συκοφάντης

: συκοφάντης < σῦκ(ον) + -ο- + φαν- (φαίνομαι) + -της. Για τη σημασία, υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές. Σχετίζεται είτε με την εισαγωγή σύκων που παραβίαζε νόμο των Αθηνών (όμως δεν έχει βρεθεί ψήφισμα τέτοιου νόμου), είτε με την κατηγορία ότι κάποιος κρύβει σύκα στα ρούχα του (δηλαδή, κατηγορείται για ασήμαντο πράγμα)

συκοφάντης, κάποιος που συκοφαντεί, που προσάπτει αστήρικτες κατηγορίες, που καταγγέλλει κάτι ανυπόστατο, κατηγορεί έναν αθώο


ταγός

: ταγός < τάσσω από τον παθητικό αόριστο β' ἐτάγην

αυτός που διατάζει

Ταγός: τίτλος του αρχηγού της θεσσαλικής ομοσπονδίας


τίτανος

: τίτανος < προελληνική

μαρμαρόσκονη


ψέκτης

: ψέκτης < (ψέγω) ψεκ- + -της

εκείνος που βρίσκει πταίσματα, ψεγάδια, που ψέγει, κατηγορεί

※ 5ος/4ος αιώνας πκε ⌘ Πλάτων, Νόμοι, Pl.Lg.639c@perseus.tufts.edu

[Ἀθηναῖος] τί δ᾽ ἐπαινέτην ἢ ψέκτην κοινωνίας ἡστινοσοῦν ᾗ πέφυκέν τε ἄρχων εἶναι μετ᾽ ἐκείνου τε ὠφέλιμός ἐστιν, ὁ δὲ μήτε ἑωρακὼς εἴη ποτ᾽ ὀρθῶς αὐτὴν αὑτῇ κοινωνοῦσαν μετ᾽ ἄρχοντος, ἀεὶ δὲ ἄναρχον ἢ μετὰ κακῶν ἀρχόντων συνοῦσαν;

→ λείπει η μετάφραση


σκίμπους

: σκίμπους < σκίμπτομαι + πούς (ή < σκιμβός + πούς)

είδος κρεβατιού, ψάθα, κλίνη

※ 2ος αιώνας κε ⌘ Φρύνιχος ο Αράβιος, Ἐκλογὴ ἀττικῶν ῥημάτων καὶ ὀνομάτων, 41

Σκίμπους λέγε, ἀλλὰ μὴ κράββατος· μιαρὸν γάρ.

είδος φορείου για τη μεταφορά αναπήρων ή γενικότερα ασθενών


ψευδαπόστολος

ψευδαπόστολος

: ψευδαπόστολος < ψευδ- + αρχαία ελληνική ἀπόστολος (πρεσβευτής) < ἀπό + στόλος < στέλλω

όπως στα νέα ελληνικά, ψευδαπόστολος

ελληνιστική κοινή


ληξίαρχος

: ληξίαρχος < λῆξις (< λαγχάνω) + ἄρχω

ο υπεύθυνος για την εγγραφή των νέων πολιτών στα αρχεία του δήμου τους όταν έφταναν στην ενηλικίωση


νοσφιστής

: νοσφιστής < νοσφίζω/νοσφιῶ

καταχραστής, σφετεριστής


διαθήκη

: διαθήκη < δια- + -θήκη < διατίθημι < διά + τίθημι
:* ελληνιστική < (μεταφραστικό δάνειο) εβραϊκή ברית (brit)

διάθεση, κατάσταση

συμφωνία, συνθήκη

ελληνιστική σημασία


δίαιτα

: δίαιτα < διαιτ(άω) / διαιτῶ, διαιτάομαι / διαιτῶμαι + κατάληξη θηλυκού -α

τρόπος ζωής, διαβίωση

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 2.5

Ἕλληνες δὲ λέγουσι ἄλλα τε μάταια πολλὰ καὶ ὡς γυναικῶν τὰς γλώσσας ὁ Ψαμμήτιχος ἐκταμὼν τὴν δίαιταν οὕτως ἐποιήσατο τῶν παιδίων παρὰ ταύτῃσι τῇσι γυναιξί.
#::: Όσο για τους Έλληνες, ανάμεσα στα πολλά άλλα κουραφέξαλα, λένε και τούτο, ότι δηλαδή ο Ψαμμήτιχος έκοψε τη γλώσσα μερικών γυναικών και σε αυτές τις γυναίκες ανάθεσε την ανατροφή των παιδιών.
#::: Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 4 (Μελπομένη), 78.4

καὶ τἆλλα ἐχρᾶτο διαίτῃ Ἑλληνικῇ καὶ θεοῖσι ἱρὰ ἐποίεε κατὰ νόμους τοὺς Ἑλλήνων.
#::: και σ᾽ όλα τ᾽ άλλα ζούσε όπως οι Έλληνες, και πρόσφερε λατρεία στους θεούς σύμφωνα με την ελληνική θρησκεία.
#::: Μετάφραση (1992): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

προκαθορισμένος ιατρικά ή υγειονομικά τρόπος ζωή

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 5, 459c

Ὅτι ἀνάγκη αὐτοῖς, ἦν δ᾽ ἐγώ, φαρμάκοις πολλοῖς χρῆσθαι. ἰατρὸν δέ που μὴ δεομένοις μὲν σώμασι φαρμάκων, ἀλλὰ διαίτῃ ἐθελόντων ὑπακούειν, καὶ φαυλότερον ἐξαρκεῖν ἡγούμεθα εἶναι· ὅταν δὲ δὴ καὶ φαρμακεύειν δέῃ, ἴσμεν ὅτι ἀνδρειοτέρου δεῖ τοῦ ἰατροῦ.
#::: Πως θα είναι ανάγκη να ξέρουν αυτοί να χρησιμοποιούν πολλά φάρμακα· ένας γιατρός, κι ο χειρότερος ακόμα, είναι, νομίζομε, αρκετός όταν πρόκειται για σώματα που δεν έχουν ανάγκη από φάρμακα, αλλά έχουν τη θέληση να υποβληθούν σε δίαιτα· όταν όμως είναι ανάγκη να χρησιμοποιήσει και φάρμακα, όλοι μας ξέρομε πως χρειάζεται μεγαλύτερης αξίας γιατρός.
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 3, 407d (407d-407e)

τὰ δ᾽ εἴσω διὰ παντὸς νενοσηκότα σώματα οὐκ ἐπιχειρεῖν διαίταις κατὰ σμικρὸν ἀπαντλοῦντα καὶ ἐπιχέοντα μακρὸν καὶ κακὸν βίον ἀνθρώπῳ ποιεῖν, καὶ ἔκγονα αὐτῶν, ὡς τὸ εἰκός, ἕτερα τοιαῦτα φυτεύειν, ἀλλὰ τὸν μὴ δυνάμενον ἐν τῇ καθεστηκυίᾳ περιόδῳ ζῆν μὴ οἴεσθαι δεῖν θεραπεύειν, ὡς οὔτε αὑτῷ οὔτε πόλει λυσιτελῆ;
#::: Ενώ για τα σώματα που ήταν για πάντα αρρωστημένα από μέσα δεν αναλάβαινε να παρατείνει τα βάσανά τους και τη ζωή τους με δίαιτες και με περιοδικές αφαιμάξεις και εγχύσεις, για να φέρουν στον κόσμο κι άλλα πλάσματα δυστυχισμένα, φυσικά σαν κι αυτά, αλλά ενόμιζε πως δεν ήταν ανάγκη να θεραπεύει ανθρώπους που από την κατασκευή τους δεν θα μπορούσαν να φτάσουν την ορισμένη περίοδο της ζωής, γιατί οι τέτοιοι δεν θα ήτανε ωφέλιμοι ούτε για τον εαυτό τους ούτε για την πολιτεία;
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Φυσιογνωμονικά, 4.3 @scaife.perseus

Μανία γὰρ δοκεῖ εἶναι περὶ ψυχήν, καὶ οἱ ἰατροὶ φαρμάκοις καθαίροντες τὸ σῶμα καὶ διαίταις τισὶ πρὸς αὐτοῖς χρησάμενοι ἀπαλλάττουσι τὴν ψυχὴν τῆς μανίας. Ταῖς δὴ τοῦ σώματος θεραπείαις καὶ ἅμα ἥ τε τοῦ σώματος μορφὴ λέλυται καὶ ἡ ψυχὴ μανίας ἀπήλλακται.

κατοικία, δωμάτιο, θάλαμος

η διαιτησία ή η χρήση διαιτησίας, η επίλυση διαφορών μέσω διαιτητών

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Δημοσθένης, Κατὰ Μειδίου περὶ τοῦ κονδύλου, 86

τὴν μὲν δίαιταν ἀντιλαχὼν οὐκ ὤμοσεν, ἀλλ᾽ εἴασε καθ᾽ αὑτοῦ κυρίαν γενέσθαι, καὶ ἀνώμοτος ἀπηνέχθη·
#::: Ζήτησε ακύρωση της αποφάσεως της διαιτησίας χωρίς να ορκισθεί, αλλά άφησε να γίνει τελεσίδικη η απόφαση εναντίον του και κατηγορήθηκε ότι δεν είχε ορκισθεί·
#::: Μετάφραση (1989): Γ. Ξανθάκη-Καραμάνου, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών @greek‑language.gr


συμφορά

: συμφορά < (συμφέρω) συμ- + φορ-, μεταπτωτική βαθμίδα του φέρω

γεγονός εξαρτώμενο από την τύχη
συμφορά, δυστύχημα, κακοτυχία

γεγονός εξαρτώμενο από την τύχη
καλή τύχη


πειθαρχία

: πειθαρχία < πειθαρχ(έω) + -ία < πείθω + ἄρχω


ξυλική

: ξυλική < ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου ξυλικός (αρχαία ελληνική ) < ξύλον

μονοπώλιο ξυλείας

ελληνιστική κοινή


νουμηνία

νουμηνία
νεομηνία

: νουμηνία < νέος + μήν

η πρώτη μέρα του νέου σεληνιακού μήνα

η αρχή της νέας σελήνης


νόσος

: νόσος < → λείπει η ετυμολογία

νοσοκομέω

και τα παράγωγά του

ασθένεια, αρρώστια

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Πίνδαροςʷ, Πυθιονίκαις, 10. Ἱπποκλεῖ Θεσσαλῷ παιδὶ διαυλοδρόμῳ, 42 (10.42-10.43)

νόσοι δ᾽ οὔτε γῆρας οὐλόμενον κέκραται | ἱερᾷ γενεᾷ·
#::: κι ούτε οι αρρώστιες ούτε τα φριχτά γεράματα | την άγια αυτή γενιά δεν βασανίζουν·
#::: Μετάφραση (1994), Γιάννης Οικονομίδης, @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 3, 87.1

Τοῦ δ᾽ ἐπιγιγνομένου χειμῶνος ἡ νόσος τὸ δεύτερον ἐπέπεσε τοῖς Ἀθηναίοις, ἐκλιποῦσα μὲν οὐδένα χρόνον τὸ παντάπασιν, ἐγένετο δέ τις ὅμως διοκωχή.
#::: Τον επόμενο χειμώνα η επιδημία ξανάρθε για δεύτερη φορά στην Αθήνα. Δεν είχε ποτέ εξαφανιστεί εντελώς, αλλά είχε σημειώσει ύφεση.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Ἠθικά, Τῶν ἑπτὰ σοφῶν συμπόσιον, 160b

μὴ μόνον τοῦ ζῆν ἀλλὰ καὶ τοῦ ἀποθνῄσκειν τὴν τροφὴν ἐφόδιον οὖσαν. ἐκ ταύτης γὰρ αἱ νόσοι, συντρεφόμεναι τοῖς σώμασιν οὐκ ἔλαττον ἐνδείας κακὸν ἔχουσι τὴν πλήρωσιν· πολλάκις δὲ καὶ μεῖζόν ἐστιν ἔργον τοῦ πορίσαι τροφὴν καὶ συναγαγεῖν τὸ καταναλῶσαι καὶ διαφορῆσαι πάλιν εἰς τὸ σῶμα παραγενομένην.
#::: η τροφή συντελεί όχι μόνο στη ζωή, αλλά και στον θάνατο. Γιατί, μαζί με τα σώματα, από αυτήν τρέφονται και οι αρρώστιες, βρίσκοντας στην πλήρωση ένα κακό όχι μικρότερο από αυτό που προκαλεί η έλλειψη· και δεν είναι καθόλου λίγες οι φορές που η αφομοίωση της τροφής —από τη στιγμή που έχει εισαχθεί στο σώμα— και ύστερα η κατανομή της είναι πιο δύσκολο πράγμα από την εξασφάλιση και τη συγκέντρωσή της.
#::: Κείμενο & Μετάφραση (2004): Λυπουρλής, Δημήτριος. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος. @greek‑language.gr

στενοχώρια, δυστυχία, πόνος, λύπη

διανοητική ασθένεια

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Πέρσαι, στίχ. 750 (750-751)

πῶς τάδ᾽ οὐ νόσος φρενῶν | εἶχε παῖδ᾽ ἐμόν;
#::: λοιπόν πώς δεν ήταν του νου βλάβη | που έπιασε το γιο μου αυτή;
#::: Μετάφραση (1930): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Εστία @greek‑language.gr

πληγή, δηλητήριο

για πολιτικά καθεστώτα

όλεθρος, καταστροφή, μάστιγα, πανούκλα

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πρωταγόρας, 322d

καὶ νόμον γε θὲς παρ᾽ ἐμοῦ τὸν μὴ δυνάμενον αἰδοῦς καὶ δίκης μετέχειν κτείνειν ὡς νόσον πόλεως.
#::: Και βάλε ένα νόμο με τη σφραγίδα μου: όποιος είναι ανίκανος να κρατήσει το μερίδιό του στην αιδώ και τη δικαιοσύνη να τον σκοτώνουν, γιατί είναι πανούκλα της πολιτείας».
#::: Μετάφραση (2009): Ηλίας Σπυρόπουλος. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος. @greek‑language.gr


λήμη

: λήμη < αβέβαιης ετυμολογίας. Δεν σχετίζεται με τη λατινική λέξη lāma («έλος, τέλμα») ή τη λιθουανική lōmas («κοίλωμα, λάκκος»).

μεταφορικά

※ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά)Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) 4oς πκε αιώνας ⌘ Αριστοτέλης, Ρητορική, (1411a) *::__E__καὶ Περικλῆς τὴν Αἴγιναν ἀφελεῖν ἐκέλευσε, τὴν λήμην τοῦ Πειραιέως.
*:::__E__ Έτσι και ο Περικλής ζήτησε επιτακτικά από τους Αθηναίους να βγάλουν από τη μέση την Αίγινα, την «τσίμπλα του Πειραιά».

Μετάφραση (2002, 2004), Δημήτριος Λυπουρλής @greek‑language.gr

※ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα από τον Πλούταρχο (ελληνιστική κοινή)Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (ελληνιστική κοινή) Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (ελληνιστική κοινή) 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι Περικλῆς, 8.7 *::__E__ἔγγραφον μὲν οὖν οὐδὲν ἀπολέλοιπε πλὴν τῶν ψηφισμάτων, ἀπομνημονεύεται δ᾽ ὀλίγα παντάπασιν, οἷον τὸ τὴν Αἴγιναν ὡς λήμην τοῦ Πειραιῶς ἀφελεῖν κελεῦσαι,
*:::__E__Πάντως, δεν έχει αφήσει κανένα γραφτό, εκτός από τα ψηφίσματά του· και αξιομνημόνευτα λόγια του πολύ λίγα έχουν διασωθεί, όπως λόγου χάρη, τα ακόλουθα: «Σας συμβουλεύω να βγάλετε από τη μέση την Αίγινα που έχει γίνει μια τσίμπλα στο μάτι του Πειραιά»

Μετάφραση (1965): Μιχάλης Οικονόμου @greek‑language.gr

Κατηγορία:Μεταφορικοί όροι  (αρχαία ελληνικά) ἡ τοῦ Πειραιέως λήμη

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Προρρητικόν, (Prorrheticon I), 2.18, @scaife.perseus

Ὀφθαλμοὶ δὲ λημῶντες ἄριστα ἐπαλλάττουσιν, ἢν τό τε δάκρυον καὶ ἡ λήμη καὶ τὸ οἴδημα ἄρξηται ὁμοῦ γενόμενα. Ἤν δὲ τὸ μὲν δάκρυον τῇ λήμῃ μεμιγμένον ᾖ καὶ μὴ θερμὸν ἰσχυρῶς, ἡ δὲ λήμη λευκή τε ᾖ καὶ μαλθακὴ, τό τε οἴδημα ἐλαφρόν τε καὶ λελυμένον·

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 10, 1 @scaife.perseus

οἷον ὀφθαλμὸς ὅταν λήμην τε μηδεμίαν ποιῇ καὶ ὁρᾷ καὶ μετὰ τὴν ὅρασιν μὴ ταράττηται μηδ’ ἀδυνατῇ ὁρᾶν πάλιν.

εριθισμένα μάτια

στον πληθυντικό

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Λυσιστράτη, στίχ. 301 (301-304)

οὐ γὰρ ‹ἄν› ποθ᾽ ὧδ᾽ ὀδὰξ ἔβρυκε τὰς λήμας ἐμοῦ. | σπεῦδε πρόσθεν εἰς πόλιν | καὶ βοήθει τῇ θεῷ. | ἢ πότ᾽ αὐτῇ μᾶλλον ἢ νῦν, ὦ Λάχης, ἀρήξομεν;
#::: Μου ᾽φαγε τις τσίμπλες κι όμως, Λάχη μου, | όλο τρέχω να βοηθήσω | την Παλλάδα, τώρα πὄχει ανάγκη, | τώρα πιότερο από πάντα.
#::: Μετάφραση (1965): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Κέδρος @greek‑language.gr


λήθη

: λήθη < θέμα ληθ-, όπως στο λανθάνω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *leh₂- (αποκρύπτω)

λησμονιά, το να ξεχνά κάποιος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 2 (Β. Ὄνειρος. Διάπειρα. Βοιωτία ἢ κατάλογος νεῶν.), στίχ. 33 (στίχοι 33-34)

ἀλλὰ σὺ σῇσιν ἔχε φρεσί, μηδέ σε λήθη | αἱρείτω εὖτ᾽ ἄν σε μελίφρων ὕπνος ἀνήῃ.»
#:::Αυτό στον νουν σου φύλαξε, να μη το λησμονήσεις | όταν ο ύπνος ο γλυκύς τα μέλη σου θ᾽ αφήσει».
#::: Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Συμπόσιον, 208a

λήθη γὰρ ἐπιστήμης ἔξοδος, μελέτη δὲ πάλιν καινὴν ἐμποιοῦσα ἀντὶ τῆς ἀπιούσης μνήμην σῴζει τὴν ἐπιστήμην, ὥστε τὴν αὐτὴν δοκεῖν εἶναι.
#::: γιατί λήθη είναι η αποχώρηση της γνώσης από το πνεύμα μας, ενώ η μελέτη, αντίθετα, δημιουργώντας νέο απόθεμα γνώσης στη θέση εκείνης που αποχώρησε, κρατά ζωντανή τη γνώση, έτσι που να δημιουργείται η εντύπωση ότι παραμένει η ίδια.
#:::Μετάφραση (2004): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη:Ζήτρος. @greek‑language.gr

※ 4oς πκε αιώνας Αισχίνης, Κατὰ Κτησιφῶντος, 205

οὐ γὰρ εἰσαῦθίς ποτε βούλοιτ᾽ ἂν πρὸς τὸ παράνομον ἀπολογεῖσθαι, ἀλλ᾽ οὐδὲν ἔχων δίκαιον εἰπεῖν ἑτέρων παρεμβολῇ πραγμάτων εἰς λήθην ὑμᾶς βούλεται τῆς κατηγορίας ἐμβαλεῖν.
#::: Γιατί ποτέ δεν θα ήθελε να επανέλθει στο θέμα άμυνας εναντίον της παρανομίας, αλλά, καθώς δεν έχει να αναφέρει καμιά δίκαιη δικαιολογία, επιδιώκει με την παρεμβολή άσχετων θεμάτων να σας κάνει να ξεχάσετε την κατηγορία.
#:::Μετάφραση (2012): Α. Ι. Γιαγκόπουλος @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Δημοσθένης, Ὑπὲρ Κτησιφῶντος περὶ τοῦ Στεφάνου Λόγος, 283

