przyjechać

Polish: przyjechać

Silesian: przijechać

From przy- + jechać. First attested in the 14th century.

Po yego ziuocze przyachawszi, Hanka vibila Sechnø gwalthem sz dzedzini

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 376, Poznań:

Tych dny byl v Yerusalem, bo byl przyyąl ku svyątemv dnyv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 796:

Navyeczey szye dzyvovaly kupczy, ktorzy byly na kupye przyąly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 664:

Dzen mu dal, kedy mal pon prziyechacz a on ne prziyal

1967 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 725, Kościan:

Trzy kroleue... do milego Xa szøcz ony... bily przygachaly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Jacosmy przy tem bili, kyedy possel przyyal ot pana Golskyego do pana Barthossa

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 868, Kościan:

Yakom ya nye przyechaw na wozye gwalthem z domu swego, nye zabralem zyrdzy robothy Sczepanowey

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1356, Warsaw:

Ona kroleua... gestcy ona bila k nemv przygachala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Tego na czø zaluyø, esesz prziyachal na moyø dzedzinø cum tuo judice y sandzilesz mego czloueca gwaltem

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1654, Brześć Kujawski Voivodeship:

Yzeszmy byly poszly ot pana Jana do Olbrachta..., aby prziyal przet pana Jana

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 706, Kościan:

Przyyedzyely krol na prawo w myasto

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 97:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia, Kuyavia) to come (to arrive by driving or riding) [with ku (+ dative) ‘to whom/what’], [with na (+ accusative) ‘for what’], [with po (+ accusative) ‘for whom/what’], [with do (+ genitive) ‘to whom’], [with z (+ genitive) ‘from what’], [with przed (+ accusative) ‘before/in front of whom’], [with w (+ accusative) ‘into what’]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Jakom ja na ymyeny yego na Vyczolkovye, gwalthem przyyechaw samoczwarth, nye zadalem mv trzech ran

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1415, Warsaw:

Jakom ya przigechawschi sszamoczwarth do domv Mikolayowego nye sszbilem czeladnyka

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3045, Warsaw:

Jakom ya nye przyal gwaltownye s Pyelaskowa... do domv Pyotrowa... anym odbyl zamkv yego

1950 [1478], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1209, Warsaw:

Jako Bolesta, przyyachaw samoczwarth na Katharzinino dzirszenye, pobral cury, jaycze gwaltem

1950 [1426], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 180, Warsaw:

Jaco Jasek przijal w mø dzerzewa samotrecz... y sedl *gwlatem moczø do mego mlina

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 339, Poznań:

(attested in Masovia, Greater Poland) to invade, to attack [with do (+ genitive) ‘to what’], [with na (+ accusative) ‘for whom/what’], [with w (+ accusative) ‘into what’]

Yako Pechno prziyal dwoyan granyczø

1967 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 128, Kościan:

(attested in Greater Poland) to transit, to cross


ośm

desc

Polish: osiem, osim (Middle Polish), ośm (obsolete), ôsim (Przemyśl)

Silesian: ôziym

Inherited from Proto-Slavic *osmь. First attested in the 14th century.


chód

Polish: chód

Silesian: chōd

Inherited from Proto-Slavic *xodъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Vsta prawego mislicz bødø mødroscz... y ne zdradzoni bødø chodowe iego (non supplantabuntur gressus eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 33:

Owcze gych plodne, opylwyte w chodzech swogych (oves eorum fetosae, abundantes in egressibus suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 143, 16:

V gospodna chod czloweczi sprawon bødze (gressus hominis dirigentur) a drogø pocoia bødze chczecz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 24:

(attested in Lesser Poland) behavior (method and way of living and acting)


przedmowa

Polish: przedmowa

Etymology tree
Middle High German vorredecalq.
Proto-Slavic *perdъ
Old Polish przed
Old Polish przed-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъlva
Old Polish mowa
Old Polish przedmowa
Calque of Middle High German vorrede, vorred, from przed- + mowa. First attested in 1471.

cal

Themate przedmową aut ante libros (war. lub. rp.: themate, id est materia *przetdmową aut ante libros; Esth prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 57:


-kolwiek

Polish: -kolwiek

Silesian: (rare) -kolwiek

Etymology tree
Proto-Slavic *kolivě
Proto-Indo-European *-kos
Proto-Slavic *-kъ
Proto-Slavic *kolivěkъ
Old Polish -kolwiek
Inherited from Proto-Slavic *kolivěkъ.

etymon

indefinite pronoun
indefinite pronoun#English

forms indefinite pronouns; -ever, -soever, any-


boży

Polish: boży

Silesian: boży

Inherited from Proto-Slavic *božьjь. By surface analysis, bóg + -y. First attested in the 14th century.

Swøthy Barthlomeg gest byl skorø swego czala sdrzucyl, isbicz szø on bosziim ryczerzem vkaszal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

Szyn boszy... prysetl bil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177a:

Gestcy on bil f Rzyme mathky bosze obrasz ... vydzal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Iozias... pobral koscy z rowow y spalyl koscy na oltarzv, a pokalyal gy podle slowa boszego, gesz mowyl møsz boszi

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 16:

Pouedamcy... slugam bosziim

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

Gesm wydzal twarz twø yako boszøø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 10:

Nye bil posluszen vst boszich

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 21:

Owa oczi bosze na ti, gisz se iego boiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 18:

Aby wzwyedzeli... przesilnø røkø bozø

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 25:

Nixecz ginsego thamo ne søcz ony bily nalesly, gedno pelen grob manny bose, tocz gest chleba nebeskego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

Dajcie cesarzowi, co na cesarza przysłusza, a bogu, co boże jest

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 775:

Abich przebiwal w domu boszem na dluge dny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 22, 9:

Wstany, pusczi czlowyeka thego, othemkny mv koszczol boszy

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 113:

Strzegl iesm drog boszich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 24:

Baranek bozy, kthory [sgladzasz grzechi szwyatha] szluthuy szą nam

1413-1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 263:

Mir boszy bøcz na szemy ludzem dobre vole

Angel bozy... [pobił]... pøc tysøcy luda poganskego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 9:

Nowe latho dan, sczodri krcyny bosze prziszly nam nasz bosze

2010 [XV in.], Jan Łoś, editor, Dwa teksty staropolskie, Pułtusk, Płock:

Nowe Lato daj, Szczodry, Krciny Boże przyszły nam, nasz Boże

Patrszmy tego dobrze, abichom tego boszego daru ne straczyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

Widzcze dzala bosza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 45, 8:

Any vy tesze bosze ymø f sv[g]oga vstha darmo ne berszcze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

Dzeszøtha kaszn boza, ne pozøday czudzego szboza

End of the 14th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 10:

Dzyalo syąn... lyath bozich tisyancz trzistha syedmdzyesyant syodmego

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 85:

Chczesli myecz laska bozu, czci ocza y matka swoya

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 2:

A ftorecz tho vy macze vedzecz, ysze ktoracz szø tha to byla snamona bosego milos[er]dza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 179a:

V miloscy bozey rospachaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 14:

Gacz tobe, Drusiana, kaszø boszø moczø, aby thy natichmasth fstala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183b:

Oth stvorzena Adamouego, asze do narodzena boszego bilocz gest pincz thyszøcz lath

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Allecz on s boszø pomoczø gestcy on sz nego pres urasza visetl byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 180b:

Chzeszly przykazanya bozego strzedz

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 12:

A tako vøcz natichmasth moczø tich to bosich slof svøty Gan gestcy szø on bil rodzo[s]n[y]m szynem panne Marie vcinil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181a:

Caifasz... zawołał wielikim głosem rzekąc: Słyszeliście sromocenie boże?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 718:

F... xøgach gest bila thagemnicza bosza napiszana byla

Tedycz ga na chczø cynicz vole bosze

Vczily lyvd zakonu bozemv

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 49:

(relational, attested in Lesser Poland, Masovia) godly, divine


przypowieść

Polish: przypowieść

Deverbal from przypowiedzieć under influence of powieść. First attested in 1396.

