bezmiłościwy

From bezmiłość + -iwy. First attested in c. 1420.

Wymislil czenszke manky, *iosch to *bismiloscziwy kasal mancziczy

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 169:


bezprawy

From bez- + prawo + -y. First attested in the 15th century.

Gdy woyth foldruge o glowa, czyaszkye rany albo o ktorakoly bezprawą rzecz syrothną

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 21, 1:


bezprzezpieczny

From bez- + przezpieczny. First attested in 1471.

Kv bezprzespyecznemv *przewodą in comitatu tutele

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 54:


bezszkodny

From bez- + szkoda + -ny. First attested in 1448–1450.

Tego dlya, abi yeden drugego besschodnego czvl zachowacz, vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 99:


bezwinny

From bez- + wina + -ny. First attested in the 14th century.

S møszem bezwinnim bezvinni bødzesz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 28:

(attested in Lesser Poland) innocent (not guilty)


bezwiństwo

From bezwinny + -stwo. First attested in the 14th century.

Sødzi me... podlug bezwinstwa mego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 9:

(attested in Lesser Poland) innocence (state or quality of not being guilty)


bębenica

bębenica m animacy unattested (canonical)

From bęben + -ica. First attested in c. 1500.

Bąbenyczą timpanator, timpanista

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 3:

Timpanator aliquis canens in tympano ein baucker bąbenyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 138r:

Timpanista ein bauckenmacher oder schlager babenyczą

(attested in Greater Poland) percussionist; drummer


bębennica

From bęben + -nica. First attested in the 14th century.

Przeszly sø ksøszøta prziløczeni zpewaiøczim posrzod mlodziczek bøbennicz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 27:

(attested in Lesser Poland) female equivalent of bebennik (“percussionist; drummer”)


bębennik

zlw-opl-noun

bębennik m animacy unattested (female equivalent bębennica)

bębennik m animacy unattested (canonical)
bębennica (feminine)

From bęben + -nik. First attested in the 15th century.

Wichodzily... vodzøcz tance s pysczci y z bøbennyki

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 10:


-ystek

wiesz + -ystek → wszystek


kłonica

Polish: kłonica

Silesian: kłōnica

Inherited from Proto-Slavic *kolnica. First attested in 1435.

Csom vczinil Yanowy, to za gego począthkem, kedi na mø klonyczą byl

1920 [1435], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 933, Zakroczym:

(attested in Masovia) stanchion (bar attached to the wheel axis of the cart, supporting the ladder and baskets)


Warszewa

zlw-opl-proper noun

Warszewa f (related adjective warszewski)

warszewski (adjective)
Warszowa (alternative)
Warszawa (alternative)

Polish: Warszawa

Ellipsis of warszewa wieś (“village of Warsz”). First attested in 1241.

ellipsis

Jacom ya nye ranczyl... Dorotky... u dolu, ktora byla scazana na smyrcz, na postawyenye do Warschewy

1879 [1473], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 88:

Jakom go ya nye zbyl samowthor, v Yana Hardego w gospodze Warschevye sthoyącz

1950 [1491], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1719, Warsaw:

Jako on mnye zastapyl drogą dobrovolną..., gdym yachal sz Warschevy... y konyevy oko vyczak waschnosczy yako secz kop

1950 [1492], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1727, Warsaw:


Warsz

zlw-opl-proper noun

Warsz m animacy unattested (related adjective *warszewy)

Warsz m animacy unattested (canonical)
*warszewy (adjective)
Warszo (alternative)

From Warcisław + -sz. First attested in 1189.

Jsze Raphal pelnil Warschowi wal we dwu nedzelu a Warsch walu (pro wolu?) ne chczal wszancz

1901 [1426], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 304:

a diminutive of the male given name Warcisław


odnóżka

Polish: odnóżka

From odnoga + -ka. First attested in 1466.

Densaque purgantur ramala, byvąyą vrzy[a]sząny odnosky, quando putantur, tunc bene fructificant germen et amplificant

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(attested in Sieradz-Łęczyca) diminutive of odnoga (“twig, young shoot of a plant”)


przebadać

Polish: przebadać (“to examine”)

From prze- + badać. First attested in 1436.

Tu... ibi stabilitus confidas prius rimata diligentia, przebadana pilnoscz, uideas

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 276:

(transitive, hapax legomenon) to consider; to examine; to investigate; to scrutinize


bokowy

Polish: bokowy

From bok + -owy. First attested in the 15th century.

niemoc bokowa

Nyemocz bokowa colica

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 290:

(hapax legomenon, relational, attested in Silesia) side


gwałtować

Polish: gwałtować

From gwałt + -ować. First attested in c. 1455.

Vczysnącz, gwalthovacz, gwalth czynycz obprimere

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 492:

(hapax legomenon, attested in Lesser Poland, Greater Poland) to violate, to defile; to rape (to perform violence, misdeeds, etc.)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


jakżeby

From jakże + -by. First attested in the. Compare Polish jakżeby.

Przirodzoni zabitego natichmyast, iakzeby nalasl, zadavi gy

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 21:


kolimaga

From the same Mongolic origin as Russian колыма́га (kolymága, “hooptie”). First attested in the 15th century

Colimaga traha

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:

Traha colimaga

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 10:


gwałtownik

desc

Polish: gwałtownik, gwáłtôwnik (Lasovia)

From gwałtować + -nik. First attested in 1443.

Vyna gwalthownykow sbyegow. Item za taky gwalth taky gwaltownyk takąn vynąn ma bicz karan

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 89:

Ten isti gwaltownyk bandzye czyrzpyal sbyezenye dlya swego zivotha

Gdy ktori drapyescza dzesyącziny abo gwaltownyk rzeczy kosczelnych byl naleszon, ma bycz vpomyenyon klyątwą z vpomynanym

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 4:

Przeto vstawiamy, aby taczy gwaltownyczy prawem polskym sądzeny

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 33:

Y od thego czasv tak skazujem, ys ieslizebi (si) kthorikolwye ziemianyn... smialbi..., albo iego czelacz, dom cziykolwie nayachacz..., thakowi gwalthownik uthracza czescz i wsisthko ymienye swoje

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:

Ysche Pauel, Yan y Maczey, oczecz gych, zachowany gwalthownyk, nye przyschly na gymyenye Janczewo... any zegnaly trzech oraczoph yego

1921 [1476], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 68:

(attested in Masovia, Lesser Poland) violater, defiler; raper (one who performs violence, misdeeds, etc)

Bracze a. gwalthowniczi exactores

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:

Gwalthownyk yawney droghi... dwyemanaczcze swyathky szą ma wywyescz dobrimy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 17:

Vkladamy..., aby gdy ktori drapyescza dzesyącziny abo gwaltownyk rzeczy kosczelnych byl naleszon, ma bycz vpomyenyon klyątwą

Thedi wedlvg prawa thraczi czescz y ymienie gwalthownik thakowy

(attested in Masovia, Lesser Poland) plunderer, oppressor

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland


jałmurka

Polish: jarmułka

Borrowed from an uncertain source. First attested in 1458.

Tunice stricte *muliebre al. nyewyeshcze, yelmvncha rubea, manutergio et podvyyka

1950 [1458], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1057, Warsaw:


wżgam

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Czvda szącz dzywi wydome, ktoresz aczkoli oblycznye biwayą wydane, a wszakosz wszgam nyeczo gynszego na przyszli czas sznamyonvyą..., in futuro tamen aliquid demonstrant

1901 [XV ex.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:


olejarz

olejarz m animacy unattested (canonical)

Polish: olejarz

From olej + -arz. First attested in 1475.

Pro littera portanda ad Michaelis fideiussit Woytek, olearzs

1913 [1475], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie. Libri iuris civilis Cracoviensis 1392-1506, number 7574, Krakow:

(attested in Lesser Poland, hapax legomenon) oilman (one who refines or sells oil)


pieprzowy

Polish: pieprzowy

From pieprz + -owy. First attested in 1472.

