέρει λόγια ή πράξη ενός επίσης σωστού ανθρώπου, θα προσπαθήσει να μιλήσει σαν να ήταν εκείνος ο ίδιος και δε θα ντραπεί γι᾽ αυτή τη μίμηση
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

≠ αντώνυμα: ᾠδή

τρόπος ομιλίας, λεκτικό, ύφος, γλώσσα (λ.χ. στα δικαστήρια)

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους, p.17d

νῦν ἐγὼ πρῶτον ἐπὶ δικαστήριον ἀναβέβηκα, ἔτη γεγονὼς ἑβδομήκοντα· ἀτεχνῶς οὖν ξένως ἔχω τῆς ἐνθάδε λέξεως.
#::: Πρώτη φορά τώρα, που είμαι εβδομήντα χρόνων, παρουσιάζομαι μπροστά σε δικαστήριο· αληθινά λοιπόν δε γνωρίζω καθόλου τη γλώσσα που μιλούν εδώ μέσα.
#::: Μετάφραση (1923): Παύλος Νιρβάνας. Αθήνα: Ελευθερουδάκης @greek‑language.gr

σπάνιος όρος ο οποίος χρειάζεται επεξήγηση

το κείμενο ενός συγγραφέα κατ᾿ αντιδιαστολή προς την εξήγηση του κειμένου

«αἱ λέξεις»: το γλωσσάριο

στον πληθυντικό


λεπίς

: λεπίς < θέμα λεπ- (όπως στο λέπω) + -ίς

τα λέπια του ψαριού

ρίνισμα (χαλκού)

μεταλλικό έλασμα

η λεπίδα (του πριονιού)

η νιφάδα (του χιονιού)


λεπτότης

λεπτότης
-τητος

: λεπτότης < λεπτό(ς) + -της

ισχνότητα, η ιδιότητα του λεπτού

εξυπνάδα, ευφυΐα


λέπτυνσις

λέπτυνσις
-εως

: λέπτυνσις < λεπτύν(ω) + -σις

η ενέργεια του λεπτύνω, κάνω κάτι λεπτό


λεύκανσις

λεύκανσις
-εως

: λεύκανσις < λευκαίνω, λευκαν- + -σις

άσπρισμα, λεύκανση, η διαδικασία του λευκαίνω: κάνω κάτι λευκό


λιθίασις

: λιθίασις < λιθ(ιόω) + -ίασις < λίθος


λοξότης

: λοξότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική λοξό(ς) + -της

η λοξότητα, πλάγια διεύθυνση

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή


μελιχρότης

μελιχρότης
-ητος

: μελιχρότης (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική μελιχρό(ς) + -της

μελιχρότητα, γλυκύτητα

ελληνιστική κοινή


πέρκη

: πέρκη < → λείπει η ετυμολογία


ποίησις

ποίησις
-εως

: ποίησις < ποιέω / ποιώ, ποιη- + -σις (-ησις)

-ποίησις Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -ποίησις στο Βικιλεξικό

δημιουργία, κατασκευή

ποίηση, η ποιητική τέχνη


ποιότης

ποιότης
-ητος

: ποιότης < αοριστολογικό ποιό(ς) (< ερωτηματική αντωνυμία ποῖος) + -της

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Θεαίτητος, 182a @scaife.perseus όπου απολογείται γι' αυτό το «ἀλλόκοτον ὄνομα»

[…] καὶ τὸ μὲν πάσχον αἰσθητικὸν ἀλλʼ οὐκ αἴσθησιν ἔτι γίγνεσθαι, τὸ δὲ ποιοῦν ποιόν τι ἀλλʼ οὐ ποιότητα; ἴσως οὖν ἡ ποιότης ἅμα ἀλλόκοτόν τε φαίνεται ὄνομα καὶ οὐ μανθάνεις ἁθρόον λεγόμενον· κατὰ μέρη οὖν ἄκουε.

[…] καὶ ὅτι τὸ πάσχον γίνεται κάτι ποὺ αἰσθάνεται ὄχι ὅμως καὶ αἴσθημα, ἐνῶ τὸ ποιοῦν γίνεται κάτι ποιοτικὸ ὄχι ὅμως καὶ ποιότητα; Ἴσως ὅμως ἡ ποιότητα φαίνεται ἀλλόκοτο ὄνομα καὶ συνάμα δὲν τὸ καταλαβαίνεις ὅταν λέγεται γενικά. Ἄκουσέ τὸ λοιπὸν κατὰ τὰ μέρη του. (Μετάφραση: Ιωάννης Ν. Θεοδωρακόπουλος, Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα, 1980)


πόλις

πόλις
-εως
πτόλις

: πόλις < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *tpólHis < *tpelH- (οχύρωση)
: Ήδη μυκηναϊκή 𐀡𐀵𐀪𐀍 (po-to-ri-jo, πτόλιος). Για το [pt] δείτε τη μορφή πτόλις.

το φρούριο της πόλης, η ακρόπολή της, (με την υπόλοιπη πόλη, στην Αθήνα τουλάχιστον, να αποκαλείται σε παλιότερες εποχές άστυ)

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 2, 15 Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

καλεῖται δὲ διὰ τὴν παλαιὰν ταύτῃ κατοίκησιν καὶ ἡ ἀκρόπολις μέχρι τοῦδε ἔτι ὑπ᾽ Ἀθηναίων πόλις.

πόλη, η πόλη κράτος, η πατρίδα, ο τόπος κάποιου

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 19 (τ. Ὀδυσσέως καὶ Πηνελόπης ὁμιλία. Νίπτρα.), στίχ. 105

τίς πόθεν εἰς ἀνδρῶν; πόθι τοι πόλις ἠδὲ τοκῆες;

ποιός είσαι, κι αποπούθε ; Ποιοί 'ν' οι γονιοί σου, ο τόπος σου; (απόδοση: Αργύρης Εφταλιώτης

χώρα, μεγάλη περιοχή

※ 5ος/4ος αιώνας πκε αιώνας ⌘Λυσίας, 6. Κατ’ Ἀνδοκίδου ἀσεβείας [In Andocidem], 6

ἔπειτα δὲ καὶ διώχληκε πόλεις πολλὰς ἐν τῇ ἀποδημίᾳ, Σικελίαν, Ἰταλίαν, Πελοπόννησον, Θετταλίαν, Ἑλλήσποντον, Ἰωνίαν, Κύπρον

η ελεύθερη πολιτεία, η δημοκρατία

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Ἀντιγόνη, στίχ. 738 (737-739)