Czo movyl myly Cristus... nyeczo bylo yavno..., a nyeczo bylo tayemno, yze v przykladzyech albo v przypovyesczyach vyele ych slyschacz nye rozvmyely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 679:

Materia Theofili al. przypowye[ś]cz super mobilia et stancia condam Nicolai Mirowka

1960 [1484], Adam Wolff, Anna Borkiewicz-Celińska, Witold Wołodkiewicz, editors, Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I (1416-1485), volume I, number 983, Warsaw:

(law, attested in Masovia) summons to court for compensation or consideration of a claimant's claims

Essent citati... termino concitato al. przipowescziø

1856-1870 [1396], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 29:

(nominalized, law) judicial date set for remedying a conviction


cóż

Etymology tree
Proto-Indo-European *kʷísder.
Proto-Slavic *česo
Old Polish czso
Proto-Balto-Slavic *ge
Proto-Slavic *že
Old Polish -ż
Old Polish cóż
From co + -ż. First attested in 1301–1350. Compare Old Czech což and Old Slovak čož.

V cemze ty clouece mozez buiach?

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 4:

Quid verborum circuitu immoramur y czos tho vyele mova myąskamy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 111r:

(emphatic, interrogative, attested in Lesser Poland, Greater Poland) what

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Pamąthay tho, czosz ya thobe uelą, by *czil... nedzelą

15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 3:

Ya tuthą gayą sząd y zapowyedam, czosz sprawnye zapowyedacz mam

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 309:

Y vcinili sø synowye israelsci podle czosz przicazal gim pan (iuxta omnia, quae mandaverat dominus)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 34:

Ale czosz gest gedno vislo s twich vst, spelnisz a vczinisz, czoszesz slvbil (quod autem semel egressum est de labiis tuis, observabis et facies sicut promisisti) panv bogv twemv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 23:

Wydzalo szą naszim slachcziczom w *wyeczom wylgem, czsosz y my vstawyamy wyekvyscze dzyrzecz (visum extitit nostris nobilibus in colloquio generali, quod et nos decernimus perpetuo observandum), abi... vsilnyczi dzewycz... prawem polskim... povynny bili bycz othpovyedzecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 43:

Nyczs szelonego na drzewynye nye ostalo y na szelynye szemskyey (in herbis terrae) po wszem Egipczye. Przeczsze to wyelmy *szpyesznoszcz (pro szpyesznye, quam ob rem festinus) ffarao zawola Moyszesza

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 16:

(emphatic, relative, attested in Masovia) what, which

Balwan[o]wye... sø dyabl[i], gysz se wszemy s tymy, czsosz sye gy[m] modlyø y w nye wyerzø, wyecznem[u] ognyv przisødzeny bødø

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Lasschota yesd s naschey krwe poszedl y naschego sczita, zawolanya Grzimaly, czos nosza trzi veze na sczicze

1878-1889 [1430], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 339:

Swyanthokussedlnyczi: czosch posfątnymy rzeczamy a na posfątnich myesczach gvslą, arioli

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 140:

Ach krolu wyeliki nasch, czosz czy dzeyą Maschyasz, prziday rosvmv k mey rzeczi

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 2:

Tym, czsoschs my pamyøtamy, wschithkym... myesczcze ochlodzenya, swatlosczy y pokoyv, aby dal, proszymy

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 315:

(emphatic, relative, attested in Greater Poland) who, which

Mamy chouacz thy to dary, chosz szø nam darmo dany

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

Passek rzekl *Micolaemi, czos bil s gego strony

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

Thy to trzy kroleue, choszcy szø oni na fchod sluncza swa krolefstwa bily mely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2:

Sbauiczel gest bil narodzyl s krolefniy nebeske..., choscy on ten tho svath othkupicz ma

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

Szara slubila vipravicz Crzczona s tego røkoyemsthwa, czosz gy ye mansz wrøczil

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2180, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Xpc svøtego Gana... gestcy gy on byl svim nauøthsiim skarbem daroual bil, a tho choscy gest gy on byl mal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 180b:

Poslalcy gest on byl po gednø krolefnø, choszcy gest ge bylo tho *ymo Sybilla dzano

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Maria... szadnego penødza ne gestcy ona bila mala, chos bicz ona szobe gospodø... szan bila nagøla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

The dzedzini, czosz u Nawogia wicupil, te dzedzini ne dodal tako wele, iako slusebnik vidzal

1880-1894 [1405], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, Czchów, page 195:

Pomnyal yest... slowa, yesz rozkazal w tyssøcz pokolenyv, czsozz vlozzil yest kv Abrahamowy (quod disposuit ad Abraham)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 9:

Gesth to Niccolayowo Nyevrzadowo, tsos dzersal gest rola ode czstr lath

1880-1894 [1444], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 333:

(emphatic, relative, of adjectives, attested in Lesser Poland, Greater Poland) which, what

Nawroczy kvpczovi, czosz zbiwa laat (reddet emptori, quod reliquum est annorum)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 52:

A gdysz to twogy bogowye byly, czemusz tego, czso sye gym stalo, nye wyedzely?

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 322:


cóż

Polish: cóż

Silesian: cōż

Expurgans innocenciam suam al. szwoyą nyevynoscz, czosch byla obwyny[o]na o bothy *zyamischowa

1923 [1478], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 100:

(emphatic, attested in Lesser Poland) because


tyle

desc

Polish: tyle, tyla (Near Masovian, Przemyśl), tylá (Przemyśl), téla (Żywiec)

Silesian: tela, tyla

Inherited from Proto-Slavic *toli, reshaped under influence of ile. First attested in the 15th century.

used to indicate that an amount or number equals something in the following or previous utterance; this much, this many; as many as; as much as

emphasizes the intensity of an action; so

emphasizes a high amount or number; so many, so much


cudzy

Polish: cudzy

Silesian: cudzy

Inherited from Proto-Slavic *ťȗďь. First attested in the 14th century.