Pyeprowy oley piperis albi

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1165:


cołta

Unum album panem, quod in Polonico dicitur czolta

1878-1889 [1343], Archiwum Komisji Historycznej, volume XVI, page 97:


cołt

zlw-opl-noun

cołt m animacy unattested (diminutive cołtek)

cołt m animacy unattested (canonical)
cołtek (diminutive)
cołta (alternative)

Borrowed from Middle High German zëlte. First attested in 1343.

Czolt *corstula

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1534:

Corstula czolt, poglodek

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1535:


pośrzedni

Polish: pośredni

Silesian: postrzedni

Inherited from Proto-Slavic *poserdьnjь. By surface analysis, pośrzód + -ny. First attested in 1421.

pojrzedni (alternative)
pośrzedny (alternative)
pośrzodni (alternative)
pośrzodny (alternative)

Piscina mediata dicta posrzedny

1421, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume VII, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 128, 34:

Powloky poyrzednyey lateris medii

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 43:

medium (neither large nor small in size)


ćwiertnia

Greater Polish: ćwiertnia

/t͡ɕfʲɛrtɲɒ/

From ćwierć + -nia. First attested in 1393.

czetwiartnia (alternative)
czetwiertnia (alternative)
cztwiertnia (alternative)
ćwirtnia (alternative)

Jakub na me szaloual o pencz *sczwirczen rzy

1887, 1889 [1393], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1553, Poznań:

Ego non tritulavi quinque cvercey avene

1897 [1402], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 782, Łęczyca Land:

Tacom ia Petroui ne winowat ospu dw czwirtnu

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 263, Płońsk:

Iacom ia Michaloui ne winowat czwirtne owsza

1920 [1408], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1148, Płońsk:

Alszbetha... wząnla dwanacze loketh sukna a szeshnacze czwe[r]czen syta

1895 [1420], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 151:

Qui1ibet cmethonum duos coros siue corethos siliginis et vnum auene, et quilibet molendinatorum eiusdem vnam mensuram al. cwiertnie siliginis... dare... teneatur

1874 [1422], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 485:

Mensuram brasei al. czwiertnia de molendino... donat

1905, 1907, 1908 [1425], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume IV, number 593, page 3:

Domini Nicolaus... et Mathias... frumentorum... dixerunt se daturos quamlibet mensuram al. czwerthnya

1874 [1433], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XIII, page 130:

Duas mensuras brasei al. czwerthnye... dandas decreverunt

1874 [1437], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XIII, page 233:

Tres mensuras siliginis al. czthwerthny

1856-1870 [1441], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2920:

Mediam mensuram al. czwi[r]thnya tritici

1936 [1449], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume II, number 512, Przemyśl:

Franciszek Grzegorzewy pozyczyl dwadzesczya czwirthny pszenycze, gychsze cząsczey vpomyenony nye othdal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 37:

Debent duos choros frumenti al. czethvyerthnya, unum siliginis et alium avene

1868 [1459], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume II, page 161:

Novem mensuras tritici czwyerczyen

1880 [1463], Gustaw Zieliński, Jan Zieliński, editors, Wiadomość historyczna o rodzie Świnków oraz rodowód pochodzącej od nich rodziny Zielińskich herbu Świnka. I. Od najdawniejszych czasów do roku 1600, volume I, page 165:

VIII metretas siliginis al. *trzwyerthnye

1874 [1468], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1940:

Incole nostri... annis singulis tenebuntur dare et solvere decem mensuras al. czvyerthnye avene

1853 [1470], Antoni Muczkowski, Leon Ryszczewski, editors, Codex diplomaticus Poloniae [Diplomatic code of Poland], volume II, page 939:

Incole nostri... annis singulis tenebuntur dare et solvere decem mensuras al. ćwiertnie avene

Homines... fidei orthodoxe... per unam czethfierthnyam tritici, per unam siliginis et per unam avene... dare sint astricti

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VI, page 184:

Incole nostri... unum quartale al. czethfyarthnya sigilinis et aliud quartale avene... sibi plebano... solvere tenebuntur et sint astricti

1868 [1476], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume II, page 220:

Nobiles prefati tenebuntur dare quinque mensuras siliginis al. czwyerthnye domino abbati

1874 [1482], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 655:

Fati homines tenebuntur et erunt obligati... rectori... ecclesie... medium truncum avene, tricorum al. czvyerthną tritici... solvere

1868 [1490], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume II, page 234:

Vnam mensuram al. czwiertnia salis minuti

1874 [1424], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume V, page 123:

Octo mensuras al. cwiertnie mi nuti salis

1874 [1435], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 307:

Paulus... unam mensuram al. czwerthna pissi... soluerc debebit

1856-1870 [1444], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3185:

Unam mensuram al. czwertnya cepis... soluere tenebitur et sit adstricta

1856-1870 [1471], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4053:

Tenutarius de praediis et maldratis ad pistrinam... procuratori... duodecim mensuras al. czwyerthnye Nyeschewyenses seąuentibus vero annis... tredecim mensuras farinae siligineae dare teneatur

1915 [1500], Jan Fijałek, editor, Statuty kapituły katedralnej włocławskiej i bibliografią ustawodawstwa kapitulnego w Polsce, page 62:

Czwyrtna metreta

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Czwyertnya quartale

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

Czvyerthnya artabia

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 8:

Czverthnya ephi

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

Tesz sza wosz szyana gwalthem wszątego trzy grosze s wyną pyąncznadzescza themv tho... skodą cirzpyączemv... Tesz za kopą yarzyny alybo ozymyny skazalyszmy geną cziwirtnyą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 50:

Za kopą yarą... wyznawamy gedną czwyerthnyą, gdy na woz gwaltownye wząta bądze, o ta skazvgemy yako za woz syana

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 41:

Artabia czvyerthnya

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 8:

Ephi czverthnya

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

(attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, Masovia, Lesser Poland) quarter (one fourth of some unit of measurement of bulk objects, e.g. a bushel (of variable size))

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Czwyerthnya quadriga

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 29:


cetno

Polish: cetno

Inherited from Proto-Slavic *čьtъno with masuration. First attested in 1462.

W czetnye in pari numero

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 270:


rajtar

desc

Polish: rajtar, rajter, rejtar, rejter (Middle Polish)

Borrowed from Middle High German rîter /rîtære. Doublet of rycerz. First attested in 1455.

bor+

Ubi tantum cum 300 selectissimorum raytarorum militibus sumptu proprio conductis... ad nos castraque nostra uenit

1856-1870 [1455], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 467:

(hapax legomenon) cavalryman (horseback solider)

pl:Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny


poczesny

Polish: poczesny

From poczcić + -ny. First attested in the 14th century.

Naklad na riczerzskye rzeczy poczesszny yest

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Poczestne ymø gich przed nim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 71, 14:

(attested in Lesser Poland) honorable, esteemed, venerable, respected

Dokonali sza syąn kszangi praw... vilozone s laczynskyego w polsky viklad przes poczestnego xandza Maczieya

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 113:

(attested in Masovia) used as a title of respect; honorable, esteemed

attested in Lesser Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

[W] posczyw dzyevycza Maryya byla szylno smyerna a barzo poczesna

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 22:

Currite, filie..., adite virginalem thalamum, ingredimini, si potestis, pudicum, w poczesną, sororis vestre cu[bu]biculum losznyczą

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 272:

A then szye gyey podyal opyekaldnykyem bycz, a nye vczynyl poczeszna lyczba

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 28, 4:

Gdy masz bydlil szwoyą zoną poczeszną w malzenstwe

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 31, 2:


chrachać

desc

Polish: charchać, chrachać (Far Masovian)

Inherited from Proto-Slavic *xъrkati. However, the expected form is *charchać, suggesting this is a dialectal form. First attested in c. 1500.