ἢ τοσοῦτον ὕπνον καὶ λήθην ἅπαντας ἔχειν ὥστ᾽ οὐ μεμνῆσθαι τοὺς λόγους οὓς ἐδημηγόρεις ἐν τῷ πολέμῳ, καταρώμενος καὶ διομνύμενος μηδὲν εἶναι σοὶ καὶ Φιλίππῳ πρᾶγμα, ἀλλ᾽ ἐμὲ τὴν αἰτίαν σοι ταύτην ἐπάγειν τῆς ἰδίας ἕνεκ᾽ ἔχθρας, οὐκ οὖσαν ἀληθῆ.
#:::Ή πιστεύεις ότι όλοι έχουν πέσει σε τόσο βαθύ ύπνο και λήθαργο ώστε να μη θυμούνται τους λόγους που εκφωνούσες μπροστά στον λαό, ενώ συνεχιζόταν ακόμη ο πόλεμος, όταν καταριόσουν τον εαυτό σου και ορκιζόσουν ότι δεν υπάρχει τίποτε το κοινό ανάμεσα σ᾽ εσένα και στον Φίλιππο, αλλά ότι εγώ από προσωπική έχθρα αποδίδω σ᾽ εσένα αυτή την ψευδή κατηγορία;
#:::Μετάφραση (2012), Α.Ι. Γιαγκόπουλος @greek‑language.gr

ως κύριο όνομα


λήγουσα

λήγουσα
-ης
ἡ
λήγουσᾰ
αἱ
λήγουσαι
τῆς
ληγούσης
τῶν
ληγουσῶν
τῇ
ληγούσῃ
ταῖς
ληγούσαις
τὴν
λήγουσᾰν
τὰς
ληγούσᾱς
λήγουσᾰ
λήγουσαι
τὼ
ληγούσᾱ
τοῖν
ληγούσαιν

: λήγουσα: αρσενικό λήγ(ων) + -ουσα
:* το ελληνιστικό ουσιαστικό < ουσιαστικοποιημένο θηλυκό της μετοχής λήγουσα (αρχαία ελληνική) - εννοείται η λέξη συλλαβή)

η τελευταία συλλαβή μιας λέξης, η λήγουσα


λεωφόρος

λεωφόρος
-ου

: λεωφόρος ήδη τον 7ο αιώνα πκε στον Αλκμάνα < (λεώς) λεω- + -φόρος & και ουσιαστικοποιημένο θηλυκό

δημόσιος δρόμος (εννοείται ουσιαστικό όπως ἡ ὁδός)

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Νόμοι, 6, 763c (763c-763d) @scaife.perseus

μιμούμενοι ἐκείνους τῶν τε ὁδῶν ἐπιμελούμενοι τῶν κατὰ τὸ ἄστυ καὶ τῶν ἐκ τῆς χώρας λεωφόρων εἰς τὴν πόλιν ἀεὶ τεταμένων καὶ τῶν οἰκοδομιῶν, ἵνα κατὰ νόμους γίγνωνται πᾶσαι,

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Θεμιστοκλῆς, 30.3

διαταραχθεὶς οὖν ὁ Θεμιστοκλῆς προσευξάμενος τῇ θεῷ τὴν μὲν λεωφόρον ἀφῆκεν, ἑτέρᾳ δὲ περιελθὼν καὶ παραλλάξας τὸν τόπον ἐκεῖνον ἤδη νυκτὸς οὔσης κατηυλίσατο.
#::: Ο Θεμιστοκλής τότε πολύ ταραγμένος προσευχήθηκε στη θεά. Έπειτα προχώρησε αφήνοντας το μεγάλο δρόμο και αφού έκαμε γύρο από άλλο δρόμο και πέρασε από εκείνο το μέρος, τον βρήκε πια η νύχτα και σταμάτησε να ξεκουραστεί.
#::: Μετάφραση (1965): Μιχ. Χ Οικονόμου. Αθήνα: ΟΕΔΒ & σε αγκύλες, χωρία που παραλήφθηκαν@greek‑language.gr

※ 2ος αιώνας ⌘ Παυσανίας, Ἑλλάδος περιήγησις/Ἀρκαδικά, 8.11.1 @scaife.perseus

Μαντινεῦσι δὲ ὅροι πρὸς Τεγεάτας εἰσὶν ὁ περιφερὴς ἐν τῇ λεωφόρῳ βωμός.

η πόρνη (Ανακρέων, Απόσπασμα 157)


πεζολογία

: πεζολογία < → λείπει η ετυμολογία

η γραφή πεζού λόγου


πίττα

πίττα
-ης
πίττᾰ

αττικός τύπος του πίσσα

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Σφῆκες, στίχ. 1375

[ΦΙ.] ἡ πίττα δήπου καομένης ἐξέρχεται.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Μετεωρολογικά 4.9, p. 149 @scaife.perseus

φλογιστὰ μὲν οὖν ὅσα φλόγα δύναται παρέχεσθαι· ὅσα δὲ ἀδύνατα, ἀφλόγιστα. ἔστι δὲ φλογιστὰ ὅσα μὴ ὑγρὰ ὄντα θυμιατά ἐστιν· πίττα δὲ ἢ ἔλαιον ἢ κηρὸς μᾶλλον μετ' ἄλλων ἢ καθ' αὑτὰ φλογιστά· μάλιστα δ' ὅσα καπνὸν ἀνίησιν.

※ 4ος/3ος αιώνας πκε αιώνας ⌘ Θεόφραστος, Περὶ φυτῶν αἰτιῶν, 5.15.6, @scaife.perseus

ἡ δ ὑπὸ τοῦ ἐλαίου καὶ τῆς πίττης καὶ τοῦ στέατος — καὶ γὰρ ταῦτα φθείρει καὶ μάλιστα τὰ φυτὰ τὰ νέα· καὶ οὐκ ἐῶσιν ἅπτεσθαι καὶ περιπλέκουσιν — ἐν ἐκείναις ἐστὶ ταῖς αἰτίαις, ὅτι θερμὰ καὶ λεπτὰ τὴν φύσιν ὄντα διαδύεταί τε πόρρω καὶ πυκνοῖ καὶ ἐπικάει τὸν φλοιόν·


πίτυς

: πίτυς < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *pi-tu- < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *peyH-. Συνδέεται με τη λατινική pinus (> γαλλική pin), την αλβανική pishe
: Δε σχετίζεται με το πίτυρον, ή το πίτυλος

δίκην ἐκτρίβομαι

'''πίτυος'''

ἐκτρίβομαι (σαν πεύκο καταστρέφομαι -γιατί το πεύκο, αν κοπεί, δεν ξαναβλασταίνει)

πίτυς ἀγρία, πίτυς ἥμερος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 13 (Ν. Μάχη ἐπὶ ταῖς ναυσί.), στίχ. 390 (390-391)

ἠὲ πίτυς βλωθρή, τήν τ' οὔρεσι τέκτονες ἄνδρες / ἐξέταμον πελέκεσσι νεήκεσι νήϊον εἶναι
#::: υψηλός πεύκος, πόκαψαν τέκτονες εις τα όρη / μ᾽ αξίνες νεοτρόχιστες μ᾽ αυτό να στήσουν πλοίον·
#::: Μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς @greek-language.gr


πλαστογραφία

πλαστογραφία

: πλαστογραφία < grc + -ία. Μορφολογικά αναλύεται σε αρχαία ελληνική πλαστ(ός) + -ο- + -γραφία

η πλαστογραφία

ελληνιστική κοινή


τιτανομαχία

: τιτανομαχία < τιτάν(ας) + -ο- + -μαχία


σκληρία

: σκληρία < → λείπει η ετυμολογία → δείτε τη λέξη σκληρός

συνώνυμο του σκληρότης, η σκληρότητα η ιδιότητα του σκληρού

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή


συλλαβή

συλλαβή < (συν-) συλ- + λαβή (συλλαμβάνω) < σύν + θέμα λαβ- από το ρήμα λαμβάνω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή*sleh₂gʷ-

σύλληψη, εγκυμοσύνη

ζώνη, δεσμός


νάρδος

ονομασία διάφορων αρωματικών φυτών

※ ἡ οὖν Μαριὰμ λαβοῦσα λίτραν μύρου νάρδου πιστικῆς πολυτίμου ἤλειψεν τοὺς πόδας τοῦ Ἰησοῦ καὶ ἐξέμαξεν ταῖς θριξὶν αὐτῆς τοὺς πόδας αὐτοῦ· ἡ δὲ οἰκία ἐπληρώθη ἐκ τῆς ὀσμῆς τοῦ μύρου. (Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον, 12.3.1)

Η δε Μαριάμ, παίρνοντας μια λίτρα ακριβού μύρου νάρδου, άλειψε τα πόδια του Ιησού και σκούπισε με τα μαλλιά της τα πόδια του. Το δε σπίτι γέμισε με την οσμή του μύρου.


πεζογράφος

: πεζογράφος < πεζο- + -γράφος

πεζογράφος, συγγραφέας


πεζολόγος

πεζολόγος
-ου

: πεζολόγος (ελληνιστική κοινή) < πεζο- + -λόγος


πλαστογράφος

πλαστογράφος

: πλαστογράφος (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική πλαστ(ός) + -ο- + -γράφος

πλαστογράφος

ελληνιστική κοινή


διάζωμα

: διάζωμα < διαζώννυμι < διά- + ζώννυμι < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ios (ζώνομαι)

ελληνιστική σημασία


λεύκωμα

λεύκωμα < λευκόω < λευκός

πινακίδα καλυμμένη με γύψο, κατάλληλη για γράψιμο δημόσιων αναγγελιών

ασπρίλα, περιοχή του δέρματος με λευκό χρώμα

λευκό στίγμα στο μάτι


περίττωμα

περίττωμα < περίσσωμα (μετατροπή του διπλού σίγμα σε διπλό ταυ)

περίσσωμα στην αττική διάλεκτο


πίτυρον

: πίτυρον < → λείπει η ετυμολογία

πίτουρο, φλοιός σιταριού

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Δημοσθένης, Περὶ τοῦ στεφάνου (Ὑπὲρ Κτησιφῶντος), 259

ἀνὴρ δὲ γενόμενος τῇ μητρὶ τελούσῃ τὰς βίβλους ἀνεγίγνωσκες καὶ τἄλλα συνεσκευωροῦ, τὴν μὲν νύκτα νεβρίζων καὶ κρατηρίζων καὶ καθαίρων τοὺς τελουμένους καὶ ἀπομάττων τῷ πηλῷ καὶ τοῖς πιτύροις, καὶ ἀνιστὰς ἀπὸ τοῦ καθαρμοῦ κελεύων λέγειν «ἔφυγον κακόν, εὗρον ἄμεινον»,
#::: Όταν ενηλικιώθηκες, διάβαζες τα βιβλία με τις ευχές, όσο η μητέρα σου τελούσε το τελετουργικό της μύησης, και τη βοηθούσες να τακτοποιήσει τα διάφορα σκεύη· τη νύχτα, ντύνοντας με δέρμα ελαφιού τους κατηχουμένους, κάνοντας αναμίξεις στον κρατήρα, καθαρίζοντας και τρίβοντας τα σώματά τους με λάσπη και πίτουρα, σηκώνοντάς τους όρθιους μετά τον καθαρμό, βάζοντάς τους να λένε «γλίτωσα από το κακό, βρήκα το καλό»,
#::: Μετάφραση (2012): Α.Ι. Γιαγκόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

πιτυρίδα, νόσος της επιδερμίδας (ιδιαίτερα της κεφαλής)

※ 1ος κε αιώνας ⌘ Διοσκουρίδης Πεδάνιος, Περὶ ὕλης ἰατρικῆςʷ, 1, 30.3 @scaife.perseus

ἀποσμήχει δὲ καὶ πίτυρα καὶ ἀχῶρας καὶ ψώρας καὶ λέπρας, βράδιόν τε πολιοῖ καθ ἑκάστην ἡμέραν ἐπαλειφόμενον.

ίζημα στα ούρα

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ φύσιος ἀνθρώπου, (De natura hominis), 14 , @scaife.perseus

ὁκόσοισι δὲ καθαρὸν τὸ οὖρον ἄλλοτε καὶ ἄλλοτε, ὁκοῖον δὲ πίτυρα ἐπιφέρεται ἐν τῷ οὐρήματι, τουτέων δὲ ἡ κύστις ψωριᾷ.


ληξιαρχικός

ληξιαρχικός
-όν

: ληξιαρχικός < ληξίαρχος + -ικός

που ανήκει στον ληξίαρχο

ληξιαρχικόν γραμματεῖον: το αρχείο κάθε δήμου της αρχαίας Αθήνας όπου εγγράφονταν τα ονόματα των νέων πολιτών όταν έφταναν στην ενηλικίωση


καγχασμός

: καγχασμός και καχασμός < αρχαία ελληνική καγχάζω

δυνατό γέλιο


κάδος

: κάδος ήδη τον 7ο αιώνα πκε στον Αρχίλοχο < δάνειο σημιτικής προέλευσης, Συγγενή: εβραϊκή כַּד (kad), ουγκαριτική 𐎋𐎄 (kd), αραμαϊκή 𐡊𐡃 (kd)

αγγείο για νερό ή κρασί

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 3 (Θάλεια), 20.1

καὶ Φοινικηίου οἴνου κάδον.
#::: και ένα πιθάρι κρασί από χουρμάδες.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 11, 66 483d, @scaife.perseus, @el.wikisource

καὶ Ἀρχίλοχος ἐν Ἐλεγείοις ὡς ποτηρίου οὕτως·
ἀλλ’ ἄγε σὺν κώθωνι θοῆς διὰ σέλματα νηὸς
φοίτα καὶ κοίλων πώματ’ ἄφελκε κάδων,
ἄγρει δ’ οἶνον ἐρυθρὸν ἀπὸ τρυγός·
#:::ΣτΕ: Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης παραθέτει ένα απόσπασμα του ποιητή Αρχίλοχου.

κουβάς για άντληση νερού

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἐκκλησιάζουσαι, στίχ. 1002 (1002-1004)

τί δῆτα κρεάγρας τοῖς κάδοις ὠνοίμεθ᾽ ἄν, | ἐξὸν καθέντα γρᾴδιον τοιουτονὶ | ἐκ τῶν φρεάτων τοὺς κάδους ξυλλαμβάνειν;
#:::Τί τους θέμε τους γάντζους ν᾽ ανεβάζουμε τους κουβάδες απ᾽ τα πηγάδια μέσα; | Κατέβαζε μια τέτοιανε μπαμπόγρια | να σου τους φέρνει απάνου να τους παίρνεις.
#:::Μετάφραση (1970): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Κέδρος @greek‑language.gr

μέτρο μέτρησης υγρών

κάλπη, ψηφοδόχος


κλιμακτήρ

: κλιμακτήρ < κλῖμαξ, κλιμακ- + -τήρ

το σκαλοπάτι (οριζόντια δοκός) μιας σκάλας

κλίμακα μεταξύ δύο πλατύσκαλων

κρίσιμο σημείο της ανθρώπινης ζωής (ανά επτά έτη)

ελληνιστική σημασία


κλοιός

κλοιός < → λείπει η ετυμολογία

περιλαίμιο σκύλου

αντίστοιχο όργανο για βασανισμό


κλίμακα

αιτιατική ενικού του κλῖμαξ


στοναχή

: στοναχή < στενάχω ποιητικός τύπος του στένω

θρήνος, αναστεναγμός

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 5 (ε. Ἀπόπλους Ὀδυσσέως παρὰ Καλυψοῦς.), στίχ. 157 (156-158 )

ἤματα δ᾽ ἂμ πέτρῃσι καὶ ἠϊόνεσσι καθίζων | δάκρυσι καὶ στοναχῇσι καὶ ἄλγεσι θυμὸν ἐρέχθων | πόντον ἐπ᾽ ἀτρύγετον δερκέσκετο δάκρυα λείβων.
#:::Τις μέρες όμως τις περνούσε κρεμασμένος σε βράχια κι ακρωτήρια, | τα σωθικά του τρώγοντας με δάκρυα, στεναγμούς και λύπες, | με μάτια βουρκωμένα, στυλωμένα πάντα στο άκαρπο πέλαγος.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἠλέκτρα, στίχ. 195 (195-197)

οὔτοι στοναχαῖς |ἀλλ᾽ εὐχαῖσι θεοὺς σεβί-|ζουσ᾽ ἕξεις εὐαμερίαν, ὦ παῖ.
#:: Με δίχως στενάγματα, μόνο | με προσευχές τους θεούς άμα σέβεσαι, | θα ᾽χεις καλύτερες μέρες παιδί μου.
#:::Μετάφραση (1988): Τάσος Ρούσσος, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἀνδρομάχη, στίχ. 1039 (1039-1040)

πολλαὶ δ᾽ ἀν᾽ Ἑλλάνων ἀγόρους στοναχὰς | μέλποντο δυστάνων τεκέων·
#:::Κι ήτανε πλήθος οι Ελληνίδες που μοιρολογούσαν, | με στεναγμούς, το δύστυχο το ταίρι τους.
#:::Μετάφραση (1994): Γιώργος Γεραλής, Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr

για τη θάλασσα


πατραλοίας

πατραλοίας
-α/-ου

: πατραλοίας < πατήρ + ἀλοιῶ

ο πατροκτόνος

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Βάτραχοι, στίχ. 773 (771-773)

ὅτε δὴ κατῆλθ᾽ Εὐριπίδης, ἐπεδείκνυτο | τοῖς λωποδύταις καὶ τοῖσι βαλλαντιοτόμοις | καὶ τοῖσι πατραλοίαισι καὶ τοιχωρύχοις,
*:::Σαν ήρθε ο Ευριπίδης κάτω, αρχίζει της τέχνης του επιδείξεις, | μ᾽ ακροατήριο όλο πορτοφολάδες, λωποδύτες, | διαρρήχτες, πατροκτόνους·
*:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα:Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr


στόμαχος

: στόμαχος < στόμα < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *stomn̥ / *stomen- (στόμα) + -χος < πιθανόν προελληνική

το άνοιγμα, η τρύπα του ανθρώπινου στόματος από τη βάση της γλώσσας μέχρι και το λάρυγγα


στόμφος

: στόμφος < στέμβω

το γεμάτο στόμα, έτσι ώστε τα μάγουλα να φαίνονται φουσκωμένα

κυριολεκτικά

πομπώδης έκφραση που υποδηλώνει αλαζονεία ή τάση επίδειξης

※ 3ος αιώνας κε ⌘ Λογγίνος, On the Sublime, Περὶ ὕψους, 32.7 @scaife.perseus

ἐπὶ γὰρ τούτοις καὶ τὸν Πλάτωνα οὐχ ἥκιστα διασύρουσι, πολλάκις ὥσπερ ὑπὸ βακχείας τινὸς τῶν λόγων εἰς ἀκράτους καὶ ἀπηνεῖς μεταφορὰς καὶ εἰς ἀλληγορικὸν στόμφον ἐκφερόμενον.

※ 3ος αιώνας κε ⌘ Λογγίνος, On the Sublime, Περὶ ὕψους, 3.1 @scaife.perseus

ὅπου δ ἐν τραγῳδίᾳ, πράγματι ὀγκηρῷ φύσει καὶ ἐπιδεχομένῳ στόμφον,

κομπασμός, μεγαλοστομία, καυχησιολογία, αλαζονεία

επίπληξη, χλευασμός, κακολογία, λοιδορία

με γεμάτο στόμα, καυχησιάρης

για ανθρώπους


πάτερ

κλητική ενικού του πατήρ


πατητής

: πατητής < αρχαία ελληνική πατέω / πατῶ, πατη- + -τής

πατητής όπως στα νέα ελληνικά

ελληνιστική κοινή


μεταγραμματισμός

μεταγραμματισμός

: μεταγραμματισμός < μετα- + γράμμα, γραμματ- + -ισμός • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

μεταγραφή με άλλη ορθογραφία

ελληνιστική κοινή


τάφος

τάφος < θέμα ταφ- < *θαφ- με ανομοίωση (δείτε καιθάπτω) < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα*dʰembʰ- (θάβω, τάφος)

η πράξη της ταφής

ο ίδιος ο τάφος, τύμβος, μνήμα

λέγεται για ένα μόνο τάφο

στον πληθυντικό


τάφος

| (νέα ελληνικά)]]}}τάφος < τέθηπα→ λείπει η ετυμολογία

έκπληξη, θάμβος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 21 (φ. Τόξου θέσις.), στίχ. 122

τάφος δ' ἕλε πάντας ἰδόντας, / ὡς εὐκόσμως στῆσε
*::: κι έκπληξη κατέλαβε όλους εκείνους που έβλεπαν· πόσο όμορφα τα έστησε

επίσης, 24 (ω. Σπονδαί.), στίχ. 441


ψυχοπομπός

: ψυχοπομπός < ψυχο- + πομπός (συνοδός, οδηγός)

ψυχοστόλος

για τον Ερμή

αυτός που οδηγεί τις ψυχές στον Άδη, όπως ο Ερμής ή ο Χάρων


θερμάστρα

θερμάστρα < θερμός

κλίβανος, καμίνι


ταυρομαχία

ταυρομαχία
-ᾱς

: ταυρομαχία < αρχαία ελληνική ταῦρ(ος) + -ο- + -μαχία

η ταυρομαχία

ελληνιστική κοινή


ψάμμος

: ψάμμος < *ψάφ-μος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *bʰes- (τρίβω). Ομόρριζα: ψάμαθος, ψάω, ψήω, ψαίω.

