aż

Inherited from Proto-Slavic *aže. First attested in the first half of the 14th century.

aże (alternative)
haże (alternative)
jaż (alternative)

Wøczsla[w]ow synowecz dal policzek I[a]cuboui parobku, as sø crwa oblal

1888 [1401], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 116:

Yacom ya ymal s Potrkem liczbø, aze ne mal na mø o sszethm cop zalowacz

1920 [1410], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1458, Płońsk:

Pop[r]ossimi Mariey mathki yego, asz nam ghot[o]wa v ssina swego vprossicz daru ducha swenthego

1915 [1423], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 209:

Jako ja tho vyem, haze Pyotr Stanislavem sgednan

1950 [1461], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1118, Warsaw:

A gdy szye masczisny zwadzą a ud[z]erzy geden drugego kamyenyem..., tako asz nye vmrze, ale asz lązą (leg. lęże) w lozv (et ille mortuus non fuerit, sed iacuerit in lectulo Ex 21, 18)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 283:

(attested in Greater Poland, Masovia) connects clauses; that

Quousque jus fiet inter ipsos vlg. asz prawo przebeszy

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1300, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Nye odetchnyesz, az s nymy y zgynyesz (donec extermineris)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 4:

Yacz poydø z nyenagla..., aze (donec) przydø do Seyr

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 14:

Jedno ją wziął, aż natychmiast ona ista sucha laska puściła odrośli

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 32:

(attested in) as soon as, at the moment when; immediately after


aż

desc

Polish: aż, aże (Middle Polish), jaż (Chełmno-Dobrzyń, Kuyavia, Lublin), jaze (Przemyśl), jaz (Przemyśl, Western Lublin, Ponigwoda)

Silesian: aż, aże

Od wirzchnego neba wiszce iego, i potkane iego asz do wirzcha (usque ad summum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 7:

Wszedl asz (usque) do pocolena oczczow swogich y asz (usque) na weky ne vzrzy swecze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 20:

Asz nine (usque nunc) przepowadacz bødø dzywi twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 18:

Ne iest, kto bi vczinil dobrego, ne iest asz do iednego (non est usque ad unum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 2:

Tey niwe Albertus ne bil nigdiy gospodarz po wcupenu asz do tich mayst (pro myast)

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6621:

Tho giste veszele ku dlugosczy gest cy ono bilo velike, przes to iscy szø gest ono od fchodu sluncza asz do szapadu bilo rosczøglo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Od srothnocy asze do balego dna gest cy gim on bil kaszal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

Po nyem dzalal Neemyas..., ksyøszø pol stroni vlyce Betsur, a przecyw grobu Dauidowu, az do ribnyka (et usque ad piscinam)..., a ez do domu mocznich

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 16:

Rozdzelyl wszem po wszitkich ot møsza az (usque) do nyewyasti

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 3:

(attested in Lesser Poland) up to, as far as

Deuicha Maria az pelusek dobrih... ne ymala, a togo dla gy ue zle hustky ogar[nęła]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 31:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain.


słyszeć

Polish: słyszeć

Silesian: słyszeć

Inherited from Proto-Slavic *slyšati. First attested in the 14th century.

Ale ia iaco gluchi ne sliszal iesm (non audiebam)..., vczinil iesm se iaco czlowek ne sliszøczi (non audiens)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 14–5:

(attested in Lesser Poland) to hear (to possess the ability or be able to perceive with the ear)

Sliszcze, smyerni (audiant mansueti), y weselcze se!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 2:

Slyszala (audivit) y wyesszyelyla sze Syon

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 96, 8:

Jszeszmy szliszely y przi tem byly, crzik, placz y wolanye na osszile gwaltu Clari s Gnyezna

1959 [1433], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1560, Poznań:

Nastroiene gich sercza slyszalo iest (praeparationes cordis eorum audivit, Puł: slyszalo) vcho twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 40:

Allecz ve fthore nedzely gescze vy bily slyszely, kakocz on f dzen szødny na szød przydze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to hear (to perceive with the ear)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Kelko sliszeli y poznali iesmi (quanta audivimus) ie y oczczowe naszi powadali sø nam

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 3:

O tobyesmy schlyszely (de te nos audivimus) vyelykye dzyvy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 226:

W glosv radostne[ne]m zwyastvycye, sliszecz daycye (auditum facite), a ogloszcye to asz na krage szemye

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 48, 20:

(attested in Lesser Poland) to hear (to find out by hearing) [with o (+ locative) ‘about whom/what’]

Yakom bil poslem ot Macka y ot Micolaga do Marcina, ysbi vrocil stari list, a on o nem nics ne slisal

1974 [1406], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 157, Kalisz:

Kto taką rzecz slyschal? Cztyrzy dny lezal vmarly v grobye, a on y skrzeszyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 584:

(attested in Greater Poland) to know (to have knowledge about)

Mof thy, Moyseszu, k nam a micz czebe chcemy slyszecz radzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

(attested in Lesser Poland) to hear; to listen carefully to what someone is saying

Boszicze, ... slisz modlitwø, yøsz nosimi

1937 [15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, numbers A–F, Krakow, Warsaw, Częstochowa, Cieszyn, Sandomierz, Płock:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to listen; to fulfill someone's request

Puszcz lyud moy, acz my offyeruge na puszczy. Asz dotøøt slyszecz yesz nye chczyal (audire noluitsti)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Gdyby czlowyek z gyney strony byl, a nan by szlyszecz, ysz yesth wylyeganyecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 27:

(in the infinitive, attested in Greater Poland) it is said, it is heard, they say


natychmiast

desctree

Polish: natychmiast
→ Kashubian: natëchmiast

Silesian: natychmiast

Univerbation of na + tych + miastach, with clipping. Compare modern Polish miast, zamiast. First attested in the 14th century.

Salomee... chczala szø gest ona sviima røkama dothknøcz tego to mastha byla, tedy vøcz natichmasth ge røcze szø ge byle usch[ch]le

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) right away, immediately


musieć

Polish: musieć, musić (Middle Polish)
→ Kashubian: mùszec
→ Slovincian: mùszec

Silesian: musieć

desc

→ Old Ruthenian: мусити (musiti), мусѣти (musěti), мусꙗти (musjati)

Belarusian: му́сіць (músicʹ)

Ukrainian: му́сити (músyty)

Etymology tree
Old High German muozanbor.
Old Czech musitibor.
Old Polish musieć
Borrowed from Old Czech musěti, from Middle High German muozen, from Old High German muozan, from Proto-West Germanic *mōtan. The change of musić to musieć is due to influence from intransitive verbs ending in -eć, i.e. umieć, and woleć. First attested in 1365.

etymon

Libro completo muszysz mi dacz moge mito

1899 [1365], Mathias Bersohn, editor, Księgozbiór katedry płockiej, Płock, page 21:

(attested in Masovia) to have to, to need to, must (to be obliged to)

A szaprafdøcz by ten tho clouek malo sgrzesil, ysze gdisci bi szø on na tho rosmislil, isbicz on f krothke chvyly vmrzecz muszyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

(attested in Lesser Poland) to have to; must; used to indicate certainty


chleb

zlw-opl-noun

chleb m inan (related adjective chlebny or chlebowy)

chlebny (adjective)
chlebowy (adjective)

desctree

Polish: chleb, chlib, kleb (Middle Polish)
→ English: chleb

Polish: chleb, chlib, kleb (Middle Polish)
→ English: chleb

Silesian: chlyb

Etymology tree
Proto-Germanic *hlaibaz
Gothic 𐌷𐌻𐌰𐌹𐍆𐍃 (hlaifs)bor.
Proto-Slavic *xlě̀bъ
Old Polish chleb
Inherited from Proto-Slavic *xlě̀bъ. First attested in the 14th century.