[-Αἵμων:] πόλις γὰρ οὐκ ἔσθ᾽ ἥτις ἀνδρός ἐσθ᾽ ἑνός.
[-Κρέων:] οὐ τοῦ κρατοῦντος ἡ πόλις νομίζεται;
[-Αἵμων:] καλῶς γ᾽ ἐρήμης ἂν σὺ γῆς ἄρχοις μόνος.
#::: Αίμων: Δε λέγεται πόλη αυτή που ανήκει σε έναν άνδρα Κρέων: Δε θεωρείται ότι η πόλη ανήκει σε εκείνον που κρατάει την εξουσία; Αίμων: Θα ήσουν θαυμάσιος μονάρχης σε μια έρημο

το σύνολο των πολιτών, ο δήμος

το δικαίωμα του πολίτη, η ιδιότητα του πολίτη

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Δημοσθένης, Κατὰ Μειδίου περὶ τοῦ κονδύλου, 106

νῦν δὲ τούτοις οἷς ἐποίει καὶ διεπράττετ᾽ ἐκεῖνά τε καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, τὴν πόλιν, τὸ γένος, τὴν ἐπιτιμίαν, τὰς ἐλπίδας
#::: τώρα φαίνεται πως όσα έκανε στόχευαν στα πάντα, όσα είναι δικά μου, την ιδιότητά μου ως πολίτη, την οικογένειά μου, τα προνόμιά μου, τις ελπίδες μου
#::: Μετάφραση (1989): Γ. Ξανθάκη-Καραμάνου, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών @greek‑language.gr


πολυευσπλαγχνία

πολυευσπλαγχνία
-ας

: πολυευσπλαγχνία < πολυεύσπλαγχν(ος) + -ία

μεγάλη ευσπλαγχνία, πολυευσπλαγχνία

άλλες μορφές: πολυσπλαγχνία


φυσητήρ

: φυσητήρ < → λείπει η ετυμολογία

όργανο για φύσημα, φυσητήρι

η δίοδος αναπνοής φάλαινας (φυσητήρας)

αυτός που φυσάει

ελληνιστική σημασία

είδος φάλαινας, φυσητήρας

ελληνιστική σημασία


τάπης

: τάπης < → λείπει η ετυμολογία

ο τάπητας, το χαλί

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 4 (δ. Τὰ ἐν Λακεδαίμονι.), στίχ. 124

Ἀλκίππη δὲ τάπητα φέρεν μαλακοῦ ἐρίοιο,
*:::η Αλκίππη, που της έφερε μάλλινο μαλακό κιλίμι,
*::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Πλοῦτος, στίχ. 542 (540-542)

πρὸς δέ γε τούτοις ἀνθ᾽ ἱματίου μὲν ἔχειν ῥάκος· ἀντὶ δὲ κλίνης | στιβάδα σχοίνων κόρεων μεστήν, ἣ τοὺς εὕδοντας ἐγείρει· | καὶ φορμὸν ἔχειν ἀντὶ τάπητος σαπρόν·
*::: Και να φοράω παλιοκούρελα, για κρεβάτι μου | να ᾽χω μια στίβα από βούρλα γεμάτη με κοριούς —δε σ᾽ αφήνουνε μάτι όλη νύχτα να κλείσεις— | για χαλί παλιοψάθα λιωμένη·
*:::Μετάφραση (1956): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Ι. Ν. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr


πυρόμαντις

πυρόμαντις
-εως

: πυρόμαντις < αρχαία ελληνική πυρό- + μάντις

ελληνιστική κοινή

πυρομάντισσα

ελληνιστική κοινή


βίσων

: βίσων < → λείπει η ετυμολογία

θηλαστικό ζώο


σπαθίον

: σπαθίον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική σπάθ(η) + υποκοριστικό επίθημα -ίον
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ μεσαιωνικά ελληνικά: σπαθίν ⇒ νέα ελληνικά: σπαθί

υποκοριστικό του σπάθη


χελώνιον

: χελώνιον < → λείπει η ετυμολογία

κέλυφος χελώνας

※ '2ος/3ος κε' αιώνας ⌘ Κλαύδιος Αιλιανός, Περὶ ζῴων ἰδιότητος, Βιβλίον ιζ΄, 3

τάς γε μὴν χελώνας εἶναι τοσαύτας τὸ χελώνιον, ὡς χωρεῖν μεδίμνους Ἀττικοὺς καὶ ἓξ αὐτό.

κέλυφος καβουριού

※ '10ος κε' αιώνας ⌘ Λεξικό Σουίδα, Βιβλίο 4.Τ.311 @scaife.perseus

ἢ ὅτι Ἀϲϲερίνα τόποϲ ἐν Τενέθω, ἔνθα ποταμίϲκοϲ, ἐν ῷ καρκίνοι τὰ χελώνια διηρθρωμένα ἐπὶ πλεῖον ἔχοντεϲ καὶ πελέκει ἐμφερῆ.

τοξωτό μέρος της πλάτης

μύες της πλάτης

στον πληθυντικό αριθμό

τμήμα γερανού στο οποίο περιστρέφεται ο άξονας

μέρος μιας μηχανής άρδευσης

ένα είδος τόξου

νόμισμα της Τενέδου όπου απεικονίζεται μία χελώνα


πρατήριον

: πρατήριον < πρατήρ< πιπράσκω / πέρνημι < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *per- (διαπερνώ, διασχίζω)

αγορά, παζάρι

σκλαβοπάζαρο

※ 1ος πκε αιώνας ⌘ Διόδωρος Σικελιώτης, Βιβλιοθήκη Ἱστορική, 15, 7

Ὕστερον δ' ἔκ τινων λόγων προσκόψας αὐτῷ παντελῶς ἀπηλλοτριώθη, καὶ προαγαγὼν εἰς τὸ πρατήριον ὡς ἀνδράποδον ἀπέδοτο μνῶν εἴκοσι.