Screare id est scream proicere schnytzen oder ausspeyen chrąchącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 121v:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) to spit (to expel phlegm loudly from the throat)


zakwasić

Polish: zakwasić

Silesian: zakwasić

From za- + kwasić. First attested in 1413–1414.

chleb zakwaszony

In pane... fermentato nye w oprzaskownem (i. e. w nieoprzaskownem) chlebe,... zakwasonem albo zagnyeczonem,... w quasonem ch[l]ebe

1876-1929 [1413-1414], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Iłża, page 503:

(transitive, hapax legomenon, attested in Lesser Poland) to leaven, to ferment, to sour (subject to acidifying fermentation)


Chyba

Polish: Chyba


nawidzieć

Polish: nawidzieć, náwidzieć (Near Masovian), nazidziéć (Masuria), nawidziéć (Ostróda), náwidzić (Przemyśl), nawidzić (Lasovia)

Silesian: nawidzieć

Inherited from Proto-Slavic *naviděti. By surface analysis, na- + widzieć. First attested in the 15th century.

Teyczy davaya mego szyna yedynego, aby temv matka byla, yemvsch yestem oczyecz. Dzyvka navydza a czynyą ya matka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 47:

(hapax legomenon) to love, to cherish, to be fond of


cierlica

Polish: cierlica

From trzeć + -ica. First attested in 1437.

Czyerlicza institutum mulicris

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 90:

Tluk, czyerlicza contus

1885-2024 [XV med.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 28:

Czyerlicza

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 491:

Cerzlicza tucula

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 8:

Cyerlycza vel szczotka szelazna tucula

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:

Czerlycza contus ad conterendum cana pum

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 27:

Tucula cyerlycza vel szczotka szelazna

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 10:

Tucula cerzlicza

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

Tvcula est illud quuo purgatur linum vlg. czyerlycza

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 264r:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) hackle (device for peeling flax and hemp from shives a. an iron brush for combing flax and hemp)


jeszutność

/jɛʃʲutnɔɕt͡ɕ/

/jɛʃʲutnɔɕt͡ɕ/

Seszli sø w geszutnosci dnowe gich (defecerunt in vanitate dies eorum, Puł: gynęly w proznoszczy dny gych z rychloszczø)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 37:

(attested in Lesser Poland) vanity (that which is vain, futile)


świętokradzstwo

Polish: świętokradztwo

Silesian: świyntokradztwo

Possibly a calque of Old Czech svatokrádečstvo. By surface analysis, święty + -o- + kraść + -stwo. First attested in the 15th century.

surf

Asserunt sacrilegium, gl. ablacionem rei sacre swyatokraczstwo, a se delclinari

1977 [XV med.], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Polskie glosy w rękopisie Kroniki Wincentego Kadłubka, page 146:

(hapax legomenon, religion) sacrilege (theft of sacred and ecclesiastical items)


fijołek

zlw-opl-noun

fijołek m animacy unattested (related adjective fijołkowy)

fijołek m animacy unattested (canonical)
fijołkowy (adjective)

desc

Polish: fiołek, fijałek, fijołka, fijałka, fiołka, fiałek (Middle Polish), fijołek (obsolete), fjołek (pre-reform orthography (1936)), chwiołek (Kuyavia)

Silesian: fijołek

From Middle High German vīol + -ek, from Latin viola. First attested in 1464.

Fiolek

1874-1891 [1464], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:

Fiolky fiola

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4807:

Phyolky viola

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4098:

Fyolky viola

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1083:

Fiolek fiola

1900 [1475], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3067:

Fiolek fiolum

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1930:

Fyolek viola

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6356:

Ffiolky viola

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6357:

Cwatek modry gesczy fiolek

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 74:

Viola odorata
Viola odorata#Translingual

(attested in Lesser Poland) sweet violet (Viola odorata)


szczodroba

/ʃʲt͡ʃʲɔdrɔba/

/ʃʲt͡ʃʲɔdrɔba/

From szczodry + -oba. First attested in 1436.

Nam prodigalitas amatoribus suis fallacem speciem liberalitatis, largitatis sczodroby, depingit

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 276:

Ex diuina largitate schczodroby

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 284:

Fructus autem spiritus est... benignitas, gl. id est largitas dandi cum delectacione et sine tristicia lutoscz, sczodroba przesz przykrosczy

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 111:

Wsglądnyenyem sczodroby liberalitatis intuitu

1874-1891 [1475], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

(attested in Southern Borderlands, Sieradz-Łęczyca) generosity (willingness to give abundant gifts)


łoktusza

łoktuszka (diminutive)
łochtusza (alternative)

Polish: łoktusza, łoktusa (obsolete or Żywiec)

Silesian: łoktusza

Borrowed from Old Czech loktušě, from Middle High German lachen tuoch. First attested in 1437.

Loktusa fascia

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Policarpusz... wsrzal czlovyeka nagyego, przyrodzenya nyevyeszczyego, obraszą vyelmy skaradego, lokthvszą przepaszanego

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 28:

*Podis pląchtą vel lochtvzą secundum alios nebridą plachtą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 102v:

W lokthuszy sindone

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, Trzemeszno, page 381:

(attested in Masovia, Greater Poland) piece of cloth used for various purposes, e.g. as a loincloth, a scarf, a rag

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland


łoktuszka

Polish: łoktuszka, ochtuska, oftuska (Eastern Kraków)

Silesian: łoktuszka

From łoktusza + -ka. First attested in the 15th century.

Loktusky syndones

1956 [XV med.], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 231v:

In illa die... auferet dominus ornamenta calceamentorum... et armillas opleczky, loktusky

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 322:

In die illa auferet dominus ornamentum calceamentorum... et specula, et syndones, id est loktussky

1882 [XV p.post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 281:

(attested in Silesia) diminutive of łoktusza


przykopa

Polish: przykop, przykopa, krzypopa, krzykopa (Przemyśl)

Deverbal from przykopać. First attested in 1474.

Vladislaus... dux Martino... molendinum in prima fossata inter civitates al. na przykopye ... construere consentit

1905, 1907, 1908 [1474], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume III, number 203:

(hapax legomenon) ditch (canal filled with water drawn from a river)


kurdziel

kurdziel m animacy unattested (canonical)

Polish: kurdziel

Uncertain. First attested in the 15th century.
* Per Bruckner, perhaps from kur + -el with a secondary -d-.
* Sławski via Matzenauer suggests it was borrowed from Middle High German gurfei.
* Bańkowski supposes a compound of kur + (-o-) + dzielić.

Contra kurdzel

1939 [XV p. post.], Adam Bednarski, editor, Materiały do dziejów medycyny polskiej w XIV i XV stuleciu, page 38:

(hapax legomenon) ulcer on a horse's tongue


luśnia

Polish: luśnia, lusznia, lucznia (Middle Polish), luśnio (Przemyśl)

Silesian: luśnia

→ Kashubian: lësznia, lëszniô

→ Slovincian: lësznja

From Middle High German liuhse + -nia. First attested in 1437.

Lusznya forale

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

Furcale, lis uel furcalia in plurali dicuntur ligna currus quatuor, tenencia scalas currus vlg. lusznya

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Furcale […] uel furcalia in plurali dicuntur ligna currus quatuor tenencia scalas currus vlg. lusznya

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 102v:

Lusznya furcale

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

Furcale lusznya

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Southern Borderlands) ladder support rod (rod resting on a wheel axle and supporting a wagon ladder)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Greater Poland; Lesser Poland; Southern Borderlands


ostawić

Polish: ostawić, ôstawić (Przemyśl, Biecz)

Silesian: ôstawić

From o- + stawić. First attested in the 14th century.