Nye... kradny gimena czudzego

1433-1434, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 6:

Nye... kradny gimena czudzego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 7:

Nye... kradny gimena czudzego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 8:

Kedy ktho mayącz lasz alybo dąbrową oth szebye dalyeką, wyeprze swoye... przes gymyenye czvdze... pądzicz bądze chczal do thego tho lassa..., aby tego nye mogl vczynycz geno tylko drogą wyodączą do lasza

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 59:

A tosz mowymy we wszem... chowano bycz w them..., gdze gymyenye czvdze... gest poszrzodne myedzy laszem nayąthym

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 60:

Rąbyącz drwa w czvdzem gymyenyv tylko w szekyrze mayą bycz począdzany

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 68:

Dzeszøtha kaszn boza, ne pozøday czudzego szboza

End of the 14th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 10:

W [d]czudzye rzeczy nye corzyscy

W czudzich rzeczach ne corzisczy

15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 3:

Czud[z]ey rzeczi nye szøday

(Can we date this quote?), Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume IV, number 4:

Czud[z]ey rzeczi nye szøday

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VII, number 4:

A my baczącz, yszby nykth nye myal czvdzych rzeczy bracz przes dząky pana gych

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 44:

A yesthlyby rzeczy kthore przy sobye czudze myal, ... zatrzymal..., [ma do]sziczi vczynyczi

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 707:

Braczya... mayą sye trzy razy w rok spovyedaczi..., czudze rzeczy wroczywszy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 713:

Porambyw damb czvcz, wyną gemv oszm grosszow zaplaczy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 16:

Nyektorzy... wchodzą... w gaye cvdze..., a dąby vyrąbvyą lepsze, vyny nygeney szą nasladowacz mnymayącz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 48:

Ktho w gayv czvdzem geden abo dwa dąby wyrąby, za kasdy osmy szkoth... zaplaczy

Ysz kthokole swynye wlosthne do czvdzego lasza na szolącz wypądzy, ten, czy by byl lasz, pyrwą raszą weszmye genego wyeprza

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 69:

Gdyby wszethw w lasz czącz, thake drzewa albo gym rowna porąbyl, moze bycz przes dzedzicza thego lasza yąth... Bo nye gest sgodno any szą wydzy dostateczno za thako sznamyenythą szkodą lekky zaklad wszącz albo yszby tilko w począdzanyv byl skaran

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

Gdy kto orze y syege role czvdze, tedy nasyenye tho ma straczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 41:

Gdy kto porąby drzewo w czvdzem lyesye

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 57:

O pasyenyv swyny w czvdzem liesie

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 58:

Paklybi wol czucz wolu drugego ranyl..., przedadzø wol szywi

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 35:

Aby tesze thy ne poszødal f swem serczu czudze szony

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

*Malzonyek, zon czudzych uxores

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 514:

Gdyszby spal møsz s czvdzø zonø, oba spolv vmrzeta

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 22:

Bolescz o thwą zlą zoną vsskromys yą, gdy *thaką czszo vszliszys o czudzych

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Ne pollueret *czuczego losza

1874-1891 [1440], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 241:

Ne korziscz w *czudze poszle

(Can we date this quote?), Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 19:

Dopuszczena kto rozume? Od taiemnich mogich ocziscy me y od czudzich odpuscy sludze twemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 13:

Davam szya vynyen bogv *wszechmogocemv..., czom szgrzessyl... czvdze grzechy opravyayvcz

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 6:

A tocz mylossyerdze gesth... czudzey byadi zalowanye

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 240:

Czudze rady alienas

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 52:

(attested in Masovia, Lesser Poland) someone else's; another's (being the property of another person)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

someone else's; another's (being the property of another person)

ziemia cudza

Sinowe czudzi selgali sø mne, sinowe czudzi przestarzely sø se

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 49:

Wytargny *mo... z rokv synow czvdzych

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 143, 12:

Wyele czudzych ludzy multi extranei homines

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 261:

Bandzely kthory cudzy czlowyek w goraczey rzeczy... wffaczon, then muszy przed naszym sandzą y nasz... bycz praw

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 189:

Ostawø czudzim bogaczstwa swoia

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 10:

Bo czudzi wstali sø przeciwo mne a moczni szukali sø dusze moiei

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 53, 3:

Czudzy vczinil iesm se braczi moiey y pelgrzim sinom maczerze moiey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 11:

Rozberzcze czvdzy roboty yego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 108, 10:

A paklybi kto czucz do waszego chczyal wnycz zboru..., obrzezan ma bicz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 48:

Ktoskole s czvdzich przistøpilbi, bødze zabit

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 51:

Ktoriskoli czvcz *przistopilby, vmrze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 38:

Aby nyzadni nye przistøpawal czvdz... kv offyerowanyv kadzidla bogv

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 40:

Czvdzi syo k wam nye przimyeszi czvcz w strozi *swyatinyey

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 4:

Pakli kto przistøpi czvcz, zabit bødze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 7:

W røku czudzich vczinyoni sø poswyøtne rzeczi

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 8:

*Nykthorzy ludzye szą beszprawny, tho gesth, ysz nye mayą myeru any czczy, a sznadz oszadzeny szą, ysz mosze czudzy yączy y gymaczy gych

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 30:

Gdyby czlowyek przyszedl przed... sząd..., a dalby... szwey zenye albo szwemu przyyaczyelowy, albo czvdzemu szwe stoyacze gymyenye..., mayaly szye kyedy yego blysszy przyrodzeny zamylczecz, a za wyelye czasow

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 108:

Czudzy externus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 24:

Czudzey Bextranei

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 113:

Exter […] id est vltimus extraneus czvdzy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49r:

Extraneus eyn auszlender opczy czvdzy

Spoymalysmi zoni s czvdzego pokolenya

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 2:

Spoymaly sobye zoni z czudzego rodu

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 14:

Czudziego rodą alienigenas

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 54:

*Czudziego obyczayą peregrinos cultus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 50:

Roszirzili iesmi røcze nasze ku bogu czudzemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 43, 22:

Ani clanacz se bødzesz bogu czudzemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 80, 8:

Klanyacz syø bødzesz bogom czvdzim

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 17:

Vczinyl gesz sobye bogy czvdze

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 9:

Nye byl sz nym bog czudzy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Deut 17:

Rozgnyewaly gy w bogoch czudzych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Deut 24:

Ale nie uwłoczył bóstwu pan nasz... ani cudzego sobie przemieniał

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 838:

Vmarly sø Nadab a Abyu, gdisz to sø offyerowali ogyen czvdz przed oblicim bozim

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 4:

Nadab a Abiu vmarlasta, gdista offyerowala ogyen czvdz przed bogem

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 61:

Hynczka... ne poslał swych ludzi ani iego volø, ani iego kaznø pany Iagneszka *wszunta do *czucey zeme

1902 [1400], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 34:

Kako pacz bødzemy pene panowo w *szeme czvdzey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 5:

Pecz ne wygnal Staszka ot yego oczcza do czudze *dzeme

1902 [1401], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 72:

Widal kobilø pana nocznø rzeczø do *czuczey zeme

1908 [1419], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 39:

Gdi nyekteri czlowyek zlodzyeystwo... popelnylbi, a potem bi... w zyemy czvdzey obyeschon bil, tegdi w yego cząnscz dzyedzini pan xąnząn wwyąnzacz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 88:

Przychodzen gestem bil w szemy czudzey

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 3:

A tesz gdyby kthory czlowyek w dalekych czudzych szyemyach byl, a przyszyedlby... y przypowyedzyal szye k themu gymyenyv, muszylyby yescze yego gyemu odstąpycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 105:

Dawnom swedzal czvdze strony: Czechy, Wiochy i Morawy

1915 [XV ex.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 444:

A wszedlem asz do kraiow gego, a lyas Carmela gego iasm posyekl. A pylem wodi czvdze

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 24:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) alien, foreign (not belonging to a specific group of people e.g. family, tribe, village, objects or matters)


zatem

Inherited from Proto-Slavic *za tomь. By surface analysis, univerbation of za + tym, influenced by potem. First attested in the 14th century.

surf

Tu przebødzesz kylko czassow s nym, asczy syø zatym vpokogy (donec requiescat) gnyew brata twego

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 44:

Prawa, yesz... krol Kazymyrz... vstavil y... dzirzecz przikazal, zathym rzandnye szą popyszana

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

(attested in Masovia) later; lower in text


zatem

Polish: zatem

Silesian: zatym

Nicholt tenetur sex marcas, veniens ad iudicium... sigillum recepit, satim sø uyednal pro duabus marcis sza poswem

1897 [1398], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 456, Łęczyca Land:

Jaco Michal wysnal szą Swąskowy przed prawem y przeprosil go trzemi grz[y]wnami a szatim mu Swąsek [t]rzich policzcow nye dal

1960 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 427, Pyzdry:

Jaco Meczslaw rzekl *Boguslaowi: Y ot onegos zdraczcze ot Potra, czso braczø zdradza, y zatim i ranil

1960 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 15, Pyzdry:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) and then, after that

Ktho swyeczą przy zwadze w noczi zagasi, a zathym kogo vranyą, ma rannemv o rani bicz skazan

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 15:

(attested in Masovia) that's why; consequently

[…] A zatym vzrzely wylka a on wyeprza zasyø nyesye

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Zatym sebrawszi syø (congregantes autem) Fylystinowye... prziszly do Sochot

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 1:

Vdzalal oltarz y nakladl nan drew. A zatym røkøø podnyeszye myecz (extenditque manum et arripuit gladium)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 10:

A zathym przystampyącz byskupovye... począly nan s pelna zalovacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 797:

Thedi przebiwacze tego *myascza przysząngą, iako wynowaczcza yąncz nye mogli... Zathym (extunc) byskvp... slozy... interdicht prawem polozoni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

Prziszly a wzdzalaly sobye twyrdze w Sunnam. A zatim takesz sebral Saul (congregavit autem et Saul) wszitek lyvd israhelski

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 4:

A zatim (igitur) Iozve powstaw w noczi... a viszedwszi s Sethim prziszli sø kv Iordanv

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 1:

Nye bądzye, kto by vass bronyl... Tako zathem rzekly zvolenyczy (at illi dixerunt Luc 22, 38): Gospodnye, ymamy thv dva myecza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 582:

(attested in Masovia) refers a new sentence to the previous context specifying the temporal sequence of a given action; then


przeciwko

Polish: przeciwko

Silesian: przeciwko

Univerbation of przeciw + ku, under influence of -ko. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Nye szemrzicze przecziwko panv (contra dominum)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 9:

Wspominayø, czso tobye gest vczinil Amalech na drodze potkaw czø, gdizesz viszedl z Egipta: kako gest sedl przecziwko tobye (quomodo occurrerit tibi)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 18:

Lvd sedl przecziwko Iordanovi (contra Iericho)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 17:

Przecziwko szadim glowam (coram cano capite) powstany a poczczi twarz starego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 32:

on the other side of
on the other side of

opposite; on the other side of; straight of, in front of

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Iacosm ya s Boguslavem zamenil przecziwco karczme y sadovi nivø w Døbrowe

1960 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 219, Pyzdry:

Kto czistotø mylvie, ten sie trzyma kv wszelkeey nyeczistoczee iako owcza przeczywko wilkowi

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Nicolaus... gest odbil røcoym tich..., czsosz bili nan zalowali przeciwko Niczwoytowi de Wyasdu

1960 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 323, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) for, on behalf of, in favor of

Pakilibi zaprawdą wlodica pospolythi byl, polowycząn przeczywko slyachczyczewi (medietatem respectu nobilis) za... rani... vesmye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 104:


wóz

zlw-opl-noun

wóz m inan (related adjective wozowy or woźny)

Polish: wóz

Silesian: wōz

Inherited from Proto-Slavic *vȍzъ. First attested in the end of the 14th century.

Czo mi pobral cone a wosz Nalek..., ti bili tako dobre iaco stirzi grziwni

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 354, Poznań:

(attested in Greater Poland) wagon, cart (four-wheeled vehicle typically drawn by a horse)

Wosch ferculum (ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani Cant 3, 9)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 146:

Czy na wozoch (in curribus) a czi na conoch

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 19, 8:

(attested in Lesser Poland) combat vehicle

Jaco... wiramby[bi]li yey ludze pyandzessanth woz chrosta

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8728:

cart, wagon; wagonful, cartful, wagonload, cartload (amount carried by a wagon)

*Woszch vectigal (Philisthaei Iosaphat munera deferebant et vectigal argenti II Par 17, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 97:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin vectīgal (“tribute”)

Polus arcticus, voz, est versus septentrionalem

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Qui pliades, baby, iungens arcturi voza, dirigis axem

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 22:


okazać

Polish: okazać

Silesian: ôkŏzać

From o- + kazać. First attested in 1441. Compare Old Czech okázati and Old Slovak okázať.

Na onem ymienyv, kądi byl ranyon, przed panem i przed woythem... ma rani swoye okazacz (domino... publicet), abi bila prawda doswiathczona

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 273:

to display (to show publicly, to present)

Procop przepuszcil mi przewescz forą pywa proschowską y okazal mi gospodą, a w tem mi wsąl dwa achtela pywa

1856-1870 [1441], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2978:


błędny

Polish: błędny

Silesian: błyndny

Etymology tree
Proto-Indo-European *bʰlendʰ-
Proto-Indo-European *-os
Proto-Balto-Slavic *blandás
Proto-Slavic *blǫdъ
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Proto-Slavic *blǫdьnъ
Old Polish błędny
Inherited from Proto-Slavic *blǫdьnъ. By surface analysis, błąd + -ny. First attested in the 14th century.

etymon

Bląndna vaga

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 22:

(hapax legomenon) vagrant, wandering, errant

Mroczek blandnego wolu w szew oborze nye chowal any go zapovyadal

1885-2024 [1440], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 17:

O bidle blandnem

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 112:

Jakom ja nye wyzyl (leg. wyżył) wolu blandnego

1950 [1453], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 911, Warsaw:

Jakom ya krovi nye dal... do swego shurzey..., kthora bi *myela przicz staroszcze..., any vyeprza bladnego zachoval hv sszebye w domv, kyedhi pony starostha przissilal

1950 [1455], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1018, Warsaw:

Yakom ya nye poyal konya bladnego sz pola, kthori ku stharoscze slu[s]zal

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1277, Warsaw:

Jakom ya dw wolv blandny nye zachowal w domv mogem

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3011, Warsaw:

Jakom ya nye chowal konya bladnego

1950 [1488], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1633, Warsaw:

Blądną ovem erabundam

1901 [XV ex.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Brest, page 326:

Equas... devias al. blądne

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 401:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Northern Borderlands) lost

attested in Lesser Poland; Northern Borderlands; attested in Lesser Poland; Northern Borderlands

Blandne drogi reflexos calles

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 308:

Po drogach bladnych per calles devios

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:

Blandną drogą devio

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 40:

*Blanda devium

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 68:

Bladnę myesczyą inuia dicuntur errores in aquis, vt naute habent in mari

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Inuia dicuntur errores in aquis, vt naute habent in mari bladne myesczyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 69v:

(attested in Greater Poland, of roads or places) misleading; wrong

Thy przywyleye ylko kthemv yako szmyerthnee a bląndnee prooznee czynymy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

Any zadnymy groszamy blądnymy s prawdy szwyedzyon nec aliquo errore devio seductus

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 496:

Bladny

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 67:

W bladny schmisl in reprobum sensum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 125:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) false (leading to error)

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland

Ty [jeż są] v blødnem stadle lezaly, ty iesc suoiø naukø otuodila

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 40:

Tyś... ścieszka błędnych

1874-1891 [1435], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:

Bladni errans

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Ziskanyv blądnego ad reąuisicionem errantis

1874-1891 [1439], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 350:

Ale duschne są gyne, takye syedm: radzicz glupyemu karacz blądnego, […]

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 240:

Gego mocz ziwa gest, iasz gest w tobye ku skaranyv... wszego lyvda blødnego

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 5:

Przezgromadzenye błędnych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 28 arg.:

Droga yesz bladnych, powyschschenye vpadlych, podeprzenye krewkych, vlyekczenye nyemocznych, przyodzenye obnaschonych

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 57:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) sinful, errant

Blądny delirus

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:


kuś

Probably from kur with unattested meaning “penis” (compare Kashubian kùrc, Serbo-Croatian ку̏рац /kȕrac) + -ś. Orignally “(little) penis” (attested since Middle Polish) > “young boy” (compare dialectal Polish kusiu (“little boy”)). Compare Belarusian ку́сік (kúsik, “penis”, childish).

cog

ку̏рац//kȕrac

Ciniflos kvs, kvchczyk, quasi in cinerem flans

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 36:

(attested in Greater Poland) apprentice baker


ów

Polish: ów

Inherited from Proto-Slavic *ovъ. First attested in the 15th century.

Ludzye dny wyessyole y ludzi wyelbyą a blogoslawyą, a on (sc. Jezus) zalostne a placzącze, a owi zassyą przeclina

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:

Tedi *szi zaloba stala ot pana sandczego na owo yste pirwe menone w to slowo, eszbichø nan prziechali gwaltem

1872 [1402], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 118:

A ow, ktory by byl blyzszy kv dzedzynye..., mylczy a rzeczy nye pocznye, tedy vstawiamy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 24:

(attested in Lesser Poland) remote object terminer; that


ustawa

Polish: ustawa

Silesian: ustawa

Inherited from Proto-Slavic *ustava. By surface analysis, deverbal from ustawić. First attested in the 15th century.

surf

Kto syą vkorzy, yvsz gest rozgrzeszon, ale to podlug boga, ale nye vstawy czyrekwie swiątey

(law, attested in Lesser Poland) ordinance, legal provision, legal principle, statute


pojęcie

Polish: pojęcie

Silesian: pojyńcie

From pojąć + -cie. First attested in 1448–1450.

Vstawyamy, aby oczecz... asz do smyerczy swey w gymyenyv swem... ma panowacz... dawszy ... synom... cząscz maczerzystą, yasz po maczerzy gych dla poyącza (ratione nuptiarum) podzwygnąl y wsząl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

(attested in Masovia) verbal noun of pojąć (“to take as a wife”)


kółko

Polish: kółko

Silesian: kōłko

From koło + -ko. First attested in the 15th century.

Kolko circulus

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

Lista […] sine r est res sperica vlg. kolko eciam dicitur porcio panis

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 136v:

(attested in Pomerania, Greater Poland) diminutive of koło (“circle; round object”)

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Pro kolka ad taczek decem grossos

1892 [1493], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 351:

(attested in Greater Poland) diminutive of koło (“wheel”)


błyskać

desc

Polish: błyskać, bliskać (Middle Polish)

Silesian: blyskać

Inherited from Proto-Slavic *bliskati under influence of łyskać. First attested in the 14th century.

Pane, ... blyskay blyszkawyczø y trsz[as]kawyczø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 143, 7:

W czelnem kstalcze wydzely, w yasnem odzenyy, s blyskayączym oblyczym a szwyathlym corporali specie viderent, veste candida, rutilanti facie, wltu iocundo

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 261:

Byada myastu, ... nye odydze ot cyebye... glos bycza... a liskaiøcego myecza a bliskaiøcego kopya

1930 [c. 1455], “Nah”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 3:

Bliskayąnczego fulgurantis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 114:

Sloyncze y myeszyøcz staly w przebytku swoym, w szwyatloszczy strzal twoych, poydø w plsczenyu blyskayøczego kopya twego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 17:

Blyskacz choruscare

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Choruscare blytzen oder scheynen blyskacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27r:

Niebo było jakoby błyskające i spuściło światłość na zie mię

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 191:

(intransitive, attested in Lesser Poland, Greater Poland) to flash [with instrumental]


drużyna

Polish: drużyna

Silesian: drużyna

Inherited from Proto-Slavic *družina. By surface analysis, drug + -yna. First attested in the 15th century.

O Jeruzalem! Jeruzalem! I s Brzesczym, by tho vyedzalo, they by dobrey druzyny plakalo y sylnye zalovalo

1860 [1454], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume II, Biblioteka Warszawska, page 559:

(collective) fellowship (group of companions)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

S drusynąmy cum sodalibus

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:


iny

⇒ Polish: inny

⇒ Silesian: inkszy, inszy, inakszy

Inherited from Proto-Slavic *jь̀nъ. First attested in 1391.

ini (alternative)
jeny (alternative)
inny (alternative)
jenny (alternative)

different, another, other (not the same)

another (one more/further, in addition to a former number)


beczułka

Polish: beczułka

Silesian: beczkōłka

From beczka + -ułka. First attested in 1494.

Item machinarum pulveres in duobus vasis al. w *byrzuyevyczach per medium noviter recepti et unum vas plenum al. beczulka

1902 [1494], Konstanty Górski, editor, Historia artylerii polskiej, page 218:


radny

Polish: radny

Silesian: radny

From rada + -ny. First attested in 1448.

