absurd

абсурд абсурд#Tatar


quadrat

quadrat kilometr


балдыр

head

балдыр • (baldır)

tt-pos

балдыр • (baldır)


бут ан

but one, by out one, other one, other than that.


сыман

head

сыман • (sıman)

tt-pos

сыман • (sıman)


черек

head

черек • (çerek)

tt-pos

черек • (çerek)


бедбахт

head

бедбахт • (bedbaxt) (Latin spelling bedbaht)

bedbaxt (romanization)
bedbaht (romanization)


сирәк

сирәк • (siräk)

tt-pos

сирәк • (siräk)


харт

From хары (xarı, “hoary”). Akin to English hoar.


әйбәт

head

әйбәт • (äybät)

tt-pos

әйбәт • (äybät)

From Arabic هَيْبَة (hayba, “dignity, prestige”).


әдәби

head

әдәби • (ädäbi)

tt-pos

әдәби • (ädäbi)


әфсен

head

әфсен • (äfsen)

tt-pos

әфсен • (äfsen)


аек

Compare Turkish ayık and Azerbaijani ayıq.


ак

From Proto-Turkic *āk. Related to Turkish ak.

кызыл-шәмәхә

qızıl-şämäxä


вазелинлы

head

вазелинлы • (wazelinlı) (Latin spelling vaselinly)

wazelinlı (romanization)
vaselinly (romanization)

вазелин (wazelin, “vaseline”) + -лы (-lı), suffix used to form adjectives from nouns.


ваклык

head

ваклык • (waqlıq) (Latin spelling waqlıq)


ваклы

ваклы • (waqlı)

tt-pos

ваклы • (waqlı)

вак (waq) + -лы (-lı), suffix used to form adjectives from nouns.


вәхши

wäxşi (romanization)
vəxşi (romanization)

Borrowed from Arabic وَحْشِيّ (waḥšiyy).


вөҗданлы

head

вөҗданлы • (wöcdanlı) (Latin spelling wöcdanlı)

вөҗдан (wöcdan, “conscience”) + -лы (-lı)


дымлы

head

дымлы • (dımlı)

tt-pos

дымлы • (dımlı)

дым (dım, “damp”) + -лы (-lı, suffix used to form adjectives from nouns)


дымсу

head

дымсу • (dımsu)

tt-pos

дымсу • (dımsu)


дәүләтле

head

дәүләтле • (däwlätle)

tt-pos

дәүләтле • (däwlätle)

дәүләт (däwlät, “wealth”) + -ле (-le), suffix used to form adjectives from nouns.


дөшвар

head

дөшвар • (döşwar) (Latin spelling döşvar)

döşwar (romanization)
döşvar (romanization)


авыр

авыр • (awır)

tt-pos

авыр • (awır)


аграр

head

аграр • (ağrar)

tt-pos

аграр • (ağrar)


агрессив

head

агрессив • (ağressiw)

tt-pos

агрессив • (ağressiw)


егәрле

head

егәрле • (yegärle)

tt-pos

егәрле • (yegärle)

егәр (yegär, “vigor”) + -ле (-le), suffix used to form adjectives from nouns.


зәңгәр

head

зәңгәр • (zäñgär)

tt-pos

зәңгәр • (zäñgär)

кызыл-шәмәхә

qızıl-şämäxä


зәңгәрсу

head

зәңгәрсу • (zäñgärsu)

tt-pos

зәңгәрсу • (zäñgärsu)

кызыл-шәмәхә

qızıl-şämäxä


зур

From Persian زور (zur, “force, strength, power, might”).


җиңел

head

җиңел • (ciñel)

tt-pos

җиңел • (ciñel)


тар

From Proto-Turkic *d(i)ār. Cognate to Bashkir тар (tar), etc.