Ocecz moy y macz moia ostawili sø me, ale gospodzin przyøl iest me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 16:

Ostavywszy svoye vyedro nyevyasta y przybyegla do myasta

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 248:

(attested in Lesser Poland) to leave (to desert someone or something)

Ostawylyszmi Marczyna przy cząsczy oczczystey

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 848, Kościan:

(attested in Greater Poland) to leave with or to (to not deprive of, to allow something to remain)

Tobe ostawyon iest vbogy, szyrotcze ty będzyesz pomocznyk

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 38:

(transitive, attested in Greater Poland) to leave with or to (to entrust someone to someone's care) [with dative ‘with whom’]

Padnyemi na Fylystini w noci a wibygemi ge..., any genego møsza z nych ostawymi

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 36:

(attested in Lesser Poland) to leave (to not remove, to not take away; to leave in some state) [with instrumental ‘as whom’]

to leave; to spare (to spare someone, to save someone)

Koszczy gego nye stluczyeczye any gego czso ostawyczye asz do yutra

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 10:

Ne ostawisz dusze moiey w pecle

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 10:

Jakom ne ostawila proszne role, czszo by maldrem mogl ossacz na wolwarcze

1967 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 581, Kościan:

Roszdzelą gy szwoyv mylą, a ostavya gy pravym vylv

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 292:

Iudasch... rzekl ym: Ova ya vam slubvyą, yze czo vym kv yego yączyv potrzebnego, vschythko vam povyem, a nycz nye ostavyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 514:

Pospolu nemødri y szalony zgineta. I ostawø czudzim bogaczstwa swoia

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 10:

(attested in Lesser Poland) to leave (to relinquish upon death, sometimes of debts)

Y przecz tak dlugo myeszka przidz sin moy? Yzaly gest tam ostawyon?

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 1:

(transitive) to keep (to hold someone, to not let go)

A gdisz bil wyelblødi ostawyl przed myastem v studnycey wyeczor..., pocznye syø modlycz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 11:

Czczyenye o posvyączanyv kosczyola bozego y o vstavyenyv novey Vylykonoczy, bo myly Krystus, dokonavschy Vylykonoczy starego zakonv..., tvsch potem ostavyl novy testamenth albo zakon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 540:

A tak ostauil tu przed skrzinyø zaslyvbyenya boszego Azapha a bracyø gego, abi przislugowaly przed skrzinyø vstawycznye

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 37:

Potem s Manasse vcyekly ku Dauidowy, kdisz szedl s Fylystinskimy, abi przecyw Saulowi boiowal. A nye boiowal s nymy, bo *wszowszi radø, ostauily gy ksyøszøta fylystinska rzekøc: Nyeprzespyeczno gest glowye naszey nawrocycz syø ku panu swemu Saulowy

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 19:

Ablactare ostawicz aut odschadzicz

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:

Kyedy Iesus byl ve dw lat po svem vrodzenyv, tako yest ostavyon ode szanya, yze daley nye pozyval pyerszy matky svey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 99:

Ablactare est puerum a lacte extrahere entwenen ostąvycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 1v:

(transitive, attested in Greater Poland) to wean (to stop breastfeeding)


zadrać

From za- + drać. First attested in c. 1455.

Nye zadrali sø syø rvcha wasze

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 5:

(hapax legomenon) to wear out, to be destroyed


ślnąć

Middle Polish: lśnąć

Inherited from Proto-Slavic *lьsknǫti. First attested in the 15th century.

Ignis vibrante lumine, slnącza szą jasnosczy, lingue figuram detulit, verbis ut essent proflui et caritate feruidi

1901 [XV ex.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 312:

(reflexive with się, hapax legomenon) to shine, to sparkle


ślnić

Polish: lśnić

From Proto-Slavic *lьsknǫti + -ić. First attested in the 15th century.

Sacivs, vt fieret tibi Cristi fama coruscans, slynyacza, niteris, ecclesias condere et bazilicas

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 336:

(hapax legomenon) to shine, to sparkle, to gleam, to glow


potrzebnie

Polish: potrzebnie

Silesian: potrzebnie

From potrzebny + -ie. First attested in 1436.

Potrzebnye opportune

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 102:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Sed cum oportune, potrzebnye, prudens irascitur, splendet hoc digestum in aureum

1436, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 277:

(attested in Southern Borderlands) rightly, justly


oślnąć

/ɔɕlʲnɑ̃t͡ɕ/

/ɔɕlʲnɑ̃t͡ɕ/

A w tem vsnyenyv gnoy iastkolyci gorøci gemv w oczy vpadnye tak, isze røcze oszlnøl (fieretque caecus)

1930 [c. 1455], “Tob 2”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 11:


siedziesze

third-person singular imperfect of siedzieć


leciech

Middle Polish: leciech


opałka

Polish: opałka, opáłka (Przemyśl)

Silesian: ôpołka

From *opałać + -ka, from o- + pałać. First attested in 1495.

Pro lignis aput Bernhardinos receptis 7 florenos, za opalku 1 grossum, pro luminibus ½ grossi

1892 [1495], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 390:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) furnace kindling (flammable material used for kindling in a furnace)


ulubić

zlw-opl-verb

ulubić pf (imperfective ulubiać or ulubować)

ulubiać (imperfective)
ulubować (imperfective)

Polish: ulubić, ulubieć (Przemyśl)

From u- + lubić. First attested in the 14th century.

Vlubil iesm se w prawdze twoiey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 25, 3:

Ta droga gich szszcoda gim, potem w uscech swogich vlubø se

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 13:

To yest moy syn namyleyschy, v nym szye mnye dobrze vlvvbylo

1968 [92], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page XV p. post.:

Owa dzyeczye moye myle, ktoregozem vybral, y ktorem ze dobrze vlvvbylo dvschy moyey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 328:

+obj

w (+ locative) ‘for whom/what’; with dative ‘subject’

(reflexive with się, sometimes impersonal, attested in Lesser Poland) to find a liking for someone or something, to love someone or something [with w (+ locative) ‘for whom/what’; or with dative ‘subject’]

Iakom ia s Ianem taki tark myal, esze mi sa iutra plascz imyal yroczicz, acz mi sza koni nye vlubi

1920 [1437], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 2494, Zakroczym:

Quia sine fide impossibile est deo placere wlubicz se

1956 [XV med], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 95v:

Gdisz mi syø rzecz vlvbila, vislalem was dwanascze møzow

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 23:

Przez twą czystotą samasz thy zaslvzyla, yzeszye vlyvbyla krolovy nyebyeskyemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 41:

(reflexive with się, attested in Masovia, Silesia) to please someone, to gain someone's recognition or favor [with dative ‘whose favor’]

attested in Masovia; Silesia; attested in Masovia; Silesia


widziech

Goral: widziołek (partially)

desc

Silesian: widziołch, widziołech (partially)


miałasta

Derived from Proto-Slavic *jьmělъ + *esta.


łaziebnik

Polish: łaziebnik

Silesian: łaziybnik

From łaziebny + -ik. First attested in c. 1408.

Nyekthorzy szą y dzyeyą gym beszprawny..., a czy... ny mogą... przyszyagacz, yako gyaczy, pysczkowye, lotrowie y lazebnyczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 29:

Gedny szą beszprawny... a nye moga czlowyekv pomocz przyszyagacz, jako szą lazebnyczy, lotrowye..., wyleganczy albo czy, czo ge o roszboy, o zlodzyeystwo przed prawem przewyczaszono, a tho kakoly przegednaly

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 82, 4:

(attested in Greater Poland) bath attendant; servant in a bathhouse


zewna

Univerbation of ze + Proto-Slavic *vъnъ.

Zewną exterius

1908 [ca. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 133:

Talis fuit (sc. Maria)... in sapiencia dei erudicior, quia totam antiquitatem ac si mente, gl. mente id est zewna

1901 [sciuit XV ex], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:


tołstka

Middle Polish: tołstka

Borrowed from Old Ruthenian [Term?]. First attested in 1497.