διάκενον

: διάκενον < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου διάκενος
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ νέα ελληνικά: διάκενο


δημογέρων

δημογέρων
-οντος

: δημογέρων, ομηρικό < δημο- + γέρων
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: δημογέροντας

ο πρεσβύτερος, ο γεροντότερος


λεξίδιον

λεξίδιον
-ου

: λεξίδιον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική λέξ(ις) + υποκοριστικό επίθημα -ίδιον

μικρή λέξη, λεξίδιο

υποκοριστικό


χρηματιστήριον

χρηματιστήριον

: χρηματιστήριον < → λείπει η ετυμολογία

τόπος όπου γίνονται διαπραγματεύσεις

ελληνιστική κοινή

χρηματιστηριακό γραφείο

ελληνιστική κοινή


γυμνάσιον

: γυμνάσιον ήδη τον 6ο αιώνα στον Ανακρέοντα < γυμνάζω, γυμνασ- + -ιον < → δείτε τη λέξη γυμνός

ο χώρος άσκησης, άθλησης

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Ἀλέξανδρος, 40.1

Ἐπεὶ δὲ τοὺς περὶ αὑτὸν ἑώρα παντάπασιν ἐκτετρυφηκότας καὶ φορτικοὺς ταῖς διαίταις καὶ πολυτελείαις ὄντας, ὥσθ᾽ Ἅγνωνα μὲν τὸν Τήϊον ἀργυροῦς ἐν ταῖς κρηπῖσιν ἥλους φορεῖν, Λεοννάτῳ δὲ πολλαῖς καμήλοις ἀπ᾽ Αἰγύπτου κόνιν εἰς τὰ γυμνάσια παρακομίζεσθαι, Φιλώτᾳ δὲ πρὸς θήρας σταδίων ἑκατὸν αὐλαίας † γεγονέναι, μύρῳ δὲ χρωμένους ἰέναι πρὸς ἄλειμμα καὶ λουτρὸν ὅσῳ ‹πρότερον› οὐδ᾽ ἐλαίῳ, τρίπτας δὲ καὶ κατευναστὰς περιαγομένους,
#::: Έβλεπε όμως ότι οι άνθρωποι που περιβάλλοντός του είχαν γίνει τρυφηλοί και ενοχλητικοί με τον τρόπο ζωής και τις πολυτέλειές τους. Για παράδειγμα, ο Άγνων από την Τέω είχε στα παπούτσια του ασημένιες πρόκες, ο Λεοννάτος είχε φέρει από την Αίγυπτο με πολλές καμήλες άμμο στα γυμναστήρια και ο Φιλώτας είχε δίχτυα για το κυνήγι εκατό σταδίων· πήγαιναν για άλειμμα και για λουτρό χρησιμοποιώντας τόσο πολύ μύρο όσο προηγουμένως ούτε λάδι δεν είχαν. Έβλεπε ότι περιστοιχίζονταν από υπηρετικό προσωπικό για τρίψιμο και χαλάρωση.
#::: Μετάφραση (2012): Γιαγκόπουλος, Α.Ι., Ζ.Ε. Μαλαθούνη. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. @greek‑language.gr

το σχολείο, ο χώρος εκμάθησης της γυμναστικής


βουνόν

αιτιατική ενικού του βουνός


ταμιευτήριον

ταμιευτήριον
-ου

: ταμιευτήριον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική ταμιεύ(ω) + -τήριον
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: ταμιευτήριο

συνώνυμο του ταμείον


μυρσινέλαιον

μυρσινέλαιον
-ου

: μυρσινέλαιον < μυρσίν(η) + -έλαιον

το μυρσινέλαιο


βούτυρον

βούτυρον
βούτῡρον

: βούτυρον < βοῦς, βου- + τυρός


λεξικόν

: λεξικόν: ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου λεξικός (εννοείται η λέξη βιβλίον): βιβλίο με λέξεις)

λεξικό (με ερμηνείες λέξεων αρχαίων συγγραφέων)

λεξικογραφία


χιτώνιον

: χιτώνιον < χιτών + υποκοριστικό επίθημα -ιον

φόρεμα ή πουκάμισο γυναικείο

(ελληνιστική σημασία) και για άνδρες


μυστήριον

μυστήριον
-ου

: μυστήριον. ήδη τον 6ο αιώνας στον Ηράκλειτο < θεμα μυσ- (όπως στον αόριστο ἔμυσα του μύω (κλείνω μάτια, στόμα) + -τήριον

τελετή μύησης, μυστικό

αρχική σημασία

※ 6ος/5ος πκε αιώνας Ηράκλειτος, Απόσπασμα 14, 4-5. Reliquiae. Heraclitus (Ephesius.) Clarendon, 1877 σελ.48

τὰ γὰρ νομιζόμενα κατ’ ἀνθρώπους μυστήρια ἀνιερωστὶ μυεῦνται

μυστική διδασκαλία, απόκρυφη διδασκαλία

σκεύη που χρησιμοποιούνταν σε τελετές

το μυστήριο (στη χριστιανική σημασία)

ελληνιστική σημασία

εκκλησιαστικός όρος


τριήμερον

τριήμερον
-ου

: τριήμερον < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου τριήμερος


ποσόν

ποσόν
-ου
τὸ
ποσόν
τὰ
ποσᾰ́
τοῦ
ποσοῦ
τῶν
ποσῶν
τῷ
ποσῷ
τοῖς
ποσοῖς
τὸ
ποσόν
τὰ
ποσᾰ́
ποσόν
ποσᾰ́
τὼ
ποσώ
τοῖν
ποσοῖν

: ποσόν < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο της αντωνυμίας ποσός
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: ποσό


λεπτόν

: λεπτόν (ελληνιστική κοινή): ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο < αρχαία ελληνική λεπτός

νόμσιμα πολύ μικρής αξίας, όπως το ένα έκτο (1/6) της δραχμής

το ενα εξηκοστό (1/60) της μοίρας

μονάδα μέτρησης


χοιρίδιον

: χοιρίδιον < χοῖρ(ος) + υποκοριστικό επίθημα -ίδιον

υποκοριστικό του χοῖρος: γουρουνάκι


χρηματοφυλάκιον

χρηματοφυλάκιον
-ου

: χρηματοφυλάκιον (ελληνιστική κοινή) < χρηματο- + φυλάκιον, τύπος του φυλακείον

το χρηματοφυλάκιο


φίμωτρον

: φίμωτρον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική φιμόω / φιμῶ + -τρον

ελληνιστική κοινή


φυτόν

: φυτόν < φύω • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

φυτο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα φυτο- στο Βικιλεξικό

αυτό που φύεται από τη γη σε αντιδιαστολή προς τα ζώα, το φυτό

φυτῶν ὄρχατοι (δενδρόκηποι)

τὸν μὲν ἐγὼ θρέψασα φυτὸν ὣς γουνῷ ἀλωῆς (τον ανάθρεψα σαν δέντρο σε ψηλά αλώνια)

φυτά ἀμπέλων

γενικά τα πλάσματα της δημιουργίας, οι απόγονοι, τα βλαστάρια, το γέννημα

εἴ τις ἐμὲ καὶ σὲ καὶ τἆλλα φυτὰ (Πλάτωνας -Σοφιστής) → χρειάζεται παράθεμα

γυναῖκες,.... ἀθλιώτατον φυτόν (οι γυναίκες ...είμαστε τα πιο δυστυχισμένα πλάσματα -Μήδεια)→ χρειάζεται παράθεμα