Dobre y radne (bonum et consultum) szą wydzy, aby sądza y pothsądek na malich rokoch, kedy mogą, szedzely, yako w Wyelkey Polszcze gest obyklo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:


cewka

Polish: cewka, céwka (Kielce, Przemyśl, Podhale), cywka (Central Greater Poland)

Etymology tree
Proto-Indo-European *sek-?
Proto-Indo-European *-éyti?
Proto-Indo-European *skey-der.
Proto-Slavic *cěva
Proto-Balto-Slavic *-kāˀ
Proto-Slavic *-ъka
Proto-Slavic *cěvъka
Old Polish cewka
Inherited from Proto-Slavic *cěvъka. By surface analysis, cew + -ka. First attested in the 15th century.

etymon

Czewka canna

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 17:

Znamienicie ewanjeliści wspominają, bo tako twardo związan, iże ze wszech paznokciow jego rzucała sie krew jako cewkami

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 688:

Gdy są związali tako trudno i twardo jego święte ręce..., iże... ze wszech świętych paznokciow krew wyrzuciła sie jako cewkami

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 818:

Czewky calamos

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 18:

Czewky calami

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 20:

calamus, fistula (hollow arm of a candelabrum)

Czewka texita

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Prządzywo, czewka

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

Petrus... czewkam auri pro media sexagena apud fatum dominum Stanislaum recepit

1927-1930 [1489], Wilhelm Rolny, editor, Najstarsze akta konsystorza lwowskiego. Acta officii consistorialis Leopoliensis antiquissima, volume II, number 2130, Lviv:

Alie res parve cum 1/2 cephka auri

1898-2024 [1495], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 63:

Trama est instrvmentum textoris vlg. czewka Tramen dicitur filum per quod [inst] intrat stamen et per quod currit trama

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 194v:

Pennula vlg. czewka

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 160v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Southern Borderlands, chiefly weaving) spool; reel; bobbin (tube suitable for connecting wires)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Greater Poland; Southern Borderlands


istota

desctree

Polish: istota
→ Old Ruthenian: истота (istota)

Silesian: istota

Inherited from Proto-Slavic *jьstota. By surface analysis, isty + -ota. First attested in c. 1450.

Gystoti experimentum

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 570:

(law) confirmation (certifying, stating, strengthening a legal act, submitting a declaration, certifying activity)

Pecunie sibi debuntur, ostendat aliquod jus al. *gistota[thy], quam super eandem domum habet

1856-1870 [1466], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3839:


brunatny

Polish: brunatny, bronatny (Middle Polish), brunátny (Sieradz)
→ Czech: brunátný

From brunat + -ny. First attested in 1442.

Fulws fauum dicitur ruffus siue rubeus a fulgeo […] ita dicit Papias [brunatimbicz] Fuluere vlg. brvnathnim bycz inde fuluedo

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 113r:

Jakom ja nye wzal Offcze dw plashczhv, jenegho brunathnego, a drughego novey barvy

1950 [1458], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1079, Warsaw:

Bronathny puniceus

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 20:

Bronathnym puniceo

Pannus lunsky brunathny

1856-1870 [1466], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3858:

Barvyoną a. brunathnym pomyeszaną polimitam

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 19:

Plaszcz brunathny barzo szukna dobrego

1885-2024 [1493], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 663:

Cwatek brunathny

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 75:

(attested in Masovia, Sieradz-Łęczyca) scarlet (golden-orange red)


czczy

Polish: czczy, tszczy (Chełmno)
→ Belarusian: тшчы (tščy)

/t͡ʃʲt͡ʃʲiː/

Sylni plomieyn ziui szia iako tscza skorupa, przedlubana skorupa vivax flamma viget ceu caua testula

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 305:

Czczego vacuum

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

Cauus id est concauus hol czczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 25r:

Concauus hole czczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 31r:

Po tem koronowaniu przynieśli treść morską tszczą i dali jemu w rękę miasto sc[r]eptrum

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 831:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) empty, hollow, void

Spowyadaycze sze gospodnu, myloszerdza yego, a dzywy yego synom lyudzkym. Bo nasyczyl duszę czczø (quia satiavit animam inanem) y duszę lacznø naszyczyl dobra

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 106, 9:

O tem, yako yemv daly trescz v rąka... Po tem koronovanyv przynyesly trescz morską tssczą y daly yemv v rąką myasto sc[r]eptrum. Baczy, yze tssczą trescz, a nye laska drzeva. Myenyącz nyevyerny Zydovye przez to, aby on byl krol straczony, tssczy a prosny..., aby tez byl krol tssczy a prossny yako trescz

(attested in Greater Poland) worthless, vain


obiecadło

Polish: abecadło, abiecadło (Middle Polish), obiecadło (obsolete)
→ Kashubian: abecadło
→ Old Ruthenian: а҆беца́дло (a҆becádlo)
Ukrainian: абеца́дло (abecádlo) (dialectal)

Silesian: abecadło

Borrowed from Middle High German abcede, from a b c + -dło. First attested in c. 1440.

Ktho chce pissac doskonale gøzik polski i tesz prave, umey obecado moye

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 412:

Abecedarium ein a b c oder silbe obyecządlo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 1v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) alphabet


okręt

Polish: okręt

Silesian: ôkrynt

Inherited from Proto-Slavic *o(b)krǫtъ with a semantic shift of woven object > woven vessel > vessel > ship. First attested in c. 1500.

Okrąth scapha

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:


przekładać

Polish: przekładać

Silesian: przekłŏdać

From prze- + kładać. First attested in the fifteenth century.

Diem, quem debuerunt habere feria secunda post Conversionem sancti Pauli, eundem... ad predictam feriam quintam proximam post Purificacionem Marie transponimus et transferimus al. przekladamy y pokladamy

1934 [1460], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 88:

(attested in Lesser Poland) to postpone, to reschedule for later

Gynschego nycz myloszczy Chrystvszevey nye przeklądącz (praeponere)

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 143:

to put before, to deem more valuable; to prefer, to place above

Iże... mocni szukali duszę moję i nie przekładali Boga przed oczyma swojima (non proposuerunt deum ante conspectum suum Psal 53, 5)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 2b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to behold

Fili, ne adicias, przecladay, peccatum super peccatum

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 116:


baszta

Polish: baszta, basta (Middle Polish or dialectal, Kielce)
→ Kashubian: baszta

Borrowed from Old Czech bašta. First attested in 1448.

Incipiendo a ponte et ad baschty kmethones de Possada XXVI ulnas debent reformare

1868 [1448], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 335:

Presidium id est auxilium vel defensio hillf oder beschirmung bąschtą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 105v:

Propugnaculum eyn ercker vel res cum qua pugnatur baschtą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 108r:

(attested in Greater Poland) wall tower, fortified tower (defensive tower)


urępny

Borrowed from Old Czech úrupný with further etymology unknown.