Viderunt, quod Iohannes Varysch... spoliavit nebridam al. tolsthka, togam al. czechel in gayo... kmethonisse

1868 [1497], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 340:

(hapax legomenon) headscarf made from thick cloth


dąsno

Middle Polish: dąsna, dąsno, dziąsna

Dąsna fauces

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:


biszkantować

Kvka vel byskanthvye, spyevą modulizat

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 3:

Modulizat kvka vel byskanthvye spyevą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 84r:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) synonym of śpiewać (“to sing”)


bitunkować

From butynek + -ować. First attested in c. 1500.

Bythvnkovącz diuidere spolia

Diuidere spolia bythvnkovącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 42r:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) to divide loot


blankowanie

Polish: blankowanie

From *blankować + -anie, from blanki + -ować. First attested in c. 1455.

Blancovanye, parcan fascenia

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

Blankowanye dila postes

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:

Dilapostes blankowanye

XV p. post., Wokabularz petersburski III, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.32., page 10:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) fortification made of planks


blaskaty

Middle Polish: blaskaty

From blask + -aty. First attested in c. 1500.

Blaskooky, blaskathy, szyl luscus, eyn schylher oder vbersychtig

Luscus […] ein schylher oder vbersychig blaskooky [vel] blaskathy szyl

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 77v:

Blaskaty strabo

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:

(attested in Greater Poland) squint-eyed, cross-eyed, strabismic (afflicted with, or pertaining to, strabismus)

Blaskathy vagus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 8:

(hapax legomenon) corruption of błąkający się


blaskooki

Middle Polish: blaskooki

From blask + -o- + oko + -i. First attested in 1466.

Non erit aliquis blesus roszoky aut blaszkooky

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

Nullus erit blesus blaszkooky albo rozoky albo szarlooky

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 14:

Blaskooky, blaskathy, szyl luscus; bląskooky strabo, strabus

Strabo id est luscus vbersichtig; Strabus idem bląskooky

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 130v:

(attested in Greater Poland, Masovia, Greater) squint-eyed, cross-eyed, strabismic (afflicted with, or pertaining to, strabismus)

attested in Greater Poland; Greater; attested in Greater Poland; Greater


blegot

Polish: blekot

Inherited from Proto-Slavic *blekotъ. First attested in c. 1500.

Blegoth balbus, eyn stamle

Balbus qui sepe repetit sua verba id est loquendo eyn stamler blegoth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 17v:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) stutterer, stammerer


błazno

Polish: błazen

Silesian: bŏzyn

Inherited from Proto-Slavic *blaznъ. First attested in the 15th century.

Blasznom histrionibus

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 173:

Blasznom cum cesare scolaribus, qui yenerant ad dominum principem... dedi II flor.

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 21:

In balneo dedi Schidor pro smigmate ad lavandum canem Byeliyczek et blasno

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 24:

Blasnowi pro tela ad femoralia et pro crinali de rosis, pro toto dedit X den. ung.

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 34:

Blasnowi a duabus camisiis, quas sibi abluebayit... dedi IIII den. ung.

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 37:

Blasnowi ad balneum ciyile dedi III den. ung.

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 46:

A reformatione fornacis, quam blasno destruxerat..., dedi X den. ung.

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 54:

Pro mitra yulpina blasznowi dedi... XL den. ung.

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 67:

Sutori pro calceis longis factis blasnowi dedi XXXII den. ung.

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 72:

Doctori blasznowi ad mandata domini principis dedi IIII den. ad camisiam ungaricales, dum infirmabatur

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 27:

Blasnowi doctori na grumathka pro cervisia... dedi VI den. ung.

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 28:

Blasno doctori pro pellicio łupino dedi III flor

Podrzeznyącz albo blazno, vyla mimus blaszno, […] blaszno scurra

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Mimus podrzeznyącz albo blazno vyla

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 83r:

Scurra id est leccator proprie qui sequitur curiam gratia cibi blaszno

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122r:

Scurra blaszno

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122v:

(attested in Greater Poland) jester, fool

Naszmyanye... zalonego a blasna... strazlywego ridiculum... fatuum... pusillanimem

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 262:


błędzić

desc

Polish: błądzić, błędzić (Middle Polish), błąsieć (“to be delirious with fever”) (Chełmno)

Silesian: błōńdzić

/bɫæ̃d͡ʑit͡ɕ/

/bɫæ̃d͡ʑit͡ɕ/

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *blándīˀtei
Proto-Slavic *blǫditi
Old Polish błędzić
Inherited from Proto-Slavic *blǭdìti. By surface analysis, błąd + -ić. First attested in the 14th century.

etymon

Blødzycz gee vczynyl w przezdroszy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 40:

Blødzyl gesm yako owcza, yasz zaghynala gest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 176:

Blondzycz diuagari

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 488:

Bylyscze nyegdy yako owcze blądzącze eratis enim sicut owes errantes

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 83:

Gdisz vsrzisz volv brata twego albo owczø blødzøcze, nye minyesz gich

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 1:

Przekløti, ktosz dopvsci blødzicz slepemv na drodze

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 18:

Blandzączego herentem

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 10:

*Blodzyly na puszczy w powodzyu

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 106, 4:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia, Southern Borderlands) to err (to wander, to stray, to rove)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Greater Poland; Southern Borderlands

Blandzicz fluctuare

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

Nye blandzy non fluctuat

Blandzy titubaverit

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 84:

Blądzącz impingetis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 99:

Nye bandą blandziczy non impinguentur

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 100:

Poloszyly sø grzeszny sydlo mne, a od kazny twogych ne blødzyl gesm

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 110:

Tu zaluye tych, gysz drogy prawdy blędzycz potwarzany bywayø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 9:

Nye poydzesz za thluscza szle czynycz any w szandze wyaczsze strony przyszwolysz, aby szye od prawdy nye othchylyl albo bladzyl

1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 286:

Ty cztyrzy elementa... przeciw jego mocnemu a stałemu przyrodzeniu nic nie błądziły

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 156:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to leave, to abandon

Oddalili sø se grzesznicy od porodzena, blødzili sø od brzucha

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 57, 3:

Weszgi czi blødzø sercem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 94, 10:

Nye bladzycze nolite errare, deus enim non irridetur

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 112:

Gdy szwa rodzyna szandza, czasztho... na szkaszanyv blandzv

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 332:

Gydącza mnye vyedzy, bladzacza odvodzy, przywraczayacza przyymy, vpadayacza podnaschay

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 153:

Blądzy errat

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 178:

Falszyvy Szydovye blądzą, pysma szwyąthego nye vydzą

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 21:

Odpowiedziawszy miły Jesus i rzekł im: Błądzicie nie wiedząc pisma ani mocy bożej

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 414:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands, Masovia) to err (to act inappropriately)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

Thagy szyą vel bladzy delirat

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Delirat thagy szyą vel bladzy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 38r:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) to blather (talk nonsense)


borowica

Inherited from Proto-Slavic *borovica. By surface analysis, borowy + -ica. First attested in c. 1500.

Mirica que eciam t[r]amarica dicitur borovyczą vel paprocz filix idem

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 83v:

Dryopteris filix-mas
Dryopteris filix-mas#Translingual

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) male fern (Dryopteris filix-mas)


bronka

From brona + -ka. First attested in 1442.

Gerrearum in plurali dicuntur sepes ferree vel reticule circa altaria et choro vlg. bronka

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Uczyn... oltarz offyerny y bronkø gego myedzanøø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 16:

Przykril gy zlotem przeczystym s bronkøø y szczyanamy, y rogy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 26:

Bronkøø gego podobnøø szyeczy yczynyl myedzyanø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 4:

Bronka craticula

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 2:

Bronka craticula

[c. 1455-1460], Wokabularz łacińsko-polski, page 528:

Gerre […] in plurali dicuntur sepes [gerree] ferree uel reticule circa *alteria et choros vlg. bronka

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 107v:

(attested in Southern Borderlands, Greater Poland) trellis, fence

attested in Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Greater Poland

Bronky crates

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 102:

(hapax legomenon) large perforated spoon

Clatrum proprie vlg. bronką

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 75v:


browarnia

Polish: browarnia

Silesian: brŏwarnia

From browar + -nia. First attested in c. 1500.