εἶτ᾽ οὐ περίεργόν ἐστιν ἄνθρωπος φυτόν

Χαρίτων φυτόν

...φυτόν οὐράνιον (ο άνθρωπος είναι φυτό που έχει τις ρίζες του στον ουρανό, είναι γέννημα του ουρανού)


φυτώριον

: φυτώριον (ελληνιστική κοινή) < → λείπει η ετυμολογία

→ λείπει ο ορισμός (ή οι ορισμοί)

ελληνιστική κοινή

άλλη γραφή: φυτώρειον


χοιροτροφεῖον

χοιροτροφεῖον
-ου

: χοιροτροφεῖον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική χοῖρο(ς) + -τροφεῖον

χοιροτροφείο


τρίμετρον

τρίμετρον
-ου

: τρίμετρον < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου τρίμετρος


δικαστήριον

δικαστήριον
-'ου

: δικαστήριον < δικάζω, δικασ- + -τήριον
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: δικαστήριο

το δικαστήριο (ο τόπος)

νομικός όρος

το δικαστικό σώμα

νομικός όρος


βλέφαρον

: βλέφαρον < *βλέφαρ, *βλέπαρ με εκφραστική δάσυνση < βλέπω
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇒ νέα ελληνικά: βλέφαρο

ανθρώπινο σώμα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 9 (ι. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Κίκονας, Λωτοφάγους καὶ Κύκλωπας.), στίχ. 389

βλέφαρʼ ἀμφὶ καὶ ὀφρύας

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 10 (Κ. Δολώνεια.), στίχ. 26 (στίχοι 25-26)

οὐδὲ γὰρ αὐτῷ | ὕπνος ἐπὶ βλεφάροισιν ἐφίζανε
*::: ουδέ στα βλέφαρά του | εκάθιζ᾽ ύπνος
*::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr


ποίμνιον

ποίμνιον
-ου

: ποίμνιον < → λείπει η ετυμολογία

συνώνυμο του ποίμνη: το ποίμνιο (όπως προβάτων)

※ Πομπῆς κενοσπουδία, ἐπὶ σκηνῆς δράματα, ποίμνια, ἀγέλαι, διαδορατισμοί, κυνιδίοις ὀστάριον ἐῤῥιμμένον, ψωμίον εἰς τὰς τῶν ἰχθύων δεξαμενάς, μυρμήκων ταλαιπωρίαι καὶ ἀχθοφορίαι, μυιδίων ἐπτοημένων διαδρομαί, σιγιλλάρια νευροσπαστούμενα. (Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτόν, 7, 2, 2ος αιώνας)

το ποίμνιο (οι πιστοί), ένθερμοι οπαδοί

ελληνιστική σημασία


χρησμολόγιον

χρησμολόγιον

: χρησμολόγιον < αρχαία ελληνική χρησμ(ός) + -ο- + -λόγιον

βιβλίο με χρησμούς, χρησμολόγιο


γραΐδιον

: γραΐδιον < → λείπει η ετυμολογία

υποκοριστικό του γραΐς: το γραΐδιο


πολύγωνον

πολύγωνον
-ου

πολύγωνον < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου πολύγωνος. Μορφολογικά αναλύεται σεπολύ- + -γωνον.


βλίτον

βλίτον
βλῆτον

βλίτον < → λείπει η ετυμολογία


σχόλιον

: σχόλιον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική σχολ(ή) + -ιον

ερμηνευτική σημείωση, παρατήρηση, σχόλιο σε κείμενο

παρατήρηση, άποψη


λείψανον

λείψανον
-ου

: λείψανον < (λείπω) λειψ- + -ανον

απομεινάρι, υπόλοιπο

για τα λείψανα των νεκρών, δείτε τον πληθυντικό λείψανα


λινέλαιον

: λινέλαιον (ελληνιστική κοινή) < (αρχαία ελληνική λίνον) λιν- + -έλαιον

ελληνιστική κοινή

※ 1ος/2ος αιώνας κε Μωυσής ο αλχημιστής (Moses alchemista) - ⌘ Collection des anciens alchemistes grecs, 1888, vol.3, σελ.311, στίχ.18

Δὸς τὸν ἀμίαντον εἰς χωνευτῆρα, καὶ βάλε ἐπάνω αὐτοῦ λινέλαιον, ἕως ὅτου ἴδῃς τὸν ἀμίαντον ὡς τὸ πῦρ·


χαρτοφυλάκιον

χαρτοφυλάκιον

: χαρτοφυλάκιον < χαρτο- + αρχαία ελληνική φυλάκιον (τύπος του φυλακεῖον)

το χαρτοφυλάκιο («γλώσσα» του Λεξικού Σούδα)

ελληνιστική κοινή


χόριον

χόριον < αβέβαιης ετυμολογίας

στον πληθυντικό

στον Αριστοφάνη

ο πλακούντας, ο υμένας που περιβάλλει το έμβρυο

ελληνιστική σημασία: ανατομία

η μεμβράνη που περιβάλλει το αυγό

ελληνιστική σημασία: ανατομία

ο υμένας, ο χιτώνας που περιβάλλει και προστατεύει το μάτι

ελληνιστική σημασία: ανατομία


φυμάτιον

φυμάτιον
-ου

: φυμάτιον < φῦμα, φυματ- + υποκοριστικό επίθημα -ιον
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: φυμάτιο με διαφορετική σημασία

μικρό εξόγκωμα

υποκοριστικό


δηλητήριον

: δηλητήριον: ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου δηλητήριος. Εννοείται το ουσιαστικό φάρμακον.

το δηλητήριο


λουκάνικον

λουκάνικον
-ου

: λουκάνικον (ελληνιστική κοινή), λέξη του 4ου αιώνα < (άμεσο δάνειο) λατινική lucanicum είδος αλλαντικού των Lucani (λαός της Κάτω Ιταλίας)

το λουκάνικο


ὑπόβαθρον

: ὑπόβαθρον < ὑπό- + βάθρον

υπόβαθρο στήριξης (ανάκλιντρου, καθίσματος, μηχανήματος)


βουλευτήριον

βουλευτήριον
-ου

: βουλευτήριον < βουλεύ(ομαι) + -τήριον

το βουλευτήριο, ο τόπος που συνεδρίαζαν οι βουλευτές

το σύνολο των βουλευτών


βύσσινον

: βύσσινον < ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο του επιθέτου βύσσινος αρχαία ελληνική < βύσσος (λινό πορφυρό ένδυμα)