etymon

Ne iest strach boszi przed oczima gich. Czili ne poznaiø wszitcy, czso stroiø lichotø, gisz to szrø lud moy iaco karmø chleba?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 8:

Czlowek..., w iegosz iesm pwal, iensze iadl chleby moie, vweliczil na mø zdradø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 10:

Bili mi sø zlzi moie chlebowe we dne y w noczi, gdi molwø mi na kaszde: Gdze iest bog twoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 3:

Karmicz bødzesz nas chlebem zlez a pyczye dasz nam we zlzach w merze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 79, 6:

Zeschlo iest sercze moie, bo iesm zapomnal giescz chleba mego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 5:

Popyol iaco chleb iadl iesm, a pyczye moie se płaczem smeszal iesm

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 10:

Aby wiwyodl chleeb z szemye

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 16:

Chleeb *serczse czlowyeczye sczwyrdzy albo possyly

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 17:

Prosyly y przyszla cyecyerza, y chleba nebyesskego nasycyl ge

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 39:

Vboghe gego naszyczø chlebow

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 131, 16:

Napelneny pyrzwey, za chlebmy sø se posadzely

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 7:

Chleb nasz phszedny day nam dzysya

15th century, Ojcze nasz - Modlitwa Pańska - Oratio Dominica, page 3:

Stol weliky sweboda, staye na nym pywo y voda, y k temu møszo y chlep

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 10:

Wsząl chleeb w swąthe y teesz welebnee rancze swoy

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 56:

Proverbium: Mowa szyą da movycz, a chleb yescz

1876-1929 [1449], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XV, page 475:

Chleba panis

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 254:

Wyeczyor bødzeczye geszcz myøsso, a rano nasyczeny bødzeczye... chlyebem

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 12:

To gest ten chleb, *kto dal wam pan k gedzenyu... Sbiray yø kaszdi, czso dosycz ma k *genyv

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 15:

Nye bødzesz offyerowacz na kwassonem chlebye krwye offyery mey

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 25:

Bo iest poswyøczon bogv swemv a chlebi obyetne offyerowacz bødze

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 8:

Stoi... obietny owinø modrim plasczem... Chlebi zawszdi na nyem bødø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 7:

Tedi kaplan dal gemu chleb poswyøtni, bo gynego chleba tu nye bilo, geno chlebowye obyetowany

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 6:

Weszmy na swø røkø dzesyøcz chlebow a pokrøtø

1930 [c. 1455], chapter III, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), Reg 14, 3:

Ktorim poleczoni bili ssødi swyøte, wlodnøly nad chlebi a nad wynem

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 29:

Abi z nas kaszdi dal trzecyznø szelyøgow... ku chlebom obyetnim

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 33:

Myesczanyn, czo szyedzy w lawyczy a przedawa chleb albo czokolwyek gynnego, thego dobrze wybracz w radą

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 50:

Boze, daj pokoy, myr a k themu pokratha chleba y czeszky szyr!

1881 [1460], “Wydanie krakowskie dzieła Jana z Turrekrematy Explanatio in Psalterium”, in Józef Przyborowski, editor, Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny. Dwutygodnik ilustrowany poświęcony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historii, sztukom pięknym i literaturze, volume I, Bydgoszcz, page 187:

Panis comeditur... chleb szyą gye

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 399:

Obyethnymy chleby proposicionis panibus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 19:

Po skybye chleba colidriam panis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 39:

W chlebyech in panibus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 85:

Melchyszedech chleb y wyno w szluszbye boszkyey offyerowal

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 88a:

Yeszlysz szyn boszy, rzekny, yszeby kamyenye tho chlebem szyą stalo

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 300:

Nye w samym chlyebye szyvye czlovyek alye ve wsszelkym slove, chtore pochodzy z vsth boszych

Po skybye chlyeba post buccellam

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 142:

Beda mieni, iże po roce *myny uczynił a po czworgu chleba tegoż dnia cudo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 204:

Przyjacielu, daj mi wzajem troje chleba

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 274:

O Judaszu,... ty ręce, które... chleb na puszczy rozmnożyły, umywają tobie twoje nogi niedostojne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 535:

Yen vzywa chlyeba mego nye przeto, by pomogl, alye by tayemnye zavadzyl, podnyeszye pyątą svoyą nad mye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 540:

Tego dla Judasz jest wziął kęs chleba rozmoczonego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 553:

Turestia ogorzali chlep

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 10:

Muscidus panis splesznyaly chleb

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 86r:

Pinsere id est pistare panem facere backen chleb pyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 101r:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Kuyavia, Masovia, Silesia) bread; sacramental bread (baked good made of flour and water, usually sourdough or yeast; single loaf of this, sometimes used in the Christian ritual of the Eucharist before the consecration)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia

Bo z wczena mødrego dobywayø czczy y chleba dobrego

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 81:

Jaco moy synowyecz rodzony, Wawrzinyecz, nye wyschethschy s mego domv, s mego chleba y s moyey soly... any zabil gwaltem Andrzeyowego czlowyeka

1922 [1471], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 15:

Gernold pr[ze]sz svego syna Pyothra, kthorego choua w domv swem y na szvem chlebye, nye sbil barthnyka

1922 [1472], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 77:

Jako sszyn moy badacz ssze mną na genem chlebye y w yenem domv nyedzelny przikaza* nym moym *dzewthky szluzebney Dorothyey oth *Ondrzeya... nye odegnal

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3087, Warsaw:

Maczey Zakrzewsky nye zachowal w domu swogym na swym chlebie y na pywye zlodzeyow, lotrow

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 19:

(attested in Masovia, Lesser Poland, figuratively) bread (maintenance, food, often paired with salt)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

bread (maintenance, food, often paired with salt)


bazar

Polish: bazar
→ Kashubian: bazôr, bazar

Etymology tree
Proto-Indo-European *wes-der.
Proto-Indo-European *kʷel-der.
Middle Persian wʾčʾl
Classical Persian بازارbor.
Ottoman Turkish بازارbor.
Old Polish bazar
Borrowed from Ottoman Turkish بازار (bâzâr). First attested in 1500.

bor+

W Zawolskyey ordze rosstargnąly szyą panovye myedzy ssobą y zabraly bazar, y s poloviczą bazarv poschly do Czirkass. Druga polovicza rosstargala szyą myedzy gymy

1952 [1500], Josip Hamm, editor, Altpolnisches aus kroatischen Archiven, page 175:


nietu

Ysze Hanna bila w dzirzenyv zastawy they... we czthirzech grziwnach, yescze roku nethu

1901 [1424], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 302:

(attested in Lesser Poland) there is no, there are no [with genitive ‘what’]


szukać

Polish: szukać

Silesian: szukać

Uncertain.
Usually explained as borrowed from Middle High German suochen and/or Low German söken.
Boryś, expounding a minority view, regards it as inherited from Proto-Slavic *šukati, ultimately onomatopoeic, with a semantic shift of to make a rustling sound → to speak quietly, to whisper, to murmur / to wander around causing a rustling sound → to look for something making a rustling sound.