Braxiatorium ein brewhausz browarnya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20r:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) brewery


browarz

browarz m animacy unattested (canonical)

Borrowed from Middle High German broawer (“brewer”). First attested in c. 1500.

bor+

Braxator ein brewer browarz

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) brewer (person who brews beer)


bruspłat

bruspłat m animacy unattested (canonical)
blucbrach (alternative)
blusbrach (alternative)
brostblach (alternative)
brusblach (alternative)
brustblach (alternative)
bruzblach (alternative)
lucbrach (alternative)
lucbracht (alternative)
rusblach (alternative)

Borrowed from Middle High German brustplate. First attested in 1394.

Pro pectorali dicto bruszplath

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 199:

Pro I brusplath vni Walacho 1/2 marc.

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 206:

Pro pectorali dicto brusblach

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 192:

Brusblach lagium

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

Recepisti... arma ad pectus pertinencia al. brusblyachy

1925 [1447], Roczniki Historyczne, volume IV, page 129:

Brusblach pectulium

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:

Brusblach logium

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

Duas loricas, clobuczek et hunczkop et bluczbrach

[1434], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Warsaw, pages 2, 300:

Blusbrach pectorale

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Loricas, galeas, blusbrachy

1856-1870 [1437], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2700:

Jan Grzimala sartor restituit galeam clopuczecz et pectorale *brzostblach

1892 [1424], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 141:

Luczbrachi toracibus

1874-1891 [1451], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

Za plati a. luczbrach pro torace

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 75:

Rvsblachy toraces

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 332:

[P]ectulium id est ad pectus pertinens vlg. luczbrachth

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 147ra:

Pectulium brusblach

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 12:

(attested in Masovia, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) synonym of napierśnik (“breastplate”)

Logium lamina sacerdotis in pectore id est racionale proprie brustblach

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 137r:

Logium brusblach

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

chest ornament (ornament worn by a priest on his garments in the form of a plate made of precious metal)


blucbrach

blucbrach m animacy unattested (canonical)


blusbrach

blusbrach m animacy unattested (canonical)


brostblach

brostblach m animacy unattested (canonical)


brusblach

brusblach m animacy unattested (canonical)


brustblach

brustblach m animacy unattested (canonical)


bruzblach

bruzblach m animacy unattested (canonical)


lucbracht

lucbracht m animacy unattested (canonical)


rusblach

rusblach m animacy unattested (canonical)


lucbrach

lucbrach m animacy unattested (canonical)


brutfanna

desc

Polish: brytfanna, brotwanna, brutwanna, brotfanna, brytwanna (Middle Polish), brycáska (Western Kraków)

Silesian: brutfana

Borrowed from Middle High German brât-phanne. First attested in c. 1500.

bor+

Frixorium panew vel brvthffanną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 54v:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) drip pan, roasting pan (flat metal dish used for baking or frying)


brzydkość

desc

Polish: brzydkość, brzydość (Near Masovian, Wojcieszków)

Silesian: brzidkość

Etymology tree
Proto-Slavic *bridъ
Proto-Slavic *-ъkъ
Proto-Slavic *bridъkъ
Old Polish brzydki
Proto-Balto-Slavic *-astis
Proto-Slavic *-ostь
Old Polish -ość
Old Polish brzydkość
From brzydki + -ość. First attested in 1437.

etymon

Saturabitur opprobriis brzythkosczy, przeczywnosczy, pothvarzy, sromothy, przyganyanya, bodrzesnyanya, nasmyevanya, naygravanya

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) disgust (feeling of disgust; disgusting thing)

(attested in Masovia, figuratively, hapax legomenon) ugly word

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

Gorne modli, ... iøsz bil vdzalal Salomon... Melchon, brzitkoscy sinow Amon, poganbyl krol a zlamal sochi

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 13:

(figuratively, hapax legomenon) pagan deity

Brzythkosczy fastidium

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 353:

Brzythkoscz opprobrium

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 151:

Brzitcosczi fastidium

Abominatio greuslichheyt brzythkoscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 1v:

De luxuria veniunt... horror *przithkoscz futuri seculi

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 339:

Brythkoscz abolitio

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) horror; disaster

Brzitkoscz nausea

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Nausea est appetitus vomendi causatus ex fetore et contingit in mari proprie wulgerunge brzythkoscz albo ochwath

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 86v:


bytność

From bytny + -ość. First attested in 1444.

Dla bitnosczy racione esse

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

Dostoyna bitnoscz res essencia digna

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:

Bythnoscz substancia

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 352:

W[y] bythnoschi in situ

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 48:

Bythnosczy unius essencie

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 367:

W bythnosczy in essencia

Bithnosczy essencie

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 157:

W yey bythnoszczy in substancia

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 267:

Bithnoszczy essencie

Moya bythnoscz esse meum

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

Przes miloscz oczyscza schandza oth grzechow, a rodzacz vsznanye oczyscza rosum..., yschbi mogl czlovyek vidzecz ovego, gensche gest f swoye bithnosczy cromya czala fides enim operans per dileccionem mundat affectum a viciis et generans cognacionem mundat intellectum a fantasiis, ut intueri possit eum, qui est sine corpore subsistens

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 349v:

Bithnosczy

Sunt tres substancie bithnosczy

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 323:

S bythnosczy

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 288:

Bythnoscz substancia

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 176:

Bythnosczy subsistence

1901 [XV ex.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:

Essencia bythnoscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 46v:

Substantia a substo quia substat accidenti ein selbwesen; etiam substantia dicitur possessio alicuius vel diuitie gysnoscz bythnoscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 132v:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Silesia, Greater Poland) being, existence, essence

attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland


bytny

From byt + -ny. First attested in the 15th century.

Bytny, vec[z]uysthy, essencialis

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 200:

Bytny, vec[z]uysthy, essencialis

Vyerne, prawdziue, bytnye

1877-1881 [XV p. post.], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2242:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) existing, real


cebrnik

cebrnik m animacy unattested (canonical)

From ceber + -nik. First attested in 1448.

Tina est instrumentum aptum ad portandum aquam uel alium liquorem eyn czobir Inde tinale czebrnyk

1448, Wokabularz jagielloński, Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. BJ Rkp. 2454, page 324v:

(hapax legomenon) carrying pole (rod for carrying buckets)


cegielny

/t͡sɛɡʲɛlʲniː/

From cegła + -ny. First attested in the 15th century.

[...] myary czegelney yako drzewyey any wczora, any dzysz?

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 14:

Latifera noszydla czyegelne

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 73v:

(relational, attested in Greater Poland) brick (building material obtained from dried or fired clay with an admixture of sand, formed into cuboid blocks)


ceklarz

ceklarz m animacy unattested (canonical)

Borrowed from Middle High German zirkære. First attested in 1491.

bor+

Ego existens in servicio civitatis circuivi per plateas cum czeklarze

1874 [1491], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 860:

Lictor quasi legis ictor eyn peyniger vel stocker czeklarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75r:

(attested in Greater Poland) servant from the city guard


celbrat

celbrat m animacy unattested (canonical)

Borrowed from Middle High German zalbret. First attested in 1437.

Celbrat trapizetum

1885-2024 [1437], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 16:

Spondula lignea et duo trapaseta al. czelbraty, unum maius altero

1898-2024 [1495], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 61:

In quam mensam est eciam reposita tabella cum trapasetis al. czelbrathy, in ąuibus sunt notata aliqua percepta et debita

Czelbrat spirillum

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 8:

*Spirillum czelbrat

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

Trapeta vel trapetum eyn zelbret... czyelbrat

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 140v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) money board (board or table for receiving and counting money)


centnar

centnar m animacy unattested (canonical)
centner (alternative)
cętnar (alternative)

Polish: cetnar

Borrowed from Middle High German zentære, from Latin centēnārius. First attested in 1455.