ρούχο από λεπτό λινό ύφασμα

ελληνιστική κοινή


καθαριστήριον

καθαριστήριον
-'ου

: καθαριστήριον < καθαρίζω, καθαρισ- + -τήριον
: ΑΠΟΓΟΝΟΙ: ⇘ νέα ελληνικά: καθαριστήριο

χώρος καθαρισμού

ελληνιστική κοινή


γεωπόνος

γεωπόνος < γεω- + -πόνος < γῆ + πονέω

ελληνιστική κοινή επάγγελμα


μύωψ

: μύωψ < μύω + -ωψ < *ὤψ

που δεν βλέπει μακριά

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Ἀπολογία Σωκράτους, 31a

ἐὰν γάρ με ἀποκτείνητε, οὐ ῥᾳδίως ἄλλον τοιοῦτον εὑρήσετε, ἀτεχνῶς —εἰ καὶ γελοιότερον εἰπεῖν— προσκείμενον τῇ πόλει ὑπὸ τοῦ θεοῦ ὥσπερ ἵππῳ μεγάλῳ μὲν καὶ γενναίῳ, ὑπὸ μεγέθους δὲ νωθεστέρῳ καὶ δεομένῳ ἐγείρεσθαι ὑπὸ μύωπός τινος, οἷον δή μοι δοκεῖ ὁ θεὸς ἐμὲ τῇ πόλει προστεθηκέναι τοιοῦτόν τινα, ὃς ὑμᾶς ἐγείρων καὶ πείθων καὶ ὀνειδίζων ἕνα ἕκαστον
#::: Γιατί αν με θανατώσετε δεν θα βρείτε εύκολα άλλον σαν κι εμένα, κολλημένον από το θεό στην πόλη, αν και είναι αστείο να το πούμε έτσι, σα σε μεγάλο και δυνατό άλογο, μα νωθρό απ᾽ το πάχος του, που για να ξυπνήσει έχει ανάγκη από μιαν αλογόμυγα. Σαν τέτοια μού φαίνεται πως με κόλλησε κι εμένα ο θεός στην πολιτεία, να σας ξυπνώ και να σας πείθω και να σας πειράζω καθέναν από σας, κι έτσι δεν παύω όλη την ημέρα να σας κολλάω εδώ κι εκεί.
#:: Μετάφραση (1923): Παύλος Νιρβάνας. Αθήνα: Ελευθερουδάκης @greek‑language.gr


τυραννοκτόνος

τυραννοκτόνος

: τυραννοκτόνος (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική τύρανν(ος) + -ο- + -κτόνος (κτείνω)

τυραννοκτόνος

ελληνιστική κοινή


ταμίας

: ταμίας < → λείπει η ετυμολογία

→ ζητούμενο λήμμα


κύων

κύων < κληρονομημένο από την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ḱwṓ. Συγγενή: σανσκριτική श्वन् (śván), λατινική canis (> γαλλική chien), αγγλοσαξονική hund, αγγλική hound

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 4 (στίχοι 4-5)

αὐτοὺς δὲ ἑλώρια τεῦχε κύνεσσιν | οἰωνοῖσί τε πᾶσι,
#::: κι έδωκεν αυτούς αρπάγματα των σκύλων | και των ορνέων
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

ο Σείριος (στον αστερισμό του Κυνός)

η άρθρωση στον αστράγαλο του αλόγου


δημαγωγός

: δημαγωγός < (δῆμος) δημ- + -αγωγός (ἀγωγός < ἄγω)

δημοφιλής ηγέτης του δήμου

※ οὐ ταῦτα ἀγαθῶν δημαγωγῶν ἐστι (⌘Λυσίας, Κατὰ Ἐπικράτους καὶ τῶν συμπρεσβευτῶν ἐπίλογος ὡς Θεόδωρος Lys.27.10 @perseus.tufts.edu)

δημαγωγός όπως στα νέα ελληνικά

για πολιτικά πρόσωπα

※ Αριστοτέλης, Πολιτικά

ἐν μὲν γὰρ ταῖς κατὰ νόμον δημοκρατουμέναις οὐ γίνεται δημαγωγός, ἀλλ᾽ οἱ βέλτιστοι τῶν πολιτῶν εἰσιν ἐν προεδρίᾳ· [10] ὅπου δ᾽ οἱ νόμοι μή εἰσι κύριοι, ἐνταῦθα γίνονται δημαγωγοί (Πολιτικά 4, 1292a)
#:* ἔστι γὰρ δημαγωγός ὁ τοῦ δήμου κόλαξ (Πολιτικά 5, 35 (1313b))


δημιουργός

δημιουργός < επικός τύπος δημιοεργός < θέμα δημιο- (< δῆμος) + (ϝ)εργός (<ἔργον)

Κατηγορία:Σελίδες που χρειάζονται επιμέλεια (ελληνικά)

αυτός που εργάζεται για το λαό, ο επιδέξιος τεχνίτης, χειροτέχνης

αυτός που φτιάχνει

ποιητής, δημιουργός του κόσμου

ανώτατο πολιτικό πρόσωπο

σε μερικές πόλεις της Πελοποννήσου


πυρός

: πυρός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *péh₂wr̥ απ' όπου και το πῦρ. Το σ- του διαλεκτικού τύπου σπυρός πιθανόν να έδωσε τα σῖτος, σπόρος, σπέρμα. Έχει προταθεί και η σύνδεση με τη λιθουανική pū̃ras (στον πληθυντικό pūraĩ το φυτό και την πρωτοσλαβική *pỳrъ)


πυρός

: πυρός: κλιτικός τύπος

γενική ενικού του πῦρ


φρυκτός

: φρυκτός < φρύγω + -τός

πυρσός, δαυλί


καλάθιον

καλάθιον
-ου

: καλάθιον (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική κάλαθ(ος) + υποκοριστικό επίθημα -ιον

μικρό καλάθι

υποκοριστικό

≈ συνώνυμα: καλαθίς


μύστρον

: μύστρον < → λείπει η ετυμολογία

το κουτάλι (και ως μονάδα μέτρησης)


διάβημα

: διάβημα (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική διαβαίνω < διά- + βαίνω βη- + μα

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή


φυλακτήριον

: φυλακτήριον < → λείπει η ετυμολογία

φρούριο, κάστρο

μέσο διατήρησης ασφάλειας


φρύαγμα

: φρύαγμα < φρυάσσομαι

ισχυρό ρουθούνισμα

κυρίως για τα άλογα

χλιμίντρισμα

αλαζονεία, αυθάδεια, οίηση, κομπασμός


τύπωμα

: τύπωμα < → λείπει η ετυμολογία

το σχήμα, η μορφή, το πώς απεικονίζεται κάτι


γόνυ

: γόνυ < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ǵónu. Συγγενή: σανσκριτική जानु (jānu), λατινική genu, παλαιά αρμενική ծունկ (cunk), γοτθική 𐌺𐌽𐌹𐌿 (kniu), αγγλοσαξονική cnēo (> αγγλική knee)