Wyącz szą po nym pythano, po wsz[y]thkych domyech szvkano

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 198:

Szøga w myszø prze drugego, szukayø køsza lubego

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 33:

Szukal yesm gy (sc. niemiłościwego, quaesivi eum) y nye yest nalyezyono myasto yego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 36, 38:

Syn czloweczi... przyszedl szukacz, cso bylo sz[gubiono] (venit... quaerere..., quod perierat Luc 19, 10)

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:

We wszem serczy mogem szukal gesm czø (exquisivi te)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 10:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Lesser Poland) to look for, to seek, to search (to attempt to find) [with genitive or accusative]

Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland

Alye ya nye slucham chvaly moyey, yestczy, kto schuka (qui quaerat Jo 8, 50) y ssądzy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 476:

Ait (sc. equus ad leonem): Quesitus, gl. sc. leo perscrutatus szvkany, placidusque venis, te temporis offert gracia

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

Gego miloserdza mamy szobe sukacz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Przecz myluyecze proznoszcz y szukacze lesz (quaeritis mendacium)?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 4, 3:

Znamona grzeszni prawego y szuka vmorziicz (quaerit mortificare) gy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 34:

Pylath potym szukal, yakoby mogl Jezu Krysta wypuszczycz

1911 [Emd of the 15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 472:

+obj

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, Greater Poland) to look for, to seek, to search (to attempt to achieve or gain) [with genitive or accusative; or with infinitive ‘to do what’]

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland

Any gest, gen by svkal dvsze mogey (qui requirat animam meam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 141, 6:

(attested in Lesser Poland) to make an attempt on someone's life

Rozgnewal iest boga grzeszni, podlug mnoszstwa gnewu swego ne szukacz bødze (non quaeret)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 24:

(attested in Lesser Poland) to revenge, to mete out justice

Thedi on, komu oczyecz... przes nyekogo bilbi zabith, schvkacz crzywego i patrzacz ma (reum tentare et inspicere debet)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

(attested in Masovia) to prosecute, to pursue in court

Repetere vsznawacz uel schukacz

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 22:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Blogoslavyeny ssą, ktorzy schukaya (qui audiunt Luc 11, 28) slova mego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 301:


rada

desctree

Polish: rada
→ English: rada
→ Kashubian: rada
→ Slovincian: rada

Silesian: rada

→ Old East Slavic: ра́да (ráda)
Old Ruthenian: ра́да (ráda)
Belarusian: ра́да (ráda)
Ukrainian: ра́да (ráda)
Carpathian Rusyn: ра́да (ráda)
Russian: ра́да (ráda)

Borrowed from Old Czech rada, from Middle High German rât. First attested in the fourteenth century.

etydate

Posluchay slow mich y radi mey (atque consilia)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 19:

Idzy, povyedz pyrvey gloss moye rady

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 45:

Gdyby radzczą albo gyny myesczanyn, czo by gy przyszwano w rada tagemną (ad consilium vocatus), a tha radą wszyawylby (si... consilium... revelaret)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 35, 2:

Fszythczy szemane szøcz szø onj byly do gednego mastha sgachaly [y] y szøcz ony na tho radø byly mely, kakocz bichø ony s tim tho vczinicz bily mely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176a:

Jesu, raczy myą wyszluchacz, a dar rady dobrey my dacz

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 18:

(attested in Lesser Poland) advising; deliberation

Stare radzcze... owynyly przed prawem gednego czlowyeka... a (pro o) gedna rzecz, ktorąsz przed pelna rada wysznal (coram pleno consilio fassus est)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 35, 4:

Tako to ma bycz gysczono, yako szyedzaczą radą wysznala

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 43, 4:

Rada zlich (concilium malignantium) osadla iest me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 17:

Krol y rada gego (consiliatores eius)

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 25:

Mi thake thesz boze gymyą wzywawszi a radą mandrich k sobye zezwafszi (consilio sapientium communicato nobiscum)..., vfalami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

Potem czeszarz s rada senaczka (tandem de consilio senatus) krolyewstvo zydowskye rozdzyelyl na troye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 115:

Wczora wyrzekl ku zydow[skiej] radzye

1911 [End of the fifteenth century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 472:

(attested in Lesser Poland, Masovia) council, board


wiatr

zlw-opl-noun

wiatr m animacy unattested (related adjective wiatrowy or wietrzny)

wiatr m animacy unattested (canonical)
wiatrowy (adjective)
wietrzny (adjective)
wietr (alternative)

Polish: wiatr

desc

Silesian: wiater, wjater (Steuer's Silesian Alphabet), wiatrz

Inherited from Proto-Slavic *větrъ. First attested in the 14th century.

Iscy thamo... na the tho puscy any descz, any vatr, any... sle pouetrze thamocz ono nygdy ne postogy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183b:

Sic pugno, non quasi aerem, nye yako na wyathr, verberans (I Cor 9, 26)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 64:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) wind (real or perceived movement of atmospheric air usually caused by convection or differences in air pressure)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus stworzyl zywyoly, to yest zyemye, wyatr, ogye[ń], wodę

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 73 arg:

(philosophy, alchemy, attested in Greater Poland) wind; air (one of the four elements of the ancient Greeks and Romans)

Wyatr flatus (quoniam fumus flatus est in naribus nostris Sap 2, 2)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 150:

(attested in Greater Poland) breath (air drawn in and out by the lungs)

Po cztirzech wyetrzech (per quattuor ventos) bily wrotny, to gest na wschod sluncza a na zapad, a na polnoci, a na poludnye

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 24:

wind (direction from which the wind may blow; a point of the compass; especially, one of the cardinal points)


-o-

Polish: -o-

Silesian: -o-

Etymology tree
Proto-Slavic *-o-
Old Polish -o-
Inherited from Proto-Slavic *-o-.


biały

Polish: biały

Silesian: bioły

Inherited from Proto-Slavic *bě̃lъ. First attested in the 13th century.

Gorzkye nye chcze, ny mosze bicz slotkym, prosczye mowyącz, byale czarnim

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 246:

Przed obliczym baranka odzane w byale odzyenye in conspectu agni amicti stolis albis

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 275:

Iandrzey... gest clenotu Baranow, czsso nossą byaly baran na czirwoni[m] sczicze

1878-1889 [1422], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 327:

Zøbi gego byelsze mleka (lacte candidiores)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 12:

[To] bilo gest yako szyemyø kolyandrowe byale (album)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 31:

(attested in Greater Poland) white (of a light color)

Z byalego de bysso (decem cortinas de bysso retorta... facies Ex 26, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 18:

Pawloką byala bysso (I Par 4, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 48:


żółw

Polish: żółw

Silesian: żōłw

Zolw rana

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 637:

European pond turtle
European pond turtle

Mus per cellarium ingruente gressu discedens gravi passu pergenti testudini, gl. illi animali zolw, obviauit

Middle of the 15th, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 279:

Testudo […] a testa dicitur et est quoddam animal quia tegimine teste sit cooperta Etiam dicitur camera templi obliqua et curua quia in modum testudinis veteres templorum tecta faciebant vt celi imaginem redderet etiam dicitur scutum eyn schilt zolw albo sklep

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137r:

Testudo sklep vel zolw

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137v:

(attested in Southern Borderlands, Greater Poland) turtle; tortoise (any land or marine reptile of the order Testudines)

attested in Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Greater Poland

Rideo, quod talpa lincem, quod limax, gl. talis vermis de terra genitus zolwf, tigridem, quod aquilam in conflictu provocat scarabeus

1977 [Middle of the 15th century], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Polskie glosy w rękopisie Kroniki Wincentego Kadłubka, page 149:

Bufo […] est nomen vermis venenosi[…] Item bufo est rana terrestris al. zolv

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 30v:

Sicut odor vinee expellit bufones, zolwy, sic odor mundicie Christi debet expellere bufones luxurie, Xc enim super mundiciam dilexit

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:

(attested in Greater Poland) European toad


wymowa

wymówka (diminutive)
wymołwa (alternative)

Polish: wymowa

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Old Polish wymowa
Deverbal from wymówić. First attested in the fourteenth century.