Concluserunt fusori campane... dare a quolibet czanthnar materie 3 fertones

1917 [1455], Jan Ptaśnik, editor, Cracovia artificum 1300-1500, number 484, Krakow:

Grzywną vel czanthnar talentum, id est libram

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 116:

Primo yectori ab adduccione... minere sive cupri XXX czentner cum uno quartali et XIII czentner plumbi... dati sunt viginti floreni

1899 [1484], Nicola Iorga, editor, Studii istorice asupra Chiliei şi Cetăţii-Albe, scriere premiată de Academia Română cu premiul Alexandru Bodescu din 1899, Lviv, page 283:

Ad ferrum pro uffnale, pro uno czathnar fabro

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 44:

Talentum kąmyen vel cząthnar vel fvnth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135r:

Talentum est quoddam pondus eyn pfunt cząthnar qui continet in se XX et IIII ffvnthow

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands, Greater Poland) hundredweight (unit of mass)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland


chlebny

Polish: chlebny

Etymology tree
Proto-Germanic *hlaibaz
Gothic 𐌷𐌻𐌰𐌹𐍆𐍃 (hlaifs)bor.
Proto-Slavic *xlě̀bъ
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Proto-Slavic *xlě̀bьnъ
Old Polish chlebny
Inherited from Proto-Slavic *xlě̀bьnъ. By surface analysis, chleb + -ny. First attested in 1393.

etymon

kwas chlebny

Tedy są dopiro rozumieli, iże im rzekł, by sie bali i wiarowali nie kwasu chlebnego, ale nauki i zrady licemiernikow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 361:

Pro saccis famulis paniferis dictis chelbnim regalibus, in quibus panis ad mensam portatur

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 168:

Hanczlik dictus chlepny domine regine

1895 [1403], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume X, page 120:

(attested in of a servant) carrying bread

Winydzcye ku mnye... doiød nye przydø a nye przenyosø was... do zemye plodney y vrodney wyna, zemye chlebney a wynney

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 32:


chmielnik

Polish: chmielnik

From chmiel + -nik. First attested in 1408.

Cum orto, qui vlg. chmelnik dicitur

1913 [1408], Teodor Wierzbowski, editor, Przywileje królewskiego miasta stołecznego Starej Warszawy, 1376-1772, Warsaw, page 8:

Hum[u]leta aliter chmyelniky... plantare

1936 [1419], Anna Dörflerówna, editor, Materiały do historii miasta Sambora 1390-1795, page 11:

Chmyelnyk humuletum

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

Pro... duabus domibus et duobus ortis et cum aliis duobus chmelniki

1868 [1440], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 89:

Humuletus al. chmyelnik

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 9:

Sub orto *humili al. pod chmelnikem

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 479:

Dimittendo humuletum al. mynącz chmyelniky

1856-1870 [1473], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4101:

Humule[n]tus vlg. chmye[l]nyk

1915 [XV ex.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 526:

Humuletum est locus vbi humulus crescit chmyelnyk

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 62r:

(attested in Masovia, Greater Poland) hop garden

Chmelnik diapentica

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 584:

Prunella vulgaris
Prunella vulgaris#Translingual

(hapax legomenon) heal-all (Prunella vulgaris)

Chmyelnyk apium

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5838:

Oenanthe aquatica
Wikispecies:Oenanthe aquatica

(hapax legomenon) fine-leaved water-dropwort (Oenanthe aquatica)


chowiąsło

Epistilum chowiąsło vel obwiąsło

Epistilum chovyaslo vel obvyaslo, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 45vc. 1500:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon, spinning) distaff (upper part of a whorl or a bundle of fibres tied to it)


chrachel

chrachel m animacy unattested (canonical)

From chrachać + -el. First attested in c. 1500.

Screa est stercus quod per os proicitur rotz oder schnodel chrachel

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 121v:

(attested in Greater Poland) phlegm, sputum


chrapota

From chrapać + -ota. First attested in c. 1500.

Raucedo id est vocis amputatio heyserkeyt chrapothą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 113r:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) hoarseness


krząkać

Polish: chrząkać

Silesian: krzōnkać

Inherited from Proto-Slavic *krękati. First attested in c. 1500.

Aper frendit krzaką sgrzytha vel skrzeka

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 54v:

Sus brixitat krząka

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 134v:

Sus grinit kvyczy albo krzaka

(attested in Greater Poland, of a pig) to grunt (to make low, raspy sounds)


chrąska

Polish: chrząstka

From chrzęścić + -ka. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

chrząsłka (alternative)
chrząszczka (alternative)
chrzęsłka (alternative)
krząska (alternative)

Chrzalską cartilagine

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 280:

Crząska gurgia; chrąszka

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

Chrzøschlka lactus

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4938:

Chrzaszlka lacertus

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1921:

Chrząslką cartilago; noszna chrzaslką pirula

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 8:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) cartilage; gristle (usually translucent and somewhat elastic, dense, nonvascular connective tissue found in various forms in the larynx and respiratory tract, in structures such as the external ear, and in the articulating surfaces of joints)


chrząszczka

/xr̝ɑ̃ʃʲt͡ʃʲka/

/xr̝ɑ̃ʃʲt͡ʃʲka/


chrzęstek

chrzęstek m animacy unattested (canonical)

From chrzęścić + -ek. First attested in the 15th century.

Cartilago […] est *tenacitas ossium uel os molle ut naris vel auris proprie *chrzesztek

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 40r:

Cartilago […] est teneritas ossium uel est os molle ut naris uel auris vlg. *chrzestec

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 19v:


krciciel

krciciel m animacy unattested (canonical)


krzciciel

krzciciel m animacy unattested (canonical)


krzściciel

krzściciel m animacy unattested (canonical)

/kr̝ɕt͡ɕit͡ɕɛlʲ/

/kr̝ɕt͡ɕit͡ɕɛlʲ/


chrzebtowy

Polish: grzbietowy

From chrzebt + -owy. First attested in 1461.

Pelliceam bonam […] aspergelinam al. vyewyorkovi, chrzeptovi

1950 [1461], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1015, Warsaw:

(attested in Masovia, hapax legomenon, of leather) back (made from the back of e.g. an animal)

Spina eyn dorn vel chrzyptova koscz [vel] zylą vel lopąthką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 128v:

Spondile svono chrzypthove

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129r:

Obroczył yesm szye w ubostwe moyem, gdy szye skurcza zyla chrzeptowa

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 31, 4:

Chrzyptowa zyla supina dorsi

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 30:

(relational, attested in Greater Poland) spine


chwianie

From chwiać + -anie. First attested in c. 1500.

Commocio rvchąnye chvyanye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 30v:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) verbal noun of chwiać


chwist

Deverbal from Proto-Slavic *xvistati. First attested in c. 1451.

Chwysth mimus

Imo alicubi vocalis producitur et f mollitur, ut fysth et e converso, vocalis corripitur et ff grossatur, ut ffytaa et iterum i breviatur, ut fisth, ffita, figi

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 403:

Chwysth mimus

Lvpire est clamare lecatorum et mimorum vlg. chwystow

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 155r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) jester

Leno […] eyn bub oder eyn decklach chvyst

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 74r:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) adulterer, paramour

Chvistovye nebulones

1874-1891 [1451], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

Me verbis contumeliosis et inhonestis invasit dicens: Pessime et infelix mime al. physczye

1874 [1477], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 921:

(attested in Sieradz-Łęczyca, derogatory) used as an insult


chychotanie

Polish: chichotanie

Inherited from Proto-Slavic *xoxotanьje. First attested in the 15th century.