фарсы

farsı (romanization)
farsí (romanization)


фәлсәфи

head

фәлсәфи • (fälsäfi)

tt-pos

фәлсәфи • (fälsäfi)

Borrowed from Arabic فَلْسَفِيّ (falsafiyy).


фәрештә

head

фәрештә • (färeştä)

tt-pos

фәрештә • (färeştä)

From Persian فرشته (farešta, ferešte, “angel”), from Middle Persian.


явыз

head

явыз • (yawız)

tt-pos

явыз • (yawız)

Dial. Tatars of Bashkiria яуыз (yawız); җаwыз (cawız). Cognate with Bashkir яуыз (yawız), Kazakh жауыз (jauyz), Crimean Tatar yavuz, Turkish yavuz, Uyghur явуз (yawuz), Uzbek evuz.


якын

head

якын • (yakın)

tt-pos

якын • (yakın)

From Volga Turki یاقون (yaqın, “near, close”), from *yaqïn “near, close” (compare Old Uyghur [script needed] (jaqïn, “near, close”)), from Proto-Turkic *yakïn, Proto-Turkic *yak- (“near; approach”).


беренче

head

беренче • (berençe)

tt-pos

беренче • (berençe)

From morphologically бер (ber) + -енче (-yençe), from Old Turkic برنج (birinç), related to Proto-Turkic *bīr (“one”).
Cognates include Turkish birinci, Bashkir беренсе (berense), Turkmen birinji, Azerbaijani birinci, and Kazakh бірінші (bırınşı).

cog

Kazakh бірінші (bırınşı)


икенче

head

икенче • (ikençe)

tt-pos

икенче • (ikençe)

From morphologically ике (ike) + -нче (-nçe).
Cognates include Bashkir икенсе (ikense).


өченче

head

өченче • (öçençe)

tt-pos

өченче • (öçençe)

From morphologically өч (öç) + -енче (-yençe).
Cognates include Bashkir өсөнсө (ösönsö).


дүртенче

head

дүртенче • (dürtençe)

tt-pos

дүртенче • (dürtençe)

From morphologically дүрт (dürt) + -енче (-yençe).
Cognates include Bashkir дүртенсе (dürtense).


бишенче

head

бишенче • (bişençe)

tt-pos

бишенче • (bişençe)

From morphologically биш (biş) + -енче (-yençe).
Cognates include Bashkir бишенсе (bişense).


алтынчы

head

алтынчы • (altınçı)

tt-pos

алтынчы • (altınçı)

From morphologically алты (altı) + -нчы (-nçı)
. Cognates include Bashkir алтынсы (altınsı).


җиденче

head

җиденче • (cidençe)

tt-pos

җиденче • (cidençe)

From morphologically җиде (cide) + -нче (-nçe),
Cognates include Bashkir етенсе (yetense).


сигезенче

head

сигезенче • (sigezençe)

tt-pos

сигезенче • (sigezençe)

From morphologically сигез (sigez) + -енче (-yençe),
Cognates include Bashkir һигеҙенсе (higeźense).


тугызынчы

head

тугызынчы • (tuğızınçı)

tt-pos

тугызынчы • (tuğızınçı)

From тугыз (tuğız) + -ынчы (-ınçı),
Cognates include Bashkir туғыҙынсы (tuğıźınsı).

suf

тугыз (tuğız) + -ынчы (-ınçı)

cog

Bashkir туғыҙынсы (tuğıźınsı)


унынчы

head

унынчы • (unınçı)

tt-pos

унынчы • (unınçı)

From ун (un) + -ынчы (-ınçı)
Cognates include Bashkir унынсы (unınsı).


aborigen

абориген абориген#Tatar


кара

кызыл-шәмәхә

qızıl-şämäxä


сай

From Proto-Turkic *say (“shallow; rocky bedding”).
Cognate with Bashkir һай (hay, “shallow”), Southern Altai сай (say, “shallow, shoal”),
Crimean Tatar say (“shallow place”),
Kumyk сай (say, “shallow”),
Khakas сай (say, “shallow place, shoal”).