οι κόκκοι της άμμου, αμμώδης έκταση, η αμμουδιά

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ νούσων [νόσων], (De morbis i-iii), 4.55, p.604, @scaife.perseus

ἔστιν ὅτε λίθοι δύο ἢ καὶ πλείονες ἕτεροι σμικροὶ τρόπῳ τῷ αὐτῷ, ὥσπερ καὶ τὴν μίαν εἴρηκα, γίνονται· γίνεται δὲ καὶ ὑπὸ τοιούτου· ἐπὴν ὁ λίθος ξυμπαγῇ, καὶ βάθος γένηται ἐς τὴν κύστιν τῇ ψάμμῳ τῇ γενομένῃ χωρὶς, ἐλθούσης δὲ τῆς ψάμμου ὁ λίθος μὴ προσλάβῃ πρὸς ἑωυτῷ, ἀλλὰ βαρυτέρη καὶ πλείων γένηται, [ἢ] ὥστε μὴ πήγνυσθαι αὐτὴν πρὸς ἑωυτὴν, καὶ οὕτως δύο λίθοι γίνονται· γίνονται δὲ καὶ πλείονες τρόπῳ τῷ αὐτῷ, καὶ ξυγκρουομένων πρὸς ἀλλήλους ἐν τῇ κλονήσει περιθραύεται καὶ διουρέεται τὸ ψαμμῶδες.

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 3 (Θάλεια), 102.1

κατὰ γὰρ τοῦτό ἐστι ἐρημίη διὰ τὴν ψάμμον.
#:::γιατί σ᾽ εκείνα τα μέρη είναι έρημος εξαιτίας της άμμου.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

έρημος της Λιβύης

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 32.4

τὰ δὲ ὑπὲρ θαλάσσης τε καὶ τῶν ἐπὶ θάλασσαν κατηκόντων ἀνθρώπων, [τὰ κατύπερθε] θηριώδης ἐστὶ ἡ Λιβύη· τὰ δὲ κατύπερθε τῆς θηριώδεος ψάμμος τέ ἐστι καὶ ἄνυδρος δεινῶς καὶ ἔρημος πάντων.
#:::αλλά πέρα από τη θάλασσα και από τους ανθρώπους που κατοικούν κοντά στη θάλασσα, η Λιβύη είναι γεμάτη θηρία· και πέρα από την περιοχή των θηρίων είναι όλο άμμος, φοβερή ξηρασία και δεν υπάρχει ψυχή.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ '1ος/2ος κε' αιώνας Αρριανός, Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις, 3.3.3

ἐντεῦθεν δὲ ἐς τὴν μεσόγαιαν ἐτράπετο, ἵνα τὸ μαντεῖον ἦν τοῦ Ἄμμωνος. ἔστι δὲ ἐρήμη τε ἡ ὁδὸς καὶ ψάμμος ἡ πολλὴ αὐτῆς καὶ ἄνυδρος.
#:::Από εκεί στράφηκε προς το εσωτερικό, όπου ήταν το μαντείο του Άμμωνα. Ο δρόμος είναι έρημος και κατά το μεγαλύτερο μέρος αμμώδης και άνυδρος.
#:::Μετάφραση (1986), Θ.Χ. Σαρικάκης, @greek‑language.gr


τάφρος

: τάφρος < θάπτω


ταφή

: ταφή < θέμα ταφ- του ρήματος θάπτω

τρόπος ταφής

δαπάνη για την ταφή, έξοδα κηδείας


θερμοκρασία

θερμοκρασία
-ας

: θερμοκρασία < → λείπει η ετυμολογία

ανάμιξη θερμού ποτού


λογοδιάρροια

λογοδιάρροια
-ας

: λογοδιάρροια (ελληνιστική κοινή) < λόγο(ς) + διάρροια

λογοδιάρροια

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 1, 41 , 22e, @scaife.perseus, @el.wikisource

ἕως ἂν τῆς λογοδιαρροίας ἀπαλλαγῶσιν οὗτοι οἱ τραπεζορήτορες·


λόγος

: λόγος < λέγω < πρωτοελληνική *légō < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *leǵ- (συλλέγω, συγκεντρώνω)

-λογία Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -λογία στο Βικιλεξικό

-λογος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -λογος στο Βικιλεξικό

-λόγος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -λόγος στο Βικιλεξικό

λογο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα λογο- στο Βικιλεξικό

λέξη, λόγος, ομιλία

ισχυρισμός, πρόφαση

απόφθεγμα, χρησμός

δικαίωμα του ομιλείν

είδηση, φήμη, διάδοση, ιστορία

ικανότητα νόησης, σκέψη, ιδέα

υπολογισμός, εκτίμηση

συμμετρία, αναλογία


λοιδορία

: λοιδορία < λοιδορ(έω) + -ία

όπως λοιδορία

※ ἐκ της διαβολής ἡ λοιδορία ἐκ δέ ταύτης ἡ μάχη. (Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια)


ταχεία

ονομαστική, αιτιατική και κλητική δυϊκού, θηλυκού γένους με μακρά κατάληξη (τᾰχείᾱ) του ταχύς


ψυχοστασία

: ψυχοστασία < (αρχαία ελληνική ψυχή) ψυχο- + στάσ(ις) + -ία < → δείτε τη λέξη ἵστημι. Τίτλος έργου του Αισχύλου που αναφέρεται από τον Πλούταρχο.

τίτλος χαμένου έργου του Αισχύλου όπου ζυγίζονται οι ζωές, οι ψυχές, του Αχιλλέα και του Μέμνονα.

※ 1ος/2ος αιώνας κε ⌘ Πλούταρχος, Ηθικά, Πῶς δεῖ τὸν νέον ποιημάτων ἀκούειν, 2.17a.

Ἐν δ´ ἐτίθει δύο κῆρε τανηλεγέος θανάτοιο, τὴν μὲν Ἀχιλλῆος τὴν δ´ Ἕκτορος ἱπποδάμοιο, ἕλκε δὲ μέσσα λαβών· ῥέπε δ´ Ἕκτορος αἴσιμον ἦμαρ, ᾤχετο δ´ εἰς Ἀίδαο, λίπεν δέ ἑ Φοῖβος Ἀπόλλων, τραγῳδίαν ὁ Αἰσχύλος ὅλην τῷ μύθῳ περιέθηκεν, ἐπιγράψας Ψυχοστασίαν καὶ παραστήσας ταῖς πλάστιγξι τοῦ Διὸς ἔνθεν μὲν τὴν Θέτιν ἔνθεν δὲ τὴν Ἠῶ, δεομένας ὑπὲρ τῶν υἱέων μαχομένων. Τοῦτο δὲ παντὶ δῆλον ὅτι μυθοποίημα καὶ πλάσμα πρὸς ἡδονὴν ἢ ἔκπληξιν ἀκροατοῦ γέγονε.

※ 2ος/3ος αιώνας κε Φλάβιος Φιλόστρατος, Ἡρωικός

ἃ δὲ τῷ Ὁμήρῳ ἐν δευτέρᾳ Ψυχοστασίᾳ εἴρηται, εἰ δὴ Ὁμήρου ἐκεῖνα, ὡς ἀποθανόντα Ἀχιλλέα Μοῦσαι μὲν ᾠδαῖς ἐθρήνησαν, Νηρηίδες δὲ πληγαῖς τῶν στέρνων, οὐ παραπολύ φησι κεκομπάσθαι, Μούσας μὲν γὰρ οὔτε ἀφικέσθαι οὔτε ᾆσαι, οὐδὲ Νηρηίδων τινὰ ὀφθῆναι τῷ στρατῷ καίτοι γιγνωσκομένας, ὅτι ἥκουσι, θαυμαστὰ δὲ ξυμβῆναι ἕτερα καὶ οὐ πόρρω τῶν Ὁμήρῳ εἰρημένων·


ψωλή

ψωλή < ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου ψωλός

πέος σε στύση


ψυχρολουσία

: ψυχρολουσία < ψυχρο- + (λού(ω) • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

το μπάνιο με κρύο νερό


ψωλός

: ψωλός < ψάω

που έχει κάνει περιτομή

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ἱππῆς, στίχ. 964 (963-964)

[ΑΛ.] κἄν γε τουτῳί, | ψωλὸν γενέσθαι δεῖ σε μέχρι τοῦ μυρρίνου.
#:::[ΑΛΛ.] Κι αν ακούσεις ετούτον, | θα ξεφλουδιστεί σίγουρα η πέτσα της ψωλής σου ως τη ρίζα της.
#::: Μετάφραση (2005): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Πλοῦτος, στίχ. 267 (265-267)

[ΚΑ.] ἔχων ἀφῖκται δεῦρο πρεσβύτην τιν᾽, ὦ πόνηροι, | ῥυπῶντα, κυφόν, ἄθλιον, ῥυσόν, μαδῶντα, νωδόν· | οἶμαι δὲ νὴ τὸν οὐρανὸν καὶ ψωλὸν αὐτὸν εἶναι.
#:::[ΚΑΡ.] Μας ήρθε φέρνοντας μαζί του, ω δύστυχοι, ένα γέρο | λερό, καμπούρη, ζαρωμένον, καραφλό, φαφούτη | και, μά τον ουρανό, πιστεύω να ᾽ναι και σπασμένος.
#::: Μετάφραση (1956): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Ι. Ν. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr

ασελγής, λάγνος


τάχος

τάχος < ταχύς


κοινωνός

: κοινωνός < μάλλον υποχωρητικός σχηματισμός από το κοινωνέω

συμμέτοχος, συνεργός, συναυτουργός, συνένοχος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Τραχίνιαι, στίχ. 730

τοιαῦτα δ᾽ ἂν λέξειεν οὐχ ὁ τοῦ κακοῦ κοινωνός, ἀλλ᾽ ᾧ μηδέν ἐστ᾽ οἴκοι βαρύ.


φακός

φακός
-οῦ
φακόν

: φακός < → λείπει η ετυμολογία συγγενές με το ἀφάκη, φακέη ή φακῆ

φακή, αλλά και άλλα είδη που έμοιαζαν με φασολάκι

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 4 (Μελπομένη), 17.1

οὗτοι δὲ καὶ οἱ Καλλιπίδαι τὰ μὲν ἄλλα κατὰ ταὐτὰ Σκύθῃσι ἐπασκέουσι, σῖτον δὲ καὶ σπείρουσι καὶ σιτέονται, καὶ κρόμμυα καὶ σκόροδα καὶ φακοὺς καὶ κέγχρους.
#::: Λοιπόν, κι ετούτοι και οι Καλλιπίδες στις άλλες τους ασχολίες δε διαφέρουν από τους Σκύθες, όμως σιτάρι και σπέρνουν και τρώνε, όπως και κρεμμύδια και σκόρδα και φακές και κεχρί.
#:::Μετάφραση (1992): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

φακές, (το φαγητό τρώγονταν στην αρχαιότητα κατά τις κηδείες), που όμως αναφέρεται συχνά και ως φακῆ

φακὸν ἕψειν (: μαγείρεψα φακές)

στην ελληνιστική εποχή (ίσως και νωρίτερα) αγγείο σε σχήμα οβάλ, που το είχαν μάλλον για ζέσταμα σούπας, νερού, φαγητού παρά για μαγείρεμα

δοχείο λαδιού

ελληνιστική σημασία

φακίδα, ελιά, πανάδα, κηλίδα στο πρόσωπο ή γενικά στο σώμα

ελληνιστική σημασία

※ 1ος κε αιώνας ⌘ Διοσκουρίδης Πεδάνιος, Περὶ ὕλης ἰατρικῆςʷ, 1, 13.3 @scaife.perseus

δύναμιν δὲ ἔχει θερμαντικήν, οὐρητικήν, ξηραντικήν, στύφουσαν πραέως. ἁρμόζει δὲ εἰς τὰ πρὸς ὀξυδερκίαν ὀφθαλμικὰ καὶ μαλάγματα, φακούς τε αἴρει μετὰ μέλιτος καταχριομένη,

θήκη νεκρού, φέρετρο

ελληνιστική σημασία

διακοσμητικό στοιχείο του κρεβατιού

ελληνιστική σημασία


ναύκληρος

: ναύκληρος, ήδη τον 6ο/5ο αιώνα στον Αισχύλο < *ναύκρᾱρος < (ναῦς) ναυ- + *κρᾱρ‑ος / *κρᾱσ‑ρος < αναγωγή σε θέμα όπως στο κάρα. Κυριολεκτικά, «ο επικεφαλής του πλοίου». Με ανομοίωση, έγινε παρασύνδεση με τη λέξη κλῆρος.

ο ιδιοκτήτης και πλοίαρχος ενός εμπορικού πλοίου

άλλες μορφές: ναύκλαρος


ναυτίλος

ναυτίλος
-ου
ναύτης

: ναυτίλος < → λείπει η ετυμολογία

ναύτης, ναυτικός

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Χοηφόροι, στίχ. 202 (202-204)

ἀλλ’ εἰδότας μὲν τοὺς θεοὺς καλούμεθα, / οἵοισιν ἐν χειμῶσι ναυτίλων δίκην / στροβούμεθ’· […]
#:: Μα εσείς, θεοί, που ξέρετε, μάρτυρες είστε μέσα σε ποιούς χειμώνες σα θαλασσομάχοι παραδέρνομ᾽ εμείς·
#::: Μετάφραση, 1η έκδοση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 43.3

καὶ ἦσαν Ἑλλήνων τινὲς ναυτίλοι, ὡς ἔλπομαί τε καὶ ἐμὴ γνώμη αἱρέει.
#::: υπήρχαν και Έλληνες ναυτικοί, όπως νομίζω και πιστεύω εγώ.
#::: Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἀνδρομάχη, στίχ. 479

πνοαὶ δ᾽ ὅταν φέρωσι ναυτίλους θοαί,
#:::Κι όταν ανέμοι ορμητικοί χτυπάνε τους θαλασσινούς,
#:::Μετάφραση (1994): Γιώργος Γεραλής, Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἑκάβηʷ, στίχ. 1273

κυνὸς ταλαίνης σῆμα, ναυτίλοις τέκμαρ.
#:::«Μνήμα της Σκύλας» θα τον πουν και θα ᾽ναι σημάδι για τους ναυτικούς.
#:::Μετάφραση (1994): Γιώργος Γεραλής, Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος @greek‑language.gr

θαλάσσιο μαλάκιο με όστρακο

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 9, 37 @scaife.perseus

Ἔστι δὲ καὶ ὁ ναυτίλος πολύπους τῇ τε φύσει καὶ οἷς ποιεῖ περιττός· ἐπιπλεῖ γὰρ ἐπὶ τῆς θαλάττης, τὴν ἀναφορὰν ποιησάμενος κάτωθεν ἐκ τοῦ βυθοῦ, καὶ ἀναφέρεται μὲν κατεστραμμένῳ τῷ ὀστράκῳ, ἵνα ῥᾷόν γε ἀνέλθῃ καὶ κενῷ ναυτίλληται, ἐπιπολάσας δὲ μεταστρέφει.


καταφρονητής

καταφρονητής
-ού

: καταφρονητής (ελληνιστική κοινή) < αρχαία ελληνική καταφρονέω / καταφρονῶ, καταφρονη- + -τής

καταφρονητής, περιφρονητής, που καταφρονεί, περιφρονεί


φαλακρότητα

αιτιατική ενικού του φαλακρότης


ψευδομαρτυρία

ψευδομαρτυρία

: ψευδομαρτυρία < ψευδομαρτυρέω < ψευδομάρτυς

η ψευδομαρτυρία

...ἀρχὰς φυλάττειν κατασεσημασμένας ὑπ᾽ ἀμφοῖν, καὶ παρέχειν εἰς τὴν τῶν ψευδομαρτυριῶν διάκρισιν. (Πλάτωνας)


ψήκτρα

: ψήκτρα < ψήχω

τὰ δὲ περὶ τὴν θεραπείαν ἐργαλεῖα, τὸ μὲν ἐκκαθαῖρον τὴν τρίχα πτερῷ ἐοικὸς ξύλον σπάθη, τὸ δὲ διακτενίζον σιδήριον πριονῶδες ὠδοντωμένον ψήκτρα. (Πολυδεύκης, Ονομαστικόν, 1, 185, 4)

εργαλείο με το οποίο έξυναν οι αθλητές στην αρχαιότητα το σώμα τους για να καθαριστούν, ξύστρα

≈ συνώνυμα: στλεγγίς

εργαλείο για το ξύσιμο του δέρματος ζώων (π.χ. αλόγων)

ἑνὸς ἡμίσεος καθεψήσας, τὸ αὐτὸ ποίει, πρότερον τὸ δέρμα ψήκτρᾳ ἢ ὀστράκῳ ἀναδείρας καὶ ἐκτραχύνας. (Ιππιατρικά, 69, 14, 8)


ναυκληρία

: ναυκληρία < ναύκληρος + -ία < ναῦς + κλῆρος

η κατοχή ή ιδιοκτησία ενός πλοίου

η ναυτική ζωή

κατ’ επέκταση

ναυτικό ταξίδι

κατ’ επέκταση


ναυμαχία

: ναυμαχία < ναῦ(ς) + -μαχία

※ ὅτε δὲ παρεδίδου ὁ Λύσανδρος τὰς ναῦς, ἔλεγε τῷ Καλλικρατίδᾳ ὅτι θαλαττοκράτωρ τε παραδιδοίη καὶ ναυμαχίᾳ νενικηκώς. ὁ δὲ αὐτὸν ἐκέλευσεν ἐξ Ἐφέσου ἐν ἀριστερᾷ Σάμου παραπλεύσαντα, οὗ ἦσαν αἱ τῶν Ἀθηναίων νῆες, ἐν Μιλήτῳ τὰς ναῦς παραδοῦναι, καὶ ὁμολογήσειν θαλαττοκρατεῖν

και όταν ο Λύσανδρος παρέδωσε τα καράβια, είπε στον Καλλικρατίδα ότι το κάνει ως κυρίαρχος των θαλασσών και νικητής στη ναυμαχία. Ο Καλλικρατίδας εντούτοις του είπε να πλεύσει από την Έφεσο στα αριστερά της Σάμου, όπου βρίσκονταν τα ελληνικά πλοία, και να παραδώσει το στόλο στην Μίλητο -τότε, είπε, θα τον παραδεχόταν για κυρίαρχο των θαλασσών


ναυτία

: ναυτία ήδη τον 7ο αιώνα πκε στον Σημωνίδη με τη μορφή ναυσίη< → λείπει η ετυμολογία

''ιωνικός τύπος''

πθ=1, ναυσίη

ναυσίη

πθ=1, ναυσίη

αίσθημα ναυτίας, αναγούλα

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Περὶ ζῴων μορίων, 3, 3.5 @scaife.perseus

ἔτι δʼ ἐν τοῖς ἐμέτοις καὶ ναυτίαις οὐκ ἄδηλον πόθεν τὸ ὑγρὸν φαίνεται πορευὸμενον.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 7, 4 @scaife.perseus

Ἔτι δὲ ναυτίαι καὶ ἔμετοι λαμβάνουσι τὰς πλείστας, καὶ μάλιστα τὰς τοιαύτας, ὅταν αἵ τε καθάρσεις στῶσι καὶ μήπω εἰς τοὺς μαστοὺς τετραμμέναι ὦσιν.
#:::ΣτΕ: Ο Αριστοτέλης αναφέρεται στα συμπτώματα ναυτίας και εμετού, που νιώθουν οι έγκυες γυναίκες.