N[y]a chichotanya ad cachinnos

1874-1891 [XV p. post], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 200:

Cachinnus […] honlachung chychotanye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 21r:

(attested in Masovia, Greater Poland) laughter; guffaw


chytroć

From chytry + -ć. First attested in 1457.

Chytrocz... ls[c]yywocz dolus... astucia

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:

[D]olus... est caliditas mentis uel astucia proprie chytrocz Et pertinet ad mercatores dolando id est ornando verba sua minuunt precium eis hoc modo vlg. potest dici *lsyywocz

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 72ra:

Chytrocz mixtura

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 485:

(attested in Masovia, hapax legomenon) The meaning of this term is uncertain.


ciągadło

Greater Polish: cięgadła

Lesser Polish: ciągadło

/t͡ɕɑ̃ɡadɫɔ/

/t͡ɕɑ̃ɡadɫɔ/

From ciągnąć + -dło. First attested in c. 1500.

Temo eyn deychsel in curru vel gubernaculum nauis dyszlą albo oye albo czyągadlo secundum aliquos

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135v:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon, agriculture) shaft (long wooden pole used to steer a cart, plough, etc., to which draft animals were harnessed)


ciekacz

ciekacz m animacy unattested (canonical)

/t͡ɕɛkaːt͡ʃ/

From ciec + -acz. First attested in 1437.

Czyekacz cartularius

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

Cursor eyn lauffer czyekącz byegvn

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36v:


nocna cień

/nɔt͡snɒ t͡ɕɛɲ/

Literally, “night shade”. First attested in 1442.

*Morella strignus sunt idem vlg. noczna czen

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 147r:

Solanum nigrum
Solanum nigrum#Translingual

(attested in hapax legomenon) black nightshade (Solanum nigrum)


cierznisko

From cierznie + -isko. First attested in c. 1500.

Spinetum est locus vbi spine crescunt vel dornbusch czyerznysko

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 128v:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) thornbush overgrowth (place overgrown with thornbushes)


niecirpiący

/ɲɛt͡ɕirpʲɑ̃t͡siː/

From nie- + cirpiący. First attested in the 14th century.

Necyrpaczy impassibilis

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

(hapax legomenon) unsuffering (incapable of suffering, not subject to suffering)

Snadz przyslaby byla dusza nasza wodø neczyrpøczø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 123, 4:

Infernus... est... plenus fetore intollerabili *neczirpoczego

1956 [XV med.], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 58v:

(attested in Lesser Poland, Silesian) insufferable (hard to bear)

Et ad hoc inducunt insensibilia neczirpøcze

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 69:

(attested in Pomerania, Kuyavia, hapax legomenon) unfeeling (insensitive, deprived of feeling)


cirpliwy

Polish: cierpliwy

Silesian: ciyrpliwy

From cirpieć + -liwy. First attested in the 15th century.

Caritas laszka patiens est czirplyva yest, bo zadanye slosczy rowną, prosta, dobra dusza noszy

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 148:

Patiens gedultig czyrplyvy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 94r:

Nie aniołem, myenya, polecona moc kapłańska, iże oni nigdy nie grzesząc grzechy człowiecze sądzili przez miłosierdzia, ale człowiek cirpliwy ustawion nad ine, bo kiedy nad inemi swą nędzę wspomienie, śmiemy a łaskawy ukaże się jem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 692:

(attested in Greater Poland) patient (able to wait much)


któż

Polish: któż

Etymology tree
Proto-Indo-European *kʷ-
Proto-Indo-European *kʷós
Proto-Balto-Slavic *kas
Proto-Indo-European *só
Proto-Balto-Slavic *tas
Proto-Slavic *tъ
Proto-Slavic *to
Proto-Slavic *kъto
Old Polish kto
Proto-Balto-Slavic *ge
Proto-Slavic *že
Old Polish -ż
Old Polish któż
From kto + -ż. First attested in the 14th century. Compare Old Czech ktož.

etymon

Ach, myly bosse, kthoz v cyebye bycz mosse?

1876-1929 [1413-4], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume 14, page 502:

Ktosz chcze przeto zbawon bycz, tako o troyczy rozvmey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 26:

To to gest prawo kaplanske w lvdv y od tich, ktosz offyervge obyati swe

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 3:


ciotczany

From ciotka + -any. First attested in 1437.

cietczony (alternative)
cioczczany (alternative)
ciotczeny (alternative)
ciotczony (alternative)

Czotczani brat conmaternus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Raduycze sie..., Simunye y Tadeussv, ktorzisczie zasluzily myecz cziotuchna krolewna nyebieszką, a pana Jesussza bratem cziotczonym, bo oba iesteszczie sinowie swiantey Mariey Jakubowey, syostry panyey naszey

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 51b:

Abismy chwalebnych apostolow twogich, Jakuba mnyeyszego y wiaczsego, braczey cziotczony, przirodzeny bili *wspomosczemy

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 54b:

Mathias... tenetur 1 sexagenam grossorum... sorori sue amitali al. czoczczenney

1912-1930 [1439], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume III, page 71:

Thomek... recognouit..., quia prouidum Mathis Congysscher, fratrem suum anitalem vlg. treczonego, fecit et constituit super domum suam potentem

1912-1930 [1445], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume III, page 120:

De consanguineitate:... czothczany brat, sztryczni brath

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

Materteralis czyothczany vel czyothczana

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 80v:

Matrueles dicuntur filii vel filie matertere czyoczczyany braczya albo szyostry po maczyerzy

Amitinus czyothcząny brąth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 9r:

Consobrinus schwester kint sobrinus idem brąthąnek albo czyothcząny brąth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33r:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, relational) aunt, auntly (of children born from one's mother's or father's sister)


cietczony

/t͡ɕɛtt͡ʃʲɔniː/

/t͡ɕɛtt͡ʃʲɔni/


cioczczany

/t͡ɕɔt͡ʃʲt͡ʃʲaniː/

/t͡ɕɔt͡ʃʲt͡ʃʲani/


ciotczeny

/t͡ɕɔtt͡ʃʲɛniː/

/t͡ɕɔtt͡ʃʲɛni/


ciotczony

/t͡ɕɔtt͡ʃʲɔniː/

/t͡ɕɔtt͡ʃʲɔni/


cisowaty

From cis + -owaty. First attested in the 15th century.

Ravus cysowaty

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

(hapax legomenon) chestnut; yewlike (reddish-brown like a yew tree)


cmyntarz

zlw-opl-noun

cmyntarz m inan (augmentative cmyntarzysko)

cmyntarzysko (augmentative)
cmynterz (alternative)
smyntarz (alternative)

desctree

Polish: cmentarz, smętarz (archaic), smętárz (Malbork, Kielce), smyntorz (Poznań)
→ Belarusian: цвінта́р (cvintár)
→ Ukrainian: цви́нтар (cvýntar)

desc

Silesian: smyntŏrz, smyntorz (superseded)

Etymology tree
Proto-Indo-European *ḱey-der.
Ancient Greek κοιμάω (koimáō)
Ancient Greek -τήριος (-tḗrios)
Ancient Greek κοιμητήριον (koimētḗrion)bor.
Latin coemētēriumlbor.
Old Polish cmyntarz
Learned borrowing from Latin cimiterium. First attested in the 14th century.

etymon

Poleczam... dussze, kthorych thv czyala leszą... na szmyntharzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page ap. 1b:

Wstavyami..., aby gdzekoly klyanthi... do cirekwe albo do myastha wnidze, thedi ma przestano oth bozey tham sluzsbi, alye iako s czyrekwye albo se czmyntharza vinydze, boza phala dostoynye szą konacz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Na czmyntharz tamo pobyezal, kamyenym ną obraz czyszkal, bozye rąny yesth odnąwyal

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 137:

Cimiterium ein kirchhoff et dicitur a cimen id est dulce et steron status quasi dulcis status czmyntherz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27r:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) cemetery, graveyard (place for burying the dead)