qara

кара кара#Tatar


qızıl

кызыл кызыл#Tatar


açı

ачы ачы#Tatar

Latin spelling of ачы (açı, “bitter, acid”)


кызыл

head

кызыл • (qızıl)

tt-pos

кызыл • (qızıl)

кызыл-шәмәхә

qızıl-şämäxä


сары

head

сары • (sarı)

tt-pos

сары • (sarı)

→ Chuvash: сарӑ (sară)

From Proto-Turkic *siarïg (“yellow, white”). Compare Turkish sarı (“yellow”), Uyghur سېرىق (sëriq), Southern Altai сары (sarï).

кызыл-шәмәхә

qızıl-şämäxä


әрмәни

head

әрмәни • (ärmäni)

tt-pos

әрмәни • (ärmäni)

әрмәни язулар — Armenian script


кече

head

кече • (keçe)

From Proto-Turkic *kičüg. Cognate to Bashkir кескәй (keskəy), Kyrgyz кичүү (kicüü), Southern Altai кичӱ (kičü), Kumyk гиччи (giççi), etc.


үз

From Proto-Turkic *ȫŕ (“self; inside; core”).


сау

From Proto-Turkic *sạg. Cognate to Bashkir һау (haw), etc.


шәп

Uncertain. Perhaps from
Arabic شَابّ (šābb, “young”).


мәрхүм

мәрхүм • (märxüm)

tt-adj

мәрхүм • (märxüm)


тере

From Proto-Turkic *tīri-. Cognate to Bashkir тере (tere), etc.


буш

From Proto-Turkic *boš. Cognate to Bashkir буш (buş), etc.


матур

И туган тел, и матур тел, әткәм-әнкәмнең теле!

1909, Габдулла Тукай (Ğabdulla Tuqay) [Ğabdulla Tuqay], Туган тел (Tuğan tel) [Native language]

Oh mother language, oh beautiful language, oh language of my mother and father!

İ tuğan tel, i matur tel, ätkäm-änkämneñ tele!


иске

From Proto-Turkic *eskü (“old”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (eski, “old”);
Kazakh ескі (eskı),
Kumyk эсги (esgi),
Kyrgyz эски (eski),
Salar eski,
Southern Altai эски (eski),
Turkish eski (“old”),
Urum эст’и (esťi),
Uzbek eski.


мөмкин

head

мөмкин • (mömkin) (Latin spelling mömkin)

From Arabic مُمْكِن (mumkin, “possible”).


күңелле

күңелле • (küñelle)


qaba

каба каба#Tatar

Latin spelling of каба (qaba, “thick, swollen”)


ayıq

айык айык#Tatar

Latin spelling of айык (ayıq, “sober; conscious”)


anıq

анык анык#Tatar

Latin spelling of анык (anıq, “ready, certain”)


añğıl

аңгыл аңгыл#Tatar

Latin spelling of аңгыл (añgıl, “dim-witted, stupid”)


awır

ауыр ауыр#Tatar


awlaq

аулак аулак#Tatar

Latin spelling of аулак (awlaq, “lonely,uninhabited (place)”)


kük

күк күк#Tatar


тарихи

Borrowed from Arabic تَارِيخِيّ (tārīḵiyy). By surface analysis, тарих (tarix) + -и (-i).


әтрафлы

head

әтрафлы • (ätraflı) (Latin spelling ätraflı)

әтраф (ätraf) + -лы (-lı). Compare Turkish etraflı.


күренекле

күренекле • (kürenekle) (Latin spelling kürenekle)


сәяси

сәяси • (säyasi)

tt-adj

сәяси • (säyasi)

Borrowed from Arabic سِيَاسِيّ (siyāsiyy).


шигъри

From Arabic شِعْرِيّ (šiʕriyy, “poetic”).


күпсанлы

head

күпсанлы • (küpsanlı) (Latin spelling küpsanlı)


үзенчәлекле

үзенчәлекле • (üzençälekle) (Latin spelling üzençälekle)

үзенчәлек (üzençälek, “uniqueness”) + -ле (-le).


әһәмиятле

head

әһәмиятле • (ähämiyatle) (Latin spelling ähämiyätle)

ähämiyatle (romanization)
ähämiyätle (romanization)


яңа

яңа • (yaña)

Яңа ел котлы булсын!


abruylı

абруйлы абруйлы#Tatar


шәмәхә

шәмәхә • (şämäxä) (Latin spelling şämäxä)

After the town of Şamaxı/Shamakhi in Azerbaijan; the color violet was used in fabric designs characteristic of those made in Shamakhi.


sarь

сары сары#Tatar

Yañalif spelling of сары (sarı, “yellow”)


zəꞑər

зәңгәр зәңгәр#Tatar

Yañalif spelling of зәңгәр (zäñgär, “blue”)


qьzьl

кызыл кызыл#Tatar

Yañalif spelling of кызыл (qızıl, “red”)


кырмызы

кырмызы • (qırmızı)

tt-pos

кырмызы • (qırmızı)

кызыл-шәмәхә

qızıl-şämäxä


соры

head

соры • (sorı)

tt-pos

соры • (sorı)

кызыл-шәмәхә

qızıl-şämäxä


sorь

соры соры#Tatar

Yañalif spelling of соры (sorı, “gray/grey”)


qьrmьzь

кырмызы кырмызы#Tatar


бөек

head

бөек • (böek)

Бөек Ватан сугышы


bɵjek

бөек бөек#Tatar

Yañalif spelling of бөек (böek, “large, grand, big, great”)


кыска

кыска • (qıska)

From Proto-Turkic *kïsga. Cognate to Bashkir ҡыҫҡа (qıśqa), etc.


абруйлы

абруйлы • (abruylı)

абруй (abruy, “prestige, influence”) + -лы (-lı)


начар

head

начар • (naçar)

tt-adj

начар • (naçar)

From Persian ناچار (nâčâr, “without choice; helpless”).
Cognate with
Bashkir насар (nasar),
Kyrgyz начар (nacar),
Kazakh нашар (naşar),
Uzbek nochor,
Uyghur ناچار (nachar, “bad”),
etc.


ач

From Proto-Turkic *ạ̄č. Cognate to Bashkir ас (as), etc.


ялангач

head

ялангач • (yalangaç)

From Proto-Turkic *yalaŋač (“bare, naked”), Proto-Turkic *yalïŋač, from Proto-Turkic *yalïŋ (“bare, naked”).
Cognate with Kazakh жалаңаш (jalañaş),
Kyrgyz жылаңач (jılaŋac),
Southern Altai јылаҥаш (ǰïlaŋaš, “naked, nude”),
Crimean Tatar calanğaş (“naked, barefoot”),
Uyghur يالاڭاچ (yala'ngach) / يالاڭغاچ (yalangghach, “bare, naked”), etc.


йомшак

head

йомшак • (yomşaq)

From Proto-Turkic *yɨm-ĺča-k (“soft”). Cognate with
Old Uyghur jumšaq (“soft”);
Bashkir йомшаҡ (yomşaq),
Kazakh жұмсақ (jūmsaq),
Southern Altai јымжак (ǰïmžak),
Kyrgyz жумшак (jumşak),
Turkish yumuşak,
Khakas нымзах (nımzax),
Tuvan чымчак (çımçak),
Yakut сымна (sımna), сымнаҕас (sımnağas),
Chuvash ҫемҫе (śemś̬e, “soft”),
etc.


мөкаддәс

мөкаддәс • (mökaddäs)

Borrowed from Arabic مُقَدَّس (muqaddas).


мәшгуль

head

мәшгуль • (mäşgul’)


милли

Borrowed from Arabic مِلِّيّ (milliyy). By surface analysis, милләт (millät, “nation”) + -и (-i).


куәтле

head

куәтле • (quwätle)

tt-adj

куәтле • (quwätle)

From куәт (quwät, “strength”) + -ле (-le).
Cognate with Azerbaijani qüvvətli, Bashkir ҡеүәтле (qewətle), Kazakh қуатты (quatty), Turkish kuvvetli, Turkmen kuwwatly, Uyghur قۇۋۋەتلى (quwwetli), Uzbek quvvatli.


куәтсез

head

куәтсез • (quwätsez)

tt-adj

куәтсез • (quwätsez)

From куәт (quwät, “strength”) + -сез (-sez).
Cognate with Azerbaijani qüvvətsiz, Bashkir ҡеүәтһеҙ (qewətheź), Kazakh қуатсыз (quatsyz), Turkish kuvvetsiz, Turkmen kuwwatsyz, Uyghur قۇۋۋەتسىز (quwwetsiz), Uzbek quvvatsiz.


яшел

head

яшел • (yaşel)

tt-pos

яшел • (yaşel)

From Proto-Turkic *yāĺïl (“green”).
Cognate with
Old Uyghur [script needed] (jašɨl, “green”);
Bashkir йәшел (yəşel), Kazakh жасыл (jasyl), Kyrgyz жашыл (jaşıl), Uzbek yashil, Uyghur йешил (yëshil), Southern Altai јажыл (ǰažïl), Turkish yeşil, Turkmen ýaşyl, Gagauz eşil, Azerbaijani yaşıl, Northern Altai чажыл (čažïl), Shor чажыл (čažïl),
Chuvash ешӗл (eš̬ĕl, “green”).

cog

Shor чажыл (čažïl)

кызыл-шәмәхә

qızıl-şämäxä


кыен

head

кыен • (qıyen)

tt-adj

кыен • (qıyen)

Cognate with
Old Uyghur qïjïn (“torment; punishment”);
Bashkir ҡыйын (qıyın, “difficult”),
Kazakh қиын (qiyn, “difficult”);
Kyrgyz кыйын (kıyın, “difficult”),
Uzbek qiyin (“difficult”),
Uyghur قىيىن (qiyin, “difficult”);
Southern Altai кыйын (kïyïn, “torment, suffering; punishment”).


акыллы

head

акыллы • (aqıllı)

tt-adj

акыллы • (aqıllı)

акыл (aqıl, “intellect”) + -лы (-lı, “affix used to form adjectives from nouns”).

suffix

Акыллы кеше


исән

head

исән • (isän)

tt-pos

исән • (isän)


очраклы

head

очраклы • (oçraqlı)


соңгы

соңгы • (soñgı)

tt-adj

соңгы • (soñgı)

From Proto-Turkic *soŋ (“back; end; after”). Cognate with Bashkir һуңғы (huñğı), Kyrgyz соңку (soŋku), Turkmen soňky, Tuvan соңгу (soñgu, “last”), etc.


пөхтә

head

пөхтә • (pöxtä)

Аның бүлмәсе бик пөхтә.


ялгыш

ялгыш • (yalgış)

tt-adj

ялгыш • (yalgış)


җылы

head

җылы • (cılı)

From Proto-Turkic *yïlïg. Cognate to Bashkir йылы (yılı), etc.


озын

озын • (ozın)

From Proto-Turkic *uŕï-n. Cognate to Bashkir оҙон (oźon), etc.


көнчыгыш

көнчыгыш • (könçığış)

[ˈkø̞n.ɕɯ̞.ˌʁɯ̞ʂ]

Synchronously, көн (kön, “sun”) + чык- (çıq-, “to come out”) + -ыш (-ış).
Compare to Southern Altai кӱнчыгыш (künčïgïš, “east”) and Bashkir көнсығыш (könsığış, “east”).