φρυκτωρία

: φρυκτωρία < φρυκτωρός < φρυκτός + οὖρος

η ειδοποίηση κάποιου με φωτεινά σήματα

εστία γεμάτη με καύσιμο, έτοιμο να αναφλεγεί για τη μετάδοση μηνυμάτων


φυγοπονία

: φυγοπονία < φυγόπον(ος) + -ία < αρχαία ελληνική φυγή + πόνος

η αποφυγή του κόπου, η φυγοπονία

ελληνιστική κοινή


φυγή

: φυγή < φυγ-, μεταπτωτική βαθμίδα του φεύγω + -ή

η φυγή, το φευγιό, η υποχώρηση προ του εχθρού στη μάχη, όχι απαραιτήτως από δειλία, όχι η λιποταξία, αλλά η αναγκαστική υποχώρηση

ἐς φυγήν ἐτράποντο

{πχ}} ἰσχυρὰ φυγή ἐγένετο

οι φυγάδες, σε μαζικές περιπτώσεις φυγής

στον πληθυντικό

ἐν ταῖς φυγαῖς (για τη μαζική φυγή των Αθηναίων αγροτών προς το κέντρο της πόλης στον Πελοποννησιακό πόλεμο)

η αποφυγή, η φυγή για να αποφύγεις κάτι ανεπιθύμητο

※ 6ος/5ος αιώνας πκε ⌘ Αισχύλος, Ἱκέτιδες, 392-393 @greek-language.gr

[…] ὕπαστρον δέ τοι
μῆχαρ ὁρίζομαι γάμου δύσφρονος
φυγᾷ·
#::: είμαι αποφασισμένη να το σκάσω μες στη νύχτα με οδηγό τα αστέρια για να αποφύγω αυτό το γάμο που προσβάλλει την ψυχή μου

αναγκαστική φυγή, εξορία ή αυτοεξορία

νῦν μὲν δικάζεις ἐκ πόλεως φυγὴν ἐμοί

φυγὴν ἐπιβαλὼν ἑωυτῷ

ελληνιστική σημασία

γλίστρημα, το να φεύγει κάτι από τη θέση του, όπως ο επίδεσμος

ελληνιστική σημασία


φυλακίς

: φυλακίς < (φύλαξ) θέμα φυλακ- + -ις

θηλυκό του φύλαξ


ἄλγος

: ἄλγος < πιθανόν από το ἀλέγω (α αθροιστικό + λέγω)

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 1 (α. Ἀθηνᾶς παραίνεσις πρὸς Τηλέμαχον.), στίχ. 4

... πολλὰ δ' ὅ γ' ἐν πόντῳ πάθεν ἄλγεα ὃν κατὰ θυμόν, ...

ό,τι προκαλεί πόνο


ἦμαρ

: ἦμαρ < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *h₂eh₃mr̥ (ζέστη) < *h₂eh₃- (ζεσταίνομαι, καίω)

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 592 (590-593 )

ἤδη γάρ με καὶ ἄλλοτ᾽ ἀλεξέμεναι μεμαῶτα | ῥῖψε ποδὸς τεταγὼν ἀπὸ βηλοῦ θεσπεσίοιο, | πᾶν δ᾽ ἦμαρ φερόμην, ἅμα δ᾽ ἠελίῳ καταδύντι | κάππεσον ἐν Λήμνῳ, ὀλίγος δ᾽ ἔτι θυμὸς ἐνῆεν·
#::: άλλη φορά το ετόλμησα, και αυτός από τον πόδα | μ᾽ έπιασε και μ᾽ απόλυσε του Ολύμπου απ᾽ το κατώφλι. | Ολημερίς εγύριζα, και ο ήλιος είχε δύσει | όταν στην Λήμνον έπεσα κοντά να βγει η ψυχή μου·
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr
#::: ΣτΕ: πᾶν ἦμαρ φέρομαι: όλη μέρα γυρίζω

χρησιμοποιείται με επίθετα προς έκφραση διαφόρων καταστάσεων ή συνθηκών

αἴσιμον ἦμαρ: η μοιραία μέρα, η ημέρα του θανάτου

στην επική ποίηση

ἀναγκαῖον ἦμαρ: η δουλική ημέρα

στην επική ποίηση

δούλιον ἦμαρ: η ημέρα της δουλείας

στην επική ποίηση

ἐλεύθερον ἦμαρ: η ημέρα της ελευθερίας

στην επική ποίηση

μόρσιμον ἦμαρ: η μοιραία μέρα

στην επική ποίηση

νηλεὲς ἦμαρ: η σκληρή μέρα, η ημέρα του θανάτου

στην επική ποίηση

νόστιμον ἦμαρ: η ημέρα του νόστου, της επιστροφής

στην επική ποίηση

ὀλέθριον ἦμαρ: η ημέρα της καταστροφής

στην επική ποίηση

χρησιμοποιείται στην δοτική με επίθετα για εποχές του έτους

σε μία φθινοπωρινή ημέρα

ἤματ' ὀπωρινῷ

σε μία χειμωνιάτικη ημέρα

ἤματι χειμερίῳ


μητραλοίας

μητραλοίας
-ου

μητραλοίας < (μήτηρ) μητρ- + ἀλοι- (< ἀλοιάω, επικός τύπος τουἀλοάω (χτυπώ)→ δείτε και τις λέξεις ἀλέω, ἅλως και ἀλωή) + -ας

ο μητροκτόνος

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Εὐμενίδες, στίχ. 210 Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

τοὺς μητραλοίας ἐκ δόμων ἐλαύνομεν
*::: Να διώχνουμε τους μητροκτόνους απ' τα σπίτια

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Νόμοι, 9, 881b 9.881@scaife.perseus

οὐ γὰρ ἂν ἐγίγνοντό ποτε μητραλοῖαί τε καὶ τῶν ἄλλων γεννητόρων ἀνόσιοι πληγῶν τόλμαι


μηνύτωρ

άλλη μορφή του μηνυτήρ


στρόβιλος

: στρόβιλος < στρόβ(ος) (περιστροφή) + -ιλος

κάτι που στροβιλίζεται
δίνη, περιστροφή

κάτι που στροβιλίζεται
σβούρα

κάτι που στροβιλίζεται
ρουφήχτρα

κάτι που στροβιλίζεται
κυκλώνας, ανεμοστρόβιλος

※ 4ος αιώνας πκε ⌘ Ψευδο-Ἀριστοτέλης, Περὶ κόσμου, 4 @scaife.perseus

Τῶν γε μὴν βιαίων πνευμάτων καταιγὶς μέν ἐστι πνεῦμα ἄνωθεν τύπτον ἐξαίφνης, θύελλα δὲ πνεῦμα βίαιον καὶ ἄφνω προσαλλόμενον, λαῖλαψ δὲ καὶ στρόβιλος πνεῦμα εἰλούμενον κάτωθεν ἄνω, ἀναφύσημα δὲ γῆς πνεῦμα ἄνω φερόμενον κατὰ τὴν ἐκ βυθοῦ τινος ἢ ῥήγματος ἀνάδοσιν· ὅταν δὲ εἰλούμενον πολὺ φέρηται, πρηστὴρ χθόνιός ἐστιν.