Ku twoiey sprawyedlyuosczi czynienyu wszitki nasze aby szly wimowi

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 13b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) statement, utterance, expression

Trademus ea (sc. documenta moralia), vt intelligas clarius..., per fabulas figurarum, gl. per locuciones fabulosas wymowy

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Wymowa facundia

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Ysz gdiby... then tho pozyczcza za svmmą penyądzy... prosczye a przes kthoreykole wymowy (sine aliqua condicione) yakoby za przerzeczoną svmmą *peynyądzy doszycz czynyącze przyąl (sc. rzeczy zastawione)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 32:

(attested in Masovia) condition; exception

Gdy nyektorzy bywayą pozwany przed naszą oblycznoscz o nyektore vini, ... wziąli sobie obyczay, ysz tho... przykazanym swych panow... czynyą, ktorąsz to wymową od zlosczy y od smyerczy czastokrocz byli wyzwoleny

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 16:

(attested in Lesser Poland) justification; excuse

Contra initum pactum mymo pospolithy slub y wymoua

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 488:

(attested in Greater Poland, Masovia) deal; arrangement, agreement


do-

Etymology tree
Proto-Slavic *do-
Old Polish do-
Inherited from Proto-Slavic *do-.

do- + mówić → domówić

appended to verbs to indicate completion

do- + sypać → dosypać

appended to verbs to indicate addition or furthering a previous process

do- + ić → dojć

appended to verbs to indicate addition or approaching a goal


pan

zlw-opl-noun

pan m pers (female equivalent pani or panna)

desctree

Polish: pan
→ Lithuanian: põnas
→ Yiddish: פּאַן (pan)

Silesian: pōn

desc

→ Old East Slavic: панъ (panŭ) (13ᵗʰ c.)

→ Old East Slavic: панъ (panŭ) (13ᵗʰ c.)

Old Ruthenian: панъ (pan) (14ᵗʰ c.)

Belarusian: пан (pan)

Carpathian Rusyn: пан (pan)

Ukrainian: пан (pan)

→ Middle Russian: панъ (pan) (16ᵗʰ c.)

Russian: пан (pan)

Inherited from Proto-Slavic *gъpanъ. First attested in the 13th century. Displaced gospodzin.

Pan Andreas castellanus Danensis

1881-1882 [1293], Max Perlbach, editor, Pommerellisches Urkundenbuch, page 451:

Esze Boguchna otkaszala Potrkovi dacz swego posagu panu posnanskemu trzinaczcze grziwni

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 368, Poznań:

(attested in Greater Poland) lord (master of a feudal manor)

Omnesque eius (sc. monasterii) villas... cum... incolis... a domino custodie, qui dicitur vlg. pan stroze vel stroznj, semper facimus liberos

1874 [1275], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume IX, page 136:

Dominus castorum dictus wlgo pan bobrowi

(more specifically) beaver official (ducal lord or acting official in charge of beavers, the mammal)

Dicitur pan in Slavonico maior dominus... Xandz autem maior est quam pan, veluti princeps et superior rex

1864 [14th/15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 468:

A *szaprafdocz na tem tho svecze malo takich kaplanof nadze ('najdzie')..., chos bycz ony krole, xøszøtha y tesze pany bogathe o gich sloscz karaly ge

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

Czelny panowye barones

1885-2024 [c. 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 289:

(attested in Lesser Poland, Silesia) dignitary

attested in Lesser Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Silesia

Pana swego wyelkyego, choragyewnego, zabylyszcze, chlopy!

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 2:

Filius tribuni chorøsznego pana

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

Y stalo syø gdisz Achior przestal mowyenya slow swich, roznyewaly syø wszitcy wyelyci panowye (omnes magnates) Olofernovy

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 5,26:

Optimas stoleczny pan

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 62:

Iako Sandziuoy starosta wmovil medzi mnø a medzi Sczepanem, esz ne mal na mø niyednego roku stacz nisz przet timi pani, czso sø nameneni

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 362, Poznań:

(in the plural, law, attested in Greater Poland) court officials

Yssze Marczin ne odmouil Yana szoltisa od rok za swego pana, za Wolwrama

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 381, Poznań:

Jaco pan dzedziczny Dzbansky dal Janowy mlin czynicz w dzedzyczstwo

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1048, Kościan:

Dobrowolne panowe ffeodales

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 487:

Liber (sc. dominus) wolny pan

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 7:

(attested in Greater Poland, Masovia) lord (one possessing similar mastery over others; any feudal superior generally; any nobleman or aristocrat; any chief, prince, or sovereign ruler)

Tedi *rzegk pan Hinczka

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Jako do Vtroszina... przigeli, taco rzecli gednacze pana Hinczkoui

Pani Poluiczska Hanka ma postauicz zachoczczø przecziw Potraszoui Czepurskemu pana choranszego Paska

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 378, Poznań:

Iaco to swatczø, iz pan sandza o tø rzecz alisz po trzech *ledzech zalowal na Troyana

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 433, Poznań:

Iacom sø ne zamowil prze[d] pani Czarnkowskimi Janoui praw bich (leg. być) *vsm krziwen

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 522, Poznań:

Yaco gdy pan Jan Czepurski wyprawil Splawskego s gysczyny, tedi go ne gabal prawem, asz trsy latha mynøly

1959 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 835, Poznań:

Yaco Newstąmp Swekoczsky szedl na pana Janową lanka Potrowskego gwaltem

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 979, Poznań:

Ysze pąn Jaroslaw sz Lubacowa, podkomorze, ne yest vinouat... czterdczesczy grzyven... sza woly

1959 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1117, Poznań:

Vstawyenye przes oswyeczonego ksządza pana Wlodzyslawa (per serenissimum regem Vladislaum), krola polskego, ... w Krakowye... wywolane

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 72:

(attested in Greater Poland, Masovia) title of respect or formality often used with nobility or officials

Postawil gyey panem (constituit eum dominum) domu swego y ksødzem wszego bydla swego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 104:

Ktho tho wsdruschy, dyabel bandzye pan gego duschi

1853 [Fifteenth century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Rogoźno, page 44:

(attested in Greater Poland) lord, master (male head of a household, a father or husband)

Item domina de Czepury prestabit iuramentum...: Jaco yest moy pan ne uinouat Sulcoui trzinaczcze grziwen za Czepuri

1959 [1386], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 4, Poznań:

Blogoslawcze panv (domino) wszyczki syly yego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 102:

(attested in Lesser Poland) Lord (title of God)


chudoba

Polish: chudoba, chudôba (Lasovia)

Inherited from Proto-Slavic *xudoba. By surface analysis, chudy + oba. First attested in the 15th century.

Chudoba macies

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 341:

Ten ps[alm] wypowyada, yze Xpus prze chudobę naszę y nędzę wstal z martwych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 11 arg:


palec

Polish: palec, palic (Lasovia)

Silesian: palec

Inherited from Proto-Slavic *pàlьcь. First attested in the 14th century.

Bo vzrzø nebossa twoia, dzala palczow twogich (opera digitorum tuorum), mesøcz y gwazdy, iesz ies ty vczinil

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 8, 4:

Noszny palecz pedica

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 491:

Pedicus nozny pąlecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 97v:

(anatomy, attested in Lesser Poland, Greater Poland) digit; finger; toe


mnich

zlw-opl-noun

mnich m pers (female equivalent mniszka, related adjective mniski)

desctree

Polish: mnich
→ Kashubian: mich
→ Old Lithuanian: minỹkas, minỹchas
Lithuanian: (dialectal) minỹkas

Borrowed from Old Czech mnich. First attested in 1429.