φαλάκρωμα

: φαλάκρωμα < φαλακρόω / φαλακρῶ + -μα

φαλακρό κεφάλι

ελληνιστική κοινή

έρημος, φαλακρός τόπος

ελληνιστική κοινή


ζευγίτης

ζευγίτης
ῑ
ζευγῖτις

: ζευγίτης < ζεῦγ(ος) + -ίτης

ζεμένος σε ζυγό

στρατιώτης σε στρατιωτικό ζυγό

στρατιωτικός όρος

μέλος της τάξης των διακοσιομέδιμνων:


ζηλωτής

: ζηλωτής < ζηλόω / ζηλῶ + -τής
:* για την ελληνιστική σημασία < • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

οπαδός, θιασώτης

απόδοση του Κανανίτης ή Καναναῖος (Χρειάζεται επεξεργασία)

ελληνιστική σημασία


ζητητής

ζητητής < ζητέω-ζητῶ

ερευνητής, εξεταστής, αυτός που αναζητεί ή επιζητεί κάτι

τα μέλη της δημόσιας αρχής που ανεύρισκαν τους οφειλέτες του Δημοσίου ή αυτούς που καταπατούσαν δημόσια γη στην αρχαία Αθήνα

στον πληθυντικό


θεατής

θεᾱτής
θεάτρια

: θεατής < θεάομαι / θεῶμαι + -τής < θέα

αυτός που παρακολουθεί, που βλέπει κάτι

αυτός που παρακολουθεί κάποια θεατρική παράσταση


κοπετός

κοπετός < (κόπτω) κοπ- + -ετός

θόρυβος, ιδίως θρήνου, οδυρμός


ζηλοτυπία

: ζηλοτυπία, ήδη τον 4ο αιώνα στον Αισχίνη < ζηλότυπ(ος) + -ία

αντιζηλία, φθόνος

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχίνης, Κατὰ Κτησιφῶντος, 81

τοιαύτης δὲ ἐμπιπτούσης ταραχῆς, μετὰ τῶν συμφύτων αὐτῷ νοσημάτων ἤδη τὰ μετὰ ταῦτα ἐβουλεύετο, μετὰ δειλίας καὶ τῆς πρὸς Φιλοκράτην ὑπὲρ τῆς δωροδοκίας ζηλοτυπίας, καὶ ἡγήσατο, εἰ τῶν συμπρεσβευόντων καὶ τοῦ Φιλίππου κατήγορος ἀναφανείη, τὸν μὲν Φιλοκράτην προδήλως ἀπολεῖσθαι, τοὺς δὲ ἄλλους συμπρέσβεις κινδυνεύσειν, αὐτὸς δ' εὐδοκιμήσειν, καὶ προδότης ὢν τῶν φίλων καὶ πονηρὸς πιστὸς τῷ δήμῳ φανήσεσθαι.
*:::Από τη στιγμή που δημιουργήθηκε μια τέτοια αναστάτωση, άρχισε να σκέφτεται ήδη τα μετέπειτα, επηρεασμένος από τα φυσικά του ελαττώματα, τη δειλία και τη ζηλοτυπία του προς τον Φιλοκράτη για τη δωροδοκία του από τον Φίλιππο. Σκέφτηκε λοιπόν ότι, αν παρουσιαζόταν ως κατήγορος των συμπρέσβεών του και του Φιλίππου, ο Φιλοκράτης προφανώς θα καταδικαζόταν, οι υπόλοιποι συμπρέσβεις του θα κινδύνευαν, ενώ ο ίδιος θα κέρδιζε σε εκτίμηση και θα φαινόταν πιστός στον λαό, αν και προδότης των φίλων του και παλιάνθρωπος.
*:::Μετάφραση (2012): Αθανάσιος Ι. Γιαγκόπουλος, Θεσσαλονίκη:Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας @greek‑language.gr

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι Περικλής 10.6

πῶς ἂν οὖν τις Ἰδομενεῖ πιστεύσειε κατηγοροῦντι τοῦ Περικλέους ὡς τὸν δημαγωγὸν Ἐφιάλτην φίλον γενόμενον καὶ κοινωνὸν ὄντα τῆς ἐν τῇ πολιτείᾳ προαιρέσεως δολοφονήσαντος διὰ ζηλοτυπίαν καὶ φθόνον τῆς δόξης;

※ Ammonius (Grammaticus, De differentia adfinium vocabulorum, 1822, σελ. 63 https://www.google.gr/books/edition/De_differentia_adfinium_vocabulorum/olc-AAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%CE%B6%CE%B7%CE%BB%CE%BF%CF%84%CF%85%CF%80%CE%AF%CE%B1&pg=PA63&printsec=frontcover.

※ Ζῆλος καὶ ζηλοτυπία διαφέρει: Ζηλοτυπία μὲν γάρ ἐστιν αὐτὸ τὸ πάθος, ἤγουν τὸ ἐν μίσει ὑπάρχον
*::: ΣτΕ: Συγγραφέας του κειμένου θεωρείται ο Φίλων ο Βύβλιος


ζημία

: ζημία < αν ζη-μία, συνδέεται με τα ζῆλος, ζητέω και σανσκριτικά dīná. Αβέβαιη η σύνδεση με πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *dei̯H-

ζημιά, βλάβη

χρηματική ποινή

(γενικά) ποινή

έκφραση: θάνατον ζημίαν ἐπιθέσθαι


θεά

θεά
-ᾶς
θεός

: θεά < θηλυκό του θεός

Κατηγορία:Σελίδες που χρειάζονται επιμέλεια (αρχαία ελληνικά)

θεά, θηλυκή θεότητα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 1 (Α. Λοιμός. Μῆνις.), στίχ. 1

Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος
οὐλομένην, ἣ μυρί’ Ἀχαιοῖς ἄλγε’ ἔθηκε,

Ψάλλε, θεά, τὸν τρομερὸν θυμὸν τοῦ Ἀχιλλέως,
πῶς ἔγινε στοὺς Ἀχαιοὺς ἀρχὴ πολλῶν δακρύων·
*:: Ιλιάδα, μετάφραση Πολυλά, 1923, Ιλιάδα (Πολυλάς)/α


θέα

θέα < θεάομαι και ιωνικός τύπος θηέομαι

η ενασχόληση με το κοίταγμα, το κοίταγμα με θαυμασμό ή με ερευνητική ματιά

αυτό που βλέπει κανείς, το αντικείμενο της θέας, το θέαμα

η θέση του πολίτη στο θέατρο, η θέση του θεατή


κοπή

: κοπή < κόπτω

κόψιμο σε κομμάτια

κατασκευή και κοπή νομίσματος


ζήτημα

: ζήτημα < ζητέω (ζητῶ) (Χρειάζεται επεξεργασία)

ζητούμενο, αυτό που ζητάμε

έρευνα, εξέταση

διένεξη, διαφορά


θάρρος

αττικός τύπος του θάρσος


κόππα

: κόππα < → λείπει η ετυμολογία

ϙόππα

αρχική γραφή

οὐδὲ κόππα γιγνώσκων

για ανίδεο άνθρωπο:

όνομα γράμματος των πρώιμων αρχαίων ελληνικών αλφαβήτων (σύμβολο Ϙ) που ισοδυναμούσε ηχητικά με το κ, πάντοτε πριν από τα φωνήεντα < ο > και < υ >. Στην αλφαβητική σειρά βρίσκεται μεταξύ του π και του ρ. Σώζεται μόνον σε επιγραφές.


κόπρανα

: κόπρανα < κόπρ(ος) + -ανα, πληθυντικός του -ανον

τα κόπρανα, τα περιττώματα


πλαίσια

ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού του πλαίσιον


θόλος

: θόλος, ήδη ομηρικό (τεχνικός όρος) άγνωστης ετυμολογίας. Έχουν προταθεί συνδέσεις με το θάλαμος ή λέξεις που σημαίνουν «κοιλότητα» χωρίς ικανοποιητικά αποτελέσματα. Έχει προταθεί και προελληνική προέλευση.
:* για το ελληνιστικό αρσενικό, μεταπλασμός του θηλυκού κατά τα αρσενικά σε -ος.

κυκλικό κτίριο με κωνική στέγη

αρχιτεκτονική

κτίριο όπου γευμάτιζαν οι πρυτάνεις


θόλος

θόλος
ὁ
θόλος
οἱ
θόλοι
τοῦ
θόλου
τῶν
θόλων
τῷ
θόλῳ
τοῖς
θόλοις
τὸν
θόλον
τοὺς
θόλους
θόλε
θόλοι
τὼ
θόλω
τοῖν
θόλοιν

θολωτό δωμάτιο σε λουτρά

ελληνιστική κοινή

επίδεσμος για το κεφάλι

ελληνιστική κοινή


θόρυβος

: θόρυβος, ήδη τον 6ο αιώνα σε απόσπασμα του Πρατίνα < κατάληξη -βος, δηλωτικό θορύβου, ήχου. Το θέμα • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

※ 6ος/5ος αιώνας πκε αιώνας Πρατίνας, Απόσπασμα 3, στίχ. 1. Ανθολογία @greek-language.gr

τίς ὁ θόρυβος ὅδε; τί τάδε τὰ χορεύματα;

θόρυβος, αναταραχή, σύγχυση

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 8 (Οὐρανία), 87.2

ἐπειδὴ γὰρ ἐς θόρυβον πολλὸν ἀπίκετο τὰ βασιλέος πρήγματα, ἐν τούτῳ τῷ καιρῷ ἡ νηῦς ἡ Ἀρτεμισίης ἐδιώκετο ὑπὸ νεὸς Ἀττικῆς·
#::: Δηλαδή, καθώς οι δυνάμεις του βασιλιά βρίσκονταν σε μεγάλη σύγχυση, εκείνη την ώρα το καράβι της Αρτεμισίας καταδιωκόταν από αθηναϊκό καράβι·
#::: Μετάφραση (1995): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 8, 10.4

καὶ προσβαλόντων τῶν Ἀθηναίων καὶ κατὰ θάλασσαν ταῖς ναυσὶ καὶ ἐς τὴν γῆν ἀποβάντων θόρυβός τε ἐγένετο πολὺς καὶ ἄτακτος,
#::: Οι Αθηναίοι τούς έκαναν επίθεση και από θάλασσα με τα καράβια και από στεριά με απόβαση και τους προκάλεσαν σύγχυση και αταξία.
#::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr

θόρυβος ως έκφραση επιδοκιμασίας, επευφημία

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 6, 492b

Ὅταν, εἶπον, συγκαθεζόμενοι ἁθρόοι πολλοὶ εἰς ἐκκλησίας ἢ εἰς δικαστήρια ἢ θέατρα ἢ στρατόπεκα ἤ τινα ἄλλον κοινὸν πλήθους σύλλογον σὺν πολλῷ θορύβῳ τὰ μὲν ψέγωσι τῶν λεγομένων ἢ πραττομένων, τὰ δὲ ἐπαινῶσιν, ὑπερβαλλόντως ἑκάτερα, καὶ ἐκβοῶντες καὶ κροτοῦντες,
#::: Εκεί που μαζεύουνται σωρός όλοι μαζί στις συνεδριάσεις του λαού ή στα δικαστήρια ή στα θέατρα ή στα στρατόπεδα ή σε καμιά άλλη κοινή σύναξη του πλήθους και με πολύ θόρυβο άλλοτε αποδοκιμάζουν τους λόγους και τις πράξεις κι άλλοτε επαινούν, υπερβολικά και στη μια και στην άλλη περίσταση, και ξεφωνίζουν και χειροκροτούν,
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Δημοσθένης, Κατὰ Μειδίου περὶ τοῦ κονδύλου, 14

ὑμεῖς μέν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πάντες ἀμφότερ᾽ ὡς οἷόν τε μάλιστ᾽ ἀπεδέξασθε, τήν τ᾽ ἐπαγγελίαν τὴν ἐμὴν καὶ τὸ συμβὰν ἀπὸ τῆς τύχης, καὶ θόρυβον καὶ κρότον τοιοῦτον ὡς ἂν ἐπαινοῦντές τε καὶ συνησθέντες ἐποιήσατε,
#::: ενώ όλοι σεις, Αθηναίοι, δεχθήκατε και τα δύο, δηλ. και την προσφορά μου και την εύνοια της τύχης απέναντί μου, με τη μεγαλύτερη ευχαρίστηση και οι επιφωνήσεις και τα χειροκροτήματά σας φανέρωναν επιδοκιμασία και συμπάθεια για μένα,
#::: Μετάφραση (1989): Γ. Ξανθάκη-Καραμάνου, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών @greek‑language.gr

θόρυβος ως έκφραση αποδοκιμασίας, παράπονο, γογγυσμός

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Αἴας, στίχ. 142 (141-143)

ὡς καὶ τῆς νῦν φθιμένης νυκτὸς | μεγάλοι θόρυβοι κατέχουσ᾽ ἡμᾶς | ἐπὶ δυσκλείᾳ,
#::: Όπως τώρα, στη νύχτα που πια αργοσβήνει, | μας κυκλώνει η βαβούρα μεγάλης | ατίμωσης·
#::: Μετάφραση (2012): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, Αθήνα: ΜΙΕΤ @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Πολιτεία, 6, 492c

πρὸς δ᾽ αὐτοῖς αἵ τε πέτραι καὶ ὁ τόπος ἐν ᾧ ἂν ὦσιν ἐπηχοῦντες διπλάσιον θόρυβον παρέχωσι τοῦ ψόγου καὶ ἐπαίνου.
#::: ενώ μαζί μ᾽ αυτούς κι οι πέτρες κι ο τόπος γύρω όπου κάθονται αντιλαλεί διπλάσια από τις αποδοκιμασίες ή τους επαίνους των·
#::: Μετάφραση (στη δημοτική, χ.χ.): Ιωάννης Γρυπάρης. Θεσσαλονίκη: ΚΕΓ, 2015 (στην καθαρεύουσα, 1911, Εκδ.Φέξη) @greek‑language.gr


λάκκος

λάκκος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή*lókus (γούρνα, νερόλακκος). Συγγενή: λατινική lacus > γαλλική lac, αγγλική lake

τρύπα στο έδαφος

φυσική ή τεχνητή λίμνη

πρωτόγονη φυλακή ή θηριοτροφείο


λυγμός

λυγμός < → λείπει η ετυμολογία


λογάς

: λογάς < → λείπει η ετυμολογία

διαλεχτός, εκλεκτός

συνήθως στον πληθυντικό


ζωή

: ζωή < αρχαία ελληνική ζάω/ζῶ ή, κατ' άλλους, το ζάω είναι εφεύρεση των γραμματικών και το πρωταρχικό ρήμα ήταν ζήω

ζωιή

μάλλον εσφαλμένη γραφή

το ζην, τα μέσα προς το ζην, η περιουσία, το βιος

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 14 (ξ. Ὀδυσσέως πρὸς Εὔμαιον ὁμιλία.), στίχ. 96

ἦ γάρ οἱ ζωή γ᾽ ἦν ἄσπετος. οὔ τινι τόσση ἀνδρῶν ἡρώων, οὔτ᾽ ἠπείροιο μελαίνης οὔτ᾽ αὐτῆς Ἰθάκης. οὐδὲ ξυνεείκοσι φωτῶν ἔστ᾽ ἄφενος τοσσοῦτον
#:: γιατί πραγματικά η περιουσία του ήταν ανείπωτη, τόσο πολλά δεν είχε κανένας άρχοντας στη σκοτεινή ενδοχώρα ή στην ίδια την Ιθάκη, ούτε είκοσι μαζί δεν είχαν τόσο πλούτο

η ζωή ως κατάσταση αντίθετη του θανάτου (μετά τα ομηρικά χρόνια)

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 4 (Μελπομένη), 112

ἀλλὰ ζόην ἔζωον τὴν αὐτὴν ἐκείνῃσι, θηρεύοντές τε καὶ ...
#:: έκαναν την ίδα ζωή (με τις Αμαζόνες), είχαν τον ίδιο τρόπο ζωής, κυνηγώντας και...

※ Πλάτων, Τίμαιος 44ξ

ὁλόκληρος ὑγιής τε παντελῶς, τὴν μεγίστην ἀποφυγὼν νόσον, γίγνεται. καταμελήσας δέ, χωλὴν τοῦ βίου διαπορευθεὶς ζωήν, ἀτελὴς καὶ ἀνόητος εἰς Ἅιδου πάλιν ἔρχεται
#:: μπορεί να γίνει εντελώς υγιής και να έχει γλιτώσει τη χειρότερη ασθένεια, αλλά αν έχει σταθεί αμελής, αφού περάσει μια ανάπηρη ύπαρξη στη ζωή επιστρέφει και πάλι ατελής και ανόητος στον Άδη


θολός

θολός
ὁ
θολός
οἱ
θολοί
τοῦ
θολοῦ
τῶν
θολῶν
τῷ
θολῷ
τοῖς
θολοῖς
τὸν
θολόν
τοὺς
θολούς
θολέ
θολοί
τὼ
θολώ
τοῖν
θολοῖν

: θολός < → λείπει η ετυμολογία

ακαθαρσία, λάσπη, λασπόνερο

το μελάνι διαφόρων μαλακίων


θέμα

: θέμα (ελληνιστική κοινή) < θέμα θε- όπως στην αρχαία ελληνική τίθημι (απαντά σε τύπους όπως στον πληθυντικό τίθεμεν + -μα Δείτε ομόρριζα στο τίθημι.

→ ζητούμενο λήμμα

ελληνιστική κοινή


θαρραλέα

θαρραλέα
θαρραλέος

τα θαρραλέα ως ουσιαστικό: εκείνα που κάποιος τολμά


ζωγράφος

: ζωγράφος < ζωή ή ζωός (ζωντανός) + -γράφος (γράφω)

αυτός που ζωγραφίζει εκ του φυσικού, που αναπαριστά θέματα από τη ζωή (ή τη φύση)


θαυματοποιός

θαυματοποιός

που εκτελεί εντυπωσιακά τεχνάσματα

※ σκώπτοντος Ἀττικοῦ τινος τὰς Λακωνικὰς μαχαίρας εἰς τὴν μικρότητα͵ καὶ λέγοντος ὅτι ῥᾳδίως αὐτὰς οἱ θαυματοποιοὶ καταπίνουσιν ἐν τοῖς θεάτροις (Πλούταρχου, Λυκοῦργος, 19.2


θυρωρός

: θυρωρός < θύρ(α) + -ωρός (ὤρα φροντίδα)

θυρωρός, πορτιέρης


ζόφος

: ζόφος < → λείπει η ετυμολογία

η σκοτεινιά του Άδη, το σκοτάδι του κάτω κόσμου

※ «Ἀΐδης δ’ ἔλαχε ζόφον ἠερόεντα, Ζεὺς δ’ ἔλαχ᾽ οὐρανὸν εὐρὺν ἐν αἰθέρι καὶ νεφέλῃσι γαῖα δ’ ἔτι ξυνὴ πάντων καὶ μακρὸς Ὄλυμπος. Τώ ῥα καὶ οὔ τι Διὸς βέομαι φρεσίν, ἀλλὰ ἕκηλος καὶ κρατερός περ ἐὼν μενέτω τριτάτῃ ἐνὶ μοίρῃ.»

Ὅμηρος, Ἰλιάς. (Χρειάζεται επεξεργασία)

το σκοτεινό μέρος του ορίζοντα (δηλ. η δύση)

※ «Κέκλυτέ μευ μύθων, κακά περ πάσχοντες ἑταῖροι ὦ φίλοι, οὐ γὰρ ἴδμεν ὅπῃ ζόφος οὐδ’ ὅπῃ ἠώς, οὐδ’ ὅπῃ ἠέλιος φαεσίμβροτος εἶσ’ ὑπὸ γαῖαν οὐδ’ ὅπῃ ἀννεῖται ἀλλὰ φραζώμεθα θᾶσσον, εἴ τις ἔτ’ ἔσται μῆτις ἐγὼ δ’ οὐκ οἴομαι εἶναι.»

Ὅμηρος, Ὀδύσσεια. (Χρειάζεται επεξεργασία)


κλύδων

: κλύδων, ήδη ομηρικό < θέμα κλυ-δ- (απ' όπου και το κλύζω < *κλύδ-jω) < μεταπτωτική βαθμίδα για την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ḱlewH-

κύμα, τρικυμία

※ εἴτ᾽ ἐς μέγαν θάλαμον Ἀμφιτρίτας / εἴτ᾽ ἐς τὸν ἀπόξενον ὅρμων / Θρῄκιον κλύδωνα (Σοφοκλής, Οιδίπους Τύραννος, 194-196)

θαλασσοταραχή


κλυδωνισμός

: κλυδωνισμός < κλυδωνίζομαι, κλυδωνισ- + -μός < αρχαία ελληνική κλύδων

θαλασσοταραχή, φουρτούνα

ελληνιστική κοινή


κνησμός

: κνησμός < από το ρήμα κνάω (ξύνω, ξύνομαι, γαργαλάω)


ψιττακός

: ψιττακός < αρχαία ελληνική ψιττάκη

άλλη μορφή του ψιττάκη: παπαγάλος, ψιττακός

ελληνιστική κοινή


ψόφος

: ψόφος < → λείπει η ετυμολογία

θόρυβος, ήχος


κόγχη

: κόγχη < προελληνική ή πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *kongʰ- (κέλυφος, κοχύλι)

στρείδι ή μυς, κοχύλι

οποιαδήποτε κοιλότητα με μορφή κοχυλιού, ιδίως στο σώμα

θήκη σφραγίδας εγγράφων


κοιλία

: κοιλία < κοῖλ(ος) + -ία

κοιλιο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα κοιλιο- στο Βικιλεξικό

κοιλότητα στο σώμα

λατινική venter

οποιαδήποτε κοιλότητα

εντόσθια, σπλάχνα

εκφράσεις κοιλία ὑεία: ο πατσάς χοιρινός


ψηφίδα

αιτιατική ενικού του ψηφίς


ψίαθος

: ψίαθος < τεχνικός όρος, πιθανόν, δάνειο. Λήγουν σε -θος λέξεις που σχετίζονται με την καλαθοπλεκτική, όπως γύργαθος, κάλαθος.