Vrøpny wiobraszenym nad sini ludzske (speciosus forma prae filiis hominum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 3:

(of a king, attested in Lesser Poland) handsome, beautiful


paść

Polish: paść (“to fall”)

Inherited from Proto-Slavic *pàsti (“to fall”). First attested in the 14th century.

inh+

(attested in Lesser Poland) to fall (to come to the ground, usually involuntarily)

Nagle pascz succumbere

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 517:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Lud pod czø padne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 7:

(attested in Lesser Poland) to fall to (to submit to someone)

Nacloni se y padne, gdy panowacz bødze vbogim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 32:

Vcyekly cy, gysz bily ostaly, do Affet myasta a padl mur na dwadzeszcya a na syedm tysyøczow lyvdzi, gisz bily ostaly

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 30:

W obesrzenu iego padnø wszitczi, gisz se spuszczaiø w zemø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 31:

Czo gdy vyrzal Szymon Pyothr, padl do kolyan Ihusevych

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 306:

Marya... vzrączy y padla na sve kolana y na szve oblycze kv yego nogam

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 437:

Et procidentes adorauerunt eum a padwschy przed nye korzyly sze yemu

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 265:

Pres tocz gest ona do Xpa bila prysla y pred gego nogamy gest ona bila padla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

+obj

do (+ genitive) ku (+ dative) ‘to what’; instrumental) ‘before whom/what’

(attested in Lesser Poland, Masovia) to fall (to go to the ground so as to beg for mercy, forgiveness, etc.) [with do (+ genitive) or ku (+ dative) ‘to what’; or with przed (+ accusative or instrumental) ‘before whom/what’]

Tako lepak krol Gomore a krol sodomsky til podaly a tu padly

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 10:

Padne na ne wangle

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 139, 11:

(attested in Lesser Poland) to fall (to descend downward)

Tham byl czvl szwyąthego Pawla, thv byla gyego myszl padla

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 155:

*Pado w syecy gego grzeszny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 140, 11:

(attested in Lesser Poland) to fall into (to enter by falling)

Oblitus domini dei sui in arroganciam mentis proruppit padl

1956 [XV med.], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 63v:

(attested in Silesia, figuratively) to fall into the hands of (to allow oneself to be taken over)

attested in Lesser Poland; attested in Silesia; attested in Silesia

Jaco czi dzedzici... mimo lata trzymali, asz na Chwala... pusczina padla

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 162, Poznań:

Gesz to gdisz ginego pokolenya lvdze poymvyø sobye za zony, padnye s nimi *gymyeney gich a przenyesono bødze do gynego pokolenya z naszego dzedzicztwa

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 3:

Padly nynye ceciderunt

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 32:

fall to someone's lot
fall to someone's lot

(attested in Greater Poland) to fall to someone's lot [with na (+ accusative) ‘to whom’]

Wy zaprawdø iaco ludze mrzecze a iaco ieden ze ksøszøt padnecze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 81, 7:

(attested in Lesser Poland) to fall (to lose strength or significance, to suffer setbacks, to be destroyed)

Strach smercy padl iest na mø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 4:

(attested in Lesser Poland, hapax legomenon) to overtake [with na (+ accusative) ‘whom’]

Padnyemi na Fylystini w noci a wibygemi ge, doiød nye vswytnye

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 36:

to attack, to assail [with na (+ accusative) ‘whom’]


paść

Polish: paść (“to feed”)

Inherited from Proto-Slavic *pasti (“to pasture”). First attested in the 14th century.

inh+

Kedi Janek otpusczil pascz na swey dzedzine Pascowy

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 63:

(attested in Greater Poland) to pasture (to take animals to a feeding area and allow them to eat while guarding them)

Wibral Dawida... pascz Iacoba, slugø swego a Israhel, dzedziczstwo swoie i pasl ie w newynowaczstwe sercza swoiego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 77:

(attested in Lesser Poland, figuratively) to feed; to protect

Iaco ludze Micolagewi na Baranowe comenderowi pasø lanky, zito gualtem Micolagewø kasnø

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 515, Poznań:

(attested in Greater Poland) to feed with (to give as food)


spowiadać

zlw-opl-verb

spowiadać impf (perfective spowiedzieć or wyspowiadać)

spowiedzieć (perfective)
wyspowiadać (perfective)
spowiedać (alternative)

Polish: spowiadać

From s- + powiadać. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Day slawø panv bogv israhelskyemv a spowyaday syø (confitere)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 19,7:

Spowadacz se bødø (confitebor) gospodnu podlug prawdi iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 18:

(transitive or reflexive with się, attested in Lesser Poland) to praise; to spread good word about someone; to make famous

Iacoszm panø kaliszkø spowedal i bozim czalem oprawil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 423, Poznań:

(Christianity, attested in Greater Poland) to shrive (to hear a confession)

Yacosm byl nemoczen Welą (leg. w Wielą) Nedzela prawą nemoczą hy spowadalem za

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1222, Poznań:

Nechacz szø ten tho lud pred tobø spoueda a thy ge przesegnag

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174b:

Bichom *szo nauczyly svich grzecof spouedacz a pokuthø sza ne strogicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14a:

Szpowadami szø bogw naszemw milemw, yszeszmi szgrzeszili

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

+obj

dat/:przed(ins)<to/in whom> + gen/:z(gen)<about what>

przed (+ instrumental) ‘to/in whom’ along with genitive z (+ genitive) ‘about what’

(reflexive with się, Christianity, attested in Greater Poland, Lesser Poland) to confess, to shrive (to disclose sins) [with dative or przed (+ instrumental) ‘to/in whom’, along with genitive or z (+ genitive) ‘about what’]


cytwar

desctree

Polish: cytwar, cyntwar (Lublin)
→ Russian: цитва́рь (citvárʹ), цытва́рь (cytvárʹ), цетва́рь (cetvárʹ)
→ Ukrainian: цитва́рь (cytvárʹ), цетва́рь (cetvárʹ)

Borrowed from Middle High German zitwar , from Old High German zituwar /zitawar /zitewar, from Medieval Latin zedoārium. First attested in 1440.

der

Zeduara uel id est zeduar wersus zeduar ante datum morbum fugiat inveteratum postquam datum mollit ventrem fastidia tollit vlg. czytwar

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 273v:

Zeduara Zeduar idem vlg. czytwar Wersus zedvara ante datum morbum fugat inveteratum postquam datum mollet ventrem fastidia tollit inde zeduarium idem

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 200v:

Zedvar uel zeduara *czitber

1448, Wokabularz jagielloński, Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. BJ Rkp. 2454, page 349v:

C[w]ythwar canotum

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3419:

Czythvar ceduara

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4778:

Czytwar cariotum

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4203:

Czythwar cedoaria, zedoar

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 865:

Cythuar cythuar

1900 [1475], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3154:

Citwar zedwarium

1900 [1481], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5006:

Citwar zeduaria

1900 [1493], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2390:

Czythfar zudarium

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 70:

Canotum czythvar

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 22v:

Succarium czythvar

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 132v:

Czythwar canotum

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5416:

Curcuma zedoaria
Curcuma zedoaria#Translingual

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) zedoary (Curcuma zedoaria or the spice of this plant or the rhizome of turmeric, a plant formerly known as citronella, used in medicine, or medicine prepared from it)


-ów

Polish: -ów

Etymology tree
Proto-Slavic *-ovъ
Old Polish -ów
Inherited from Proto-Slavic *-ovъ.


brewiarz

desc

Polish: brewiarz, brewijarz (Middle Polish), brewjarz (pre-reform orthography (1936))

Learned borrowing from Latin breviārium. First attested in c. 1500.

Breuiarium ein breuir oder ein bethbuch brevyarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20r:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) breviary (a book containing prayers, hymns, and so on for everyday use at the canonical hours)


-stwo

Polish: -stwo

Silesian: -stwo

Etymology tree
Proto-Indo-European *-tusder.
Proto-Slavic *-ьstvo
Old Polish -stwo
Inherited from Proto-Slavic *-ьstvo.


czeluść

Polish: czeluść

Silesian: czeluść

/t͡ʃʲɛlʲuɕt͡ɕ/

/t͡ʃʲɛlʲuɕt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *čeľustь. First attested in the 14th century.

Czelyvsczy nye byly *myąschą any czyenkye, any tlvste..., alye vyelmy nadobną [...] byale a myedzy thym yakoby roszanego kvyata ba[r]wa slvczona

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 22:

Uderzy-li cie kto w prawą czeluść, nastaw jemu i lewą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 269:

Vtore prze to, ktore myly Cristus myeny, yze smyernye odpovyedzyal temv, yen y vderzyl a nye podal yemv drugey czelyvsczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 686:

Miły Cristus... nie telko czeluść nagotował temu, jen ji uderzył, ale i wszytko swe ciało na mękę wydał

A też prze to uczynił, aby sie napełniło pismo proroeskie...: Łając bili są czeluść moję

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 687:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) jaw (various parts of the head around the mouth)

Czeluscz mentum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 37:

(hapax legomenon) chin (bottom of a face typically jutting jawline below the mouth)

Item dum aliquis cmetho mactat porcum, tenetur plebano dare unam mandibulam al. czeluscz a quolibet porco

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume II, Krakow, page 301:

(attested in Lesser Poland, hapax legomenon) jowl; dewlap

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

W oglowi y w usdze czelusci gich sczisni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 31, 12:

Bog zetrze zøbi gich w usczech gich, czeluscy lwow zlame gospodzin

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 57, 6:

Czeluscz mandibula

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Czeluscz mandibulam

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 280:

Czeluscz mandibula

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 491:

Czeluscz maxilla

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:

Czelusczy molas

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 62:

Czeluscz mandibula

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXXIII, page 185:

Mandibula est inferior maxilla vlg. czeluscz Sed Papias dicit quod mandibule sunt dentes molares

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 158r:

Mandibula est inferior maxilla kynback czelvscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 79v:

Broda myal... sylno nadobna, nyevyelye byla *zastopyla oblycza, alye telko broda a czeluscz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 152:

Czeluscza mandi bula asini

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

Czelusczyą cum mandibula asini

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 175:

O tem, yako Samson yedną czelyvsczyą oslovą pobyl tyszyącz mązow bron[n]ych

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 625:

Czieluscz mentum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 41:

Iøzik moy przilnøl iest ku czelusczam mogim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 16:

Czeluscy fauces

1876-1929 [c. 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Kostrzyn, page 511:

Czelusczam faucibus

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 277:

W czelusczach in faucibus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 60:

Iako barzo slotki sø czelusczam mogim wimowi twoie, nad miod vstam mogim

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 36b:

Orificium est quodlibet foramen ventris inferius et superius czelvscz[y]

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 93r:

Aby nye szamy czelusczy po karmy braly nec sole vobis fauces sumant cibum

1876-1929 [ca 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume IV, Trzemeszno, page 92:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) palate; throat; mouth (oral cavity or its parts)

O zylach [a] o czelyvsczyach Iesuszovych. Zyly yego a czelyvsczy yego, ty szą vyelmy svyatle

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 150:

Czeluscz cirofa

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

(hapax legomenon) The meaning of this term is uncertain.


gospodarstwo

Polish: gospodarstwo

Silesian: gospodarstwo

From gospodarz + -stwo. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech hospodárstvo and Old Slovak hospodárstvo.

etydate

Przes gospodarstwo onego xanschtwa (per ducem illus ducatus)... ku placzenyv tich tho vyn ma bicz przipandzon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 113:

(attested in Masovia) authority, rule, government

Potrzebnosczam swyątych ludzy vczęstuyącz, gospodarstw przygemnoscz neschączy częstho (necessitatibus sanctorum communicantes, hospitalitatem sectantes Rom 12, 13)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume 1, page 58:


rozgrzeszyć

zlw-opl-verb

rozgrzeszyć pf (imperfective rozdrzeszać)

rozdrzeszać (imperfective)
rozdrzeszyć (alternative)
rozrzeszyć (alternative)

Polish: rozgrzeszyć

Silesian: rozgrzyszyć

/rɔzɡr̝ɛʃʲit͡ɕ/

/rɔzɡr̝ɛʃʲit͡ɕ/

From roz- + Proto-Slavic *rěšiti. Calque of Latin absolvō. Compare Old Czech rozhřěšiti. The inserted -g- is from influence of grzech due to its religious connotation.

Paklibi tego tho zyemyanyna poswyatczenye istne nye bilobi, tegdi kmyecz od vgabanya... ma bicz rosdrzeschon (absolvatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 101:

Prossø tworcza wssemoganczego... y czebe, occze duchowni, bi me raczil rosdressic mich wsech grzechow

c. 1415, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 2:

(Christianity, attested in Masovia) to absolve (to pardon sins)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Rozdrzesz (praecipita), gospodne, rozdzel iøziki gich, bo iesm widzal lichotø... w mescze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 9:


będący

Inherited from Proto-Slavic *bǫdǫťь. By surface analysis, być (future tense będę) + -ący. First attested in the 14th century.

surf

Na bødøce dobro ne glødaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 16:

Zbaw naas... panye od wszech zlosczy minølych, *nynøssych y poteem bąndąnczych

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

(attested in Lesser Poland) future (that what will happen)


będący

Powyecz k nim y bødøcim gich

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 3:

Pothim bød[z]øczym posteri

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 495:

(nominalized, in the plural, attested in Greater Poland, Masovia) one's descendants


będący

Polish: będący

Silesian: bydōncy


obora

desctree

Polish: obora, ôbora (Kielce)
→ Low Prussian: Oborre

Silesian: ôbora

Inherited from Proto-Slavic *obòra (“enclosure”).

inh+

Jacom ya nye wiwarl bidla s Barnathowi obori

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2879, Warsaw:

(attested in Masovia) animal enclosure (fenced area (with or without a building) where pets are kept)

Pacosz yanl panoszø mego y sz konem... y kon do kxanszey obory dal

1879 [1416], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 88:

(attested in Masovia) breeding-ground (land estate belonging to a lord, where cattle and horses were bred and seized movable property, cattle, etc. were kept)


ortel

Borrowed from Middle High German urteil. First attested in the 15th century.

hortyl (alternative)
ortyl (alternative)

Przeczywo themv ortelowy rzekl Andrzey takymy szlowy

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 42, 2:

Chczą prawy nalescz y proszą lawycze, abysz mogl lepszy ortel wyrzecz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 32, 3:

Per Asswerum regem Christum debemus int[e]lligere, qui sentenciam, ortel,*ossodzene, mortis eterne prolaturus est in die iudicii

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 67v:

(law, attested in Silesia) judgment, sentence, especially a legal admonition


siedm

Polish: siedem

Silesian: siedym

Inherited from Proto-Slavic *sedmь. First attested in the 14th century.