Jsze pan Micolay Thomiczsky ne schedl... do clastora, do mnichow

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1339, Poznań:


skot

Jaco my Sandziwog kazal swemu ludu wzøndz dwoye skota

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 10, Poznań:

Chwalcze gospodna... swerz y wszelke skoty (bestiae et universa pecora)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 148, 10:

(chiefly collective, attested in Greater Poland, Lesser Poland) horned cattle or animals

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Yze Gotard... nye wsal... pyersczena za dwadzescza scoth

1901 [1421], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 301:

Yako pan Lutek wsyal dzesancz scott penandzy

1974 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 632, Kalisz:

De qualibet arte mechanica medio scoto, prout ius Culmense requirit

1863 [1380], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 96:

(attested in Greater Poland, Masovia) monetary unit worth 1/24 of a grzywna


barchan

Polish: barchan (“fustian”), (Olszytn) barchim, (Warmia) parchim, (Warmia) parchin
→ Kashubian: barchón

Silesian: barchin

Borrowed from Old Czech barchan. First attested in 1370.

Jako themv gwalthowi o szvknya y o barchan, o kthore mnye Borzym poszvąl, *røk mynąl, thako my pomozi boog y szwanthi crzyschs

1950 [1477], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3094, Warsaw:

Pro duobus barchanis

1370, Adam Chmiel, editor, Księgi radzieckie kazimierskie, Krakow, page 20:

Lliniscenia vestis lana et ex lino contexsta vlg. barchan

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 136r:

Liniscenia dicitur vestis ex lino et lana contexta et alio nomine dicitur liniscius proprie barchan

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 145v:

Linistius barchan

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 12:

Liniscema dicitur uestis ex lino et lana contexta et alio nomine dicitur liniscius proprie *brachan

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 131r:

Liniscenia dicitur vestis ex lino et lana contexta Et alio nomine dicitur liniscius proprie barchan

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 129v:

Liniscenia barchan vel brucfa

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Cardiunculus barchan

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 23v:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) fustian

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland


chobot

Polish: chobot (obsolete)

Probably borrowed from Old Czech chobot, from Proto-Slavic *xobotъ

Pirzwy pop Lassota wzzøl mocz od chobota Cønstantina smoka

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 37:


koło

zlw-opl-noun

koło n (diminutive kółko, related adjective kołowy)

desc

Polish: koło, kole (Chełmno-Dobrzyń, Kuyavia, Near Masovian, Malbork, Kielce), kiele (Chełmno-Dobrzyń, Near Masovian, Western Lublin, Eastern Lublin, Lublin Voivodeship), kele (Near Masovian)

Silesian: koło

Etymology tree
Proto-Indo-European *kʷelh₁-
Proto-Indo-European *-os
Proto-Slavic *kȍlo
Old Polish koło
Inherited from Proto-Slavic *kȍlo. First attested in the 14th century.

etymon

Kyedy nad Rzymem chodzylo kolo yakoby slota korona (circulus... corona velut aurea)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 72:

Nicolaus... contra Zegotam... et contra IIII-or kmetones... pro XXX curribus sepis et pro XV cola

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8335:

Gumpha est pars rote eyn nab an dem rad spyczą v kolą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 59r:

Spula czolnek radius idem vel spyczą v kolą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

(attested in Greater Poland) wheel (round device that allows a vehicle to move)

Pani Przechna ne podnosla cola v mlyna w Zeloney Dambrowe visech, nysly iaco mlynarze crolewscy... vstavily

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1238, Poznań:

(attested in Greater Poland) wheel (spinning object i.e. on a mill)


ogień

zlw-opl-noun

ogień m inan (related adjective ogienny or ogniowy)

Polish: ogień

Silesian: ôgyń

Inherited from Proto-Slavic *ogňь. First attested in the 14th century.

Wsczedl iest dym w gnewe iego a ogen (ignis) od oblicza iego zaszegl se iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 10:

Pir grece latine dicitur ignis ogen

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 101r:

Tegale (pro tedale) zalozenye glownye vel ognyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) fire (flame evoked by chemical reactions that is usually a source of heat)

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus stworzyl zywyoly, to yest zyemye, wyatr, ogye[ń], wodę

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 73 arg:

(philosophy, alchemy, attested in Greater Poland) fire (one of the four elements of the ancient Greeks and Romans)

Mnye listopadl dzeya, v ognya szą ludze grzeya

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 325:

(attested in Lesser Poland) conflagration (large fire extending to many objects)

Jaco od Woczechowego ogna sgorzalo Dobrogostowi za *dwadzeiscze griwen

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 320, Poznań:

(attested in Greater Poland) bonfire; campfire

Pan dal grom a graad, a blyzkanye byeszøcze na szemyø... A grad y *ogeyn (et grando, et ignis), smyeszywszy sze pospolu, noszyly sze søø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 24:

lightning (natural flash of light produced by short-duration from the sky)

Gysz sø dobrze czynyly, podø w szywot wekvgy, a ktorzy zle, w oghen wekvgy (in ignem aeternum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 39:

(religion, figurative, attested in Lesser Poland) hell (place of torment in the afterlife)

Ogen duchowni (ignem spiritalem) w serczu podszega

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 6:

(figurative, attested in Lesser Poland) fire; passion

Quidam ciuis... confregit sibi pedes alias tibias et maxime sibi inflati fuerunt... Namasz plath... a thak... nogą obvyn thą massczą, za trzeczym przivy[c]zym vznasch pomocz, yestly bog i chcze, bo vycziągnye ogyen

1939 [End of the 15th century], Adam Bednarski, editor, Materiały do dziejów medycyny polskiej w XIV i XV stuleciu, page 74:

(pathology) inflammation (condition of any part of the body, consisting of congestion of the blood vessels, with obstruction of the blood current, and growth of morbid tissue)


mieć

Polish: mieć

Silesian: mieć

Inherited from Proto-Slavic *jьměti. First attested in the 14th century.

to have, to hold (to contain in one's hands)

(with the passive participle) to have (e.g. to have something (that is) cooked)

(reflexive with się) to fare (to be in any state, or pass through any experience, good or bad)


cukier

desctree

Polish: cukier
→ Old Ruthenian: цꙋкоръ (cukor), цю́коръ (cjúkor), цу́коръ (cúkor), цю́коръ (cjúkor)
Belarusian: цу́кар (cúkar)
Carpathian Rusyn: цу́кор (cúkor)
Ukrainian: цу́кор (cúkor); цу́кар (cúkar), цу́кер (cúker), цу́кур (cúkur) (dialectal)
Belarusian: цу́кар (cúkar)
Carpathian Rusyn: цу́кор (cúkor)
Ukrainian: цу́кор (cúkor); цу́кар (cúkar), цу́кер (cúker), цу́кур (cúkur) (dialectal)

Silesian: cuker

Etymology tree
Proto-Indo-Aryan *śárkaraH
Sanskrit शर्करा (śarkarā)bor.
Middle Persian 𐭱𐭪𐭥 (škʿ)bor.
Arabic سُكَّر (sukkar)bor.
Italian zuccherobor.
Middle High German zuckerbor.
Old Polish cukier
Borrowed from Middle High German zucker. First attested in 1393.

etymon

Czvker melcanne succara

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5194:

Locuste dicuntur sithowye, in quibus sit quedam dulccdo admodum mellis, de quo fit czukier, de quibus beatus Johannes fuit usus

1885-2024 [XV p. pr.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 617:

Locusta est quidam fructus arboris, seu mel silyestre, seu succus cuiusdam arboris, quasi arundinis yacue, de quo succo faciunt czuker

1885-2024 [1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 69:

De quo succo fit czuker

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 357:

Zuker zucarum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 856:

Czukyer zukarum

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2150:

Czuker zucarum

1900 [1481], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5007:

Polszky pyerz, czo w czukyer klado, coriandrum

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5971:

Citera czvker succarum idem

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 28r:

Succarum zucker czvkyer citera idem

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 132v:

Succara czvkyer

Pro XXX talentis czucri

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 157:

Pro VIII libris czucri ad parandos confectus

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 165:

Pro czucro ad parandos confectus

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 179:

Pro I lapide czucri, confectibus ad conuencionem predictam in Sandecz

1874 [1395], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 215:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) sugar (sucrose in the form of small crystals, obtained from sugar cane or sugar beet and used to sweeten food and drink)


król

zlw-opl-noun

król m animacy unattested (female equivalent królowa, diminutive królik, related adjective królewski or królowy)

król m animacy unattested (canonical)
królowa (feminine)
królik (diminutive)
królewski (adjective)
królowy (adjective)

Polish: król

Silesian: krōl

desc

→ Old Ruthenian: кроль (krolʹ), круль (krulʹ)

Inherited from Proto-Slavic *korľь. First attested in c. 1300–1350.