πλέγμα από σχοίνους ή βούρλα


κρατέρωμα

: κρατέρωμα < → λείπει η ετυμολογία

κράμα χαλκού και κασσίτερου

ελληνιστική κοινή


ψήφισμα

ψήφισμα
-ατος

ψήφισμα, ήδη στον Αισχύλα < ψηφίζω, ψηφισ- + -μα

ἐπιψηφίζω

για προέδρους:

πρόταση, που έχει επικυρωθεί και νομιμοποιηθεί με ψηφοφορία από την εκκλησία του δήμου


κλύσμα

κλύσμα
-ατος

: κλύσμα < → λείπει η ετυμολογία

ακτή, το σημείο, που σπάει το κύμα

※ '1ος/2ος κε' αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι/Καίσαρ, 52.1, p.p. 564 @scaife.perseus

βουλόμενος εὐθὺς ἀποκόψαι Τῶν περὶ αὐτὸν ἡγεμόνων ἅπασαν ἐλπίδα μελλήσεως καὶ διατριβῆς, ἐπὶ τοῦ κλύσματος ἔπηξε τὴν ἑαυτοῦ σκηνήν καὶ γενομένου πνεύματος ἐμβὰς ἀνήχθη μετὰ τρισχιλίων πεζῶν καὶ ἱππέων ὀλίγων.

υγρό που χρησιμοποιείται για ξέπλυμα, για καθαρισμό

κλύσμα, κατάβρεγμα

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 77.2

τρόπῳ δὲ ζόης τοιῷδε διαχρέωνται· συρμαΐζουσι τρεῖς ἡμέρας ἐπεξῆς μηνὸς ἑκάστου, ἐμέτοισι θηρώμενοι τὴν ὑγιείην καὶ κλύσμασι, νομίζοντες ἀπὸ τῶν τρεφόντων σιτίων πάσας τὰς νούσους τοῖσι ἀνθρώποισι γίνεσθαι.
#:::Ζουν λοιπόν με τον εξής τρόπο· τρεις ημέρες συνέχεια κάθε μήνα καθαρίζονται φροντίζοντας την υγεία τους με εμετικά και κλύσματα, επειδή πιστεύουν ότι όλες οι αρρώστιες των ανθρώπων προέρχονται από τις τροφές που τρώνε.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Περὶ παθῶν, (De affectionibus), κεφ. 15, p. 224, @scaife.perseus

Ὅσαι δὲ κάτωθεν τοῦ ὀμφαλοῦ ὀδύναι γίνονται, ὑποκλύσαι μαλακῷ κλύσματι· ἢν δὲ μὴ παύηται, φάρμακον δοῦναι κάτω.

κίναιδος, εταίρα


διαμελισμός

: διαμελισμός < διαμελίζω, διαμελισ- + -μός

ελληνιστική κοινή


μόχθος

: μόχθος < → λείπει η ετυμολογία

σωματικός κόπος, επίπονη προσπάθεια, καταπόνηση

δυσκολία, ταλαιπωρία

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ, στίχ. 1231 (1229-1232)

ὡς εὖτ᾽ ἂν τὸ νέον παρῇ | κούφας ἀφροσύνας φέρον, | τίς πλάγχθη πολὺ μόχθος ἔ- | ξω; τίς οὐ καμάτων ἔνι;
#::Γιατί, μόλις περάσει η πρώτη νιότη, | με την ανέμελή της αφροσύνη, | ποιός, πες μου, ποιός μόχθος απέξω μένει; | ποιός κάματος δεν μπαίνει στη ζωή μας;
#:::Μετάφραση (2004): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, Αθήνα: ΜΙΕΤ @greek‑language.gr

δυσκολιές, βάσανα, δυσχέρειες

στον πληθυντικό

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Εὐμενίδες, στίχ. 248 (248-249)

πολλοῖς δὲ μόχθοις ἀνδροκμῆσι φυσιᾷ | σπλάγχνον·
#:::το στήθος μου λαχάνιασε απ᾽ τους τόσους κόπους,
#:::Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr


βεβαιότητα

αιτιατική ενικού του βεβαιότης


γογγύλη

: γογγύλη < γόγγυλος < γογγύλος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *lump (σβώλος)

άλλη μορφή του γογγυλίς τo γογγύλι


ματαιοπονία

αδικοχαμένος κόπος, ματαιοπονία


βακτηρία

: βακτηρία < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *bak-

μπαστούνι, ραβδί


βαλβίδα

αιτιατική ενικού του βαλβίς


βάλανος

: βάλανος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *gʷlh₂eno-. Συγγενή: λατινική glans, παλαιά αρμενική կաղին, πρωτοσλαβική γλώσσα *želǫdь

κάτι που μοιάζει με βελανίδι, όπως:

το άκρο του πέους, αυτό που συνήθως καλύπτεται από την ακροποσθία

κάτι που μοιάζει με βελανίδι, όπως:
εξάρτημα της αμπάρας της θύρας


δάκος

δάκος
-εος/-ους

: δάκος < → λείπει η ετυμολογία

δηλητηριώδες θηρίο, άγριο θηρίο, ζώο με επικίνδυνο δάγκωμα

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Χοηφόροι, στίχ. 530

[ΟΡΕΣΤΗΣ] τίνος βορᾶς χρῄζοντα, νεογενὲς δάκος;
#:::[ΟΡΕΣΤΗΣ] Και ποιά νά ᾽βρε θροφή το νεογέννητο τέρας;
#:::Μετάφραση, 1η έκδοση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Κύκλωψ, στίχ. 325 (323-328)

ὅταν ἄνωθεν ὄμβρον ἐκχέηι, | ἐν τῆιδε πέτραι στέγν᾽ ἔχων σκηνώματα, | ἢ μόσχον ὀπτὸν ἤ τι θήρειον δάκος | δαινύμενος, εὖ τέγγων τε γαστέρ᾽ ὑπτίαν, | ἐπεκπιὼν γάλακτος ἀμφορέα, πέπλον | κρούω, Διὸς βρονταῖσιν εἰς ἔριν κτυπῶν.
#::: όταν βρέχει ο ουρανός και καντάρια κατεβάζει, | μένω εγώ στο σπιτικό μου, στη στεγνή μου τη σπηλιά, | ψήνω κάνα μοσχαράκι γιά καν᾽ άγριο θηρίο, | τρώγω, κι ανασκελωμένος στην κοιλιά μου | μέσα ρίχνω γάλα —έναν αμφορέα, άσπρο πάτο τονε πίνω— | και του Δία τις βροντές παραβγαίνω με τη χούφτα | που βροντώ μετά μανίας μέσ᾽ από το σώβρακό μου.
#:::Μετάφραση χ.χ.: Β. Λιαπή, Αθήνα: Κίχλη @greek‑language.gr

δάγκωμα, κέντημα


βαλλισμός

: βαλλισμός < βαλλίζω

χορευτική κίνηση


γόης

που εκβάλει γόους, που οδύρεται

τσαρλατάνος, αγύρτης

κατ’ επέκταση

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχίνης, Κατὰ Κτησιφῶντος, 207

Ἀλλ᾽ ἃ δὴ συμβήσεται ὑμῖν, ἐὰν τοῦτον τὸν τρόπον τὴν ἀκρόασιν ποιήσησθε, ταῦθ᾽ ὑμῖν ἤδη δίκαιός εἰμι προειπεῖν. Ἐπεισάξει γὰρ τὸν γόητα καὶ βαλλαντιοτόμον καὶ διατετμηκότα τὴν πολιτείαν.
#:::Θεωρώ όμως σωστό να σας προειδοποιήσω για όσα θα σας συμβούν, εάν ακολουθήσετε την ακροαματική διαδικασία κατά τον δικό τους τρόπο. Θα σας παρουσιάσει λοιπόν ο Κτησιφών τον απατεώνα, κλέφτη, αυτόν που έχει κάνει κομμάτια το πολίτευμα.
#:::Μετάφραση (2012): Αθανάσιος Ι. Γιαγκόπουλος, Θεσσαλονίκη:Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας @greek‑language.gr


βάκτρον

: βάκτρον < αρχαία ελληνικά βάκ(ω) (βαρύνω, καταβάλλομαι) [< πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *bak (μπαστούνι)] + -τρον· → πρβ. λατινική γλώσσα baculum.

μπαστούνι, βακτηρία, βάκτρο, ρόπαλο


δάκρυ

ποιητικός τύπος του ουσιαστικού δάκρυον


δεσμός

: δεσμός < θέμα δε- (< δέω / δῶ (δένω) < *δεjω) + -σμός Συγγενή: ήδη μυκηναϊκή 𐀆𐀰𐀗 (de-so-mo, ζώνη σπαθιού).

Κατηγορία:Σελίδες για τεκμηρίωση

Κατηγορία:Σελίδες για τεκμηρίωση


δεσπότης

: δεσπότης < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *déms pótis < *dṓm (σπίτι, δόμος) + *pótis (κύριος). Συγγενές με το σανσκριτικό दम्पति (dám-pati), "κύριος του σπιτιού"

κύριος, κυρίαρχος, αφέντης (ιδίως σε αντίθεση με τον δούλο)

απόλυτος άρχοντας (για τα κράτη της Ανατολής), τύραννος

αυτός που κατέχει κάτι, ιδιοκτήτης


θάλαμος

: θάλαμος < άγνωστης ετυμολογίας, κατάληξη -αμος συγγενές του θόλος και ίσως του ὀφθαλμός

το εσωτερικό τμήμα του σπιτιού και ιδιαίτερα ο γυναικωνίτης

το υπνοδωμάτιο, το δωμάτιο των νιόπαντρων, το δωμάτιο της νύφης αλλά και του ανύπαντρου αγοριού

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 3 (Γ. Ὅρκοι. Τειχοσκοπία. Ἀλεξάνδρου καὶ Μενελάου μονομαχία.), στίχ. 141 (στίχοι 141-142)

αὐτίκα δ᾽ ἀργεννῇσι καλυψαμένη ὀθόνῃσιν | ὁρμᾶτ᾽ ἐκ θαλάμοιο τέρεν κατὰ δάκρυ χέουσα,
#:::Κι ευθύς από τον θάλαμον μ᾽ ένα λευκό μαγνάδι | η Ελένη εχύθη και θερμά τα δάκρυα της κυλούσαν.
#:::Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

αποθήκη για πολύτιμα είδη

παλάτι, μεγάλος χώρος, κατοικία θεών, μέγαρο, ίσως απλώς μεγάλο δωμάτιο σε σύγκριση με των κοινών θνητών και όχι οικία

πολυδένδρεσσιν Ὀλύμπου θαλάμοις

βασιλικοί θάλαμοι

ο Άδης, ο τάφος, ο κλειστός χώρος ενός άλλου κόσμου

ὁ παγκοίτας θάλαμος

θάλαμοι ὑπὸ γῆς, θάλαμος Περσεφονείας

άδυτο ιερού (ελληνιστική έννοια)

αμπάρι πλοίου (επισης ελληνιστικό)


τυρός

: τυρός < → λείπει η ετυμολογία

τυρο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα τυρο- στο Βικιλεξικό τυροκομεῖον

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 10 (κ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Τὰ περὶ Αἴολον, Λαιστρυγόνας καὶ Κίρκην.), στίχ. 230 (233-235 )

εἷσεν δ' εἰσαγαγοῦσα κατὰ κλισμούς τε θρόνους τε, / ἐν δέ σφιν τυρόν τε καὶ ἄλφιτα καὶ μέλι χλωρὸν / οἴνῳ Πραμνείῳ ἐκύκα.
#:: → λείπει η μετάφραση

τόπος που πουλιέται τυρί


συνεργάτης

συνεργάτης
συνεργάτις

: συνεργάτης < (συνεργάζομαι) συνεργα- + -της. Μορφολογικά, συν- + ἐργάτης < ἔργον

συνεργαζόμενος


συνέκδημος

συνέκδημος
ὁ
συνέκδημος
οἱ
συνέκδημοι
τοῦ
συνεκδήμου
τῶν
συνεκδήμων
τῷ
συνεκδήμῳ
τοῖς
συνεκδήμοις
τὸν
συνέκδημον
τοὺς
συνεκδήμους
συνέκδημε
συνέκδημοι
τὼ
συνεκδήμω
τοῖν
συνεκδήμοιν

: συνέκδημος < συν- + αρχαία ελληνική ἔκδημος < ἐκ + δῆμος
: (ουσιαστικοποιημένο) ή επίθετο

συνοδοιπόρος, σύντροφος σε ξένη γη

ελληνιστική κοινή


δέσμη

: δέσμη < δέω, -ῶ (δένω)

σύνολο από ομοειδή πράγματα δεμένα μεταξύ τους, το δεμάτι


μέμψις

κατηγορία, επίπληξη


δέσποινα

δέσποινα < *δεσπότνια < *δεσ-πότν-jα θηλυκό του δεσπότης < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *déms pótis < *dṓm (σπίτι, δόμος) + *pótis (κύριος). Όπου πότνια, θηλυκό του πόσις (σύζυγος, οικοδεπότης). Συγγενές με τη σανσκριτική दम्पत्नि (dampatni, οικοκυρά).

η κυρία του σπιτιού, η σπιτονοικοκυρά

προσωνυμία θεοτήτων όπως η Άρτεμη ή η Περσεφόνη

η κυρία του σπιτιού, η σπιτονοικοκυρά
προσωνυμία της Παναγίας

ελληνιστική σημασία


παραφροσύνη

παραφροσύνη < → λείπει η ετυμολογία


τύχη

: τύχη < θέμα τυχ- όπως και στον αόριστο ἔ-τῠχ-ον του τυγχάνω

η τύχη, η καλή τύχη, η ευτυχία, η κακή τύχη, η δυστυχία

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Ἀντιγόνη, στίχ. 996

φρόνει βεβὼς αὖ νῦν ἐπὶ ξυροῦ τύχης.
#::: Να ξέρεις τώρα πως στης τύχης την κόψη επάνω περπατείς.
#::: Μετάφραση (1912): Κωνσταντίνος Χρηστομάνος @greek‑language.gr

κλῆρος, μοῖρα

το αβέβαιο αποτέλεσμα, η άγνωστη έκβαση


θαλάμη

θαλάμη < → λείπει η ετυμολογία

άλλη μορφή του θάλαμος


θαλαμηγός

: θαλαμηγός < → λείπει η ετυμολογία

Αιγυπτιακό πολυτελές πλοίο, ένα είδος γόνδολας

※ '2ος/3ος κε' αιώνας ⌘ Αθήναιος ο Ναυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 5.38, @scaife.perseus.

‘κατεσκεύασεν δ’ ὁ Φιλοπάτωρ καὶ ποτάμιον πλοῖον, τὴν θαλαμηγὸν καλουμένην, τὸ μῆκος ἔχουσαν ἡμισταδίου, τὸ δὲ εὖρος ᾗ πλατύτατον λʹ πηχῶν· τὸ δὲ ὕψος σὺν τῷ τῆς σκηνῆς ἀναστήματι μικρὸν ἀπέδει τεσσαράκοντα πηχῶν.


μεμψιμοιρία

: μεμψιμοιρία < μεμψίμοιρ(ος) + -ία με πρώτο συνθετικό μεμψι-


φλύαρος

: φλύαρος < → λείπει η ετυμολογία
:* Κατά μία εκδοχή φλύω και φλέω και φλύζω ..
:* Και ουσιαστικοποιημένο αρσενικό.

η μωρολογία, η ανοησία

αὗται γάρ τοι μόναι εἰσὶ θεαί, τἄλλα δὲ πάντ᾽ ἐστὶ φλύαρος : στην πραγματικότητα μόνον αυτές είναι θεές και όλα τα άλλα είναι φούμαρα (Αριστοφάνης, Νεφέλες, 365)

πολλῶν φλυάρων : πολλών ανοησιών


φίλος

φίλος
ὁ
φίλος
οἱ
φίλοι
τοῦ
φίλου
τῶν
φίλων
τῷ
φίλῳ
τοῖς
φίλοις
τὸν
φίλον
τοὺς
φίλους
φίλε
φίλοι
τὼ
φίλω
τοῖν
φίλοιν

: φίλος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *bʰil- • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

κουρίδιος φίλος : ο σύζυγος

φίλην ἄγεσθαι : η απόκτηση (γυναίκας) συζύγου

ο φίλος, ο σύντροφος, ο οικείος, ο σύμμαχος

η φίλη : αγαπημένη, ερωμένη

το φίλον : αντικείμενο αγάπης και προτίμησης. Απαντάται και το φῖλος, τοῦ φίλεος (η φιλία)

το φίλον σέβεσθαι (να σεβόμαστε αυτό που εκτιμά η πόλη)


νησιώτης

νησιώτης
νησιῶτις

: νησιώτης < νῆσ(ος) + -ιώτης

※ καὶ οὐχ ἧσσον λῃσταὶ ἦσαν οἱ νησιῶται, Κᾶρές τε ὄντες καὶ Φοίνικες· οὗτοι γὰρ δὴ τὰς πλείστας τῶν νήσων ᾤκησαν

Την πειρατεία ασκούσαν κυρίως νησιώτες, Κάρες και Φοίνικες. Αυτοί είχαν εγκατασταθεί στα περισσότερα νησιά

Θουκυδίδης (c.460‑c.399 πΚΕ), Ἱστορίαι, 1.8.1 @greek‑language.gr, μετάφραση: Άγγελος Βλάχος

χαρακτηρισμός κολυμβητή


κάπηλος

κάπηλος
& σπάνια
ὁ
κάπηλος
οἱ
κάπηλοι
τοῦ
καπήλου
τῶν
καπήλων
τῷ
καπήλῳ
τοῖς
καπήλοις
τὸν
κάπηλον
τοὺς
καπήλους
κάπηλε
κάπηλοι
τὼ
καπήλω
τοῖν
καπήλοιν

: κάπηλος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *kap- (λαμβάνω, παίρνω)

μικροπωλητής, μικρέμπορος, ψιλικατζής, μεταπράτης

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 2 (Εὐτέρπη), 164.1

Ἔστι δὲ Αἰγυπτίων ἑπτὰ γένεα, καὶ τούτων οἱ μὲν ἱρέες, οἱ δὲ μάχιμοι κεκλέαται, οἱ δὲ βουκόλοι, οἱ δὲ συβῶται, οἱ δὲ κάπηλοι, οἱ δὲ ἑρμηνέες, οἱ δὲ κυβερνῆται.

Στους Αιγυπτίους υπάρχουν επτά τάξεις, οι οποίες ονομάζονται: ιερείς, στρατιωτικοί, βουκόλοι, χοιροβοσκοί, έμποροι, διερμηνείς, πηδαλιούχοι.
#::Μετάφραση (1992), Λ. Ζενάκος: @greek‑language.gr

ταβερνιάρης, οινοπώλης, κρασοπώλης

※ κεἴ τις κάπηλος ἢ καπηλὶς τοῦ χοῶς (Αριστοφάνης, Θεσοφοριάζουσαι, 347)

απατεώνας, αισχροκερδής

απατηλός, κίβδηλος, δόλιος, πανούργος

εκμεταλλευτής


φάρος

: φάρος: με βραχύ άλφα φᾰρος

Δεν δόθηκε η λέξη!


φθόγγος

: φθόγγος < φθέγγομαι

κάθε διακριτός ήχος, ιδιαίτερα αυτός που παράγεται από τον άνθρωπο

γόων οὐκ ἀσήμονες φθόγγοι

ήχος φυσικός

φθόγγος οὔτ᾽ ὀρνίθων οὔτε θαλάσσης

φωνή, κουβέντα

φθόγγος ἔμμετρος (:ο ποιητικός λόγος)

γλώσσα,λαλιά

※ μή μοι πόλιν γε πρυμνόθεν πανώλεθρον ἐκθαμνίσητε δῃάλωτον, Ἑλλάδος φθόγγον χέουσαν, ἐλευθέραν δὲ γῆν τε καὶ Κάδμου πόλιν (εκλιπαρώντας τούς θεούς να μην αφήσουν να πέσει στα χέρια των εχθρών η πόλη που "μιλάει τη γλώσσα την ελληνική")

Αισχύλος, Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβας, 73 @greek‑language.gr

άρθρωση, συλλαβή

※ φωνῆς μὲν οὔ, φθόγγου δὲ μετέχοντά τινος (για τα ημίφωνα σε σχέση με τα σύμφωνα) Πλάτωνας, Φίληβος, 18c)

ο ήχος της μουσικής, ο φθόγγος, η νότα

λωτὸς φθόγγον κελάδει (ο αυλός έβγαζε γλυκό ήχο)


φελλός

: φελλός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *bhel- (λευκός, γυαλιστερός)

είδος δρυός που παράγει τον φελλό

φλοιός του δέντρου, ο φελλός που χρησιμποιείται ως υλικό


φύλακας

αιτιατική πληθυντικού του φύλαξ


φρουρός

: φρουρός, ήδη τον 5ο αιώνα θεσσαλικός τύπος : προυρός < προοράω, δωρικός τύπος : πρωρός, με πρόσληψη του δασέος *πhρο‑ορός < *προ‑Ϝορός < προ- + ὁράω / ὁρῶ με επίθημα -ουρός Παραβάλετε το φροῦδος, προοίμιον .

