wiele

desc

Polish: wiele, wiela (Southern Greater Poland, Podegrodzie, Żywiec)

Silesian: wiele, wiela, wjela (Steuer's Silesian Alphabet)

Inherited from Proto-Slavic *velь. First attested in the 14th century.


królestwo

Polish: królestwo

Inherited from Proto-Slavic *korľevьstvo.

inh+

królestwo (alternative)
królewstwo (alternative)
królowstwo (alternative)

Gdisczy szø kthoremv krolevy... szin narodzy, tedicz vøcz po fszythkemv krolefstw posly beszø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

Ma gest wszitka szemya, a wi bødzeczye my w krolewstwo kszøszkye a lud szwyøti (vos eritis mihi in regnum sacerdotale et gens sancta)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 6:

Jegoz croleustua domesci

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 15:

Izbihom gih touaristua y nebeskego croleustua [dostąpili]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 16:

Bądzyely satan ssam w sobye rozdzyelon, kako stanye krolyevstvo yego (regnum eius Luc 11, 18)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 299:

(attested in Lesser Poland) kingdom (state belonging to or ruled by a king)

Czso [Woj]tha zabral Janowi cone, to zabral, nisz [kr]ol przyøl crolewstwo

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1139, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) reign (power or authority of a king)

Wywyodl lud swoy w radosczy... y dal gym krolewstwa poganow (regiones gentium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 43:

(by folk etymology with Latin regiō, attested in Greater Poland) land, area

Thedy vychodzylo do nyego Ierusalem y vszelkne szydostwo y wszelkne krolyesthvo v Iordana (Jerosolyma et omnis Judaea, et omnis regio circa Jordanem Mat 3, 5)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

(attested in Masovia) inhabitants of an area

attested in Greater Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

Stephanus de Sulkowicze paratum se exhibuit dare exaccionem regalem vlg. crolewstwo secundum consuetudinem antiquam de willis

1856-1870 [1422], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1857:


zdanie

Polish: zdanie

Silesian: zdanie

From zdać + -anie. First attested in the beginning of the fifteenth century.

etydate

Przyszla yedna nyewyastha przed gayny sząd y gyesth szwe gymyenye y szwą rzecz wszdala... A gdysz yusze tha nyewyastha tho vczynyla szdanye, poszla za masz y umarla

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 26:

(attested in Greater Poland) act of transferring real estate and power of attorney to conduct the case in court

Jako Szkorvpka... voythem nye byl, kyedi szelcze v mne byly o szdanye dna

1950 [1479], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1477, Warsaw:

(attested in Masovia) verbal noun of zdać (“to schedule”) (to determine a date)

Lvpyesze... ma dacz (sc. sędzia) temv, ktori gego o nyesprawiedlyve zdanye wyzwal (in falsa pronuntiatione evocavit) kv stolv wyszszemv

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

(attested in Lesser Poland) sentence (judgement passed by a judge or court)

Iudex... sentenciavit... Nikel... in suo lucro iuxta ipsius deputacionem al. podlug yego sdanya

1868 [1444], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 142:


bażant

bażant m animacy unattested (canonical)
bażąt (alternative)

desctree

Polish: bażant, bazant, bażan (Middle Polish)
→ Kashubian: bażant

Borrowed from Old Czech bažant. First attested in 1472.

*Bazød atago

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1026:


pytanie

Polish: pytanie

Silesian: pytanie

From pytać + -anie. First attested in c. 1301–1350.

Ktorez pytanye Pylatovo kv mylemv Iesucristovy vschysczy evanyelysczy pyssą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 792:

verbal noun of pytać (“to ask”) (to inquire about information)

pytać

Wasche pytanye o prawo (quaestio) gesth takye

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 61:

Item damus..., quod requisicio in iudicio vlg. pythanye... recipi non debet neque extroqueri

1895 [1471], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume V, page 284:

Suøti [ewanjelista] troiaky skutek znameniti pocazuie v tih ue threh croleh poganskih: gih zødne croleuicha deuicø porodenego pitane

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 17:

verbal noun of pytać (“to seek, to search, to look for”)

Yedno pytanye (quaestionem) proszą czye, by my vylozyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 166–167:

question (problem or enigma to be solved)

Facta est contencio, vadzene albo pytane, inter eos (sc. discipulos), quis eorum videretur maior esse (Luc 22, 24)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 85:


naród

Polish: naród

Silesian: nŏrōd

Inherited from Proto-Slavic *narodъ. By surface analysis, deverbal from narodzić. First attested in the 15th century.

surf

Czy to søø narodowye (cognationes) Lewy po swych czyelyadzyach

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 19:

Zagynyecze myedzi narodi (inter gentes) a nyeprziiaczelska zemya was szmorzi

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 38:

Od naroda do naroda (in generationem et generationem, Puł: w pokolyenye y w pokolyenye) prawda twa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 90:

Tu cum tua paternali sorore h[ab]uisti progeniem vlg. naroth

1920 [1410], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1449, Płońsk:

(attested in Masovia) offspring, children, progenies, livery


walka

Polish: walka

Silesian: walka

Borrowed from Old Czech válka. First attested in the 14th century.

Pogubyeny bily walkamy (exterminati sunt proeliis) ot wyelya narodow

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 22:

Ku valcze ad miliciam

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

Nyektorzy z naszych ryczerzow..., gdy na grodzech naprzeczyw nyeprziaczelom badą posadzeny abo na walkach, wsząli obyczay nye stacz pod szadną chorągwą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 8:

(attested in Greater Poland) battle; fight (general action, fight, or encounter, in which all the divisions of an army are or may be engaged; a combat, an engagement)

Ecce dies oritur tempusque locusque duelli, gl. pugne valcze, stant pugiles

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 17:

Duellum ein kampf et dicitur quasi duorum bellum valką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43r:

(attested in Greater Poland) duel (arranged, regular combat between two private persons)

Picha przeczywko sząszyądowy [wąl] walka gyest, czakagyącz gromw y strzali (superbia contra vicinum balneum, var. venenum, est, expectans tonitruum cum sagitta)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLI:

Bo czsso pomoze... tobye gine s sobą gednacz a pocoycz, gdi w t[w]ey duschi gest walka grzeschna

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

Factus in agonia, id est venit pugna super eum przysla nany walka (factus in agonia, sc. Iesus, prolixius orabat Luc 22, 43)

1882 [End of the fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 274:

Byla myedzy lyvdem vyelyka valka, bo nyektorzy movyly, yze podobno dacz dan rzymskym czeszarzom..., alye lyczemyernyczy... movyly..., yze myszmy volny od svyeczkych zakonow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 455:

Valką alreda

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 116:

(attested in Greater Poland) game played on Easter in which one rolls Easter eggs


cierpieć

desc

Polish: cierpieć, cierzpieć (Far Masovian, Łomża Voivodeship)

Silesian: ciyrpieć

/t͡ɕɛ(ː)rpʲɛt͡ɕ/

/t͡ɕɛrpʲɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *tьrpě̀ti. First attested in the 14th century.

cirzpieć (alternative)
cirpić (alternative)
cirpieć (alternative)

Genze cyrpal gest (passus est) za zbawyenye nasze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 36:

Isbichcy ga na kryszu møky ne cirpal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

A na zemyø pomnyecz bødø, ges to gdisz opvsczona bødze od nich, zlvbi syø gim w sobotach swich, cirzpyøøcz pvstinye prze nye (patiens solitudinem propter illos)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 4:

Czynye milosirdzye gospodzyn a szød wszem nasyle czyrpyønczym (iniuriam patientibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 6:

Czirzpal fuerat expertus

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to suffer (to endure suffering)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Bo bi me bil pocløl neprzyaczel moy, cyrzpalbich bil owszem (sustinuissem utique)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 12:

Ieszcze rozplodzø se w starosci oplwitey, a dobrze cirzpøczy bødø (bene patientes erunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 91, 14:

Cyrpmy milosciue vbostvo paupertatem in paciencia sustineamus

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 157a:

Lodzye zlamanye czirpyalem (naufragium feci)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page gl. 65:

Uczyniłam sie czarna i śniada, kako mogę cirpieć śmierci syna mego?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 527:

A nye mayaly rąkoyemszthwa, thych ma woyth, szlowye poszpolny poszel, szchowacz asz do szadu poloszonego odworzonych dny, asz ony muszą przyszyągy czyrpyecz y czynycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 116:

Czirzpyąncz kogo trzy lyatha... nyekaką dzedzyną spokoynye a czycho dzirzeecz alybo poszescz (patiens aliquem... aliquam hereditatem... possidere)..., ode wszego prawa thego they tho dzyedzyni othpadlym szą czvcz yma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 11:

+obj

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to suffer (to bear; to endure patiently) [with accusative or genitive ‘whom/what’]

Si invenient domini, abi ktora vyna bila in meis hominibus, tedy gotowem yą czirpecz

1922 [1414], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 165:

(attested in Masovia) to suffer (to be punished, to suffer a form of punishment, fee, etc.)

Ty ies bog, zbawiczel moy, a czebe cirzpal iesm (te sustinui) wszistek dzen

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 5:

(attested in Lesser Poland) to wait, to miss


komórka

desctree

Polish: komórka, komorka, kumorka (Middle Polish)
→ German: Kamurke
→ Kashubian: kòmórka (semantic loan)
→ Russian: камо́рка (kamórka)
→ Ukrainian: комі́рка (komírka)

Silesian: kōmōrka

From komora + -ka. First attested in 1461–1467.

Piwnicza vinnø albo comorka in cellam vinariam

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 248v:

Cella est parua camera ein zell oder kammer komorką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 25v:

(attested in Greater Poland) diminutive of komora (“room; storage”)


bliski

zlw-opl-adj

bliski (comparative bliszy or bliższy, superlative nabliszy, derived adverb blisko)

bliszy (comparative)
bliższy (comparative)
nabliszy (superlative)

Inherited from Proto-Slavic *blizъkъ. By surface analysis, blizi + -ki. First attested in 1386.

Do nablyszego dworv (ad proximiorem curiam)... swyerzepycze... yma dopądzicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 39:

Poydzcze kv gorze Amoreyskey y k gynemv, ktores to gey bliska sø pola (quae ei proxima sunt campestria)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 7:

(attested in Masovia) close (physically not far) [with dative ‘to what’]

Aczby... dzedzini... ne wykupilibichom na bliske Narodzene Christusovo, tedy nameny... penødze v Szydow si... non exemeremus ad festum prefixum Natiuitatis

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 482:

(attested in Greater Poland, Masovia) close (not far in time)

Duchowny z gymyenya oczczyznego na woyną sluzicz albo gymyenye blyszkym (proximis) spvsczicz szan povinni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

Jaco mnye Katharzina tako bliska iako Maczeowi

1950 [1433], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 424, Warsaw:

O cthore (pro cthory) pancerz Janik na *nyø szalowal, tegom ya nye wzøl oth Micolaya na szidowski dlug, ale przeto ez bil mego strya, a iam k nemv bliszszi

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2863, Warsaw:

+obj

(often in the comparative, attested in Masovia) related [with ku (+ dative) or dative ‘to whom’]

often in the comparative; attested in Masovia; often in the comparative; attested in Masovia

Jaco sse wrzuczili w tø dzelniczø na nassø dzerzawø, a mismi taco blisczi iaco i nass strig

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 61:

Ta dzelnicza yest mi blisza crwø nisze Ianowy

1895 [1419], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 147:

Tochna ku they dzelnicze trzeczey czøsczi, cso yø w uene dzirzala Yagneszka po swem oczczu, yest bliska

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 96:

(law, attested in Greater Poland) having legal priority through relation [with ku (+ dative) or dative ‘to whom/what’]


bliski

Polish: bliski

Silesian: bliski

Ne poząday zony *thwogo blysshego (non concupisces uxorem proximi tui Deut 5, 21)

c. 1420, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 3:


blisko

zlw-opl-adv

blisko (comparative bliżej, superlative nabliższej)

bliżej (comparative)
nabliższej (superlative)

Polish: blisko

Silesian: blisko

Inherited from Proto-Slavic *blizъko. By surface analysis, bliski + -o. First attested in the 14th century.

Przikazanye to to, ges to ya dzysz przikazvyø tobye, nye iest nad tobø ani daleko polozono, ani na nyebye postawyono... Ale gest tv rzecz wyelmi blisko (iuxta te est sermo valde), slowo w vsczech twich y w serczv twem

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 1:

Filocapcio fry yest to, czo slowe thego blyzey

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 340:

Pogrzebl zonø... w yaskyny dwoytey blisko od Mambre (in spelunca agri duplici, quae respiciebat Mambre)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 1:

closely, near (not far in distance) [with genitive or od (+ genitive)]

Sluga twoy wiszedl boiowacz blysko (egressus est ad proeliandum cominus)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 39:

Chczeemi, aby... dnyow naablyszzey naslyadvyących (diebus proxime sequentibus)... wszistczy prawvyączi szą... odprawyeny bily

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

(attested in Masovia) closely, soon (not far in time)

Ysz mv gest w them czlonku a tako blyszko przyrodzon ten vmarly

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 572:

Jaco blizey k dzedzinye xandz Symon ani k nyey nicz nye maya

1856-1870 [1933], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8539:

Yacoby a. blisko circiter, id est fere a. citra (circiter tria millia Act 2, 41)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 133:

Circiter refertur ad numerum et ad tempus blysko albo okolo

c. 1500:, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27v:

(attested in Greater Poland) close to; approximately

Bili blisko ku wilamanyu drzwy (iamque prope erat, ut effringerent fores)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 9:


bać

Polish: bać, boić (Chełmno-Dobrzyń)

Silesian: bŏć

Inherited from Proto-Slavic *bojàti First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Abyscze sze nye bogely ne timveritis (timorem... eorum ne timueritis I Pet 3, 14)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 99:

Acz vstawø przeciwo mne grodi, ne bødze se bacz serce moie (non timebit cor meum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 5:

I wpuscil w usta moia pene nowe, pastnkø bogu naszemu. Vzrzø mnodzi y bødø se bacz y bødø pwacz w gospodna (et timebunt et sperabunt in domino)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 5:

Szvyathloscz bosza ogarnąla ony i baly szyą boyasznyą vyelyką (timuerunt timore magno Luc 2, 9)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 292:

On gego [g]grosz ne bal szø gest byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11 b:

[…] gesc wam boyøcym sye boga wsznydze

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

Zamøczø se pogani y bacz se bødø, gisz przebiwaiø na conczoch, od znamon twogich (turbabuntur gentes et timebunt, qui habitant terminos, a signis tuis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 8:

Czvdzego drapycz szą nye boyą (aliena rapere non formidant)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 42:

Boymisch syą, bichom pichą krolewstwa nyebyeskyego nye straczily

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

+obj

genitive ‘of what’; with infinitive ‘to do what’

(reflexive with się, attested in Southern Borderlands, Lesser Poland, Masovia) to be afraid, to fear [with genitive ‘of what’; or with infinitive ‘to do what’]

attested in Southern Borderlands; Lesser Poland; attested in Southern Borderlands; Lesser Poland

Czlowyek, czsso nawyączey myluge, o tho syą bogi nawyączey y ląka

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 248:

(reflexive with się) to be afraid for; to worry, to fret [with o (+ accusative) ‘for what’]


teść

teść m animacy unattested (canonical)
cieść (alternative)

Polish: teść

Inherited from Proto-Slavic *tьstь, perhaps from Proto-Indo-European *teḱ- (“to sire, beget”).

der

Iakom ia than vmowa myal s mim czczem

1920 [1436], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 2187, Zakroczym:

(attested in Masovia) father-in-law (one's wife's father)

Czyescz socer (socer nurum suam polluit nefarie Ezech 22, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 227:

(attested in Greater Poland) father-in-law (one's husband's father)

Czescz socer

1901 [c. 1460], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 379:

Ze czciem cum socero (noli consiliari cum eo, var.: cum socero tuo, qui tibi insidiatur Ecclus 37, 7)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 172:

father-in-law (one's husband's or wife's father, or another in-law or relative)


przed

Polish: przed

Silesian: przed

Etymology tree
Proto-Slavic *perdъ
Old Polish przed
Inherited from Proto-Slavic *perdъ. First attested in the 14th century.

etymon

Etymology tree
Proto-Slavic *perdъ
Old Polish przed

Pred uolem a pred oslem v yaslkach s[ię położył] bil

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 30:

Przebiwacz *bodze se slunczem y przed *mesoczem (ante lunam) w pocolene y w pocolene

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 71, 5:

Yaco ne szabyl szarni przet yego psy any gey iego psi gonily do yego wsy

1959 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1099, Poznań:

Angyyel palmą rayszką yey dal, aby przeth panną noszona, gdy do grobu prowadzona

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 12:

Takoz za ssobą y przed sobą byl (sc. Jesus) tako sylnye vbyth, yze v yego vschythkym zyvoczye... nye bylo myescza czalego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 822:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) denotes location; before, in front of; ahead of [with instrumental]

denotes location; before, in front of; ahead of

Jaco Potrek ne obszaloual Sandziuoya przet szeczø nedzel

1959 [1390], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 82, Poznań:

Jako mi sø Wanczlaw poclonil przeth swantim Marczinem

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 284, Poznań:

Wszitci gyny wyøczsy vrodzenym, gysz przed nym (ante eum) bily, zmordowany sø

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 22,1:

Gdysz gescze byla przeth lathy alybo molthsza (pro mlothsza) lath (dum... esset minor annis)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 37:

Zalowal szyą Pyotr na Andrzeya, ysze chcze gy wygnacz sz domv przed czasszem

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 1:

(attested in Greater Poland, Masovia) denotes time; before [with instrumental]

Iaco Buthka... uczinila zaplaczene przed Yanem

1967 [1394], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 65, Kościan:

Dzeczøthko... gestcy ono bilo przeth svø milø mathkø plakalo, allecz... [p]przed svøth[y]my angoly gestcy szø ono bylo ssmalo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Then, ktho mye przethobą (leg. przed tobą) vyny, memv szerczv czyaskoscz czyny

1915 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 444:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) denotes witnesses to an action; in front of [with instrumental]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

denotes witnesses to an action; in front of

Byly sprawyedlywy oba przed bogyem (ante deum Luc 1, 6)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 287:

(attested in Masovia) according to, in someone's opinion [with instrumental]

Isci szø ony pred luczmy vkaszugø dobrzy, allecz ony szø pred bodzem sly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

(attested in Lesser Poland) in relation to [with instrumental]

Yaco Marczin nye mogl przeyachadz przed slim powetrzim ieszora oglandacz

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 812, Kościan:

(attested in Greater Poland) because of [with instrumental]

Chosci bi gy (sc. synka) ona pred szimnem bila przycrila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5b:

(attested in Lesser Poland) denotes source of fear; of [with instrumental]

Ale genø tø rzecz zatayl ocyecz moy przede mnø

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 20,2:

denotes a person blocking an action [with instrumental]

Welyky gest gospodzyn a bog nasz przed wszemy boghy (prae omnibus diis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 5:

Ya wasz chwalø, panny, pane, ysz przeth wami niczsz lepszego ne

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 84:

Nye bødzyesz myecz bogow czudzich przede mnø (coram me)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 20,3:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) used in comparisons; than [with instrumental]

Yestesmy przed trzemy personamy (sub personis tribus) v yednym bostvye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 165:

denotes a form or shape which someone takes; as [with instrumental]

denotes a form or shape which someone takes; as

Ktorykole chcze zbawon bycz, przede wszym (ante omnia) potrz[e]byszno gest, aby dzerszal krzesc[ij]anskø werø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 1:

(attested in Lesser Poland) denotes higher position of importance; above [with instrumental]

denotes higher position of importance; above

Pospesihø sø do coscola na modlituø pred boga usemogøcego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 5:

Vyrzvczyly y (leg. ji, sc. Jesusa) przed myasto (extra civitatem Luc 4, 29)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 253:

(attested in Lesser Poland) denotes movement; in front of [with accusative]

Panny, na to szø trzymaycze, male køszy przed szø kraycze

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 71:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) forward; ahead of [with accusative]

Vyeczczye, yzecz rychlo vstane z marthvych... y przydą pr[z]ed vass (praecedam vos Mat 26, 32) do Galyleey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 580:

Thv my szya nye vszpravyethlyvyl, gdzye szyą przeth vaszą myloszcz oblygoval, ysz my myal zaplaczycz

1937 [Fifteenth century], Středověké listy ze Slovenska. Sbírka listů a listin, psaných jazykem národném., volume I, Lesser Poland, page 23:

(attested in Lesser Poland) denotes person accompanying an action; before [with accusative]

denotes person accompanying an action; before

Kyedy dlusznyk wynydzye sz myasztha przed dlugy (propter debita)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 58:

(attested in Greater Poland) because of [with accusative]

Przymicze tho powedane przed waszø czescz, panni, pane

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 110:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) for, benefitting [with accusative]

Czokoly szwyathczy gayony sand, to gydze przed wszythky gyne szwyadeczstwa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 89, 1:

denotes higher position of importance; above [with accusative]


początek

Polish: początek

Silesian: poczōntek

/pɔt͡ʃʲɑ̃tɛk/

/pɔt͡ʃʲɑ̃tɛk/

Inherited from Proto-Slavic *počętъkъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Nagotowane wam od poczøtka swyata (possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi Mat 25, 34)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXXIII, page 122:

beginning (first moment of something; first of a series; initial area)

Sva volya boga gnyeva, ... a vschemv grzechovy yest poczathek

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 611:

Kv poczanthką (war. lub.: kv *podnyedze) in fomitem (ita facietis per singulos dies septem dierum in fomitem ignis Num 28, 24)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 27:

Yze kmecze vczynili poczanthek na synu gego

1901 [1423], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 302:

(attested in Lesser Poland) beginning (starting a quarrel, verbal or active attack)

Poczøtek mødroszczy (initium sapientiae) boyazn *bozø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 110, 9:

Origo ein vrsprunck oder auffgang poczathek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 93r:

Cum [e]mergenciis s poczontky

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 488:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) source, origin

Preambulo, id est principio poczøtka

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 494:

Preludium est paruus ludus ante maiorem factus poczathek, povąbą

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 69:

Prohemium id est prima modulatio scilicet prologus począthek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 107v:

(attested in Greater Poland, Masovia) forward, preface, introduction


dziecko

Polish: dziecko

Silesian: dziecko

Inherited from Proto-Slavic *dětьsko. First attested in 1429.

Nicolaus... contumax in termino curie contra Thomconem de Nawoyowa, pro eo, quia sibi fideiussit, quod eundem Thomconem dzeczko debuit mittere a captiuitate libere, et eundem non dimisit, nec fecit

1856-1870 [1429], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2257:


pasierb

pasierb m animacy unattested (canonical)
pasierzb (alternative)
pasirb (alternative)
pasirzb (alternative)

Polish: pasierb

Inherited from Proto-Slavic *pasьrbъ. First attested in 1391.

Johannes Creskovius, pasirzb

1897 [1391], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4029, Łęczyca Land:


ojczym

Polish: ojczym

Yako moy oczczim nye wnosl do mey [ma]maczerze gednim i drugim yako trzidzesczy grzywyen

1960 [1444], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1207, Pyzdry:


trawa

Polish: trawa

Silesian: trŏwa

Trawa gramen

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2630:

Iako Marczin ne bral Potrowa zita ani trawi zeckl, ani tego vzitka ma

1981 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 67, Konin:

Eze Barthlomey Janowi bidlo moczø silø zayøl w trawe, a ne w zicze

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 102:

Kyedy bog trawą polną (faenum agri Mat 6, 30), ktora dzysch yest, a yvtro bądzye wnywecz vrzuczona, tako odzyenya, tako vasz vyeczey maley vyary?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 281:

Grodzycz trawą kasze Woyczyech

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 444:

(attested in Lesser Poland) grassy area; meadow

Jaco Micolay... zayąl konye y s wosem na lącze przy sszenye, ale nye w lesse, a trawa na wosze lezala

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 822, Kościan:

(attested in Greater Poland) mown, not yet dried plants


szyja

desc

Polish: szyja, syja (“passage in a basement”)

Silesian: szyja

Inherited from Proto-Slavic *šìja. First attested in the 15th century.

Jako pan Vanczenecz... vmarl, ten czso szyą slomyl

1967 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 608, Kościan:

Pravda przebya glovą, a dobry vczynek schyyą lamye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 684:

De clenodio defferentes lunam desuper et conyowa schigya in nigro campo

1856-1870 [1448], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3335:

Collum a columna dicitur ein hals schyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 30r:

(anatomy, attested in Greater Poland) neck (part of the body connecting the head and the trunk found in humans and some animals)

Nye da-ly, tedy nycz gynego, gedno mvssy mv szyyą kostovacz (posset sibi extunc ad vitam transire)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 103, 4:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Wybyl yes glowę z domu nyemyloszczywego, odkryl yes zalozenye az do szygey (usque ad collum Hab 3, 13)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 20:

Debet solvere... aratra ferri viginti septem et viginti quatuor lamma al. syy

1921 [1460], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 236:


księżyc

księżyc m animacy unattested (canonical)

Polish: księżyc

Silesian: ksiynżyc

/kɕæ̃ʒʲit͡s/

/kɕæ̃ʒʲit͡s/

Inherited from Proto-Slavic *kъnęžiťь. First attested in the 14th century.
The meaning of “moon” is the result of a great moon cult among the Slavs; compare Polabian ťėnąʒ (“king, nobleman; moon”), Serbo-Croatian кне̑з /knȇz (“prince; moon”), ца̏р /cȁr (“tsar; moon”), Belarusian малады́ князь (maladý knjazʹ, “young prince; moon”). Compare also a Ukrainian vocative мі́сяцю кня́зю (mísjacju knjázju) (used, e.g., in a spell against toothache, and in Ivan Franko's poetry).

cog

малады́ князь

Troiaky skutek znameniti pocazuie v tih ue threh croleh poganskih: gih zødne croleuicha... pitane, gih verne kzøzicha pocoynego posnane

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 18:

(hapax legomenon, attested in Lesser Poland) son of a prince

Zorza czudna, xanzycz

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 266:

Clenody dwa xąsycza a krzys, proclamacio Ostoya

1878-1889 [1426], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 335:

(attested in Greater Poland) moon (representation or shape of the Moon on something)

I myaszkala Maria sz nyą yacoby przes trzy kzyazycze (quasi mensibus tribus Luc 1, 56)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 289:

(attested in Masovia) month (period into which a year is divided based on the phases of the Moon)


rzeka

zlw-opl-noun

rzeka f (diminutive rzeczka, related adjective rzeczny)

rzeczka (diminutive)
rzeczny (adjective)

Polish: rzeka

Silesian: rzyka

Inherited from Proto-Slavic *rěka. First attested in the 13th century.

Po rzecze poydze peszi (in flumine pertransibunt pede)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 5:

Cananevs przebiwa... podle rzeki Iordanskey (circa fluenta Iordanis)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 30:

Rzeka bosza (flumen dei) napelnona iest wod

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 10:

(attested in Lesser Poland) river (stream of water)

Thamo byla yedna rzeka ognyewą... Dym they rzeky podnosyl sya asz do nyeba

1915 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 536:

river (stream of water)
river (stream of anything)


ziemia

Polish: ziemia

Silesian: ziymia

Inherited from Proto-Slavic *zemľa. First attested in the 14th century.

Chuala bøcz bogu na uiszszokosczy, a mir boszy bødz na szemy (in terra Luc 2, 14) ludzem dobre vole

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

(attested in Lesser Poland) earth (all that which is under the sky)

Nauczce se, czso sødzice zemø (terram)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 10:

On będzye sądzyl okrąng zyeme (orbem terrae) w sprawyedlywoszczy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 8:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) habitants of the Earth

Gorna zemya torrida zona

1965 [End of the 15th century], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1550 roku. Z inkunabułów Kalisza, Kazimierza Biskupiego, Koła, Sieradza i Warty, Kalisz, Kazimierz Biskupi, Koło, Sieradz, Warta, page 75:

(attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) one of the earthly spheres

Vøczcy on (sc. wąż) gedno vcho ogonem szaslony a drudzecz on ku szemy skloniy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

Blogoslawyona zyemya, Anna swyatha, kthora zbawyenyv nasszemv poczatek dala

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 57a:

Począla (sc. Maryja) *vnyątacz kosczyol. A yako smyotla proch v gromada,... pobrala przed szyą w szvknyą... A zatem poschedl yeden stary kaplan zydowsky. Vzravschy dzyevyczą Marya naczela szyą lyekacz... y osvla on proch na zyemyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 20:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) earth, soil, dirt

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus stworzyl zywyoly, to yest *zyemye, wyatr, ogye[ń], wodę

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 73 arg:

(alchemy, philosophy, attested in Greater Poland) earth (one of the four classical elements)

Nazwal bog suchoszcz szemyø (vocavit... aridam terram)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 10:

land, earth (solid ground, as opposed to air or water)

Sam... pres mø prisøgl iesm, iz uam hochal [dać z]emø urogow uasih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 8:

Przetosz pomnecz bødø czebe z zeme iordanskey (de terra Iordanis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 8:

Tobye dam szemyø Kanaan (terram Chanaan)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 11:

Chos gesmcy ga vasz s te tho szeme Egypta (de terra Aegypti Ex 20, 2) vyuotl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

Tak przebiwal Israel w zemi Amorreyskego (in terra Amorrhaei)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 31:

(attested in Lesser Poland) land, country

K temv Yanovy vychodzyla wszytka zydowska zyemya (omnis Iudaea)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 177:

Iaco Marczin w kszøzey szemi ne cradne

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 696, Płońsk:

Jaco Boyan y Boguslaw sa wsze zeme cuyawskye zlodzeye

1861 [1415–1427], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 39:

Yssze Dzerszek... nye began (pro begal) na zemą krole[s]wstwa polszkego... any gey scodzyl

1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1345, Kościan:

(attested in Masovia, Greater Poland) territorial unit of a country or of land

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Zwali sø ymona swa w zemach swogich (in terris suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 11:

Iaco Potrek do Kaliszkego slal, zøndayø miru, drzewey nisz w zemi zawadzil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 446, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) property or ownership of land; manor, estate, property


pokazać

Polish: pokazać

Silesian: pokŏzać

Inherited from Proto-Slavic *pokāzàti. By surface analysis, po- + kazać. First attested in the 14th century.

Tedy szyą yey anyely pokazaly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 19:

(attested in Lesser Poland) to show (to display, to have somebody see (something))

A na czyyey by szyą pokazala latoroszl y kvyath

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 29:

(reflexive with się) to arise (to begin existing)

Twogi stanowye bødø swyøczi a nizyødni smrod nye pokaze syø v nich

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 14:

(reflexive with się) to show oneself (to be felt)

Nade wschytky syny czlovyecze byl nadobny, bo kazdemv szye myl pokazal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 148:

(reflexive with się) to turn out to be; to seem [with dative ‘to whom’ and instrumental ‘to be what’]

+obj

Bosze, obroczi nas a pokasz licze twoie!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 79, 4:

Pokazy my v mogym konyczv nawyszscha vczyecha dvschy mey

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 67:

to show (to introduce one to another; to cause to meet or know)

Jaco pan *sandzø ne mal daley gachacz mimo tø zayasdø, yøsz mi pokazal

1959 [1410], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 797, Poznań:

(attested in Greater Poland) to make an inspection of a court

Wrocz syø ku swey panyey a pokasz syø gey pod røkø gey

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 9:

Przeto Amazias, krol Iuda, wzøw przezløø radø, poslal ku Ioasowy..., krolyv israhelskemv rzekøcz: Podz a pokaszwa syebye spolu

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 17:


wielki

zlw-opl-adj

wielki (comparative więcszy, derived adverb wielko)

więcszy (comparative)
wieliki (alternative)
wielgi (alternative)

desc

Polish: wielki, wieliki (Middle Polish), wielgi (Chełmno-Dobrzyń, Near Masovian, Przemyśl)

Silesian: wielki

Inherited from Proto-Slavic *velikъ. First attested in the 15th century.

great, large (big in quanity, amount, etc.)

great, large (big, having a big impact (of emotions etc.))

(of people) great (remarkable, standing out)


mały

zlw-opl-adj

mały (comparative mniejszy, superlative namniejszy)

mniejszy (comparative)
namniejszy (superlative)

Polish: mały, mał (Middle Polish)

Silesian: mały

Inherited from Proto-Slavic *malъ. First attested in the 14th century.

Tako skromny, ysczy szø gest on bil na malem mastku, tocz gest f gaslach, przepusczycz poloszyl (pro przepusczyl poloszycz)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

Anym yemu zadal trzech ran..., trzeczey w palyecz maly v rąky prawey

1895 [1480], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 59:

(attested in Lesser Poland) small, little (not physically big)

Paknyąly ho mnyeyszi dlug (pro minori debito)... pozew bil, do yvtra rok odlozoon bąncz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

(attested in Masovia) small, little (not having much weight, size in dimensions, having a small number, amount, value)

Ktorøsz to (sc. ziemię) sobye rosdzelicze losem. Wyøczsim daycze szirsze, a mnyeysim wøssze (pluribus dabitis latiorem et paucis angustiorem)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 54:

Svøty Lucasz... movy..., isze gaceszm namnegszy poszel oth milego Xpa

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

(attested in Lesser Poland) insignificant, not remarkable

S[y]ą dzyeczy czysthe, male, gl. syerczem y cząlem pokorne

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 320:

Bogoslawil wszem, gysz se boyø gospodna, malym s welkymy (pusillis cum maioribus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 113, 22:

(attested in Lesser Poland) humble, modest

Wykladayącz naththo, aby thaka nyewyasta... przy wszisthkich... rzeczach... ostala, *wyewszy odzenye y konye male (demptis vestibus et equis parvis) w vasznosczy trzech grziwyen mąza *vmerlego

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 75:

Po male chvily on mlodzenecz gesthcy on smarthfyfstal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182b:

(attested in Lesser Poland) short-lived (not long-lasting)

Y stalo szø gest potem po malich dnyech (post multos dies), ze obyetowal Kaym

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 3:

Iszecz on namnegsze perzinky ne malcy gest ge on byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5b:

(in the superlative with a negative, attested in Lesser Poland) none, no


krótki

krótki (derived adverb krótce or krótko)

Polish: krótki

Silesian: krōtki

Inherited from Proto-Slavic *kortъkъ. First attested in the end of the 14th century.

Isbicz on f krothke chvyly vmrzecz muszyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

Kon... byaly... crothky ogon mą

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 271:

Gdy sø byli czysla krotkego (numero brevi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 12:

(attested in Lesser Poland) short (having a small distance from one end or edge to another; having little duration)

Krothky connatus (pro commaticus, Hosee, sc. ordo, commaticus est, et quasi per sententias loquens Os prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 110:


cienki

Polish: cienki

Silesian: ciynki

Inherited from Proto-Slavic *tьnъkъ. First attested in the 15th century.

Bractea lamina aurea subtilissima que in fila feruntur czyenka blaschk[a]

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20r:

Brwi... nie były cieńkie ani też szyrokie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 149:

Nos yego... nye byl czyenky any krzyvy..., nye byl barzo dlugy any krotky a v czass maly, okragly, to yest schylony

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 150:

Polyczky yego byly nye tluste a takyesch nye czyenkye, alye podobne y porządne

Szyję miał światłą..., nie była barzo cienka a takież nie miąsza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 152:

(attested in Greater Poland) thin (not thick; having a small cross-section)

Czanka zona y roskosna... nye mogla chodzicz po zemi... prze myøkoscz swych nog y czankoscz wyelykø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 56:

Dzeweczką czenką tenera

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 30:

Naczienczieyssi tenerrimum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 41:

Czienky tener

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 120:


kamo

Kamo poydø... a kamo od oblycza twego vczekø (quo ibo... et quo a facie tua fugiam)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 138, 6:

Tego na Sbroslawa szalugø, gdzesz mi mego czloueka gøl..., potem gi wodl do mego kmecza i tamo gy pøthal a w them ne wem, kamo gi dzal

1897 [1394], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 3470, Łęczyca Land:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) where (to which place)

Gospodzyn mye oprawya, a nycz mnye vbędze, na myeszcze pastwy, kamo mye postawyl (in loco pascuae, ibi me collocavit)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 22, 1:

(attested in Greater Poland) where (in which place)


bardo

Polish: bardo, Bardo

Inherited from Proto-Slavic *bьrdo. First attested in the 15th century.

Perticam fullonis strvną knapska, bardv

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 364:


skoro

Polish: skoro

Silesian: skoro

From skory + -o. First attested in the 15th century. Compare Old Czech skoro and Old Slovak skoro.

Bo yako szyano skoro *zwyędnye (velociter arescent)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 36, 2:

(attested in Greater Poland) quickly, fast


półtora

Polish: półtora

Silesian: pōłtora

Inherited from Proto-Slavic *polъtora. First attested in the 14th century.

pułtora (alternative)
pówtora (alternative)
półtory (alternative)
pótory (alternative)

Iaco themu ne polthora latha

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 62:

Jakom ya Margorzathą vrzandzyl v syebye jusze polthora lyath

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 217, Warsaw:

Ysz pan Mosczycz ne ostal winowat panu Micolagewy Szwanowskemu sta grzywen y szesczydzesząnt y poltory grzywny groszew szyrokych

1959 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1011, Poznań:

(attested in Greater Poland, Masovia) one and a half


pół

Polish: pół

Silesian: pōł

Etymology tree
Proto-Slavic *pólъ
Old Polish pół
Inherited from Proto-Slavic *pólъ. First attested in the 14th century.


ćwierć

ćwierciowy (adjective)
ćwirć (alternative)

Polish: ćwierć

Silesian: sztwierć

/t͡ɕfʲɛrt͡ɕ/

/t͡ɕfʲɛrt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *četvьrtь. First attested in the 15th century.

Pothym w czwyercz roku poszwaly gy przed sząd

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 140:

Pro quinque ulnis sarlath et una quarta al. czwyercz mensure Ungaricalis dati sunt per manus Olbricht, quamlibet ulnam sex florenis minus I ortt pensando, summam facit XXX florenos

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 38:

[Carnem] seccare... in partes magnas vlg.*cwyerty

1872 [1447], Adolf Rudyński, editor, Kodeks dyplomatyczny wielicki. Codex diplomaticus Vieliciensis, Wieliczka, page 22:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) quarter (one fourth part of something)

Nicolaus... et Laurencius..., mercipotarii, recognouerunt..., quia Paulus... vendidit quartam agri al. czwircz post Shan... Nicolao

1936 [1443], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume II, number 462, Przemyśl:

Qui Ivan recognovit se esse subditum et hominem eiusdem i domine Zophie de area de tribus porcionibus al. ze trzech czwyerczy, pro quo homine prefata Zophia dedit osyedlczysną

1868 [1493], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 517:

Invadiavit sibi Hynek quinque partes lanei seu quartas al. pyacz czwerczi lanowych desertas

1868 [1495], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 259:

Ad agrum par tem unam czwyercz

1923 [1500], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 141:

(attested in Lesser Poland) quarter of a field

Duas quartas horei tritici al. czwyerczy

1925 [1460], Roczniki Historyczne, volume XIV, Kcynia, page 331:

I rzekł *drugimu: A ty wieleś winowat? A on rzekł: Sto ćwierci pszenice

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 389:

Myary, czwyerczy metretas

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 125:

Czwi[r]cz metretas duas

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 272:

Martinus Braczyszewsky luit penam contra procuratorem, quia quartam vlg. czwyrczy in tempo[re] ad curiam non dedit

1921 [1437], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 303:

Metreta id est mensura et dicitur a metros quod est modus czwyercz secundum aliquos

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 82v:

(attested in Kuyavia, Greater Poland) quarter (one fourth of some unit of measurement of bulk objects, e.g. a bushel (of variable size))

attested in Kuyavia; Greater Poland; attested in Kuyavia; Greater Poland

Dicti kmethones ipsi ecclesie... debent et tenentur unum lapidem cere solvere: ad proxima quatuor tempora unam quartam a. czwyercz et consequenter ad alia quatuor tempora aliam quartam et sic deinceps semper in quatuor temporibus usque ad exterminacionem tocius lapidis cere

1874 [1442], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 396:

(hapax legomenon) quarter (one fourth of a particular measure of weight)

Popaszanczy zytho czyge oth kaszdego clyvsząncza alybo skocząncza yaną czfyrcz pyenądzy zaplaczicz powynny banczcze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 13:

(attested in Masovia, hapax legomenon) kwartnik (small monetary unit)


zams

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

In secunda sala faciat transitum in medio castri circumquaque *sambsy et asseribus circumdabit

1874 [1426], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 991:

Item ante domos faciat duos parietes cum fenestris et [super] columpnas pendebit pons in vlg. czegbroke, et totum pontem faciat modo meliori cum *sampsy et in medio pontis faciat in quatuor columpnis et tegat sessionem et ligaturas al. porancze

(architecture) horizontal projection in a wall; cornice with various purposes


światło

Polish: światło (noun)

Silesian: światło

Inherited from Proto-Slavic *světьlo. First attested in the 15th century.

Y rzekl bog: Bødz szwyatlo (fiat lux)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 3:

Thim wszem..., panye, ... myasto ochlodzenya, swyathlą y pokoy[o]w (locum refrigerii, lucis et pacis), aby... vszyczyl, proszimi

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 26:

(figuratively, attested in Lesser Poland) light (spiritual enlightenment)

Wschelky, ktory zlye czyny, svyatlosczy nyenazry any przydzye kv svyathlv (ad lucem Jo 3, 20)..., alye ktory czyny pravdą, ydzye kv svyatlv (venit ad lucem Jo 3, 21), aby yego vczynky byly yavny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 239:

Dalem cyø w szwyatlo poganom (dedi te in lucem gentium), abi bil zbawyenye me asz do kraia swyata

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 6:

Uczynyl bog dwye szwyeczi wyeliczi: szwyatlo wyøczsze (fecitque deus duo luminaria magna: luminare maius) aby dnyu szwyeczylo, a szwyatlo mnyeysze (luminare minus), abi noczi szwyeczylo

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 16:

Gdisz bilo slunce za gorø zaslo y vczyny szyø mrokowa czma, a blask syø zyawy, a szwyatle (pro szwyatlo) ognyowe (clibanus fumans et lampas ignis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 17:

Bosze, bosze moy, k tobe za swatla czuiø (de luce vigilo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 62, 1:


światło

Polish: światło (adverb)

From światły + -o. First attested in the fifteenth century.

Iusz przyszedl bil trzeczy dzen, a rano szwyatlo bilo (inclaruerat)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 16:


pecka

Polish: pestka

Arula p[y]eczka uel costka

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

(botany) kernel, pip, pit, stone (central part of some fruits)


środek

środek m animacy unattested (canonical)
śrzodek (alternative)

desc

Polish: środek, śrzodek, szrodek (Middle Polish)

Silesian: strzodek

Inherited from Proto-Slavic *serdъkъ. By surface analysis, śród + -ek. First attested in 1444.

Swiatly srzodek lucidum centrum (qui lucidum centrum poli candore pinguis igneo aligens decoro lumine)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 308:

Sinu od schrzotka zyemye (haec quoque erat fossa altaris, et de sinu terrae usque ad crepidinem novissimam duo cubiti Ezech 43, 14)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 232:

middle, center (point roughly equidistant from the edges)


działanie

Polish: działanie

Silesian: działanie

From działać + -anie. First attested in the second half of the 14th century.

Wynydze czlowyek na dzyalo swe a kv dzyalanyv swemu az do weczora (exibit homo ad opus suum et ad operationem suam usque ad vesperum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 24:

Et dzalanye consumacio in bona intencione

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 157:

(attested in Lesser Poland) verbal noun of działać (“to work, to do”)

Offyerowaly... pyrwe vrodi panu ku dzyelanyu dzyala stanu szwyadeczstwa (ad faciendum opus tabernaculi testimonii)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 21:


związek

związek m animacy unattested (canonical)

Polish: związek

Silesian: zwiōnzek

Inherited from Proto-Slavic *sъvęzъkъ. By surface analysis, zwięzać + -ek. First attested in the fifteenth century.

Daly gemu... dwa swyøski (duas ligaturas) suszonego wyna

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 12:

Zwyazek volvmen (tolle volumen libri et scribes in eo omnia verba Jer 36, 2)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 214:

Szwyąsky colligaciones (dissolve colligationes impietatis Is 58, 6, SKJ I 310: szwąszanye nyemylosczy)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 203:

(attested in Greater Poland) bind (that which prohibits or inhibits)


przypadek

przypadek m animacy unattested (canonical)

Polish: przypadek

Silesian: przipŏdek

From przypaść + -ek. First attested in 1487. Compare Old Czech případek.

Vendidit (sc. Zophia) partem suam totam aduocacie... cum omnibus prouentibus, censibus, obuencionibus, cessionibus al. z przypadky ac emolimentis

1856-1870 [1487], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 973:

that what someone may be entitled to in addition to the inheritance share


stanowić

Polish: stanowić

From Proto-Slavic *stanъ + Proto-Slavic *-ovъ + -ić. Compare sadowić. First attested in c. 1400.

af

Quod plura in sola sui oppolencia non veritate fundantur, gl. sed non vera existencia firmatur nye w bithnosczy *brawdziwej stan[y]owya szya

1874-1891 [MIddle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 280:

Sicud ignis... restringit fluida, consollidat mollia..., sic spiritus sanctus per VII sua dona: ... fluida restringit, stanovi, per donum consilii

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 70:

(attested in Pomerania, Greater Poland) to restrain

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Angelus apparuit ei confortans eum stanowøcz gi (Luc 22, 43)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 64:

(attested in Pomerania, Greater Poland) to strengthen

Stanowi superedificat (si quis autem superaedificat super fundamentum hoc, ... uniscuiusque opus manifestum erit I Cor 3, 12)

1885-2024 [c. 1400], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 753:

Iam meat occiduas titaneus axis ad oras, presepi, gl. ad presepe szlobowy, roseos sol stabulabat, gl. alligabat stanowylo, equuos

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

Tusmi syø stanowyly trsy dny (metati fuimus illic triduo)

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 43:

(reflexive with się) to be, to reside, to take a position


czyli

Inherited from Proto-Slavic *či li. By surface analysis, univerbation of czy + li. First attested in the end of the 14th century.

surf

Opatrzicze... lvd..., gestli silni, czili mdli, iestli mali, czili wyeliki (utrum fortis sit, an infirmus, si pauci numero, an plures)?

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 19:

Będzieli kto chcieć wolą jego czynić, pozna, ta nauka jestli od boga, czyli ja sam od siebie czynię, iż mowię (utrum ex deo sit, an ego a me ipso loquar Jo 7, 17)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 433:

Chcesz sye bogom naszym modlicz, czily nye chcesz?

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 322:

introduces a second alternative question; or

Ne iest strach boszi przed oczima gich. Czili ne poznaiø wszitcy (nonne cognoscent omnes), czso stroiø lichotø, gisz to szrø lud moy iaco karmø chleba?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 8:

(attested in Lesser Poland) introduces a question sentence; whether


czyli

Polish: czyli

Silesian: czyli

Gyesthly k themu... domu tha nyewyastha blysza, czyly[…] dzyeczy, czyly czo prawo, a ktho gy ma wszyacz albo oszyescz?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 24:

(attested in Greater Poland) which is actually


badanie

Polish: badanie

Silesian: badanie

Inherited from Proto-Slavic *badanьje. By surface analysis, badać + -anie. First attested in 1461.

Badali sø lichoti; seszli sø badaiøcz badanim (scrutati sunt iniquitates, defecerunt scrutantes scrutinio)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 6:

Questio eyn frag oder klag bądąnye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 111v:

Scrutinium id est scrutatio erfarunge bądąnye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) verbal noun of badać (“asking, inquisition”)


bart

Polish: bart

Borrowed from Middle High German bart. First attested in 1497.

W kopynyczey szbroy bez barthv

1893 [1497], Konstanty Górski, editor, Historia piechoty polskiej, page 208:

chin guard (part of armor protecting one's chin and neck)


znaleźć

Polish: znaleźć

From z- + naleźć. First attested in the fifteenth century.

Znalaschy myle dzyczye Iesucrista y vroczyly szye do Nazaret

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 145:

to find (to reach while looking for someone)

Nye yesth znalezyona myedzi nyewyastamy ządna Anni swyąthey podobna

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 92b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to claim a certain state or property

Nye lyekay szye, Marya, znalaslass myloscz (invenisti... gratiam Luc 1, 30) v boga

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 49:

to gain, to acquire, to secure for oneself


dlatego

Polish: dlatego

Silesian: dlŏtygo

/dlʲaːtɛːɡɔ/

Univerbation of dla + tego, literally “for that”. First attested in c. 1498.

univ

Oszwyeczylesz mathką szwa dvchem szwyathym. Dlyathego czye proschą, panye, yzby oszwyeczyl szyercze moye, bo grzechy moye sza nyewymowne

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 159:

O kthore ssbyczye na mya zalvye o robothlywego kmyeczya Andrzeya..., aczbych czo vdzyalal, tho dlathego w skodzye szwey, w borv szwoym, gdzye my szkoda dzyelal

1950 [c. 1498], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1804, Warsaw:

(attested in Masovia) that's why, because of this,


więcej

Polish: więcej, więcyl (Przemyśl)

Silesian: wiyncyj

Inherited from Proto-Slavic *vęťьjь. Equivalent to an adverbial form of więcszy. First attested in the 14th century.

comparative degree of dużo or wiele; more


zrobić

Polish: zrobić

Silesian: zrobić

From z- + robić. First attested in 1477.

Extunc... Nicolaus et Iohannes debent illam seminacionem totam... fato Michno conlaborare al. spravicz y zrobicz

1868 [1477], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 147:

Tako […] szye zrobyly ydącz (sic per dies quadraginta eundo laborabant)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 82:


zacząć

Polish: zacząć

Silesian: zaczōńć

/zat͡ʃʲɑ̃t͡ɕ/

/zat͡ʃʲɑ̃t͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *začęti. First attested in c. 1500.

Syn mathuchny swey duszą wszyal a szlothkye pyenye yest *zaczchąl

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 175:

The mother's son took his soul and the sweet singing has begun.

(attested in Greater Poland) to start, to begin


lecz

Polish: lecz

Silesian: lecz

Inherited from Proto-Slavic *lěče. First attested in 1415. Compare Old Czech leč.

Krystus schedl do Ierusalem y vypądzyl przedayące y kvpvyące, ktorasz rzecz mynye (pro myenyą), yze ynegdy szye nye stalo, lecz tey Vyelykey Noczy (quod numquam ab eo factum dicunt nisi in Pascha)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 203:

connects oppositely two rows or sentences; only

Tako panna, yako pany ma to wedzecz, czszo szø gany. Lecz riczerz albo panosza czczy *szensko twarz, tocz *przisluchsza

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 76:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) contrastive conjuncton; but

Prawi sød bødze myedzi wami, lyecz myesczanin, lyecz przichodzen sgrzeszilibi (sive peregrinus, sive civis peccaverit)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 22:

Ale dvsze, ktoresz... *nyeczø sgrzeszø, lecz bødz myesczanin, lecz bødz goscz (sive civis sit ille, sive peregrinus), ... sgynye z lvdv swego

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 30:

repeated, expresses an equivalent association; both... and


ważny

zlw-opl-adj

ważny (comparative ważniejszy, derived adverb ważnie or ważno)

ważniejszy (comparative)
ważni (alternative)

Polish: ważny, ważen (dated)

Silesian: ważny

From waga + -ny. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Gena monetha we wszem krolewstwye ma bycz ymyana, yasz by byla wyekvysta a dobra w wasznosczy, aby przes tho wyączey byla waszneysza (ut per hoc magis sit grata et accepta)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 56:

(attested in Masovia) important; valuable

Wsczedl yest czlovyek... vzrzenya prostego a vaschnego, ... w movye vazni a rostropni, a rzatky y vmyerni (aspectum habens simplicem et maturum..., in colloquio gravis, rarus et modestus)

1970 [Middle of the fifteenth century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, List Lentulusa w staropolskim przekładzie:

Gdiby pozyczyli (sc. Żydowie) pyenyądzy thakemv synowy..., pozyczenye nye ma bicz vaszno (concessio facta non valeat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 45:

(attested in Masovia) valid (having legal power)

Cuncta nanque subtili meditacione ruminat prudens, que aut dicit aut facit. Propterea hoc quidem digesta, gl. maturata, deliberata vasnye (ib. 280: rozmyslone), loquitur et purgata similiter operatur

1436, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 277:


potem

Polish: potem

Silesian: potym

Inherited from Proto-Slavic *potomь. By surface analysis, univerbation of po + tym. First attested in 1388.

surf

Potem drugyego dnya bylo svyąto vyelykye, ktore zvano po zydovskv Enczenye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 428:

Potym vroczywschy szyą z vyeszyelym karmyly to dzyeczyąthko w slyzbye y v mylosczy bozey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 12:

Potem gdisz szø dokonalo nyebo y szemya, y wszitka gich okrasa y dokonal bog w szodmi dzen dzala

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 1:

Potem yze Annasch nye był byskupem tego lata..., tegodla poslal mylego Iesucrista zvyązanego do Cayffascha

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 687:

Jaco Voczech vczinil Janoui za *dzensacz g[rzywien] skodi potem, jaco zapouedzan

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 41, Poznań:

Potem kyedy czternasczye nyedzyel mynąlo, Anna z Yoachymem wz[v]yawschy dzyeczyąthko nyesly do Ierusalem do kosczyola

Isbichcy ga na them tho svecze tako thobe sluszyl, jakobichcy ga svoge duszy nalasl sbauene, a pothem krolefstwo nebeske

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Tegodlya mnye oczyecz mylvye, yze ya klade duschą moyą y potem yą byorą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 427:

Vtiliumque sagax rerum et diuina futuris vaszne na pothem *bedącze materie

1968 [XV ex.], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Sieradz, page 212:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) then, later, afterwards (occurring later in time)

Potem czczyenye o tem, yako dzyevycza Marya oddana Jozeffovy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 39:

Ktore byezy od rzeky Effratess aze do vyelykyego morza, potem od Capadoczyey aze do Eypta

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 233:

then, later, afterwards (occurring later in text)


warunek

Polish: warunek

Silesian: warōnek

Borrowed from Middle High German warunge. First attested in 1424. Compare Old Czech varunk.

bor+

Jaco Michal ne obsilal Stoyslawa, aby gy w prawe zastampil, yaco mv ranczil za warunk, ale ssą ssam przal ne obsilayącz yego

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1038, Kościan:

(law, attested in Greater Poland) obligation to take the place of the first defendant in a trial

(Śledzie są) non valencia al. warunek, sed falsificata... et ad usum et vescendum bonis hominibus non valencia

1898-2024 [1488–1505], Rocznik Krakowski, volume XIII, Nowy Sącz, page 221:

(attested in Lesser Poland) good quality of goods, appropriate grade


własny

desctree

Polish: własny
→ Belarusian: ула́сны (ulásny)
→ Kashubian: włôsny
→ Ukrainian: вла́сний (vlásnyj)

Silesian: włŏsny

Borrowed from Old Czech vlastní. Displaced włosny, an inherited doublet. First attested in the 15th century.


powinien

desc

Polish: powinien, powinny, powinień (Middle Polish)

Silesian: powiniyn

Univerbation of po + winie + -ny (predicative short form -en). First attested in 1448–1450. Compare Old Czech povinný.

Popaszanczy zytho czyge, oth kaszdego clyvsząncza alybo skocząncza yaną czfyrcz pyenądzy zaplaczicz powynny banczcze (exsolvere teneantur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 13:

(attested in Masovia) obligated; forced to doing something

Taka placza nye czinila dosycz kv powinnemv skaranyv (ad debitam coertionem)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:


część

Polish: część

Silesian: czyńść

/t͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕ/

/t͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *čęstь. First attested in the 14th century.

Gospodzin czøscz dzedzini moiey (dominus pars hereditatis meae) y kelicha mego, ty ies, iensze wrocisz dzedzinø moiø mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 5:

Kakoby to mogło być, iżby Jeremiasz mowił, a tego nie czciemy w Jeremiaszu, ale w Zachariaszu? ... Inako a lepiej możemy rzec, iże to jest częścią w Jeremiaszu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 765:

(attested in Lesser Poland) part (portion, component)

Ma szkodø Jaszcowym neoprawenim mlina na Cawaszczine czøszczi

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 103, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) part (section of land; an area of a country or other territory; region)

Pani... cupila trzeczø czanscz Kuropatnik

1887, 1889 [1389], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 536, Poznań:

Oczin oczecz byl w *dzerszonu pyantey czansczi carczmi

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8492:

Rozdzelyl syø lyvd... na dwye czøscy, gena czøscz przyiøla Tebny (media pars populi sequebatur Thebni)..., a polowycza druga Amri

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 21:

Gomor ta myara gest dzeszøta czyøszcz effy tey myari (gomor autem decima pars est ephi)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 36:

Micolay ma czwartø czanscz wydzelona w Szemlina [a] dzedzine

1902 [1401], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 63:

O ctori karcz Mscziszek na mø szalowal, thegosm mu ya d[y]we czøsczi vikopal

1920 [1415], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 2560, Płońsk:

Jaco ya dzirszø s bracyø trzi czøsci w Grampczewe

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2841, Warsaw:

Nyewyasta mayącz dzeczy, acz gynszego mąsza weszmye, ... skazvgemy, aby tylko na thysz dzeczy wszysthko gymyenye oczczyszne sz[e] pelna sz drvgą częsczą gych dothykayączą ktoregole dobra maczerzysthego... spadlo, a ona s osthalą drugą swego thego gymyenya cząsczą mąsza sobye wyeszmy podlug svey voley (omnia bona paternalia integraliter cum alia medietate quorumlibet bonorum maternalium... devolvantur et cum alia residua suorum bonorum medietate maritum accipiat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 52:

(attested in Greater Poland, Masovia) part (used with a numeral; factor)

Oni zaprawdø po proszniczi szukali sø dusze moiey, wnydø w nyzcosczi zeme, dani bødø w røcze mecza, czøsci liszek bødø (partes vulpium erunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 62, 9:

(attested in Lesser Poland) part, share, portion

Gdi ies widzal zlodzeia, beszal ies s nim, y s czu[dzo]loszczami czøscz twoyø cladl ies (cum adulteris portionem tuam ponebas)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 19:

(attested in Lesser Poland) joint participation, partnership

Owa merne poloszil ies dni moie, a czøscz moia iacobi niczsesz przed tobø (ecce mensurabiles posuisti dies meos et substantia mea tamquam nihilum ante te)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 7:

(attested in Lesser Poland) manor, estate, property

Swianti angele, stroszu cziala mego y dusze mee, mylosczywym vwyeszelenym odeymy dusza moia, kedy sie vbyerze czanscz zlich duchow, abi ią widarly

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 140a:

(Christianity, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) host, throng of evil spirits

In quatuor plagis cząsczach

1901 [End of the fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Brest, page 326:

(attested in Northern Borderlands) part (corner of the world)

Zaclad albo cząscz pignus

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 176:


wybór

Polish: wybór

Silesian: wybōr

Deverbal from wybrać. First attested in 1495. Compare Old Czech výbor and Old Slovak výbor.

Pro piscibus magnis al. wybor et parvis dictis caschernycza

[1495], Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg ziemskich i grodzkich kościańskich, poznańskich oraz pyzdrskich, number 243, Kościan, Poznań, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) choice (something highly sought or of high quality)


bocian

zlw-opl-noun

bocian m animacy unattested (related adjective bociani)

bocian m animacy unattested (canonical)
bociani (adjective)

Polish: bocian

Silesian: boczōń

Inherited from Proto-Slavic *botьjanъ. First attested in 1471.

Boczan ciconia

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1335:

Boczan ciconia

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Ciconia id est ibis ein storch boczan

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27r:

Ibis ... id est ciconia eyn storch boczyan

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 62v:

Ciconia ciconia
Ciconia ciconia#Translingual

(attested in Greater Poland) white stork (Ciconia ciconia)

Bocziana ibim

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 22:

Boczyan ibis

(attested in Greater Poland) ibis Threskiornithidae


jaskółka

Polish: jaskółka, lastówka (Żywiec)

Likely inherited from Proto-Slavic *last-, influenced by the continuant of Proto-Slavic *jaskati, whence jazgotać.

jastkółka (alternative)
jastkułka (alternative)

Jastkulka hirundo

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2641:

Yastkolka celidonia

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 603:

Chelidonium majus
Chelidonium majus#Translingual


robię

Ale robota (parvulos) wasza... wyoda, abi vidzeli zemyø, iesz to syø wam nye lvbila

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 31:


strona

Polish: strona

Silesian: strōna

Inherited from Proto-Slavic *storna. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz morze gestcy szø ono bilo na obe strone rostøpylo (divisaque est aqua Ex 14, 21)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174b:

Zablesczysz na strony oczy, esz czy s czyala poth poskoczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 63:

(attested in Lesser Poland, Masovia) side

Nasz mili Xc s dalekichcy stron on prydzecz on k vam

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(attested in Lesser Poland) country; land; realm

A przetho nyerad by othpowyadal Sandziwog..., ysz drugyey strony nye

1959 [1435], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1577, Poznań:

(attested in Greater Poland) side (participant in a court case)

Yestly brat nasch poslye k nam Davida, thedy zassyą David wezmye s sobą od naschey strony w poselsthwye Dowlyeteka

1952 [1500], Josip Hamm, editor, Altpolnisches aus kroatischen Archiven, page 174:

side (participant in interstate negotiations)

Vczyekayczye przed szwyathym krzyzem sthrony (fugite partes adversae), wyczyaza yako lyew z rodzayv zydowskyego

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 186:

Bo gescze wyelyka strona gich (magna... pars eorum) naslyadowala domu Saulowa

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 29:

I stalo szyą yest, gdy kaplansthva poszyval Zacharias w rządzye strony svogyey (in odrine vicis suae Luc 1, 8) przed bogyem

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 287:

(attested in Masovia) group taking turns

Lira brosda, skyba, strona

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

Yssze Stanislaw... ne *ucrald poczø stroyn masza

1974 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 785, Kalisz:

(attested in Greater Poland) piece, cut, or chunk of meat