[Mowi krol pogań]sky do crola Ezehiasa, crola zidouskego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 2:

(attested in Lesser Poland) king (male monarch; a man who heads a monarchy)

Slaua crola usemogøcego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 1:

(figuratively, attested in Lesser Poland) God

I kazal krol Pylat vnydz mylemv Iesucristovy vtore

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 757:

Tez za Yordanem, rzeka, yeden Symon, yen byl sluga krolyesky *chy prze mąstwo yego zyvota od zboyecz vybran krolyem (a latronibus rex creatus est). Pastuschy na granyczach zyemye israelskey yednego począstnego pastucha vstavyly krolyem (regem sibi statuerant)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 114:

Krol rex herbarum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1869:

rabbit (mammal of the family Leporidae, with long ears, long hind legs, and a short, fluffy tail)


-ski

Polish: -ski

Etymology tree
Proto-Indo-European *-iskos
Proto-Balto-Slavic *-iškas
Proto-Slavic *-ьskъ
Old Polish -ski
Inherited from Proto-Slavic *-ьskъ.


-i-

Polish: -i-

Etymology tree
Proto-Slavic *-i-
Old Polish -i-
Inherited from Proto-Slavic *-i-.


naton

Lesser Polish: nátoń

First attested in 1400. Compare Old Czech náton.

Nicolaus... contumax... pro nywa, pro naton, pro sepis et pro sepicione facta in pomerio contra Przeczslaum

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 558:

woodshed; woodpile (place where wood is deposited)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Naton *custrum

1885-2024 [15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 29:


bych

Inherited from Proto-Slavic *byxъ. Cognate with Czech bych, Serbo-Croatian bih, Old Church Slavonic бꙑхъ (byxŭ).


osoba

Polish: osoba

Silesian: ôsoba, (proscribed) osoba

→ Old Ruthenian: осо́ба (osóba)

Belarusian: асо́ба (asóba)

Ukrainian: осо́ба (osóba)

→ Russian: осо́ба (osóba)

Inherited from Proto-Slavic *osoba. First attested in the mid 15th century.

Bog gest z osoby (ex substantia) albo sz postawy oczczowy... vrodzon, a czlowekem gest z osoby (ex substantia) maczerzyny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 29, sim. Puł:

(attested in Lesser Poland) essence (quality that makes up or determines a being)

Niżadnemu rozdział nie będzie miedzy osobami (nulla erit distantia personarum) sąsiednimi, takież małego jako wielikiego przesłyszcie ani przymiecie czyjejkoli osoby (personam), bo sąd boży jest

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,17:

Othvorzylo szya nyebo y stapyl dvch szvyąthy w czyelney oszobye (corporali specie Luc 3, 22), yakoby goląbycza, nan

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 300:

(attested in Masovia) form, appearance, shape

Vrząndnyczi... ot ludzy... ot ktorichkoly rzeczi, kupy ktoregokoly bi rodzayu albo ossobi (cuiuscumque generis vel speciei)... bilibi, targowego braacz nye mayąn

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 112:

(attested in Masovia) type, species, kind


bęben

Polish: bęben

Silesian: bymbyn

Inherited from Proto-Slavic *bǫbьnъ. First attested in the 14th century.

Wezmicze psalm a daycze bøben

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 80, 2:

Timpanum est instrumentum musicum ein baucke baben

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 138r:

(attested in Lesser Poland) tambourine (drum with plates attached around it)


czytać

Polish: czytać

Silesian: czytać

Inherited from Proto-Slavic *čitati. By surface analysis, czyść + -ać. First attested in 1453.

W moyem rozvmye pythalem y thakyesz w pyszmye czythalem

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 213:


głos

Polish: głos

Silesian: głos

Inherited from Proto-Slavic *golsъ. First attested in the 14th century.

A glosz sz nebosz gestcy on (sc. cesarz) then to bil vslysal nebesky a rzekøcz mu... tako

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Brznaczy glos vox canora

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Si rubeum vinum nimium quandoque probatur, venter stipatur, vox limpida raucificatur ostry glosz *omyenyawa

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 290:

Spytal yego svyąthy Ian lyekyem glosem (submissa voce): Gospodnye, ktory yest, yen czyą ma zdradzycz? Ktoremv odpovyedzyal myly Iesus tesch lyekkyem glossem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 552:

A tako vøcz ona (sc. Gebal) velikiim gloszem gest bila bogu chualø dala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

Vox a voco […] quia per eam vocamus glosz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 148r:

(attested in Lesser Poland, Silesia, Greater Poland) voice (sound uttered by the mouth)

attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland

Cu glosu sina bozego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 24:

Winydzcye z Babylona, vcyeczcye od Kaldeyskich, w glosv radost[ne]nem zwyastvycye (in voce exultationis annuntiate), sliszecz daycye a ogloszcye to asz na krage szemye

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 48, 20:

Vistøpaiøch z masta Corrozaim, nepriiacele, to sø dyably, urocy cloueca gresnego, gloz sø... scrvsena vslisely

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 9:

(attested in Lesser Poland) voice; speech (act of talking)

Y rozezslan glos asz do Ivdowa pokolena y do Ierusalem wszitkim sinom przewyedzenya (missa est vox in Juda et in Jerusalem omnibus filiis transmigrationis), abi syø sebraly do Ierusalem

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 7:

prescription, order, instruction, bidding, mandate

Quanto enim plures pro aliquo petunt yse gimcy vøce glosof

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 156a:

Wstøpil iest bog w penu, a gospodzin w glosse trøbi (in voce tubae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 46, 5:

Gløbocoscz gløbocoscz wziwa w glosse oken twogich (abyssus abyssum invocat in voce cataractarum tuarum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 9:

Czsosz vczynyl? Glos twego... brata krwye ku mnye krzyczy z zemye (vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra), przeto bødzesz przeklyøti na szemy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 10:

(figuratively) voice (sound given by an instrument or other objects)


broń

Polish: broń

Silesian: brōń

Inherited from Proto-Slavic *bȏrnь. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Wezmi bron y sczit (apprehende arma et scutum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 2:

(attested in Lesser Poland) weapon (instrument of attack or defense in combat or hunting)

Przez bronya spravedlivosczy (per arma iustitiae II Cor 6, 7)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

(figuratively) weapon (anything used for defense)

De clenodio Rolye, rosam cum tribus bronya in clipeo deferentes

1856-1870 [1462], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3681:


obec

Polish: obec

Borrowed from Old Czech obec. Doublet of obiec, an inherited form. First attested in 1439.

Nobilis Andreas produxit... duos nobiles... post patrem, item produxit nobilem Petrum... et Martinum... post matrem, item produxit duos tercios... de communibus al. s obcze... Iurauerunt primi et sequentes..., quod... Andreas... est nobilis

1878-1889 [1439], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 343:

(attested in Greater Poland) a vestigial institution of land law consisting in appointing in customary cases, e.g. when nobility is reprimanded, a group of witnesses with an unblemished reputation, long settled in a given area


rzecz

Polish: rzecz

Silesian: rzecz

Inherited from Proto-Slavic *rěčь with a semantic shift of speech > thing/subject of discussion > any thing. First attested in the 14th century.