φρουρός, που φρουρεί, φυλάσσει

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 2, 6

φρουροὺς ἐγκατέλιπον - άφησαν φρουρά (στις Πλαταιές)

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Πολιτικά, 1264a (2, 5.20)

ποιεῖ γὰρ τοὺς μὲν φύλακας οἷον φρουρούς, τοὺς δὲ γεωργοὺς καὶ τοὺς τεχνίτας καὶ τοὺς ἄλλους πολίτας


καπηλεία

: καπηλεία ήδη στον Πλάτωνα, τον 5ο αιώνα < καπηλ(εύω) (εμπορεύομαι) + -εία < κάπηλος

→ χρειάζεται παράθεμα Πλάτων, Νόμοι (Pl. Lg. 849d, 918d)

λειτουργία ταβέρνας, διατήρηση πανδοχείου


φίλη

φίλη < φίλος


φίλη

φίλη < φίλος

ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού του φῖλος


φιλία

: φιλία < → λείπει η ετυμολογία

φιλική αγάπη, συμπάθεια, στοργή, φιλία· δεν πρέπει να συγχέεται με το ἔρως

※ 4oς αιώνας πκε ⌘ Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια, (1162a)

Ἀνδρὶ δὲ καὶ γυναικὶ φιλία δοκεῖ κατὰ φύσιν ὑπάρχειν·
#:::Η φιλία ανάμεσα στον άντρα και στη γυναίκα φαίνεται ότι υπάρχει εκ φύσεως·
#:::Μετάφραση (2006), Δημήτριος Λυπουρλής @greek-language.gr

αγάπη για κάποιο πράγμα

η φυσική δύναμη, που ενώνει αταίριαστα στοιχεία και κινήσεις (είναι αντίθετη έννοια της λέξης νεῖκος)

ο αριθμός τρία

στους Πυθαγορείους


μορέα

μορέα < → λείπει η ετυμολογία


φοράδα

ελληνιστική αιτιατική ενικού του φοράς


φήμη

φήμη, ήδη ομηρικό < φημ(ί) + -η

''αιολικός'' Κατηγορία:Αιολική διάλεκτος

→ χρειάζεται παράθεμα ※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 2 (β. Ἰθακησίων ἐκκλησία καὶ Τηλεμάχου ἀποδημία.), στίχ. 35

φήμη, διάδοση

φήμη, το καλό ή κακό "όνομα"


φορά

: φορά < μεταπτωτική βαθμίδα φορ- του ρήματος φέρω + -ά

πληρωμή, καταβολή φόρου

εισφορά, έρανος

η παραγωγή καρπών, καρπός, σοδειά

κόμιστρο, αμοιβή για μεταφορά

η γρήγορη κίνηση, η ορμητική

το βάρος, αυτό που μεταφέρεται, αυτό που κάποιος φέρει, το φορτίο


φωνή

φωνή < (κληρονομημένο) πρωτοελληνική *pʰōnā́ < (κληρονομημένο) πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *bʰoh₂neh₂ < *bʰeh₂- (μιλώ, φημί)

η φωνή ανθρώπου και γενικά ο ήχος που βγάζουν άψυχα και έμψυχα (η κραυγή/ήχος ζώου, ο ήχος μουσικού οργάνου, των κυμάτων κ.λπ.)

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Προβλήματα (αμφίβολο)ʷ 11.61 @scaife.perseus

Διὰ τί τοῦ χειμῶνος αἱ φωναὶ βαρύτεραι; ἢ ὅτι παχύτερος ὁ ἀήρ, παχυτέρου δὲ ὄντος βραδυτέρα ἡ κίνησις, ὥσθ’ ἡ φωνὴ βαρυτέρα. ἢ διότι διὰ τῶν στενῶν βραδύτερον χωρεῖ ὁ ἀήρ, συμφράττεται δὲ τὸ περὶ τὸν φάρυγγα ὑπό τε τοῦ ψυχροῦ καὶ τοῦ ἐπιρρέοντος φλέγματος.

ἄνθρωπος πολλὰς φωνὰς ἀφίησι, τὰ δὲ ἄλλα μίαν (Αριστοτέλης)

ἡ φωνή αὐτοῦ ὡς φωνή ὑδάτων πολλῶν

η γλώσσα (που μιλά κάποιος)

μανθάνω τὴν Ἑλληνικὴν φωνήν - μαθαίνω την ελληνική γλώσσα

η ρήση, η αποφθεγματική φράση, η άποψη

ἡ τοῦ Σωκράτους φωνή (Πλούταρχος)

οι φωνασκίες, οι δυνατές φωνές


φαντασία

φαντασία < → λείπει η ετυμολογία

εμφάνιση, εξωτερική όψη

η δύναμη μέσω της οποίας κάποια έννοια γίνεται φανερή στο νου


μόρον

: μόρον < → λείπει η ετυμολογία

μούρο, βατόμουρο

※ 2/3ος κε αιώνας ⌘ Ἀθήναιος ὁ Nαυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί, 2, 36 , 51c-51d, @scaife.perseus, @el.wikisource

μόρα δὲ τὰ συκάμινα καὶ παρ’ Αἰσχύλῳ ἐν Φρυξὶν ἐπὶ τοῦ Ἕκτορος·
ἀνὴρ δ’ ἐκεῖνος ἦν πεπαίτερος μόρων.
ἐν δὲ Κρήσσαις καὶ κατὰ τῆς βάτου·
λευκοῖς τε γὰρ μόροισι καὶ μελαγχίμοις
καὶ μιλτοπρέπτοις βρίθεται ταὐτοῦ χρόνου.
Σοφοκλῆς·
πρῶτον μὲν ὄψει λευκὸν ἀνθοῦντα στάχυν,
ἔπειτα φοινίξαντα γογγύλον μόρον.
*:::ΣτΕ: Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης παραθέτει δύο αποσπάσματα του Αισχύλου και ένα απόσπασμα του Σοφοκλή.


φόρεμα

μεταγενέστερη μορφή του φόρημα

ελληνιστική κοινή


θαλαμηπόλος

θαλαμηπόλος
-ου

: θαλαμηπόλος < θάλαμ(ος) + συνδετικό ένθημα -η- αντί του -ο- για αποφυγή της επανάληψης πολλών [o] + -πόλος

καμαριέρα, υπηρέτρια

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 7 (η. Ὀδυσσέως εἴσοδος πρὸς Ἀλκίνουν.), στίχ. 8 (στίχοι 7-9)

αὐτὴ δ᾽ ἐς θάλαμον ἑὸν ἤϊε· δαῖε δέ οἱ πῦρ | γρηῢς Ἀπειραίη, θαλαμηπόλος Εὐρυμέδουσα, | τήν ποτ᾽ Ἀπείρηθεν νέες ἤγαγον ἀμφιέλισσαι·
##::: Τότε κι εκείνη βάδιζε στην κάμαρή της, όπου της είχε ανάψει | η Ευρυμέδουσα φωτιά· γερόντισσα θαλαμηπόλος, φερμένη | με καράβια ευέλικτα από την Απείρη,
##::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 23 (ψ. Ὀδυσσέως ὑπὸ Πηνελόπης ἀναγνωρισμός.), στίχ. 293 (στίχοι 293-295)

τοῖσιν δ᾽ Εὐρυνόμη θαλαμηπόλος ἡγεμόνευεν | ἐρχομένοισι λέχοσδε, δάος μετὰ χερσὶν ἔχουσα· | ἐς θάλαμον δ᾽ ἀγαγοῦσα πάλιν κίεν.
##::: Η άλλη, που συγύριζε τον θάλαμό τους, η Ευρυνόμη, | στα χέρια της κρατώντας λαμπάδα από δαδί, | τους οδηγούσε τώρα στη συζυγική τους κλίνη.
##::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

ιέρεια της Κυβέλης

νυφικός, γαμήλιος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Οἰδίπους Τύραννος, στίχ. 1209 (1207-1209)

ἰὼ κλεινὸν Οἰδίπου κάρα, | ᾧ μέγας λιμὴν | αὑτὸς ἤρκεσεν | παιδὶ καὶ πατρὶ | θαλαμηπόλῳ πεσεῖν,
##::: Ω, αλίμονό σου, Οιδίπου ξακουστέ, | που εσένα, το παιδί, | το ίδιο με τον πατέρα | λιμάνι φοβερό | σε χώρεσε, νυμφίος να πέσεις!
##::: Μετάφραση (1942): Ιωάννης Γρυπάρης @greek-language.gr

ευνούχος της κρεβατοκάμαρας

ελληνιστική σημασία

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι Ἀλέξανδρος, 30.2

τῶν δὲ θαλαμηπόλων τις εὐνούχων, οἳ συνεαλώκεισαν ταῖς γυναιξίν, ἀποδρὰς ἐκ τοῦ στρατοπέδου καὶ πρὸς Δαρεῖον ἀφιππασάμενος, Τίρεως ὄνομα, φράζει τὸν θάνατον αὐτῷ τῆς γυναικός.
##::: Κάποιος από τους ευνούχους θαλαμηπόλους που είχαν πιαστεί αιχμάλωτοι μαζί με τις γυναίκες, Τίρεως στο όνομα, είχε δραπετεύσει από το στρατόπεδο και, φτάνοντας με άλογο στον Δαρείο, του ανακοίνωσε τον θάνατο της γυναίκας του.
##:::Μετάφραση (2012), Α.Ι. Γιαγκόπουλος-Ζ.Ε. Μαλαθούνη, @greek‑language.gr


νεωκόρος

φύλακας και επιστάτης ναού


μελοποιός

: μελοποιός < μέλ(ος) + -ο- + -ποιός

συνθέτης τραγουδιών, ποιητής


χάλασμα

χάλασμα < χαλάω, -ῶ

χαλάρωμα, λασκάρισμα

η απόσταση μεταξύ δύο στρατιωτών σε φάλαγγα


χαλασμός

χαλασμός < χαλάω, -ῶ


χάρισμα

χάρισμα < χαρίζομαι

χάρισμα, δώρο


χρέος

χρέος
χρέως
χρεῖος

: χρέος < χράομαι ή χρή • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

ανάγκη, έλλειψη

το χρέος όπως στα νέα ελληνικά, οφειλή

ηθικό χρέος, καθήκον, πρέπον


χαίτη

χαίτη, ήδη ομηρικό < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα*gait- (μαλλιά)

μαλλί, μακρύ μαλλί ανθρώπου αλλά και τούφα μαλλιών

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 23 (Ψ. Ἆθλα ἐπὶ Πατρόκλῳ.), στίχ. 141 @greek-language.gr

ἔνθ᾽ Ἀχιλλεύς στὰς ἀπάνευθε πυρῆς ξανθὴν ἀπεκείρατο χαίτην
#::: εκεί ο Αχιλέας ξεμάκραινε από την πυρά και έκοψε τα μακριά ξανθά μαλλιά του <θρηνώντας τον Πάτροκλο>

※ 5ος πκε αιώνας Βακχυλίδης, Επίνικοι, B. 10.28 @greek-language.gr

...χαίταν ἐλαίᾳ γλαυκᾷ στεφανωσάμενον
#::: <αν...> θα είχε σταφανώσει τα μαλλιά του το γλαυκό της ελιάς

χαίτη αλόγου, λεονταριού (και λοφίο, λοφιά)

ὅσα χαίτην ἔχει, ὥσπερ λέων

λασιαύχενα χαίταν

το τρίχωμα των σκαντζόχοιρων που όταν ενηλικιώνονται γίνεται με την κερατίνη σκληρό σαν τα αγκάθια

το λοφίο της περικεφαλαίας

ο μικρός θύσανος, η φούντα που σχηματίζεται στην κορυφή φυτών, όπως π.χ. του πάπυρου ή κύπειρου (στην αρχαία ελληνική βύβλος)

※ 1ος αιώνας πκε/κε Στράβων, Γεωγραφικά, 17.1.15@scaife.perseus

φύεται δ᾽ ἐν τοῖς Αἰγυπτιακοῖς ἕλεσι καὶ ταῖς λίμναις... ἡ μὲν βύβλος ψιλὴ ῥάβδος ἐστὶν ἐπ᾽ ἄκρῳ χαίτην ἔχουσα

ελληνιστική σημασία


χαρά

: χαρά < θέμα χαρ- του χαίρω < *χαρ-jω


χιλιάδα

αιτιατική ενικού του χιλιάς


χορδή

χορδή < ... → λείπει η ετυμολογία: Η εναλλακτική υπόθεση πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵʰer- (ποθώ, λαχταρώ), δεν εξηγεί το οδοντικό σύμφωνο δ.

η χορδή μουσικού οργάνου (η οποία συχνά ήταν ειδικά επεξεργασμένο τμήμα του εντέρου ενός ζώου)

το λουκάνικο


χλόη

χλόη
χλοίη
χλόα

χλόη < θέμα χλ που ίσως παραπέμπει σε πρωτοελληνική ρίζα που σήμαινε το κιτρινοπράσινο χρώμα < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵʰelh₃- (ανθίζω, πράσινος)

το πρώτο πράσινο χορτάρι που βγαίνει στους αγρούς την άνοιξη

χλόην νέμεσθα

το υγρό πράσινων καρπών

χλόη ελαίας

ποτὰ τὰ ἀπὸ χλοίης σε αντιδιαστολή προς του καρπούς


χύτρα

: χύτρα < χυτός

''ιωνικός τύπος''

και μεταγενέστερος τύπος

κύθρα

και μεταγενέστερος τύπος

κύτρα

Σικελικός τύπος

πήλινο αγγείο για να βράζει κάτι μέσα του, τσουκάλι

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Αριστοφάνης, Ὄρνιθες, 76-79

τοτὲ μὲν ἐρᾷ φαγεῖν ἀφύας Φαληρικάς·
τρέχω ʼπʼ ἀφύας λαβὼν ἐγὼ τὸ τρύβλιον.
ἔτνους δʼ ἐπιθυμεῖ, δεῖ τορύνης καὶ χύτρας·
τρέχω ʼπὶ τορύνη
#:::Η όρεξη σαν τού ᾽ρθει / να φάει σαρδέλες του Φαλήρου, αρπάζω / μια σκουτέλα και τρέχω για σαρδέλες· / αν θέλει φάβα, χρειάζεται κουτάλα / κι ένα τσουκάλι· τρέχω για κουτάλα.
#:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου @greek‑language.gr

χύτραι: το τμήμα της αγοράς όπου πουλούνταν χύτρες

στον πληθυντικό

κατώτεροι θεοί

στον πληθυντικό


χέρσος

χέρσος
χέρρος
ἡ
χέρσος
αἱ
χέρσοι
τῆς
χέρσου
τῶν
χέρσων
τῇ
χέρσῳ
ταῖς
χέρσοις
τὴν
χέρσον
τὰς
χέρσους
χέρσε
χέρσοι
τὼ
χέρσω
τοῖν
χέρσοιν

: χέρσος < συγγενές αλλά αρχαιότερο του χερμάς, ίσως συγγενές και με χέραδος ή χείρ
:* το επίθετο, μετά τον Όμηρο

ξηρά σε αντιδιαστολή προς τον πόντο

ἐν πόντῳ νᾶες, ἐνχέρσῳ πόλεμοι

κύματα μακρὰ κυλινδόμενα προτὶ χέρσον

χέρσῳ : από ξηράς


παράφερνα

: παράφερνα < παρά + φερνή


βίος

: βίος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *gʷeyh₃- (ζω) → δείτε και το λατινικό vivo

-βιος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -βιος στο Βικιλεξικό

βίος, τρόπος διαβίωσης

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 15 (ο. Τηλεμάχου ἐπάνοδος.), στίχ. 491 (491-492 )

ζώεις δ᾽ ἀγαθὸν βίον· αὐτὰρ ἐγώ γε | πολλὰ βροτῶν ἐπὶ ἄστε᾽ ἀλώμενος ἐνθάδ᾽ ἱκάνω.»
#::: ζεις μια ζωή της προκοπής. Ενώ εγώ έφτασα εδώ | περιπλανώμενος, γυρίζοντας από τη μία πολιτεία στην άλλη.»
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Δημοσθένης, Κατὰ Μειδίου περὶ τοῦ κονδύλου, 21

ἐξελέγξω δὲ πρῶτον μὲν ὅσ᾽ αὐτὸς ὑβρίσθην, ἔπειθ᾽ ὅσ᾽ ὑμεῖς· μετὰ ταῦτα δὲ καὶ τὸν ἄλλον, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, βίον αὐτοῦ πάντ᾽ ἐξετάσω, καὶ δείξω πολλῶν θανάτων, οὐχ ἑνὸς ὄντ᾽ ἄξιον.
#::: Θα αποδείξω πρώτα τις προσβολές που δέχθηκα εγώ και στη συνέχεια όσες υποφέρατε σεις· έπειτα θα εξετάσω και όλη την υπόλοιπη ζωή του κατηγορουμένου και θα δείξω ότι του αξίζει να καταδικασθεί όχι μία, αλλά πολλές φορές σε θάνατο.
#::: Μετάφραση (1989): Γ. Ξανθάκη-Καραμάνου, Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών @greek‑language.gr

διάρκεια της ζωής

※ 5ος/4ος αιώνας πκε αιώνας Δημόκριτος, Απόσπασμα, 115, [118 N.] — *84, @scaife.perseus

ὁ κόσμος σκηνή, ὁ βίος πάροδος· ἦλθες, εἶδες, ἀπῆλθες.

※ 4ος/5ος αιώνας κε αιώνας Παλλαδάς στην ⌘ Παλατινή Ανθολογία, βιβλίο 10ο, επίγραμμα 72 Παλλαδά @poesialatina.it @books.google.gr

Σκηνὴ πᾶς ὁ βίος καὶ παίγνιον· ἢ μάθε παίζειν | τὴν σπουδὴν μεταθεὶς ἢ φέρε τὰς ὀδύνας.
#::: Όλη η ζωή είναι θέατρο και παιχνίδι. Ή μάθε να παίζεις | αφήνοντας στην άκρη τη σοβαρότητα ή υπέμεινε τα βάσανα.
#::: Μετάφραση λέξεων: Βικιλεξικό.

τα προς το ζην, περιουσία, εισόδημα

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 42 (42-44)

Κρύψαντες γὰρ ἔχουσι θεοὶ βίον ἀνθρώποισιν. | ῥηιδίως γάρ κεν καὶ ἐπ᾽ ἤματι ἐργάσσαιο | ὥστε σε κεἰς ἐνιαυτὸν ἔχειν καὶ ἀεργὸν ἐόντα·
#::: Γιατί οι θεοί τα αναγκαία της ζωής τα ᾽χουν κρυμμένα απ᾽ τους ανθρώπους. | Αλλιώς με ευκολία θα δούλευες για μιαν ημέρα | και θα ᾽χες για μια ολόκληρη χρονιά τα απαραίτητα, ακόμη κι αν άεργος καθόσουν.
#::: Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 8 (Οὐρανία), 106.3

Ὦ πάντων ἀνδρῶν ἤδη μάλιστα ἀπ᾽ ἔργων ἀνοσιωτάτων τὸν βίον κτησάμενε, τί σε ἐγὼ κακὸν ἢ αὐτὸς ἢ τῶν ἐμῶν τις ἐργάσατο, ἢ σὲ ἢ τῶν σῶν τινα, ὅτι με ἀντ᾽ ἀνδρὸς ἐποίησας τὸ μηδὲν εἶναι;
#::: «Άνθρωπε που απόχτησες την περιουσία σου με τις πιο ανόσιες επιχειρήσεις απ᾽ όσες είδε ο κόσμος ώς τώρα, τί κακό ή εγώ ο ίδιος ή κάποιος απ᾽ την οικογένειά μου σου έκανε, ή σε σένα ή σε κάποιον απ᾽ τους δικούς σου, και με κατάντησες, από άντρας που ήμουνα, ένα μηδενικό;
#::: Μετάφραση (1995): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Οἰκονομικός, 6.11

Ὅτι μέν, ὦ Σώκρατες, κάλλιστόν τε καὶ ἄριστον καὶ ἥδιστον ἀπὸ γεωργίας τὸν βίον ποιεῖσθαι πάνυ μοι δοκῶ πεπεῖσθαι ἱκανῶς·
#::: Σωκράτη, είμαι απόλυτα πεπεισμένος ότι το πιο ωραίο, το πιο ευγενικό και το πιο ευχάριστο πράγμα είναι το να ζει κανείς από τη γεωργία·
#::: Μετάφραση (2007): Έφη Δημητριάδου-Τουφεξή. Θεσσαλονίκη:Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 1ος/2ος κε αιώνας ⌘ Πλούταρχος, Βίοι Παράλληλοι, Ἀλέξανδρος, 1.1

Τὸν Ἀλεξάνδρου τοῦ βασιλέως βίον καὶ τὸν Καίσαρος, ὑφ᾽ οὗ κατελύθη Πομπήϊος, ἐν τούτῳ τῷ βιβλίῳ γράφοντες, διὰ τὸ πλῆθος τῶν ὑποκειμένων πράξεων οὐδὲν ἄλλο προεροῦμεν ἢ παραιτησόμεθα τοὺς ἀναγινώσκοντας, ἐὰν μὴ πάντα μηδὲ καθ᾽ ἕκαστον ἐξειργασμένως τι τῶν περιβοήτων ἀπαγγέλλωμεν, ἀλλ᾽ ἐπιτέμνοντες τὰ πλεῖστα, μὴ συκοφαντεῖν.
#::: Γράφοντας στο βιβλίο αυτό για τη ζωή του βασιλιά Αλέξανδρου και του Καίσαρα, από τον οποίο ανατράπηκε ο Πομπήιος, δεν θα κάνουμε, λόγω της πληθώρας των πράξεων που πραγματευόμαστε, κανέναν άλλον πρόλογο παρά θα ζητήσουμε από τους αναγνώστες να μη μας κατακρίνουν, εάν δεν καλύψουμε τα πάντα μήτε και αναφερθούμε λεπτομερώς στην καθεμιά χωριστά από τις περιβόητες πράξεις τους, αλλά μιλήσουμε συνοπτικά για τις περισσότερες από αυτές.
#::: Κείμενο & Μετάφραση (2012): Γιαγκόπουλος, Α.Ι., Ζ.Ε. Μαλαθούνη. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. @greek‑language.gr

κατοικία, διαμονή


βόθρος

βόθρος < → λείπει η ετυμολογία

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 11 (λ. Ἀλκίνου ἀπόλογοι: Νέκυια.), στίχ. 36 (35-36 )

τὰ δὲ μῆλα λαβὼν ἀπεδειροτόμησα | ἐς βόθρον, ῥέε δ᾽ αἷμα κελαινεφές·
#:::πιάνω τα πρόβατα, κι εκεί | στον λάκκο κόβω τον λαιμό τους — έτρεχε μαύρο το αίμα τους.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ξενοφῶν, Οἰκονομικός, 19.7

οὐκοῦν ἐπειδὰν ὀρωρυγμένοι ὦσιν οἱ βόθροι, ὁπηνίκα δεῖ τιθέναι ἑκάτερα τὰ φυτὰ ἤδη εἶδες;
#::: «Αλλά, όταν οι λάκκοι είναι σκαμμένοι, έχεις δει ποτέ ποιό είδος φυτών πρέπει να φυτέψεις σε αυτούς»;
#::: Μετάφραση (2007): Έφη Δημητριάδου-Τουφεξή. Θεσσαλονίκη:Ζήτρος @greek‑language.gr

※ 2ος/3ος αιώνας κε αιώνας ⌘ Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, Protrepticus, Chapter 12, @scaife.perseus

Φύγωμεν οὖν τὴν συνήθειαν, φύγωμεν οἷον ἄκραν χαλεπὴν ἢ Χαρύβδεως ἀπειλὴν ἢ Σειρῆνας μυθικάς· ἄγχει τὸν ἄνθρωπον, τῆς ἀληθείας ἀποτρέπει, ἀπάγει τῆς ζωῆς, παγίς ἐστιν, βάραθρόν ἐστιν, βόθρος ἐστί, λίχνον ἐστὶν κακὸν ἡ συνήθεια·

κοιλότητα σε βράχο για το πλύσιμο των ρούχων

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 6 (ζ. Ὀδυσσέως ἄφιξις εἰς Φαίακας.), στίχ. 92 (90-92 )

ταὶ δ᾽ ἀπ᾽ ἀπήνης | εἵματα χερσὶν ἕλοντο καὶ ἐσφόρεον μέλαν ὕδωρ, | στεῖβον δ᾽ ἐν βόθροισι θοῶς ἔριδα προφέρουσαι.
#:::Από το αμάξι σήκωσαν στα χέρια τους τα ρούχα | και τα βαφτίζουν στο νερό, βαθύ σαν μαύρο. | Με γρηγοράδα απίστευτη τα στύβουν στις χαβούζες, κοιτώντας πώς θα ξεπεράσουνε η μια την άλλη.
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

λάκκος για σπονδές σε χθόνιες θεότητες


βόλος

: βόλος < βάλλω • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

το ρίξιμο του διχτυού

το θήραμα ή ό,τι έχει πιαστεί με δίχτυ

το πέσιμο των δοντιών και το βγάλσιμο άλλων

ελληνιστική σημασία


βόμβος

: βόμβος < ηχομιμητική λέξη με προφορά /ˈbombos/ με βάση λέξεις με τη σημασία «στροβιλίζω, βουίζω»

θόρυβος ή και έντονος θόρυβος

βόμβος ἀνέμου


βοσκός

βοσκός
ὁ
βοσκός
οἱ
βοσκοί
τοῦ
βοσκοῦ
τῶν
βοσκῶν
τῷ
βοσκῷ
τοῖς
βοσκοῖς
τὸν
βοσκόν
τοὺς
βοσκούς
βοσκέ
βοσκοί
τὼ
βοσκώ
τοῖν
βοσκοῖν

: βοσκός (ελληνιστική κοινή) < αποσπασμένο από αρχαία σύνθετα με -βοσκός < βόσκω

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -βοσκός στο Βικιλεξικό

βοσκός, που επιτηρεί τη βόσκηση

ελληνιστική κοινή

για πουλί που βόσκει (θηλυκό βοσκάς)

ελληνιστική κοινή

σε επιθετική λειτουργία


γέροντας

αιτιατική πληθυντικού του γέρων


γάμος

γάμος < → λείπει η ετυμολογία

η επίσημη τελετή ένωσης δύο ανθρώπων, η γαμήλια τελετή

※ 7ος πκε αιώνας ⌘ Ἡσίοδος, Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 697 (695-697)

Ὡραῖος δὲ γυναῖκα τεὸν ποτὶ οἶκον ἄγεσθαι, | μήτε τριηκόντων ἐτέων μάλα πόλλ᾽ ἀπολείπων | μήτ᾽ ἐπιθεὶς μάλα πολλά· γάμος δέ τοι ὥριος οὗτος·
*:::Στην ώρα σου γυναίκα στο σπίτι σου να φέρεις, | μήτε πάρα πολύ μικρότερος απ᾽ τα τριάντα χρόνια, | μήτε και πάρα πολύ μεγαλύτερος. Αυτός είναι ο κατάλληλος καιρός για γάμο.
*:::Μετάφραση (2001): Σταύρος Γκιργκένης, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος @greek‑language.gr


γίγας

γίγας
-αντος

: γίγας, ήδη ομηρικό < → λείπει η ετυμολογία γί-γ-αντ-ς

αρχική σημασία για τους Γίγαντες

με κεφαλαίο αρχικό

σε επιθετική λειτουργία

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Αἰσχύλος, Ἀγαμέμνων, στίχ. 692

Ζεφύρου γίγαντος αὔρᾳ,
#:::με τις πνοές του γίγαντα Ζεφύρου.
#:::Μετάφραση (1911): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης, Αθήνα:Φέξης @greek‑language.gr


χωρισμός

: χωρισμός < χωρίζω + -μός < χωρίς ή χῶρος


χυμός

: χυμός < χέω


τρόπος

: τρόπος < τρέπω, θέμα τροπ- + -ος

→ λείπει ο ορισμός (ή οι ορισμοί)

ο μουσικός τρόπος, η διάταξη των επιλεγμένων φθόγγων στην οποία κινείται η μελωδία

※ εἰς τοὺς λεγομένους τρόπους τε καὶ τόνους, ὄντας πεντεκαίδεκα τὸν ἀριθμὸν (Αλύπιος (Ἀλύπιος), Εἰσαγωγὴ Μουσική, 3,)

Ο Αλύπιος αναφέρεται σε 15 τρόπους (→ δείτε τις λέξεις Αἰόλιος, Δώριος, Λύδιος, Φρύγιος και Ἰώνιος ή Ἰάστιος και τους παράγωγους τρόπους)

※ πολλῶν τόνων καὶ τρόπων ὑποκειμένων φωνῆς, οὕς ἁρμονίας οἱ μουσικοὶ καλοῦσι

Πλούταρχος, Ηθικά, 18. Εἰ πρεσβυτέρῳ πολιτευτέον [An seni respublica gerenda sit]

→ δείτε τη λέξη modus (λατινικά)


τύραννος

: τύραννος < → λείπει η ετυμολογία

→ ''ζητούμενο λήμμα'' Κατηγορία:Ζητούμενα λήμματα (αρχαία ελληνικά)


τρύγος

: τρύγος < τρύγη


συγγενής

: συγγενής < (σύν) συγ- + -γενής (γένος (που είναι από το ίδιο γένος)
: Και (ουσιαστικοποιημένο)

ο συγγενής· που ανήκει στην ίδια οικογένεια


σύλλογος

σύλλογος
-ου

: σύλλογος < → λείπει η ετυμολογία

νεῶν

※ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά)Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) 5ος/4oς πκε αιώνας ⌘ Ανδοκίδης, Περὶ τῆς πρὸς Λακεδαιμονίους εἰρήνης, 38 @scaife.perseus.org*::__E__καὶ τὸν σύλλογον τῶν νεῶν παρʼ ἡμῖν γενέσθαι, ὅσαι δὲ τῶν πόλεων τριήρεις μὴ κέκτηνται, ταύταις ἡμᾶς παρέχειν·

θεραπηΐης

※ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα από ιατρικά κείμενα (αρχαία ελληνικά)Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) 5ος πκε αιώνας ⌘ Ἱπποκράτης, Παραγγελίαι, (Praeceptiones), 13, @scaife.perseus*::__E__Τῶν μὲν οὖν τοιουτέων ὅποι ἂν καὶ ἐπιστατήσαιμι, οὐκ ἂν ἐπὶ θεραπηΐης ξυλλόγου αἰτήσαιμι ἂν θαρσαλέως βοηθεῖν· ἱστορίης γὰρ εὐσχήμονος σύνεσις ἐν τουτέοισι διεφθαρμένη.

ψυχῆς λαμβάνω

※ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα από τον Ευριπίδη (αρχαία ελληνικά)Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἡρακλὴς μαινόμενος, 626 (626-627)*::__E__ σύ τ᾽, ὦ γύναι μοι, σύλλογον ψυχῆς λαβὲ | τρόμου τε παῦσαι,
*:::__E__ και, ω γυναίκα μου εσύ, μάσε | τον νου σου και πάψε να τρέμεις

Μετάφραση (1911): Κώστας Βάρναλης, Αθήνα: Φέξης @greek‑language.gr

διαλύω

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 7 (Πολύμνια), 10δ.1

συγκέντρωση, συνάθροιση, συνέλευση

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 8 (Οὐρανία), 74.2

σύλλογός τε δὴ ἐγίνετο καὶ πολλὰ ἐλέγετο περὶ τῶν αὐτῶν, οἱ μὲν ὡς ἐς τὴν Πελοπόννησον χρεὸν εἴη ἀποπλέειν καὶ περὶ ἐκείνης κινδυνεύειν, μηδὲ πρὸ χώρης δοριαλώτου μένοντας μάχεσθαι, Ἀθηναῖοι δὲ καὶ Αἰγινῆται καὶ Μεγαρέες αὐτοῦ μένοντας ἀμύνεσθαι.
#:::Και λοιπόν έγινε σύναξη κι ακούστηκαν πολλά για το ίδιο θέμα, καθώς άλλοι έλεγαν πως πρέπει να βάλουν πλώρη για την Πελοπόννησο και να μπουν στον κίνδυνο για να τη σώσουν κι όχι να μείνουν και να δώσουν μάχη για χώρα που την πατούσε ο εχθρός, ενώ οι Αθηναίοι και οι Αιγινήτες και οι Μεγαρείς, να μείνουν εκεί που ήταν και ν᾽ αντιμετωπίσουν τον εχθρό.
#:::Μετάφραση (1995): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 7 (Πολύμνια), 8.1

Ξέρξης δὲ μετὰ Αἰγύπτου ἅλωσιν ὡς ἔμελλε ἐς χεῖρας ἄξεσθαι τὸ στράτευμα τὸ ἐπὶ τὰς Ἀθήνας, σύλλογον ἐπίκλητον Περσέων τῶν ἀρίστων ἐποιέετο, ἵνα γνώμας τε πύθηταί σφεων καὶ αὐτὸς ἐν πᾶσι εἴπῃ τὰ θέλει.
#:::Κι ο Ξέρξης, ύστερ᾽ από την άλωση της Αιγύπτου, καθώς ήταν να πάρει στα χέρια του την εκστρατεία εναντίον της Αθήνας, οργάνωσε έκτακτη συνέλευση των πρώτων ανάμεσα στους πρώτους Πέρσες, και για να πάρει τις γνώμες τους και για να εκθέσει ο ίδιος μπροστά σ᾽ όλους τα σχέδιά του.
#:::Μετάφραση (1993): Ηλίας Σπυρόπουλος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 4oς πκε αιώνας ⌘ Ισοκράτης, Ἀρεοπαγιτικός, 7.48

Τοιγαροῦν οὐκ ἐν τοῖς σκιραφείοις οἱ νεώτεροι διέτριβον, οὐδ᾽ ἐν ταῖς αὐλητρίσιν, οὐδ᾽ ἐν τοῖς τοιούτοις συλλόγοις ἐν οἷς νῦν διημερεύουσιν, ἀλλ᾽ ἐν τοῖς ἐπιτηδεύμασιν ἔμενον ἐν οἷς ἐτάχθησαν, θαυμάζοντες καὶ ζηλοῦντες τοὺς ἐν τούτοις πρωτεύοντας.
#::: Γι᾽ αυτό δεν σύχναζαν οι νέοι σε μέρη τυχερών παιχνιδιών, ούτε σε χαμαιτυπεία με αυλητρίδες, ούτε σε συγκεντρώσεις τέτοιου είδους όπου σήμερα περνούν την ημέρα τους, αλλά αφοσιώνονταν στις ασχολίες στις οποίες είχαν ταχθεί, όπου θαύμαζαν και ζήλευαν όσους πρώτευαν σ᾽ αυτά.
#::: Μετάφραση (2012), Α.Ι. Γιαγκόπουλος-Ζ.Ε. Μαλαθούνη, @greek‑language.gr

στρατολόγηση, συγκέντρωση στρατιωτών

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Εὐριπίδης, Ἰφιγένεια ἐν Αὐλίδι, στίχ. 1545 (1543-1547)

ἐπεὶ γὰρ ἱκόμεσθα τῆς Διὸς κόρης | Ἀρτέμιδος ἄλσος λείμακάς τ᾽ ἀνθεσφόρους, | ἵν᾽ ἦν Ἀχαιῶν σύλλογος στρατεύματος, | σὴν παῖδ᾽ ἄγοντες, εὐθὺς Ἀργείων ὄχλος | ἠθροίζεθ᾽.
#:::Όταν, την κόρη σου οδηγώντας, στο άλσος | και στο ανθισμένο φτάσαμε λιβάδι | της Άρτεμης, κόρης του Δία, που εκεί ᾽ταν | συγκεντρωμένος ο στρατός, Αργείοι | μαζεύονταν πολλοί.
#:::Μετάφραση (1972) Η Ιφιγένεια στην Αυλίδα: Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

προσήλωση του νου σε κάτι, σύνεση, φρόνηση


σπόρος

: σπόρος < σπορ- + -ος, μεταπτωτική βαθμίδα θέματος σπερ- που απαντά στο σπείρω < *σπερ-jω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *)(s)pregh- (σπέρνω, τινάζω)

→ ζητούμενο λήμμα


σκοπός

: σκοπός < θέμα σκοπ- + -ός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *sḱop- μεταπτωτική βαθμίδα θέματος που υπάρχει στο σκέπτομαι με πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *sḱep- < μετάθεση της *speḱ- (βλέπω, παρατηρώ)


διαρρήκτης

: διαρρήκτης < διαρρηγνύω < αρχαία ελληνική διαρρήγνυμι

→ ζητούμενο λήμμα

ελληνιστική κοινή


γύψος

κιμωλία, ασβεστόλιθος


μισθός

: μισθός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *misdʰós < *mey- (αλλάσσω, ανταλλάσσω)

Αρχαίες ελληνικές λέξεις με συνθετικό 'μισθός' στο Βικιλεξικό

αμοιβή, πληρωμή

μηνιαίος μισθός

βουλευτικός, δικαστικός, ἡλιαστικός μισθός


δρόμος

: δρόμος < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *drοm- μεταπτωτική βαθμίδα του δρ- για την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα {*der- • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

δρομο- Αρχαίες ελληνικές λέξεις με πρόθημα δρομο- στο Βικιλεξικό

-δρομος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -δρομος στο Βικιλεξικό

-δρόμος Αρχαίες ελληνικές λέξεις με επίθημα -δρόμος στο Βικιλεξικό

δρόμος, οδός

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 5, 10.β

... κατὰ τὰς ἐπὶ τὸ σταύρωμα πύλας καὶ τὰς πρώτας τοῦ μακροῦ τείχους τότε ὄντος ἐξελθὼν ἔθει δρόμῳ τὴν ὁδὸν ταύτην εὐθεῖαν...
*::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr


χύμα

: χύμα < χέω

υγρό που χύνεται ή ρέει

ράβδος (χρυσού)

άτακτη, ανάκατη μάζα

ελληνιστική σημασία


σχάρα

: σχάρα < ἐσχάρα


συσκευή

: συσκευή < σύν (συ-) + αρχαία ελληνική σκευή

ετοιμασία, προετοιμασία

σκηνική κατασκευή, προετοιμασία για ανέβασμα θεατρικής παράστασης

δόλος, μηχανορραφία


σωτηρία

: σωτηρία < σωτήρ + -ία, ουσιαστικοποιημένο θηλυκό του επιθέτου σωτήριος

※ 5ος πκε αιώνας ⌘ Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 3, 20.1

ἀπὸ τῶν Ἀθηνῶν οὐδεμία ἐλπὶς ἦν τιμωρίας οὐδὲ ἄλλη σωτηρία ἐφαίνετο
*::: από την Αθήνα καμία ελπίδα δεν υπήρχε βοήθειας [ως τιμωρίας στους πολιορκητές], ούτε άλλη σωτηρία φαινόταν
*::: Μετάφραση (1965-1968): Άγγελος Σ. Βλάχος, Αθήνα:Γαλαξίας @greek‑language.gr


στιγμή

: στιγμή < στιγ- (< στίζω < *στίγ-jω) + -μή

στίγμα, σημάδι, νύγμα

μικρό χρονικό διάστημα


στολή

: στολή, ήδη τον 7ο αιώνα στη Σαπφώ < μεταπτωτική βαθμίδα στολ- θέματος που απαντά και στο στέλλω

εξάρτυση στρατιωτική, ιματισμός, εξοπλισμός, τα εφόδια του στόλου

στρατιωτικός όρος


συγγνώμη

: συγγνώμη < συγγιγνώσκω

επιείκεια, θετική διάθεση


στροφή

στροφή < στρέφω

η ενέργεια του στρέφω


συνοικία

: συνοικία < σύνοικ(ος) + -ία. Μορφολογικά αναλύεται σε συν- + οἰκία

κοινότητα ανθρώπων

≈ συνώνυμα: συνοίκησις

συγκατοίκηση σε οικία με πολλά διαμερίσματα όπου ζούσαν πολλές οικογένειες (για κατοίκηση από μία οικογένεια

≈ συνώνυμα: συνοίκησις

παρακείμενο οίκημα, παράσπιτο, εξοχική κατοικία

ελληνιστική σημασία


συνταγή

που έχει καθοριστεί με συμφωνία, τα συμφωνημένα


σανίδα

αιτιατική ενικού του σανίς


σκιά

: σκιά < → λείπει η ετυμολογία

σκιά, τμήμα στο οποίο δεν υπάρχει φως, ενώ δίπλα του υπάρχει


σαλαμάνδρα

σαλαμάνδρα
-ας

: σαλαμάνδρα < Σύμφωνα με τον Beekes μάλλον έχει προελληνική προέλευση δεδομένου ότι η δομή της λέξης δεν είναι ινδοευρωπαϊκής προέλευσης. ή είναι άγνωστης ετυμολογίας σύμφωνα με τον Μπαμπινιώτη.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοτέλης, Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, 5, 19 @scaife.perseus

Ὅτι δ’ ἐνδέχεται μὴ κάεσθαι συστάσεις τινὰς ζῴων, ἡ σαλαμάνδρα ποιεῖ φανερόν· αὕτη γάρ, ὡς φασί, διὰ πυρὸς βαδίζουσα κατασβέννυσι τὸ πῦρ.

※ 2ος κε αιώνας ⌘ Γαληνός, De temperamentis, 3.4 @scaife.perseus

ὡς γὰρ καὶ ἡ σαλαμάνδρα μέχρι μέν τινος οὐδὲν ὑπὸ πυρὸς πάσχει, κατακαίεται δ’, εἰ πλείονα χρόνον πλησιάσειεν, οὕτω καὶ μανδραγόρας καὶ κώνειον καὶ μηκώνιον καὶ ψύλλιον ἐπὶ βραχὺ μὲν ὁμιλήσαντα πυρὶ τὴν οἰκείαν ἔτι διαφυλάττει κρᾶσιν,


μαγείρισσα

μαγείρισσα
-ας

μαγείρισσα(ελληνιστική κοινή) < μάγειρος + κατάληξη θηλυκού -ισσα

γυναίκα που μαγειρεύει, συνήθως κρεατικά


δόξα

: δόξα < δοκέω / δοκῶ < δέχομαι < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *deḱ- (δέχομαι, παίρνω)

υποκειμενική γνώμη

η γνώμη που έχουν οι άνθρωποι για κάποιο πρόσωπο

η καλή φήμη, η δόξα

η κακή φήμη

η λαμπρότητα στην εξωτερική εμφάνιση


διαταγή

: διαταγή < → λείπει η ετυμολογία

ελληνιστική κοινή


διακοπή

: διακοπή < διακόπτω

το κόψιμο σε δύο μέρη, ρήγμα

στενό πέρασμα, στη στεριά ή τη θάλασσα, ανάμεσα σε βουνά

ελληνιστική σημασία


δραχμή

δραχμή < συνήθως συνδέεται με μεταπτωτική βαθμίδα για τη πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα*derk- / *dergh- (πιάνω, δείτε και το ρήμα δράττομαι). οπότε θα σήμαινε «κάτι που κρατάει κάποιος στο χέρι».
Κατά τον Beekes, προελληνικής προέλευσης.

δραχμή (νόμισμα διάφορων πόλεων της αρχαιότητας)


δίκη

: δίκη < → λείπει η ετυμολογία

απόφαση, καταδίκη, το δίκαιο

δίνω ικανοποίηση για έγκλημα

νομικός όρος

δίκη (για ιδιωτικό έγκλημα)

νομικός όρος


βία

: βία < → λείπει η ετυμολογία

βιάζομαι

και τα παράγωγά του

βιάζω

και τα παράγωγά του

πρὸς βίαν

※ Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα από τον Σοφοκλή (αρχαία ελληνικά)Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) Κατηγορία:Λήμματα με παραθέματα (αρχαία ελληνικά) 5ος πκε αιώνας ⌘ Σοφοκλῆς, Φιλοκτήτης, στίχ. 103*::__E__ οὐ μὴ πίθηται· πρὸς βίαν δ᾽ οὐκ ἂν λάβοις.
*:::__E__ Ποτέ δε θα πειστεί και με τη βία δε θα μπορέσεις να τον βάλεις χέρι.

Μετάφραση (1937): Ιωάννης Ν. Γρυπάρης), Αθήνα: Εστία @greek‑language.gr

σωματική δύναμη, ισχύς

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 22 (χ. Μνηστήρων φόνος.), στίχ. 219 (219-221 )

αὐτὰρ ἐπὴν ὑμέων γε βίας ἀφελώμεθα χαλκῷ, | κτήμαθ᾽ ὁπόσσα τοί ἐστι, τά τ᾽ ἔνδοθι καὶ τὰ θύρηφι, | τοῖσιν Ὀδυσσῆος μεταμίξομεν·
#:::Κι όταν χαλάσουμε με τον χαλκό τη δύναμή σας, | όλο το βιος σου, ό,τι μέσα στο σπίτι σου κατέχεις κι απέξω στους αγρούς, | με του Οδυσσέα τα αγαθά θα παν μαζί·
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Πίνδαροςʷ, Νεμεονίκαις, 5. Πυθέᾳ ‹Αἰγινήτῃ ἀγενείῳ› παγκρατιαστῇ, 20 (5.20-5.21)

εἰ δ᾽ ὄλβον ἢ χειρῶν βίαν ἢ σιδαρίταν ἐπαινῆσαι πόλεμον δεδόκηται, μακρά μοι | αὐτόθεν ἅλμαθ᾽ ὑποσκάπτοι τις·
#:::Μ᾽ αν είναι λόγος, ή την ευτυχία τους ή των χεριώ τη δύναμη να εγκωμιάσω ή τους σιδερομάχητους πολέμους των, | τότ᾽ ας μου σκάψουν τόπο για τα πιο μακριά πηδήματα·
#:::Μετάφραση (1936): Ιωάννης Γρυπάρης, @greek‑language.gr

κατάχρηση δύναμης, άσκηση βίας, βίαιος τρόπος, βιαιότητα

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, 17 (ρ. Τηλεμάχου καὶ Ὀδυσσέως ἐπάνοδος εἰς Ἰθάκην.), στίχ. 539 (539-540 )

εἰ δ᾽ Ὀδυσεὺς ἔλθοι καὶ ἵκοιτ᾽ ἐς πατρίδα γαῖαν, | αἶψά κε σὺν ᾧ παιδὶ βίας ἀποτίσεται ἀνδρῶν.»
#:::Αν όμως έφτανε μια μέρα εκείνος, αν το χώμα της πατρίδας του πατούσε, | γρήγορα τότε, με τον γιο του παραστάτη, θα πάρει εκδίκηση για την παράνομή τους βία.»
#::: Μετάφραση σε πεζό (2006): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, @greek‑language.gr

※ 6ος/5ος πκε αιώνας ⌘ Πίνδαροςʷ, Πυθιονίκαις, 8. Ἀριστομένει Αἰγινήτῃ παλαιστῇ, 15 (8.15)

βία δὲ καὶ μεγάλαυχον ἔσφαλεν ἐν χρόνῳ.
#:::Η βία τον υπερφίαλο θά ᾽ρθει μια μέρα που θα τον καταστρέψει.
#:::Μετάφραση (1994), Γιάννης Οικονομίδης, @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Πλάτων, Συμπόσιον, 196b (196b-196c)

Ἔρως οὔτ᾽ ἀδικεῖ οὔτ᾽ ἀδικεῖται οὔτε ὑπὸ θεοῦ οὔτε θεόν, οὔτε ὑπ᾽ ἀνθρώπου οὔτε ἄνθρωπον. οὔτε γὰρ αὐτὸς βίᾳ πάσχει, εἴ τι πάσχει — βία γὰρ Ἔρωτος οὐχ ἅπτεται·
#:::ο Έρως ούτε αδικεί θεό ή άνθρωπο ούτε αδικείται από θεό ή άνθρωπο. Γιατί ούτε τα χτυπήματα που δέχεται —αν δέχεται— προέρχονται από βία (γιατί βία δεν αγγίζει τον Έρωτα)·
#::: Μετάφραση (2004): Ηλίας Σπυρόπουλος, Θεσσαλονίκη:Ζήτρος. @greek‑language.gr

καταναγκαστικά, διά της βίας

στη δοτική ως επίρρημα


βουλή

: βουλή < βούλ(ομαι) + -ή

επιθυμία, θέληση, απόφαση

συμβουλή, σχέδιο, επιδίωξη

διαβούλευση, συζήτηση

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 3 (Θάλεια), 78.1

οἱ δὲ μάγοι ἔτυχον ἀμφότεροι τηνικαῦτα ἐόντες [τε] ἔσω καὶ τὰ ἀπὸ Πρηξάσπεος γενόμενα ἐν βουλῇ ἔχοντες.
#:::Οι Μάγοι τώρα έτυχε να βρίσκονται μέσα και οι δύο εκείνη τη στιγμή και να μελετούν τα όσα είχαν συμβεί με τον Πρηξάσπη.
#:::Μετάφραση (1992): Λ. Ζενάκος @greek-language.gr

σχέδια, αποφάσεις

στον πληθυντικό

το συμβούλιο των Πεντακοσίων

το Συμβούλιο των Γερόντων, Βουλή

※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 2 (Β. Ὄνειρος. Διάπειρα. Βοιωτία ἢ κατάλογος νεῶν.), στίχ. 53 (53-55 )

Βουλὴν δὲ πρῶτον μεγαθύμων ἷζε γερόντων | Νεστορέῃ παρὰ νηῒ Πυλοιγενέος βασιλῆος· | τοὺς ὅ γε συγκαλέσας πυκινὴν ἀρτύνετο βουλήν·
#::: Και πρώτα εκάθισε βουλήν των σεβαστών γερόντων, | όπου της Πύλου ο βασιλιάς το πλοίον είχε, ο Νέστωρ. | Κι έστρωσ᾽ εμπρός τους βούλημα σοφό που εβρήκε ο νους του
#::: Έμμετρη Μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς @greek-language.gr


γαλήνη

γαλήνη < γελάω < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ǵelh₂- (λάμπω, είμαιχαρούμενος)

η γαλήνη της θάλασσας, η μπουνάτσα


γενειάδα

αιτιατική ενικού του γενειάς


γενεά

: γενεά < ρίζα γεν' του ρήματος γίγνομαι

οικογένεια, καταγωγή

Πριάμου γενεά

Αἰτωλὸς γενεήν (Αιτωλος από καταγωγή)

Περσῶν γενεά (το γένος)

πατριὰ καὶ γενεά

οι θνητοί, η ιστορία των ανθρώπων, σε αντιδιαστολή προς των θεών, το ανθρώπινο είδος

γενεά' ἀνθρωπηΐη (Ηρόδοτος)

τρόπος χρονολόγησης

κατὰ τρίτην γενεὴν τὴν ἀπ᾽ ἐμέο (πριν από 100 χρόνια)

γενεῆφι νεώτατος

γέννηση, τόπος γέννησης

γενεὴ δέ τοί ἐστ᾽ ἐπὶ λίμνῃ Γυγαίῃ

γενιά (τρεις γενεές ήταν και παραμένει το διάστημα ενός αιώνα)


διαδρομή

: διαδρομή < διαδραμεῖν

η μετάβαση από το ένα μέρος στο άλλο


γνώμη

: γνώμη, ήδη τον 6ο αιώνα < θέμα γνω- < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα *ǵneh₃- (ξέρω, γνωρίζω) όπως και στο γιγνώσκω

→ ζητούμενο λήμμα


γεωργικός

: γεωργικός < γεωργός

ο καλός γεωργός


τέλος

: τέλος < τελ- με δυσχερή αναγωγή στην πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *kʷel- (κινώ, στρίβω) λόγω των τύπων τελεσ- • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

ολοκλήρωση, εκπλήρωση, αποτέλεσμα

απόφαση δίκης

δασμός, έξοδο

τελειότητα, πληρότητα


τέρας

: τέρας < → λείπει η ετυμολογία

προφητικό σημάδι, διοσημίες

σημείο στον ουρανό (αστέρι, ουράνιο τόξο, μετέωρο κλπ)

τέρας όπως στα νέα ελληνικά


βάρος

: βάρος < → λείπει η ετυμολογία


διάστημα

: διάστημα < διίστημι, διά-στῆναι, στη- + -μα

το διάστημα μεταξύ δύο φθόγγων

ο χώρος, η απόσταση ανάμεσα σε δύο πράγματα

η ακτίνα του κύκλου

η διάσταση των οστών

ο συνδυασμός δύο όρων

η έκταση ενός αντικειμένου, η διάστασή του

η διάκριση (του ύφους)

ελληνιστική σημασία


δένδρον

δένδρον
δένδρεον

: δένδρον < κατά πάσα πιθανότητα από τη λέξη δρῦς • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

δένδρος

ελληνιστική κοινή

δέντρο (όπως και στα νέα ελληνικά)

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 3 (Θάλεια), 106.3

τὰ δὲ δένδρεα τὰ ἄγρια αὐτόθι φέρει καρπὸν εἴρια καλλονῇ τε προφέροντα καὶ ἀρετῇ τῶν ἀπὸ τῶν ὀίων· καὶ ἐσθῆτι Ἰνδοὶ ἀπὸ τούτων τῶν δενδρέων χρέωνται.
#:::ενώ τα άγρια δέντρα εκεί βγάζουν για καρπό μαλλί ωραιότερο και καλύτερο από των προβάτων, και πράγματι οι Ινδοί φτιάχνουν ρούχα απ᾽ αυτά τα δέντρα.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr
#:::ΣτΕ: Ο Ηρόδοτος αναφέρεται στην βαμβακοκαλλιέργεια.

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 3 (Θάλεια), 107.2

τὰ γὰρ δένδρεα ταῦτα τὰ λιβανωτοφόρα ὄφιες ὑπόπτεροι, σμικροὶ τὰ μεγάθεα, ποικίλοι τὰ εἴδεα, φυλάσσουσι πλήθεϊ πολλοὶ περὶ δένδρον ἕκαστον, οὗτοι οἵ περ ἐπ᾽ Αἴγυπτον ἐπιστρατεύονται.
#:::γιατί τα δέντρα αυτά που βγάζουν τον λιβανωτό τα φυλάνε φίδια, μικρά στο μέγεθος, με ποικιλόχρωμη εμφάνιση, και γύρω στο κάθε δέντρο φυλάνε μεγάλο πλήθος από δαύτα, και είναι τα ίδια αυτά που ξεκινούν για να εισβάλουν στην Αίγυπτο.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ὄρνιθες, στίχ. 1

Ὀρθὴν κελεύεις, ᾗ τὸ δένδρον φαίνεται;
#:::Ολόισα λες; Εκεί που ᾽ναι το δέντρο;
#:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Ὄρνιθες, στίχ. 617 (616-618)

τοῖς δ᾽ αὖ σεμνοῖς | τῶν ὀρνίθων δένδρον ἐλάας | ὁ νεὼς ἔσται.
#:::Τα τρανά, τα σεβάσμια | πουλιά για ναό | θα ᾽χουν πάλι μια ελιά.
#:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr

μόνον όσα δέντρα έφεραν βρώσιμους καρπούς, σε αντιδιαστολή προς το θηλυκό ὕλη (για όσα δέντρα ήταν χρήσιμα αποκλειστικά για την ξυλεία τους)

σε ορισμένους συγγραφείς

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 1 (Κλειώ), 193.3

τὰ γὰρ δὴ ἄλλα δένδρεα οὐδὲ πειρᾶται ἀρχὴν φέρειν, οὔτε συκέην οὔτε ἄμπελον οὔτε ἐλαίην.
#:::Γιατί, σ᾽ ό,τι αφορά τα δένδρα, δε γίνεται καν προσπάθεια να καλλιεργηθούν· ούτε η συκιά ούτε το αμπέλι ούτε η ελιά.
#:::Μετάφραση (1964): Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr


δόρυ

: δόρυ < ομόρριζο με το δρῦς • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;

δέντρο, ξύλο

το ξύλινο μέρος του δόρατος


δήμαρχος

δήμαρχος
-ου

: δήμαρχος < δῆμος + ἄρχω

ο ετήσια εκλεγμένος άρχοντας καθενός από τους δήμους

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Δημοσθένης, Πρὸς Μακάρτατον περὶ Ἁγνίου κλήρου, 57 @scaife.perseus

τοὺς δʼ ἀπογιγνομένους ἐν τοῖς δήμοις, οὓς ἂν μηδεὶς ἀναιρῆται, ἐπαγγελλέτω ὁ δήμαρχος τοῖς προσήκουσιν ἀναιρεῖν καὶ θάπτειν καὶ καθαίρειν τὸν δῆμον, τῇ ἡμέρᾳ ᾗ ἂν ἀπογένηται ἕκαστος αὐτῶν.

※ 4ος πκε αιώνας ⌘ Ψευδο-Δημοσθένης, Πρὸς Πολυκλέα περὶ τοῦ ἐπιτριηραρχήματος, 6 @scaife.perseus

ἐψηφίσασθε τάς τε ναῦς καθέλκειν τοὺς τριηράρχους καὶ παρακομίζειν ἐπὶ τὸ χῶμα, καὶ τοὺς βουλευτὰς καὶ τοὺς δημάρχους καταλόγους ποιεῖσθαι τῶν δημοτῶν καὶ ἀποφέρειν ναύτας, καὶ διὰ τάχους τὸν ἀπόστολον ποιεῖσθαι καὶ βοηθεῖν ἑκασταχοῖ.

ένας από τους άρχοντες της πόλης

ο εκλεγμένος άρχοντας του δήμου ή και ο αρχιδικαστής

στις λοιπές πόλεις

αρχηγός ή κυβερνήτης μιας περιφέρειας

στην Αίγυπτο

※ 5ος αιώνας πκε ⌘ Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, 3 (Θάλεια), 6.2

δεῖ τὸν μὲν δήμαρχον ἕκαστον ἐκ τῆς ἑωυτοῦ πόλιος συλλέξαντα πάντα τὸν κέραμον ἄγειν ἐς Μέμφιν, τοὺς δὲ ἐκ Μέμφιος ἐς ταῦτα δὴ τὰ ἄνυδρα τῆς Συρίης κομίζειν πλήσαντας ὕδατος.
#::: Ο κάθε δήμαρχος οφείλει να μαζέψει όλα τα πήλινα δοχεία από την πόλη του και να τα πάει στη Μέμφιδα, όπου στη Μέμφιδα τα γεμίζουν νερό και τα κουβαλούν σ᾽ αυτή την άνυδρη περιοχή της Συρίας.
#:::Μετάφραση (1992): Λεωνίδας Ζενάκος. Αθήνα:Γκοβόστης @greek‑language.gr

ο άρχοντας των πληβείων (tribunus plebis)


βουλευτής

βουλευτής
-οῦ

: βουλευτής < βουλεύω

μέλος της Βουλής

ένας από τους πεντακοσίους βουλευτές της Βουλής των Πεντακοσίων


καθηγητής

καθηγητής
καθηγήτωρ
καθηγήτειρα

: καθηγητής < καθηγέομαι < κατά + ἡγέομαι (οδηγώ, προηγούμαι και δείχνω το δρόμο)

ελληνιστική κοινή

ελληνιστική κοινή

※ καὶ πλείονας παρ΄ Ἀριστοτέλους τοῦ καθηγητοῦ ἢ παρὰ Φιλίππου τοῦ πατρὸς ἀφορμὰς ἔχων διέβαινεν ἐπὶ Πέρσας (Πλούταρχος, Περὶ τῆς Ἀλεξάνδρου τύχης ἢ ἀρετῆς, 327e, 1ος αι.)

※ Ζῆλος και ζηλοτυπία διαφέρει: Ζηλοτυπία μέν γάρ ἒστιν αὐτό τό πάθος, ἢγουν τό ἐν μίσει ὑπάρχον· ζῆλος δὲ μίμησις καλοῦ, οἷον ζηλοῖ τὸν καθηγητὴν ὁ παῖς (Ammonius (Grammaticus), De differentia adfinium vocabulorum, 1822, σελ. 63 https://www.google.gr/books/edition/De_differentia_adfinium_vocabulorum/olc-AAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%CE%B6%CE%B7%CE%BB%CE%BF%CF%84%CF%85%CF%80%CE%AF%CE%B1&pg=PA63&printsec=frontcover. ΣτΕ: Σημειώνεται ότι συγγραφέας του κειμένου θεωρείται ο Φίλων ο Βύβλιος)


κάμπος

: κάμπος < (άμεσο δάνειο) λατινική campus

πεδιάδα, πεδίο κάμπος

κατά τον Ησύχιο


κάμπος

: κάμπος < → λείπει η ετυμολογία

θαλάσσιο τέρας


κεραυνός

κεραυνός
-οῦ

: κεραυνός < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *ḱerh₂- (θραύω, θρυμματίζω)

κεραυνός ως φυσικό φαινόμενο, αλλά και ως το όπλο του βασιλιά των θεών, Δία

μετεωρολογία

※ 5ος/4ος πκε αιώνας ⌘ Ἀριστοφάνης, Νεφέλαι, στίχ. 403 (403-407)

τί γάρ ἐστιν δῆθ᾽ ὁ κεραυνός; | ΣΩ. ὅταν εἰς ταύτας ἄνεμος ξηρὸς μετεωρισθεὶς κατακλεισθῇ, | ἔνδοθεν αὐτὰς ὥσπερ κύστιν φυσᾷ, κἄπειθ᾽ ὑπ᾽ ἀνάγκης | ῥήξας αὐτὰς ἔξω φέρεται σοβαρὸς διὰ τὴν πυκνότητα, | ὑπὸ τοῦ ῥοίβδου καὶ τῆς ῥύμης αὐτὸς ἑαυτὸν κατακαίων.
*:::αλλά ο κεραυνός τελοσπάντων τί πράμα λες να ᾽ναι; | ΣΩΚ. Ξερός άνεμος όταν ανέβει ψηλά και κλειστεί από παντού σε νεφέλη, | από μέσα φυσώντας πολύ δυνατά τη φουσκώνει σα φούσκα, και τότε, απ᾽ την πίεση | τη σπάει, κι όπως είναι πυκνός, ξεπετιέται προς τα έξω με φόρα, | κι απ᾽ την τόση του αντάρα, την τόση του ορμή φωτιά παίρνει και καίγεται ο ίδιος.
*:::Μετάφραση (1967): Θρασύβουλος Σταύρου, Αθήνα: Τυποβιβλιοτεχνική @greek‑language.gr


κιθαριστής

κιθαριστής
-οῦ
κιθαρίστρια
κιθαριστρίς

: κιθαριστής < κιθαρίζω, κιθαρισ- + -τής

κιθαριστής, εκτελεστής κιθάρας (της αρχαίας κιθάρας)

≈ συνώνυμα: κιθαρῳδός