κάτι που στροβιλίζεται

πιρουέτα, στριφογύρισμα του σώματος σε χορό

κάτι που στροβιλίζεται
κουκουνάρι

ελληνιστική σημασία

κάτι που στροβιλίζεται
πεύκο

ελληνιστική σημασία


στρόμβος

στρόμβος
-ου

: στρόμβος < θέμα στρο-μ-β- με εκφραστικό ένθημα -μ-, σε μεταπτωτική βαθμίδα στρεβ- (όπως στο στρεβλός) → δείτε τη λέξη στρέφω

περιστρεφόμενο ή περιδινούμενο σώμα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 14 (Ξ. Διὸς ἀπάτη.), στίχ. 413 (411-413 )

τῶν ἓν ἀείρας | στῆθος βεβλήκει ὑπὲρ ἄντυγος ἀγχόθι δειρῆς, | στρόμβον δ᾽ ὣς ἔσσευε βαλών, περὶ δ᾽ ἔδραμε πάντῃ.
#::: και τον βαρεί προς τον λαιμόν, επάνω απ᾽ την ασπίδα· | σαν σβούρον τον ετράνταξε, κι έφερ᾽ εκείνος γύρες·
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

ανεμοστρόβιλος

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Προμηθεὺς δεσμώτης, στίχ. 1084 (1084-1085)

στρόμβοι δὲ κόνιν | εἱλίσσουσιν·
#::: Άγριος σίφουνας | στρίβει ψηλά κορνιαχτό,
#::: Μετάφραση (1930): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Εστία @greek‑language.gr

κοχλίας, σαλιγκάρι

※ 3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόκριτος, Εἰδύλλια, Δάφνις και Μενάλκας, στιχ. 25 (25-27)

τήνῳ δὲ στρόμβω καλὸν ὄστρακον, ὧ κρέας αὐτός | σιτήθην πέτραισιν ἐν Ἰκαρίαισι δοκεύσας, | πέντε ταμὼν πέντ᾽ οὖσιν· ὃ δ᾽ ἐγκαναχήσατο κόχλῳ.
#:::και [στο Μενάλκα] εχάρισα κογχύλι | που είχα πιάσει στου Ικάριου την ακρογιαλιά | και το φαΐ του ωστόσο πέντε μερίδια το ᾽κανα, τι ήμαστε τότε πέντε. Κι εξεκαρδίστηκε γι᾽ αυτό το δώρο μου [ο Μενάλκας].
#::: Μετάφραση (1911), Ιωάννης Πολέμης @greek‑language.gr


συμβιβασμός

: συμβιβασμός < αρχαία ελληνική συμβιβάζω, συμβιβασ- + -μός < συμ- + βιβάζω

ελληνιστική κοινή


κρύσταλλος

κρύσταλλος, ήδη στον Όμηρο < → λείπει η ετυμολογία

καθαρός και διαυγής πάγος

λήθαργος, νάρκη


καταιγισμός

: καταιγισμός < καταιγίδα

ο παρόμοιος με καταιγίδα πυκνός και σφοδρός εκσφενδονισμός υλικών (πέτρες, βέλη, ακόντια κλπ.)


συλλογισμός

συλλογισμός
-οῦ

: συλλογισμός < → λείπει η ετυμολογία

υπολογισμός, συνυπολογισμός

συλλογισμός, συλλογιστική

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Ῥητορική, 2, 25.21402a

οἱ μὲν γὰρ συλλογισμοὶ ἐκ τῶν ἐνδόξων, δοκοῦντα δὲ πολλὰ ἐναντία ἀλλήλοις ἐστίν·
#::: γιατί οι συλλογισμοί βασίζονται σε γνώμες κοινής αποδοχής, και πολλές από αυτές είναι αντίθετες η μια στην άλλη.
#:::Μετάφραση (2002, 2004), Δημήτριος Λυπουρλής @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Ἀναλυτικὰ Πρότερα 1.1.24b @scaife.perseus

τέλειον μὲν οὖν καλῶ συλλογισμὸν τὸν μηδενὸς ἄλλου προσδεόμενον παρά τὰ εἰλημμένα πρὸς τὸ φανῆναι τὸ ἀναγκαῖον, ἀτελῆ δὲ τὸν προσδεόμενον ἢ ἑνὸς ἢ πλειόνων, ἃ ἔστι μὲν ἀναγκαῖα διὰ τῶν ὑποκειμένων ὅρων, οὐ μὴν εἴληπται διὰ προτάσεων.
#:::Τέλειο συλλογισμό λοιπόν καλώ αυτόν που δεν απαιτεί τίποτα επιπλέον πέρα από τα δεδομένα, ώστε να φανεί το αναγκαίο, ενώ ατελή [συλλογισμό] αυτόν που απαιτεί επιπλέον ένα ή περισσότερα δεδομένα, που είναι βέβαια αναγκαία από τους δεδομένους όρους, πλην όμως δεν έχουν ληφθεί υπό την μορφή προτάσεων.
#:::Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.

αποδεικτική συζήτηση όπου το συμπέρασμα συνάγεται με τη σύγκριση δύο δεδομένων όρων ή προτάσεων με άλλον τρίτο, τον λεγόμενο μέσο όρο

στη Λογική του Αριστοτέλη

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια, 6, 1139b

ἐκ προγινωσκομένων δὲ πᾶσα διδασκαλία, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἀναλυτικοῖς λέγομεν· ἣ μὲν γὰρ δι᾽ ἐπαγωγῆς, ἣ δὲ συλλογισμῷ. ἡ μὲν δὴ ἐπαγωγὴ ἀρχή ἐστι καὶ τοῦ καθόλου, ὁ δὲ συλλογισμὸς ἐκ τῶν καθόλου. εἰσὶν ἄρα ἀρχαὶ ἐξ ὧν ὁ συλλογισμός, ὧν οὐκ ἔστι συλλογισμός· ἐπαγωγὴ ἄρα.
#:::Κάθε διδασκαλία ξεκινάει από ήδη γνωστά πράγματα, όπως το λέμε και στα Αναλυτικά: η διδασκαλία γίνεται είτε με τη μέθοδο τη επαγωγής είτε με τη διαδικασία του συλλογισμού. Η επαγωγή είναι ένα ξεκίνημα και για τη γνώση του καθολικού/γενικού, ενώ ο συλλογισμός ξεκινάει από προτάσεις καθολικού/γενικού περιεχομένου. Υπάρχουν, επομένως, αρχές από τις οποίες ξεκινάει ο συλλογισμός, οι οποίες όμως δεν μπορούν να συναχθούν από συλλογισμό: η απόκτησή τους γίνεται με την επαγωγή.
#::: Μετάφραση (2006): Δημήτριος Λυπουρλής, Θεσσαλονίκη:Ζήτρος @greek‑language.gr

συμπέρασμα που συνάγεται από γραπτό ή άγραφο νόμο

στη ρητορική


προθεσμία

προθεσμία < ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου προθέσμιος (από το προθεσμία ἡμέρα)

προσυμφωνημένη ημερομηνία κατά την οποία πρέπει να πληρωθεί κάποιο ποσό ή να γίνει κάποια ενέργεια


φόρμιγγα

αιτιατική ενικού του Γράψτε το κύριο λήμμα! Please write the main lemma!


στρογγυλότητα

στρογγυλότητα

αιτιατική ενικού του στρογγυλότης


προεδρία

προεδρία < → λείπει η ετυμολογία

το προνόμιο που έχει κάποιος να κάθεται στα πρώτα καθίσματα, στις πρώτες έδρες


φρονιμότητα

αιτιατική ενικού του φρονιμότης


προθήκη

προθήκη < αρχαία ελληνικήπρο- + -θήκη→ δείτε τη λέξη προτίθημι

ελληνιστική κοινή


φιλοπότις

φιλοπότις
-ιδος

: φιλοπότις (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική φιλοπό(της) + κατάληξη θηλυκού -τις

θηλυκό του φιλοπότης (αρχαία ελληνική)


φιλοτιμία

: φιλοτιμία < φιλοτιμέομαι < φιλότιμος < φίλος + τιμή

η αγάπη για την τιμή, η φιλοδοξία, η κενοδοξία, η ένθερμη επιδίωξη τιμής, διάκρισης

η δόξα, η τιμή, η υπόληψη

το να υπερηφανεύεται κάποιος για κάτι


φλέγμα

: φλέγμα < φλέγ(ω) + -μα

ιατρική

※ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα από τον Ιπποκράτη (αρχαία ελληνικά)Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) 5ος πκε αιώνας ⌘ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα από ιατρικά κείμενα (αρχαία ελληνικά) Ἱπποκράτης, Περὶ Παθῶν, (De affectionibus), 19, @scaife.perseus *::__E__Φλέγμα λευκὸν ὅταν ἔχῃ, τὸ σῶμα οἰδέει πᾶν λευκῷ οἰδήματι, καὶ τῆς αὐτῆς ἡμέρης τοτὲ μὲν δοκέει ῥᾴων εἶναι, τοτὲ δὲ φλαυρότερος, καὶ τὸ οἴδημα ἄλλοτε ἄλλῃ τοῦ σώματος μέζον τε καὶ ἔλασσον γίνεται·

Κατηγορία:Ιατρική  (αρχαία ελληνικά) λευκὸν φλέγμα

φλόγα, φωτιά, θερμότητα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 21 (Φ. Μάχη παραποτάμιος.), στίχ. 337 (334-337 )

αὐτὰρ ἐγὼ Ζεφύροιο καὶ ἀργεστᾶο Νότοιο | εἴσομαι ἐξ ἁλόθεν χαλεπὴν ὄρσουσα θύελλαν, | ἥ κεν ἀπὸ Τρώων κεφαλὰς καὶ τεύχεα κήαι, | φλέγμα κακὸν φορέουσα·
#:::Κι εγώ θα πάω τον Ζέφυρον να έβρω και τον Νότον, | να φέρω από τη θάλασσαν κακήν ανεμοζάλην | να σπρώχνει εμπρός τες φλόγες σου και τ᾽ άρματα να καίει | των Τρώων και τες κεφαλές
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Περί Αδένων, (De glandulis), 14, @scaife.perseus

κορίσκονται γὰρ τοῦ φλέγματος οἱ πνεύμονες, καὶ γίνεται τὸ πῦον·

ένας από τους τέσσερεις χυμούς του σώματος, μυξώδης ουσία που θεωρούνταν υπεύθυνη για πολλές αρρώστιες (λατινικά: pituita)

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Τίμαιος, 85b @scaife.perseus

φλέγμα δʼ ὀξὺ καὶ ἁλμυρὸν πηγὴ πάντων νοσημάτων ὅσα γίγνεται καταρροϊκά·

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Προβλήματα (αμφίβολο)ʷ 11.61 @scaife.perseus

Διὰ τί τοῦ χειμῶνος αἱ φωναὶ βαρύτεραι; ἢ ὅτι παχύτερος ὁ ἀήρ, παχυτέρου δὲ ὄντος βραδυτέρα ἡ κίνησις, ὥσθ’ ἡ φωνὴ βαρυτέρα. ἢ διότι διὰ τῶν στενῶν βραδύτερον χωρεῖ ὁ ἀήρ, συμφράττεται δὲ τὸ περὶ τὸν φάρυγγα ὑπό τε τοῦ ψυχροῦ καὶ τοῦ ἐπιρρέοντος φλέγματος.

χολή, πικρία, κακόηθες χιούμορ


φρόνημα

: φρόνημα < φρονέω < φρήν

πνεύμα, διάθεση, διανόημα, σκέψη, σκοπός, θέληση, επιθυμία

υψηλό φρόνημα, αυτοπεποίθηση, ακμαίο ηθικό, θάρρος

στον πληθυντικό: φρονήματα: μεγάλα σχέδια, υψηλές σκέψεις


φληνάφημα

: φληνάφημα < φληναφάω / φληναφῶ, φληναφη- + -μα

φλυαρία, μωρολογία, σαχλαμάρα, ανούσιος λόγος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἐπιστολαί, 5.2

ἴσθι μέντοι μηδὲν μᾶλλον ἡμῖν ὧν νῦν Ἀγάθων ἢ Μέσατος λέγει μέλον ἢ τῶν Ἀριστοφάνους φληναφημάτων οἶσθά ποτε μέλον.