Wesoly *czloweg, gen... rozloszy rzeczy (sermones) swoge w sødze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 111, 5:

(attested in Lesser Poland) speech; language; verbal recommendation, command or vow

Moze czlowyek swa rzecz albo gymyenye (bona) w dludze zastawycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 46:

Jaco Boguchwal ne pobral Dobeslaue ye rzeczy w yge domu

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 229, Poznań:

Offyarvgecze obyatø... panv... scopi dwa... s paløczimi rzeczami gich (in libamentis eorum)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 29:

(attested in Greater Poland) thing (that which is considered to exist as a separate entity, object, quality or concept)

Tec to crol y croleuich nebesky v troiakey recy znamenitey ine usitky crole zmyia

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 27:

(attested in Lesser Poland) thing; abstraction (anything abstract, nontangible, or immaterial, i.e. an experience or concept)

Mąka nye czini mączennyka, ale rzecz, o yąsz czirpy

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:

affair, issue (something which needs to be taken care of or resolved, or area of interest)

Czso Pot[r]rek *wold swadki przecziuo Weczenczeui, to ge *wold za [p]prawø rzeczø

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 243, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) case (legal proceeding)

Troiaka rech crola m[ocniejszego po]cazuie: vstauichne uicøzstuo, mochne [włodyc]stuo, velike bogathstuo

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dr 6:

(attested in Lesser Poland) action (act of doing)

Dzywne rzeczy w mylosczy *bendocz poczyøly sszą medzy nąmą

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 480:

(attested in Greater Poland, Masovia) fact; event (that which happened or will happen)

Ne pocladal iesm przed oczima mogima rzeczi neprawdziwey (rem iniustam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 100, 4:

Na thy wszythky rzeczy, na ktorez są braczya y syosthry povynny

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 724:

(attested in Lesser Poland) deed, action; misdeed (that which is done, particularly bad)

Sicut post divisionem Johannes se non intromisit in sculteciam... modo violenti et forti, nec sua re, *rzeczo, ipsam amisit seu per perdit

1897 [1391], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4027, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) reason, cause

Est puer vnus hic, qui habet quinque panes..., sed quid sunt inter tantos myedzy taką rzeczą (pro rzeszą, Jo 6, 8)

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 2:


łóżko

Polish: łóżko

Silesian: łōżko

From łoże + -ko. First attested in the 14th century.

Offerebant ei, inquit, paraliticum iacentem in lecto... Cso nam pres togo nemochnego, na lozcu lezøcego znamona?

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 34:

diminutive of łoże (“bed”) (piece of furniture, usually flat and soft, on which to rest or sleep)


jednota

Polish: jednota

Inherited from Proto-Slavic *edinota/*edьnota. By surface analysis, jeden + -ota. First attested in the fifteenth century.

Ten psalm wypowyada, yze Xps prze zgromadzenye blędnych pysma yednotę przes szwyentego Ducha wzyawya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 28 arg:

(attested in Greater Poland) unity (state of not being separate)

Grandia dum tractat, gednala, senatus, rada, gloria regis, discissos animos in pia vota trahit, v gyednotą gednal

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 329:

Sebrany søø w gednotø (adunati sunt)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 5,23:


ryż

desctree

Polish: ryż
→ Belarusian: рыж (ryž)
→ Lithuanian: rỹžis
→ Ukrainian: риж (ryž)

Silesian: ryż

Borrowed from Old Czech rýž. First attested in 1393.

Pro... I lapide risz

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 171:

Secundus articulus, pro quo querulavit, yidelicet ficus, risz, uvis passis al. roszynky et mandele

1960 [1444], Adam Wolff, Anna Borkiewicz-Celińska, Witold Wołodkiewicz, editors, Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I (1416-1485), volume I, number 200, Warsaw:

(attested in Masovia) rice (seeds, food)

Gith est genus leguminis, proprie rysz, simile cimino secundum aliquos in quantitate et est nigri coloris, et propagitur ad panem, et hic quo ad dulcoracionem panis uel dulcorando panem..., et alio nomine dicitur fiella (pro nigella?)

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Nigella sativa
Nigella sativa#Translingual

(hapax legomenon, attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) black caraway (any plant of the genus Nigella sativa)


piwo

Polish: piwo

Silesian: piwo

Paszek... any se mesczkym prawem obchodzil, any piwa schynkowal

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6574:

Piwo fuca

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2622:


niedźwiedź

zlw-opl-noun

niedźwiedź m animal (female equivalent miedźwiedzica, diminutive miedźwiadek)

miedźwiedzica (feminine)
miedźwiadek (diminutive)
miedźwiedź (alternative)

Polish: niedźwiedź

Silesian: niedźwiydź

→ Old Ruthenian: недвѣдзь (nedvědzʹ)

/ɲɛd͡ʑvʲɛ(ː)t͡ɕ/

/ɲɛd͡ʑvʲɛt͡ɕ/

/ɲɛd͡ʑvʲet͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *medvědь, with a sound change of mj changing to ń as a result of labial dissimilation, (compare Old Czech nedvěd and Old Slovak nedveď) or is a dialectalism (compare Old Polish miasto > Masovian Polish niasto) or hypercorrection (compare Silesian Miymcy), and possibly via association with nie-. First attested in the 13th century.

Czy ystny, boyącz szye zarlocznego svyrza, czvsz lwov albo nyedzvyedzov, y przyyąly Moyseschovy xyągy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 245:

Bądzyely proszycz yaya, azaly yemv poda nyedzvyedzya (scorpionem Luc 11, 12)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 275:

scorpion (any of various arachnids of the order Scorpiones)


bóbr

bóbr m animal (related adjective bobrowy)

desc

Polish: bóbr, bober (Podlachia, Zagórze)

Silesian: biber

Etymology tree
Proto-Indo-European *bʰerH-
Proto-Indo-European *-us
Proto-Indo-European *bʰébʰrus
Proto-Balto-Slavic *bebrus
Proto-Slavic *bobrъ
Old Polish bóbr
Inherited from Proto-Slavic *bobrъ. First attested in 1256.

etymon

Cszom lowil bobri, tom lowil w mey rzecze, ale ne w Michalowe zawodze

1920 [1402], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 149, Płońsk:

Jako Czso zabiti bobri y wydry, tho sabythy na mem, a nye *Swyantoslaowem

1861 [1420], Józef Przyborowski, editor, Vetustissimam adiectivorum linguae Polonae declinationem monumentis ineditis illustravit, Greater Poland, page 14:

Jze Andrzey... gest tego praw, tso nanj zalowano o *dwaneczcze bobrow et o[d] gednaczcze kuny, tego ne wsąl

1856-1870 [1442], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3069:

Bobr fiber

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 269:

Bobr

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

Any bobru s ranky *Maczayowy woytha wzal gwałtem

1895 [1461], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 53:

Bobr girogrillus dicitur a croceo colore et est animal habitans in aquis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume W, page 22:

Bobr castor

1874-1891 [1471], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 283:

Bobr castor

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 353:

Bobr[z] *viber

1885-2024 [XV p.post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 8:

Bobr castor, bobr fiber

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Castor fuit vnus filiorum iouis et pollux fuit frater eius per quos antiqui iurabant Eciam castor est quoddam animal sc. bobr

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 66r:

Castor fuit vnus filiorum Iouis et polux fuit frater eius per quos antiqui iurabant eciam castor est quoddam animal sc. bobr

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 46va:

Viber [bro] *bobrz

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

Castor id est fiber ein piber vel prefectus orbis bobr

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 24v:

Fiber id est castor eyn biber oder eyn otter quod alio nomine dicitur fiber bobr

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 51v:

(attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland) beaver (mammal of the genus Castor)

attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland

Facimus insuper omnes incolas villarum... ab omnibus exactionibus, que vlg. staan, stroza, pouoz, preuod, ouis, vacca, bobri nuncupantur, cum omni posteritate sua liberos

1853 [1256], Antoni Muczkowski, Leon Ryszczewski, editors, Codex diplomaticus Poloniae [Diplomatic code of Poland], volume III, page 70:

Facimus insuper omnes incolas villarum... ab omnibus exactionibus, que vlg. stan, stroża, powoz, przewod, ouis, vacca, bobry nuncupantur, cum omni posteritate sua liberos

Facimus... omnes... villas... reddendo in perpetuum ab his servitiis et solutionibus, stan videlicet, strosa, povoz, crova, ovis, bobri... semper immunes, liberos et exemptos

1867 [1266], Monografia opactwa cystersów we wsi Mogile, volume II, number 27, Mogiła Abbey:

Facimus... omnes... incolas ville ab alijs solucionibus et seruicijs, videlicet powoź, stróża... a stan, targoue, croua, bobri, owcha... liberos

1874 [1295], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume I, page 136:

(in the plural, attested in Silesia) type of tribute of Polish law


cielę

Polish: cielę

Silesian: cielã

Inherited from Proto-Slavic *telę̀. First attested in the 14th century.

Ogarnøli me czeløt wele y iunczowe tlusci osedli me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 12:

Ne wezmø z domu twego czeløt ani s stad twich kozlow

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 10:

Tegdi przymesz ofarø..., tegdi wloszø na twoy oltarz czeløt

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 20:

Y vczynyly czyelø w Orebv, y modlyly sø sie rytym balwanom

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 20:

Y przemyenyly *seø slawø swoyø w podobenstwo czeløcza gedzøczego syeno

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 21:

A *podalismø mu... dwe crowe, dwoye czeli[ø]th, dwa cona

1872 [XV in.], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 118:

Iurabit..., yze dal pancznacze grzywen y crową s czelancz[em]

1895 [1420], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 151:

Debet reddere... sex cornuta peccora, tres juuenes vlg. czelantha duorum annorum et tres vaccas

1856-1870 [1422], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1864:

Mikolay... *zayaul owcze... y czelantha: sto owyecz przessz troya a czelanth szedmoro

1861 [1432], Józef Przyborowski, editor, Vetustissimam adiectivorum linguae Polonae declinationem monumentis ineditis illustravit, Greater Poland, page 24:

Paulus... dedit... vitulum unius anni stantem post fornacem al. czelą za pyeczem

1921 [1436], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 241:

Yako czsom zayanl owcze pana Szymanowy..., thom zayanl na sszwem szyce y czelantha

1925 [1432-1437], Roczniki Historyczne, volume XV, Pyzdry, page 246:

Item octo czelanth

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 273:

Debet dare... vaccam cum hynulo anni preteriti al. s czyelączyem lonskim

1921 [1447], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 128:

Tegdy nakladøø na oltarz tvoy cieløøt

1401–1425, Karta Świdzińskiego, przekład psalmu 50, Krakow:

Pecceavi vpeklem, in populo w popyele, comedi celum czelą

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 517:

A sam byeszal ku stadu, a wszøl czyelyø tluste a wyelmy dobre, a dal ge pacholku, genze w masie a w mlecze to czyelø warzyl y poloszil przed nymy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 7:

A wrocyw syø na lup, pobrał owce, woli y cyelyøta, y zbyly ge na zemy, a gedly se krwyø

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 32:

Debet reddere... yitulam et duos vitulos al. czelanth

1868 [1457], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 22:

Facilem poterimus diflferenciam ponere, ut si scribamus cz et y, ut: czyalo, czyasno, czyemø, czyelø, czyolek

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 407:

Ale celøcu y calu pod c przypissy thak gemv

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 413:

Jakom ya kmyeczyw Jacubowy... krowy s *czyelanczon... nye wszalem gwaltem

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 275:

Pro eo, quia tu... inequitasti in hereditatem ville Kryszowycze..., recepisti ibidem decem boves et alia pecora minora al. *czylyątha viginti varii coloris

1868 [1491], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 316:

Zlomy gospodzyn czedry lybayn[s]ke i pomnyeyszy ye yako czyelyę lybaynske

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 28, 6:

Bo moya sø wszytka zwyerzęta lyassow, czyelyęta na gorach y wolowye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 49, 11:

Wyelbycz gy będę w chwalye i lyubo będze bogu nad czyelyę mlode, yesz dobywa rogow y paznokty

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 68, 36:

Ociec rzekł... ku swem sługam:... przywiedźcie ci[e]lę tłuste, zabijcież, abyśmy używali i godowali

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 387:

Iuuentus est bos iuuenis Iuuenta iuuenis vacca vlg. czelą

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 130r:

Vitulus eyn kalp czyelą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 146v:

Czielą dąnthe conflatile

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 29:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) calf (young bovine)

Wibral s tego, czso gymyal...: kooz dwyessczye, kozlow dwadzeszczya..., *wyelblodow y *gyg czyelyød trzydzeszczy... y poslal

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 15:

attested in Lesser Poland; Greater Poland


pytel

Polish: pytel

Silesian: pytel

→ Kashubian: pëtel

→ Slovincian: pëtel

Borrowed from Old Czech pytel. First attested in 1393.

Iacom ya nye powsczagnal Andrzeye po rakoyemstwie... anym mu pytl y gynschich sczebrzuchow domowich pokrat gwaltem

1895 [1462], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 53:

*Taratentara […] uel *taratentarum id est [est] instrvmentum cum *quuo farina colatur vlg. pytel

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 256v:

Dodacium vlg. pytel

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 91r:

Politrudium vlg. pythel

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 165v:

[D]odacium vlg. pytel

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 72ra:

Taratantara pytel

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 13:

Dodacium pythel

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 6:

Taratantara pytel

XV p. post., Wokabularz petersburski III, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.32., page 11:

Taratantara est instrumentum quo farina colatur id est purgatur pythel est etiam clangor tube quod alio nomine dicitur *dodatrum pythel

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135r:

(attested in Greater Poland) type of bag-shaped sieve used for sifting flour

Ale ia, gdisz my szalosciwi bili, obloczil iesm se w pitel

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 15:

Po[ło]szil iesm odzene moie pitlem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 14:

Seipsum exinaniuit formam serui accipiens pythel

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 62:

(attested in Lesser Poland, Pomerania, Greater Poland) bag made of thick canvas; penitential shirt

attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland


akademski

From Latin acadēmicus + -ski. First attested in 1471.

Skaly achademskye studia achademye, gimnasia

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 5:


babica

From baba + -ica. First attested in 1472. Compare Polish babica and Silesian babica.

Babicza salix

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 246:

willow (any of various deciduous trees or shrubs in the genus Salix)


robotnik

zlw-opl-noun

robotnik m animacy unattested (female equivalent robotnica)

robotnik m animacy unattested (canonical)
robotnica (feminine)

Polish: robotnik

Silesian: robotnik

Inherited from Proto-Slavic *orbotьnikъ. By surface analysis, robota + -nik. First attested in 1402.

Sąly robothnyczy, nyechay czinyą (si laboratores sunt, faciant, quod volunt)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Cszom segnal Goskowa robotnika, tom segnal... w mem

1920 [1402], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 252, Płońsk:

Sini Iudzini a ierusalemske chcecye sobye podbycz w robotnyki a w robotnyce (in servos et ancillas)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 10: