pomoc

Polish: pomoc

Silesian: pōmoc

Inherited from Proto-Slavic *pomoťь. First attested in the 14th century.

Daj nam pomocz (auxilium)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 12:

Przeto wy nye mozeczye szwyathczycz thym gednym czlowyekem any s pomoczą tego przyszasznego pyssarzą to zapowyedanye s prawa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 96, 2:

Jakom ya do paney... ne slala anym slubowala Helscze dwe grziwne posagu na pomocz

1897 [1419], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 770, Brześć Kujawski Voivodeship:

O ktorą pomocz vogenną Bolesta na myą zalowal, o tom o wszyczko sz bracza vgednan

1950 [1434], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 624a, Warsaw:

Przyacze czala... mye badz pomocz!

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 26:

(attested in Kuyavia, Masovia, Lesser Poland) help (exercise of someone's power in favor of someone)

attested in Kuyavia; Lesser Poland; attested in Kuyavia; Lesser Poland

Jacom ja od xancza Bolka nye *wschyvl dwvstv kop w pomocz

1950 [1459], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1117, Warsaw:

(attested in Masovia) repayable loan (in money, livestock, grain) granted by a lord to a peasant for self-development

Omnes dictae tabernae inhabitatores faciunt auxilia al. pomoczy

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume I, Krakow, page 624:

(attested in Lesser Poland) unspecified type of duty to a lord; incumbent on peasants

Stanislaw... swime ('z swymi') pomoczmi (pro pomoczniky?) ne wsal... schindem *zamostrala

1856-1870 [1444], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3208:


obraz

Polish: obraz

Silesian: ôbrŏz

Inherited from Proto-Slavic *obrazъ. By surface analysis, deverbal from obrazić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Iaco sen wstaiøczich, gospodne, w mescze twoiem obraz gich ku niczemu obroczisz (velut somnium surgentium, domine, in civitate tua imaginem ipsorum ad nihilum rediges)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 20:

(attested in Lesser Poland) sculpture, statue, engraved image

Y moui ewangelista suøti pod obrazem trsy crolew poganskih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 21:

(attested in Lesser Poland) shape, form, figure

Ale zaprawdø w obraze przeszedl czlowek (in imagine pertransit homo) a za dar se troszcze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 9:

(attested in Lesser Poland) shadow, illusion

Modlcye syø panv w obraze swyøtem (adorate dominum in decore sancto)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 29:

(attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Si formam, obraszem, dei te appellem, digna existis

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 106r:


cel

desctree

Polish: cel, cyl, czel (Middle Polish)
→ Belarusian: цэль (celʹ)
→ Esperanto: celo
→ Kashubian: cél
→ Slovincian: cél
→ Russian: цель (celʹ), цѣль (cělʹ) — Pre-reform orthography (1918)
→ Yakut: сыал (sıal)
→ Ukrainian: ціль (cilʹ)

Silesian: cyl

Borrowed from Old Czech cíl. First attested in the fifteenth century.

A ia trsy strzali wipusczø podle gego y wistrzelyø, iako bich zwikal strzelyacz ku celu (quasi exercens me ad signum)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 20:

target (butt or mark to shoot at, as for practice, or to test the accuracy of a firearm, or the force of a projectile)


mleko

Polish: mleko

Silesian: mlyko

Inherited from Proto-Slavic *melko. First attested in the 14th century.

Lsadlo se yako mleco sercze gych (coagulatum est sicut lac cor eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 118:

Gdis mv gego gloua byla gest scøta, tedy vøcz s gego czala slo gest mleko y voda lactis vnda de suo corpore exiuit

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 41a:

Mleko kv pyczv nauky lac ad potum erudicionis

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 314v:

(attested in Lesser Poland) milk (white liquid produced by the mammary glands of female mammals to nourish their young)


izba

desc

Polish: izba, izdba (Central Greater Poland, Western Greater Poland), istba, zdba, źba (Western Greater Poland)

Inherited from Proto-Slavic *jьstъba. First attested in 1413.

histba (alternative)
istba (alternative)
izdba (alternative)

Yacom ya sedzal s Dzirskem w geney isthbe

1920 [1413], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1951, Płońsk:

A to tho magi poszadzycz v Osszvyaczymyu u klastorze v yszdbye tu, gdye pravo szedzalo

1931 [1465], Rudolf Rauscher, editor, Soudní knihy osvětimské a zátorské z r. 1440-1562, number 133, Oświęcim, Zator:

(attested in Masovia, Silesia, Lesser Poland) hut; house

attested in Masovia; Silesia; Lesser Poland; attested in Masovia; Silesia; Lesser Poland


buta

Polish: buta

Deverbal from bucić. First attested in the 15th century.

Butha vel picha presumpcio

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 360:

Podnyeszyenya albo bvthy vystrzegacz szya

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 144:

Iactantia id est arrogantia werffung oder berumung buthą chelplyvoscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 62r:

(attested in Greater Poland, Masovia) pride, haughtiness, arrogance, conceitedness


jaki

Old Polish: jeki

Polish: jaki

Silesian: jaki

Inherited from Proto-Slavic *jakъ. First attested in the 14th century.

Abiszczye wyedzely, yakym dzywem rozdzely pan Egipskye od Israhelskich (ut sciatis, quanto miraculo dividat dominus Aegyptios et Israel)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 11,7:

Saul rzecze: Iaka twarz gego (qualis est forma eius)?

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 14:

introduces a question about a trait; what, what... like

A myly Iesucriste, yakye tve vbostvo!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 521:

used at the beginning of a sentence for emphasis; what a! how!

A yaczy tho szly ludze myeszczanye cracovianye!

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 1:

Bødze krzyk wyelyky we wszey szemy egipskyey, yaky gest nye bil drzewyey (clamor magnus..., qualis nec ante fuit)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 11,6:

Vczeczmi szø k ne szauitagøcz gø thø to modlithfø, gakøcz gest gø szauital byl... Gabriel angol

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 178b:

Mycolay nye ranczil Ianovy takego lysta viprawicz oth op[t]ata, yaky Mychal myal

1950 [1439], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 877, Warsaw:

Iakye slyszelysmy vczynky v Kapharnavm, czyn y thv w oyczysnye thvogyey (quanta audivimus facta in Capharnaum, fac et hic in patria tua Luc 4, 23)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a relative clause; that

Yaky oczecz, taky syn (qualis pater, talis filius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 7:

(attested in Lesser Poland) introduces a predicate sentence; like

Bvnthowanye yakye machinatio aliqua

1882 [Fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 274:


baran

zlw-opl-noun

baran m animacy unattested (diminutive baranek or baraniec, related adjective barani or baranowy)

baran m animacy unattested (canonical)
baranek (diminutive)
baraniec (diminutive)
barani (adjective)
baranowy (adjective)

Polish: baran

Silesian: barōn

Inherited from Proto-Slavic *baranъ. First attested in the 14th century.

Obleczeni sø baranowe owecz (induti sunt arietes ovium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 14:

Veruex id est aries non castratus et est pater ouium eyn wider baran

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 144v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) ram (male sheep)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


oba

Polish: oba

Silesian: ôba

Etymology tree
Proto-Indo-European *bʰóh₁der.
Proto-Slavic *oba
Old Polish oba
Inherited from Proto-Slavic *oba. First attested in the 14th century.


cześć

Polish: cześć

Silesian: cześć, czyść

Etymology tree
Proto-Indo-European *kʷeyt-
Proto-Slavic *čь̏stь
Old Polish cześć
Inherited from Proto-Slavic *čь̏stь. First attested in the 14th century.

Etymology tree
Proto-Indo-European *kʷeyt-
Proto-Slavic *čь̏stь
Old Polish cześć

Gospodzin w Syon weliky... a czescz crolowa sød miluie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 98, 3:

Ktocoly czsznø matkø ma, sz ney wszytkø czescz otrzima

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 94:

Czsso sse yego czczy tycze que ipsius honori tractat

1856-1870 [1420], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 456:

Przechodzøczi yest czczø a czszonathami

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 85:

To b[e]rze ku mey *cziczi y ku mey dusi

1879 [1424], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 298:

Tetigit ipsum in honore al. sangnales na czescz gego

1887-2024 [1433], Franciszek Ksawery Liske, editor, Kwartalnik Historyczny, volume XXIV, Nowy Korczyn, Wiślica, page 533:

Ja tho byerzą ku mey duszy y ku czczy

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 676, Warsaw:

Turpiloquium idem... quod deprawacio vlg. narazenye czczy vel nathknyenye

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XIII:

Wasszą czescz oprawy quia vos reparavit

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 354:

Obwynyoni o szlodzeystwo alybo o ssboystwo trzymy razy a sąndem przekonani przeze czczy wyekugyscze ma zostacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 20:

Harnaszowey slachcze alybo vbraney czescz krolewska y wszego krolewsthwa szalezy obrona

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 56:

O slodzeysthwye przekonany czescz straczyl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 67:

[Za] yego czescz cz[irpiał]

1901 [XV med.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 425:

Czy cyrpyą przeczywnoscz, gisch swey dobre woley nye *odmyenyu ani vmislu otstąpyą, ny syą mączą o sloscz, yasch ge potka na gymyenyv, na czczy albo na szdrowyu od slich ludzi

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:

On pomscy naszey krwye w udrøczenyv nyeprzyiacyol naszich, a ponyszi wszech narodow..., a vcziny ge przes czcy pan bog nasz

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 20:

Gdy raczcze kogo odszandzą czczy o takye albo o gyne rzeczy

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 371:

Nye mogą go wyączey layacz, szlowye czynycz krzywoprzysząsczą, any o tho, kto straczyl szwą czescz albo prawo

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 376:

Przestapyl swa przysagą a gest krzywoprzyszasczą y straczyl czescz y glową swą

Datus est terminus... ad decernendum al. ku dokazanyu, quia nunquam fuit inculpatus pro honore al. nye dawana gemu wina o czescz

1868 [1457], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 11:

Tedy my... przysądzylysmy Ianowy wlosną raką przysyągwszy odydz, a to tako, aczby Ian nye byl pyrwey poruszon we czczy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 22:

Pomowil gy bycz slodzegya... y gynsze vele slow, tym rowna,... omavyayøcza y czczy gego *nagabayocza, vczynyl

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

Volalby... smercz ymecz y podyocz, nisly taka slova sprosna,... gego czescy nagabayocza, od przerzeczonego Iana czirpecz

Thakowi gwalthownik uthracza czescz

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:

Choma de Szmygrod questus fuerat super... Roman de Trebovla, quod sibi damnum fecisset sicut una marca in nonparicione honore al. na czczy

1868 [1499], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 369:

Przeto rzekly, yze chczyely, aby vkrzyzovan, aby yego slavy y yego czczy mogly tem vyączey vvlecz, bo... smyercz krzyzova byla sromotnyeyscha nade vschytky ganyebne smyerczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 774:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) honor (good standing, good name)

Czescz gloria

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 157b:

Bo z wczena mødrego dobywayø czczy

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 81:

Kv czczy boga otczą in honorem dei

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 51:

W tø dobø powyedzano Samuelowy, ysze Saul prziszedl na Karmelum y wiwyesyl sobye na czescz chorøgew wycyøsznø

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 12:

Mogą k temv przyszwolycz gyny przyszasznyczy..., gdy to nye gest naprzeczyw gych przyszandze a myasty ku czczy

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 178:

Chwala thobye gospodzyne, ysz o thwych szwyatych czescz slyne

1874-1891 [1455-1460], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 110:

Czescz non timebit te, o rex gentium? Tuum est enim decus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 98:

A przetosz wisszokosczi czczi wasszey ządam..., abisczie my bili na pomocz w kazdey potrzebie

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 48a:

Tobye, oczcze nyebyeszky, bącz czescz

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 150:

Saducei... dusz wszech pospolicie mąk nie wierzyli ani czci, ani dosto jeństwa

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 181:

Przyszedwszy ten, który cie wezwał, i rzekł tobie: Przyjacielu, siądź wysszej. Tedy tobie cześć będzie przede wszytkimi godującymi po spełu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 381:

(Żydzi) rzekli miedzy sobą:... Damyji poganom w ręce, a tego będziemy wieliką cześć mieć

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 647:

Czso iest czlowek, isz gi pomnisz...? Slawø y czczø coronowal ies gi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 8, 6:

Przinescze gospodnu, oczcziszni goganow, przinescze bogu slawø y czescz!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 95, 7:

Ta sloua pise suøti Lucas na cesch y na falø godom nyneysim

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 2:

Gego oczecz svøthemu Ganu na czescz y na chfalø gestcy mu on kosczol vmuroual byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 184a:

Prze Ihesu Crista... gest tobye, bogu oczczu... welka czescz y chwala na weky wekom albo przes wyeka, day

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

Nyechay bandze chwala bogu oczczu, szynu y duchu szwyąthemu, czeszcz, chwala troyczy szwyathey na weky wyekom

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 102a:

Cziebie dostoyna iest chwala y czescz, gospodnye

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 123b:

Thakyez tho przyyaczye thwoye raczylo my bycz na zbawyenye, a thobye kv czczy y kv chwalye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 139:

Ku czczy a ku chwale krolewnye a ye welebnemv wnebowzączw

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 265:

Then, kthory thą pyosznką yesth zlozyl, ku czczy, chwale thwey, Chryste, gyą wylozyl

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 141:

Gospodnie,... bądź tobie cześć i chwała wysznego dostojeństwa

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 66:

Ambitio id est circumdatio vel cupiditas et maxime honoris zadanye czczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 8v:

Laus czescz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 58r:

Laus czescz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 73v:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) fame, renown

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland

Ale grzesznemu rzekl bog: ... Ti zaprawdø ne nasrzal ies czcy y porzucyl ies molwi moie za sø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 18:

Tocz szø sly, czszo gym skodzø, bo nas ku fszey czczy przywodzø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 90:

Cyebye przy thwey czscy ostawy

1885-2024 [XV med.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 593:

Prze czescz causa discipline, id est honoris

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 83:

Yako nawyssze drzewo roszplodzylam ... moye czczy

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 102b:

Poszdrowyon bąncz, Jesu Chryste, wsząlesz czyalo s panny czystey, sbawyenyesz lyvczkye naprawyl, pannasz przy gey czczy szostavyl

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 97:

Iesus myly... bogv y lyvdzem byl wdzyeczen, bo byl pelen madrosczy a czczy myslącz a pyecząlvyącz szye o lyvdskyem zbavyenyv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 142:

V takye mlodosczy takyem dostoyenstvem a taką czczyą byl osvyczon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 143:

Korona złota na głowie jego wy obrażenia znamieniem świętości, sława czci a uczynek miłosierny żądzy oćcu przyprawiona

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 831:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) virtue (good behaviors)

Glos boszy we czcy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 28, 4:

Ne winidzesz, bosze, we czczach naszich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 43, II:

Bog nasza vtoka y czescz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 45, 1:

Bog czczi s nami, prziiemcza nasz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 45, 11:

W bodze vczinimi czescz a on ku niczemu prziwedze zamøczaiøcze nas

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 13:

Gospodzin da slowo przepowadnicom czczø welikø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 12:

Crol czcy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 13:

Kaszi, bosze, czcy twoiey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 31:

Powadaiocz chwali gospodnowi y czcy iego, y dziwi iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 5:

Blogoslaweny, gisz *przebiwaio w domu twoiem, gospodne... Bo zaprawdø blogoslawene da zaconanoszcza, poydø ze czcy w czescz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 7:

A czescz et yirtutes

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 85:

Opuściła mie cześć moja, a kości moje zmęcony są

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 672:

(attested in Lesser Poland) strength (virtue and fortitude)

Aby... gø thy ve *dczy mal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 180b:

Ve czcy in officio

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 19a:

W czudzich rzeczach ne corzisczy, boszą czaszn tako raczy v czczy

15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 3:

Kczeszly myecz laszka moya..., thczysz oczcza..., a k themu ve thczy tobye przyelozone

c. 1478, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 13:

Czczi pietatis officia

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

Czescz solempnitas

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 70:

Mnodzy za to niczsz ne dbayø, ysz gym o czczy powedayø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 64:

Przymicze tho powedane przed waszø czescz, panni, pane

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 110:

Sze czczø cum reuerencia

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 489:

Aby mązewye szlawąthny... oszobną czczą v nasz myedzy ginszymy naszymy wyernymy bili poczeszeny

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 44:

Ten sesromoczoni... swyatky czczy dostoynimy, tho yest s wlosczego sczithu dwyema... swąn schlyachtha... doswyathczi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 103:

We czczy super sceptrum magnificum

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 151:

Czescz a posdrowyenye salus

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 275:

Se czczą dzyewyczstwa cum virginitatis honore

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 279:

Rzekli ksyøszøta... ku Amonowy: Ti mnymasz, bi Dauid prze swø czescz poslal... a nye znamyonasz, isze przeto, abi... opatrzily zemyø twø, przisly k tobye slugy gego

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 3:

Woythow poszel ma ludzem opowyedacz, ysz mayą gayeny szad, a y foldrowacz, komv prawa potrzeba, moze tho vczynycz sze czczyą podlug prawa

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 310:

Widzicie, iż to miesce, czuż kościoł, jest we czci i za świątość pogaństwu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 440:

Czy przeklączy byskupovye... ymyelyby... gadacz,... yakoby ten dzyen z vyelyką czczyą obeschly vyelykonoczny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 712:

Sueczkim *czam mundanis honoribus

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 277:

Geny mowili, eze temu blogo, gen ma dossicz gymyenya... Drudzi mowili, eze blogoscz wyrzchnya gest gescz a pycz dobrze... A trzeczy cladli blogoscz we czczy tego swyata a w mądrosczi

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Vbodzi duchem są nawyączey czy, gisch gymyenya a tego swyata czczy ny zacz nye wazą

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

Eze ludze conyeczney czirekwye, tho gest czassow naposlednyeyschich, ... myeli bicz silno falą swyeczską vyączy a czescz tego swyata mylowacz

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 248:

Żydowie... ji chcieli uchować i uczynić królem, a on przed nimi uciekł, nie żądając czci świeckiej

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 778:

*Ed eius obsequium ku yego posludzye a ku czczy

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 156:

(attested in Lesser Poland, Pomerania, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, Masovia) respect, revere

attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland

Velika czescz magna enim dignitas est esse episcopum

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 105a:

Benefici vocantur weszwani szø czczy *trzymaioczi, dobrodzeye szø weszwani albo czczi roszdawaiøczi

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 85:

Czescz decus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Czczy fasces, id esthonores

Cze[s]cz fastigium

Then przeseczczywy ostan na wyeky any gemv yawny mayą bycz porti ktorych czczy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 58:

Czescz dignitas ordinis

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

Gdy odpadną czczy sepultis honoribus

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 10:

Llawnicze *czyczy assessorie dignitatis

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 323:

*Czesz decus

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 372:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) dignity (elevation of mind or character)

dignity (elevation of mind or character)

Mnyeszi Iakubie... y Jakubie wiensi..., panny Mariey syestrzeny..., o czczi wielka rodu!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 53b:

Pozdrowyona bandz, Maria, czczy y corono dzyewycz szwyąthych

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 174:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) decoration; object of honor or pride

Znamyonvgemi *cako zandayąncz, abi poddani naschi..., kthoregokoli stadla biliby y czczi, czestnye zyli

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

Kthorykole dzewyczą, ktoreykole czczy abo stadia by byla..., dzewstwa sbawyl, zywoth gego bącz na mylosczy tak osyloney dzewky

V wody szø poczina czescz: drzewey, nisz gdi szødø gestcz, tedyø na røcze dayø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 56:

Quia tu ipsum Iohannem... violenter percussisti, ipso Iohanne protunc in convivio al. na thczy in Kruhil apud kmethonem Fyedor existente

1868 [1477], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 145:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) feast, banquet

Czescz vtilitas

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 156a:

(attested in Lesser Poland, hapax legomenon) The meaning of this term is uncertain.

Gospodzyn... poszle angyola swego s tobø, a twø czyeszcz sposoby

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 40:

Panye boze, pana mego Abrama, gdiszesm zezrzal gey *czeszcz, yam tesz w nyey nynye

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 42:

Ezau rzekl: Prosszø czyø, abi lud moy ostal ss tobø tobye ku czczy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 15:

A nye czynczye nyczs zlego tym møzom, bocz sø weszly se czczyø w moy dom

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 8:

(hapax legomenon) Corruption of cień (“shade”)


wieczór

zlw-opl-noun

wieczór m animacy unattested (related adjective wieczorny)

wieczór m animacy unattested (canonical)
wieczorny (adjective)

/vʲɛt͡ʃʲɔːr/

Inherited from Proto-Slavic *večerъ. First attested in the 14th century.

Od szarana asz do weczora (de mane usque ad vesperam Is 38, 12) dokonasz mø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ez 6:

Vesper wye[czor]

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

(attested in Lesser Poland) evening (time of day before night)

Vesperum z wyeczora al. zwyerzączia gwyasda (numquid producis Luciferum in tempore suo et Vesperum super filios terrae consurgere facis? Job 38, 32)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 125:

Vpomyonøl gest czyebye (sc. bog Labana) wyeczyor (arguit te heri)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 42:

mistranslation of Old Czech včera (“yesterday”)


wieczór

Polish: wieczór, wieczerz (Żywiec)

Silesian: wieczōr

/vʲɛt͡ʃʲɔːr/

Weczor (vespere) y rano, y w poludne powadacz y swastowach bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 19:

(attested in Lesser Poland) in the evening


dlaczego

Polish: dlaczego

Silesian: dlŏczego

/dlʲaːt͡ʃʲɛɡɔ/

/dlʲɒt͡ʃʲɛɡɔ/

Univerbation of dla + czego, literally “for what”. First attested in the end of the fifteenth century.

etydate

Dvch boszy na myą, dlyaczego pomazal mya vzyawyacz vbogym (propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me Luc 4, 18)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

(attested in Masovia) that's why, so, ergo


raz

Polish: raz, raza (Middle Polish)

Silesian: rŏz

Inherited from Proto-Slavic *razъ. By surface analysis, deverbal from razić. Sense 2 is from a generalization of sense 1, as historically one would count by making physical marks on a stick, and this sense displaced -kroć. First attested in the 15th century.

surf

Gdzye swyerzepycza oth razv abo oth vrazenya (ictu vel plaga) lvbo vyną czyią porzvczy, polthori grzywny... zaplaczycz ma * vszladzayączy skodą czirzpyączemv

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 58:

(attested in Masovia) hit (blow; punch; striking against; the collision of one body against another; the stroke that touches anything)

Yakom zayøl... na crolewske dzedzine... po dwa rasy osmdzeszanth y osmyoro dobitka

1960 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 860, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) time (occurrence, instance)

Jako ludze ss Koszkowa sly na xandza biscupyø dzedziną... y otbily dobitek prima vice, a wtorim razem szly y ranily xandza biskupy lud

1967 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 742, Kościan:

(attested in Greater Poland) time (period in which something happened)


czapka

Polish: czapka

Silesian: czŏpka

From Old French chape + -ka. First attested in 1411.

żelazna czapka

Gegneszka dala mi pantliki y czapkø yaco *krziwnø

1902 [1411], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 410:

Yacom ya ne obeczal Ewcze za cztirzi za *thwadzescza grossy ruchi, a czapky za hosmnathcze

1920 [1413], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 2050, Płońsk:

Czsso Micolay na mya zalowal, abich mu czapka wząl, te gesm ya ne *wząl

1861 [1422], Józef Przyborowski, editor, Vetustissimam adiectivorum linguae Polonae declinationem monumentis ineditis illustravit, Greater Poland, page 16:

Jako ya Falcoui czapky... nye ss[e]cl y wosznicze nye sbil szamowtor

1950 [1430], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 310, Warsaw:

O ktori koszuch y o czapką Ian szalowal na Gunoltha, tego on vszitku nye ma

1920 [1435], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 996, Zakroczym:

Czsso na myą szalowal Wyernek o kaptur y o dwye czapcze, tho mnye dal dzecan

1920 [1436], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 2320, Zakroczym:

Mi treli am al. czapca examunti de nigro examunto

1856-1870 [1451], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3474:

Syn i gego... poszwyøczyl... y wstawy na nye czyapky

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 13:

Jakom ja Pyotra nye zbyl, anym... od nyego lupv dwv czhapkv wzanl gwaltem

1950 [1458], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1078, Warsaw:

Czapka

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

Jakom... ny vczinyla schkody... anym posslala dzesszyacz parszvn othbyacz na gymyenye jego, any czapka sz glowy szyną jego szbitha, any do mnye wzatha

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3029, Warsaw:

Byskvpya czapka cidarim

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 104:

Camsile zyelaszna czapką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 22r:

Mitra eyn haub oder eyn mutz czapką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 83v:

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) cap; headwear

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


bór

Polish: bór

Silesian: bōr

Inherited from Proto-Slavic *bȍrъ. First attested in 1229.

Super hoc presens scriptum devoti obtulimus easdem villas..., que sic vlg. nuncupantur: Lanscuo..., Mokre, Brensco, lacus cum districtu latissimo bo[z]re et silvarum, in ąuibus omnibus venacio pertinet domino episcopo

1863 [1229], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 3:

Et usąue ad borram versus Wratislaviam et ab alia parte versus Poloniam

1832 [1249], Gustav Adolf Tzschoppe and Gustav Adolf Stenzel, editors, Urkundensammlung zur Geschichte des Ursprungs der Städte und der Einführung und Verbreitung deutscher Kolonisten und Rechte in Schlesien und der Ober Lausitz [Collection of documents on the history of the origin of cities and the introduction and spread of German colonists and rights in Silesia and Upper Lusatia], Silesia, page 316:

Totum quicquid est ad sinistram, est dominiabbatis..., usque igitur ad mediam bo[z]ram seu *meritam, quae est inter Seb et rivulum

1840 [1256], Edward Raczyński, editor, Kodex dyplomatyczny Wielkiej Polski zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnej treści dyplomatami tyczącemi się historyi tej prowincyi od roku 1136 do roku 1597, Greater Poland, page 47:

Silvarum, borrarum

1881-1882 [1277], Max Perlbach, editor, Pommerellisches Urkundenbuch, page 244:

Usque in borram et sic per descensum borre

1881-1882 [1277], Max Perlbach, editor, Pommerellisches Urkundenbuch, page 246:

Tradidimus... Plocensi episcopo... trecentos mansos diocesi Plocensi contiguos et extra bor ram positos

1863 [1289], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 28:

Per borram, ita quod borra est nostra ducalis..., deinde ab agris... usque ad lucum

1857 [1309], Codex Diplomaticus Silesiae. Bd. 1, Urkunden des Klosters Czarnowanz, volume I, Silesia, page 21:

Qua silua nuncupatur vlg. Radlowsky bor... et Petrus ... probauit... possessores predicte silue... habentes... potestatem incidere, secare secure qualiscunque sit arbor, et edificare pro se melliflua, quod nominatur barcz

1874 [1320], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume I, page 155:

Pro silua dicta bor

1856-1870 [1394], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 5638:

Pro borro dieto Russky bor... dictus borrus pertinebat ad Goray

1856-1870 [1401], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 733:

Swatczimi, yssze czso pan Jan chorøsze *czodzal na sswem boru Micolaga..., tho uczinil s dobrim prawem

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1130, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Jaco Dzirszek pusczil [się] sz[a]mowtor na moy pusth w mem y dwu my kmeczu sbyl gwaltem. Jaco Dzirszcowym wyechanim w moy bor vczinil my skody... w moyem bydle

1950 [1446], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 796, Warsaw:

W lyesye, dambrowye, w boru... naydzye tako drwa albo drzewa rąnbyąnczego i schkodąn czinyanczego, tegdi taky ot dwu konyu schescz groschi, ot dwu volu trzi grosche a ot syekyri yeden grosch zaplaczy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 111:

Jakom ya nye wzanl samoczwarth... Mycolayevy... czthirzech kony hy dw szekyrv w dzekanowskyem borv gwalthem xandza Yenusszovem

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1047, Warsaw:

Jacom ya Janowy nye szegnal sz boru robothnykow drzew szamotrzecz

1879 [1478], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXVI:

Usque ad borram plebanalem al. po szvyąthny bor

1934 [1496], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 114:

Iohanni... bona... in gori et bori in Vnyezyrz

1905, 1907, 1908 [1497], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume II, number 879:

Jakossny my vyethnaly y rosdzyelyli Anna s B[b]arbara..., rolamy..., lassy, bormy aly do waczyerzina syvotha

1950 [1499], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1831, Warsaw:

Bor borra

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Borra bor

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20r:

Salsugo *szloczvynya na boroch

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 212v:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) type of forest

(attested in Masovia, Silesia, Greater Poland) coniferous forest, pine forest

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Silesia; Greater Poland; attested in Masovia; Silesia; Greater Poland

type of forest
coniferous forest, pine forest

Post multas irritaciones... kmethonum regalium nec non domini Iohannis... utreque partes concordiam propter mericam siue siluam, que vlg. Baly bor dicitur, taliter inierunt, sic quod exnunc kmetbones regales cedunt et cesserunt a mellificijs excisorum laborum suorum medietate

1874 [1379], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume III, page 412:

Iako wedzø y szwatczø, eze Thomislawa w trzeczey czøsczi boru v Kozanek ne bila... w dzerszenu

1888 [1401], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 80:

Extirpare vlg. copacz in borra seu in merica... et si aliquis ipsorum extirpando peruenerit ad pinum aliquem, vlg. do dzeniey seu ad quercum, tunc sedecim cupidibus ex omnibus partibus eiusdem arboris mellificati non debent extirpare

1895 [1404], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 88:

Iako Hannus nye podarl boru Miczkowa y ksandza kanthorowa any go vszytka ma

1888 [140], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 105:

Jacom ya ne vipusczil tu dw niwy Wawrzinczowy, kedim s nym bor dzelil

1879 [1415], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 64:

Pan... Ressotarzewsky wydzerzal sto y dwadzesseze y gedna barczy na Carpiczskem boru

1861 [1425], Józef Przyborowski, editor, Vetustissimam adiectivorum linguae Polonae declinationem monumentis ineditis illustravit, Greater Poland, page 19:

Jako ya nye kradną myedzi nastawnyky w xanzem boru pczol

1922 [1445], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 72:

Pyotr nye vcrlath Michaloyy myodv w gyego boru

1922 [1446], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 73:

Borram seu mellificium al. barcz... vendidit

1922 [1456], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 74:

Jacom ja zadzirzal borj y lassy w pokoyw trzy latha pola zemskyey vchfaly

1950 [1451], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 940, Warsaw:

Jan nye vcradl Nadborowy z gego boru... myodu

1921 [1463], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 201:

Yakom ya nye wyrabyl borow, gayw, lassow *Mykolaywy

1950 [1465], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1174, Warsaw:

Item habet villa praefata, duo gaya quercina bona et duas borras

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume I, Krakow, page 537:

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) beehive forest (forest with natural tree hollow beehives, often as an economic unit comprising 60 beehive trees)

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Jakom ya nye rambil w *Semowowe borze ani wiwoszil

1950 [1423], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 77, Warsaw:

Ludze... ne porambyly Raphalowa lasszu y boru

1901 [1426], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 305:

Ze wszitkimi wo dami y tesze... pusczhami, bory

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 481:

Dixit michi, quod ipsum deciperemus sicud in borra al. tako byscze myą sdrzadzyiy na boru

1950 [1435], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 511, Warsaw:

Iako ya tho vyem, esze Micolai uye sbil Ondrzeioui dzewki na iego boru

1920 [1436], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 2412, Zakroczym:

Jakom ya samowthor nye wyechal w Maczeyow bor anym *yamv borv vyrambyli

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1039, Warsaw:

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland


brona

Polish: brona, bruna (Far Masovian)

Inherited from Proto-Slavic *borna. First attested in 1255.

Quequidem pars nuncupatur Samborowska brona

1895 [1412], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 114:

Aream circa fluvium Rudawa inter valvam civitatis dictam Kazimirska brona... donat

1905, 1907, 1908 [1445], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume IV, numbers 3, 811:

Odewrze tobye broni, wszistek lvd... sbawyon bødze a bødze tobye slvzicz w poddanyv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 11:

Brona zawarta bila

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 5:

W Segub... postawil broni gego

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 34:

Skazil oltarze przed bronamy

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 8:

Møszowye bronny w noci vcyekly drogø tey broni, gesz gest myedzi dwoym murem

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 4:

O, abi kto dal my wodi s cysterni bethleemskey, iasz gest w bronye

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 17:

Szedszi sinowye Amonowy, spyczø sposobyly podlug broni myesczskey

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 9:

Vstauil wrotne w bronach domv bozego

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 19:

Mur ierusalemski skazon gest, a broni gego spalyoni sø ognyem

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 3:

Day my... lyst ku Azafowy, polesznemv krolyowv, abi my dal drzewa, abich mog pokricz bronø koscyola

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 8:

Viszedlem bronø walnø w noci a przed studnyczø drakovø asz ku bronye gnoyney, opatrzaiø muri ierusalemske skazone a broni gego ognyem visszone

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 13:

Szedlem ku bronye studnyczney

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 14:

Dzalal na gorze Baruch... od wøgla asz do broni domv wyelykego kaplana

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 20:

Natumeysci, gisz bidlyly w Ofel, przecyw bronye wodney na wschod sluncza vdzalaly wyeszø przewisoko

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 26:

Sydze syø... lyvd... do vlyce, gesz gest v broni vodney

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 1:

Broni po[to]kowe otwarti sø, a koscyol asz [do] zemye skaszon gest

1930 [c. 1455], “Nah”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 6:

Od liepienya brony

1936 [1470], Ludwik Musioł, editor, Staropolskie teksty z protokolarza miasta Wozniki w wojewodztwie slaskim, 1521-1570, volume II, Woźniki, page 16:

Na broną in fastigio por te

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 40:

Jesus jako jest opuścił lwy, poszedł w bronę mieską i wszedł sam

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 140:

Villam hominum castri Cracouiensis ad custodiam brone de Mislimich pertinentium

1875 [1253-1258], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 43:

Incole undecunąue venientes ad inhabitandam ipsam civitatem per ducatus nostros Cracovie et Sandomirie liberum habeant transitum, a theloneis absolvuntur et iidem incole in civitate comorantes per utramąue wartham id est bronam in wulgari, versus Ungariam, ad nullum eciam theloneum teneantur

1853 [1292], Antoni Muczkowski, Leon Ryszczewski, editors, Codex diplomaticus Poloniae [Diplomatic code of Poland], volume III, page 158:

(attested in Silesia, Lesser Poland) gate (doorlike structure)

attested in Silesia; Lesser Poland; attested in Silesia; Lesser Poland

Marcam auri de theloneo, populariter dicto brona

1874 [1255], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume IX, page 100:

(hapax legomenon) gate fee (fee for passing or carrying something through a gate)

gate fee (fee for passing or carrying something through a gate)

Yacom ya ne wzøl Adamowi broni na polu

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1664, Płońsk:

Brona erpica

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Brona rolna dentena

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

Ten lyvd, gen bil w nyem, wiwyodl gy precz y kazal gy cepi mlocycz a zelyazne broni po nych wloczicz, a okowanimy wozi przes nye geszdzicz tak, abi bily rostargany

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 3:

Brona et redlo aratrum

1921 [1456], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 236:

Brona trageta

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Malonowo, page 13:

Zielazne brony trahas

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 48:

Brona arpica

1874-1891 [1471], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 283:

Brona traha

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 11:

Broną erpica; grabye vel broną rastrum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 5:

Brona, szanye traha

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:

Dentelia dentenia uel dentalia sunt rostra uel dentes aratri id est womeris vlg. brona

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 87r:

*Trageta brona

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 13:

Traha brona

XV p. post., Wokabularz petersburski III, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.32., page 11:

Erpica est rastrum eyn ege oder schlidte broną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 46r:

Rastrum eyn ege oder eyn reche instrumentum rusticale grabye vel broną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 113r:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland, Pomerania, agriculture) harrow (toothed agricultural tool used to loosen and clean the soil and cover the seed)

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; Pomerania; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; Pomerania

Suas Drziconis spicas broni non secuit ne posecl

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4586, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca, hapax legomenon) The meaning of this term is uncertain.


buk

zlw-opl-noun

buk m animacy unattested (related adjective bukowy)

buk m animacy unattested (canonical)
bukowy (adjective)

Polish: buk

Silesian: buk

Etymology tree
Proto-Indo-European *bʰeh₂ǵosder.
Proto-Germanic *bōkōbor.
Proto-Slavic *bukъ
Old Polish buk
Inherited from Proto-Slavic *bukъ. First attested in 1398.

etymon

Pro CCC arboribus buk

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7586:

Ubicunąue fagus al. buk seu szyr fructum dederit in silvis regalibus

1868 [1451], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 210:

In quo scopulo stat arbor dicta fagus al. buk

1868 [1460], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VIII, page 137:

Stant duae arbores, videlicet iawor et buk

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 356:

Buk fagus

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 10832:

Buk faginula

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 220:

Fagus est quedam arbor eyn buchenbawme bvk

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49v:

Ty dwa kona, *czosme wsal Jaroszeuiczu oth buku tym wsal w prawem

1861 [1422], Józef Przyborowski, editor, Vetustissimam adiectivorum linguae Polonae declinationem monumentis ineditis illustravit, Greater Poland, page 16:

S buk w de fago

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 346:

Sexagena bukow, grabi, brostow

[1415], Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg ziemskich i grodzkich kościańskich, poznańskich oraz pyzdrskich, number f. 39v, Kościan, Poznań, Pyzdry:

Fagus sylvatica
Fagus sylvatica#Translingual

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) common beech (Fagus sylvatica)

Buk buxus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 73:

(hapax legomenon) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Buxus sempervirens
Buxus sempervirens#Translingual


chory

Polish: chory

Silesian: chory

Inherited from Proto-Slavic *xvorъ. First attested in the 15th century.

Czudzey byadi zalowanye... zalezi w syedmy vczinczech mylossyerdzya: lacznego nakarmicz, spraglego napogicz, podrosznego noczowacz, chorego nawyedzacz

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 240:

ill, sick (unwell in terms of health or physical condition)

Mdle a chore misly labiles mentes

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

(figuratively) ill, sick (not healthy otherwise; bad)


drogi

Polish: drogi

Silesian: drogi

Inherited from Proto-Slavic *dorgъ. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz f geden to czasz szøcz ony bily swe sludzy f drodzem odzenv chodzøcz vsrzely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

Drogą rzecz speciosam (si congregaverint aurum et argentum, et omnem rem speciosam III Esdr 4, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 54:

Wyøcey nye chczø nycs zlego uczinycz tobye, prze to ysze bila tobye droga dusza ma przed oczima twima (quod pretiosa fuerit anima mea in oculis tuis hodie)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 21:

(attested in Lesser Poland) dear, expensive (costing much)


lej

lej m animacy unattested (canonical)
lij (alternative)

Polish: lej

Pro fusorio ferreo, quod dicitur lyg, quo pocula funduntur in vasa

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 170:


moc

Polish: moc

Silesian: moc

desctree

→ Old Ruthenian: моцъ (mocʹ), моць (mocʹ)
Belarusian: моц (moc)
Carpathian Rusyn: муць (mucʹ)
Ukrainian: міць (micʹ); моц (moc) (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *mȍťь. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Primo a fortitudine, prze gego mocz, ibi Michael, qui interpretatur quis ut deus, secundo a nobilitate..., tercio a magna bonitate

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 148b:

Puace v moch boga uasego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 3:

Bog, iensze przepasal me moczø (virtute) y poloszil iest nepokalanø drogø moiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 35:

Milowacz cze bødø, gospodne, moczy moia (fortitudo mea)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 1:

Influencia mocz nathchnyenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 66v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) power (physical or spiritual strength)

Tako vøcz natichmasth moczø tich to bosich slof svøty Gan gestcy szø on bil rodzon[y]m szynem panne Marie vcinil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181a:

Dosconala mocz lekarstwa perfecta gracia medicine

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 96r:

Preualere mer mugen oder vber mugen wszyacz albo myecz mocz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 106r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) power (ability to influence)

Toma ne vczinil moczi nat Chroslø... pirwey, nis se wansoual

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 239, Poznań:

(attested in Greater Poland) force (unlawful force, violence; rape)

Pocøhø sø modlich, izbi ie bog zbauil ot mocy crola poganskego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 6:

Tegodlya dyabel ny ma ve mnye nyedney moczy (nullam habet potestatem), vschakos bądzye przeczyvnye *vkazavacz svoyą chytroscz, o ktorąsz badzye straczon z yego moczą (pro quo suo chirographo privatur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 167:

(attested in Lesser Poland) force, power, authority (ability to do something in office)

Mocz wszelkyego lekarzą za zakon autoritas medici pro lege

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 290:

Autoritas eyn gewalt oder freyheit potestas mocz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 15v:

(attested in Silesia, Greater Poland) prestige, authority

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland

Jsze pan Jan Jugo nycz nye ma w Staschewe any listy wsdawn[y]e pana staroscyni dzelne na pol Staschewa Jugowi visly, ktore bi mocz mąly

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1341, Poznań:

(attested in Greater Poland) legal legitimacy

Iaco yeszm zapowedzal pana Mikoszewø moczø Woczechowy..., by iego roley ne oral

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 463, Poznań:

Kazdemv dana yest mocz thych kxyąg *polebschacz (cuilibet conceditur facultas corrigendi librum istum), yako yego volyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 43:

(attested in Greater Poland) right to something, entitlement, permission

Tocz mylossyerdze gesth [gest] czudzey byadi zalowanye y wszmozenye *poduk moczi

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 240:

Gospodzin mooczy on iest crol slawi (dominus virtutum ipse est rex gloriae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 23, 10:

(attested in Lesser Poland) power; organized force, fighting force, army


stary

zlw-opl-adj

stary (comparative starszy or starzejszy, superlative nastarszy)

starszy (comparative)
starzejszy (comparative)
nastarszy (superlative)

Inherited from Proto-Slavic *starъ. First attested in the 14th century.

old (of a living being, having lived for most of the expected years)

(of a family member, particularly a sibling) older (having been born before another)


stary

desc

Polish: stary, story (Southern Greater Poland)

Silesian: stary

(nominalized) elected head of a rural subdivision


serce

serdeczny (adjective)
sierce (alternative)
sirce (alternative)
sirdce (alternative)

Polish: serce

Silesian: serce

Inherited from Proto-Slavic *sь̑rdьce with a hardening of the s- under influence of Old Czech srdce. First attested in the first half of the 14th century.

Iescz bødø vbodzy..., sziwa bødø sercza (corda) gich na weky wekom

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 28:

Vczinilo se iest sercze (cor) moie iaco wozk rozquiraiøczy se wesrzod sercza (in medio ventris) mego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 15:

(anatomy, attested in Lesser Poland) heart (muscular organ that pumps blood through the body, traditionally thought to be the seat of emotion)

Tenczy ma mecz varø kresczyganskø, a ne telko skutkem, alle tesze y szerczem

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) heart (symbol, a seat of mental life, feelings, thoughts, ethical principles)

Ne bødzemy se bacz, gdi se bødze møczicz zema y przenesoni bødø gori w sercze morske (in cor maris)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 45, 2:

(figuratively, attested in Lesser Poland) heart (physical inside part of something)


taki

Polish: taki

Silesian: taki

Inherited from Proto-Slavic *takъ. First attested in 1360.

the following (that which is listed below)

some, certain, a (of something unidentified)


taki

Back-formation from taczka. First attested in 1419.

Pro curribus al. taki

1874 [1419], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 559:


usta

zlw-opl-noun

usta nvir pl (diminutive ustka, related adjective ustny)

Polish: usta

Inherited from Proto-Slavic *usta. First attested in the 14th century.

Otworzili sø na mø vsta (os) swoia iaco lew chwataiøcy y riczøcy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 1:

Ieszcze karme gich bechø w usczech (in ore) gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 34:

Ani zatwarzay nade mnø szachta vst (os) swogich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 19:

Slowem boszim nebosa sø sczwerdzona a duchem vst (spiritu oris) iego wszitka mocz gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 6:

(anatomy, attested in Lesser Poland) mouth

Nos yego y vsta (oris) bez wschey ganybi

1970 [Middle of the 15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, List Lentulusa w staropolskim przekładzie:

Bichø ne molwila usta (os) moia scutkow ludzkich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 5:

Duszø welbi, vsta cziscy, sercze weseli

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 1:

Zbaw me z ust (ex ore) lwowich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 22:

(zootomy, attested in Lesser Poland) mouth; beak

Ne gest se vtagyla vsta moga ot czebe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 138, 14:

mistranslation of the ambiguous ōs as mouth instead of bone


wiek

Polish: wiek

Silesian: wiek

Inherited from Proto-Slavic *věkъ. First attested in the 14th century.

Na koynczu wyeka zbawyenye lyudzke

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 54 arg:

(attested in Greater Poland) age (particular period of time in history, as distinguished from others)

Novissime diebus istis locutus est (sc. deus) in filio, ... per quem fecit et secula [na] weky (Hebr 1, 2)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 84v:

(in the plural, attested in Silesia) current age (time at which the world exists)

Et edificabuntur in te deserta seculorum, gl. id est columpne, muri et tecta spiritualis edificii bądą vstawyony swyathowye albo wyekowye (Is 58, 12)

1880-1894 [15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 313:

(in the plural, wiekowie, figurative) spirit (world within a person)

Wzpomen miloserdza twoia, gospodne, y slutowana twego, iasz od weka sø (quae a saeculo sunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 6:

(attested in Lesser Poland) eternity (time without end)

Czczy otcza swego y matkø swø, abi bil dlugego wyeku (longaevus) na szemy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 12:

age (number of full years, months, days, hours, etc., that someone, or something, has been alive)

Hora cene, ut dicit Gregorius, est finis seculi, id est vltima etas vlg. vyek

End of the 15th century, Józefa Reczka, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy z rękopisu, number nr 414/11, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, page 172:

age (all years of a person's life collectively; end of the world)

W czwartem potem wyeku (generatione autem quarta) sam szø wroczysz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 16:

generation (single step or stage in the succession of natural descent)

Ta statuta chczem, aby myali mocz na vieky (perpetuo remaneant ipso facto)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 50:

(attested in Lesser Poland) legal status not limited by time


prasa

Polish: prasa
→ Kashubian: prasa

Silesian: presa

Borrowed from Middle High German prësse. First attested in 1444.

Torcular est instrvmentum ad exprimendum vinum... Et torcular... vlg. prasza uel lyszycza po maszoweczku

1444, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 261v:

press (device for squeezing wine, oil, etc.)

Torcular cum clausura al. prassa

1898-2024 [1495], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 62:

(attested in Lesser Poland) mangle, wringer


ceber

ceber m animacy unattested (canonical)
cber (alternative)
cebr (alternative)
czber (alternative)
czeber (alternative)
czebr (alternative)
dzber (alternative)
dżber (alternative)

desc

Polish: ceber, cebr, cębr, czeber, czebr, dzber (Middle Polish), czeber (Kuyavia), cober (Central Greater Poland)

Silesian: cuber

Inherited from Proto-Slavic *čьbь̀rъ with mazuration. First attested in 1113.

De cem situlae, Sclavonice cebri

1864 [1113], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume I, page 397:

Czeber tina

1885-2024 [1437], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 16:

Nye biwali s tich pyenyødzi wodny cebrowye

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 13:

Czebri idrias

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 102:

Czebri idrie

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 125:

Duo... cebry

1856-1870 [1473], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 856:

Cum tinca al. s czebrem

1874 [1476], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 845:

Za czebr et laboratori

1892 [1494], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 383:

Orca al. czebr

1898-2024 [1497], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 65:

Tina est instrvmentum ad portandum aquam aptum sc. czeber inde tinale

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 193v:

Tena […] vel tenia […] extrema pars vitte qua dependent corone vitte sunt que crinibus innectuntur vel czber

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 136r:

Tina ein zuber czber albo czeber

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 138r:

Tunna czber vel vąnną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 142r:

Viccum tritici al. dzber... dare debet

1868 [1435], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 425:

Casimirus rex... 4 tunnas al. czebri... salis minuti donat

1905, 1907, 1908 [1472], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume I, number 891:

bucket, pail (such a vessel used as a unit of measurement)


brak

Polish: brak

Silesian: brak

Borrowed from Middle Low German brak. First attested in 1452. Compare Old Czech brak.

Hannus ... tenetur prouido Laurencio... sexagenarium al. sachczyg drzewa, hoc debet sibi presentare in Gdansko in prima aqua in prato sub eleccione al. pod brakem

1912-1930 [1452], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume III, page 223:


kob

Borrowed from Middle High German kobe, from Proto-Germanic *kubô.

Ara oltharz vel kob, vel barlogo, vel swynye korytho

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 30:


ciemny

zlw-opl-adj

ciemny (derived adverb ciemno or ciemnie)

Polish: ciemny

Silesian: ciymny

Etymology tree
Proto-Indo-European *temH-
Proto-Balto-Slavic *tímāˀ
Proto-Slavic *tьma
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Proto-Slavic *tьmьnъ
Old Polish ciemny
Inherited from Proto-Slavic *tьmьnъ. By surface analysis, ćma + -ny. First attested in the 14th century.

etymon

Woda czemna w obloczech powetrznich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 13:

Zasloni czemne pepla nubila

1874-1891 [1451], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

Byl opyøcz oblok czyemni

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 20:

Czemnego pyekla

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 26:

Pod cziemnym drzewem sub *oscurum arborem

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 22:

Lucus walt silua nemus idem czyemny lasz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 77r:

Obscurus […] finster oder tunckel czemny zaczmyony

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 90v:

Złym duszam na zachód słońca ciemna mieśca barzo nieczysta przyminia[li]

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 183:

Wsadzili ji barzo w ciemnicę ciemną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 732:

Podnie siony na powietrzu ukazał się towarzyszem djabłom, którzy tamo przebywają w tym ciemnym powietrzu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 769:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) dark (without light)

Wielike a stare cziemne osromoczenye grzechow tetrum cahos magna confusio peccatorum

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 308:

Czyebye proscha, yzesz... oszvyeczenye czyemnych

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 57:

Światłość ciała twego jest oko twoje, a będzieli oko twoje prawe a proste, wszytko ciało twe będzie światłe, ale będzieli oko twe złe, wszytko twoje ciało będzie ciemne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 280:

Vyrzvczyvschy czyemnego, ostaly samy czysczy svoym oczysczyczyelem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 555:


ciepły

Polish: ciepły

Silesian: ciepły

Inherited from Proto-Slavic *teplъ. First attested in the 15th century.

Thedy pyeczy tho wszythko w goranczym pyeczw albo szmasz, albo posthaw v panwyczy, vancz pothym masz masczą czeplą

1971 [XV ex.], Felicja Wysocka, editor, Glosy i teksty polskie w XV-wiecznym rkpsie lekarskim ze zbiorów Bibliteki Jagiellońskiej nr 132/60 akc., page 45:

(hapax legomenon) warm (between hot and tepid)


ciało

zlw-opl-noun

ciało n (related adjective cielesny or cielny)

Polish: ciało

Silesian: ciało

Inherited from Proto-Slavic *tělo. First attested in the 14th century.

Swøty Barthlomeg... skorø svego czala... dal gest byl oblupicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172b:

(attested in Lesser Poland) body (physical structure of a human or animal seen as one single organism)

Gego dus[y]ø svøcy angely po spolu s czalem szøcz gø ony byly do nebeskego krolefstwa donesly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

(attested in Lesser Poland) body (fleshly or corporeal nature of a human, as opposed to the spirit or soul)

Ne iest zbawene w czele moiem (non est sanitas in carne mea) od oblicza gnewu twego, ne iest pocoy cosczom mogim od oblicza grzechow mogich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 3:

(attested in Lesser Poland) body; flesh (soft parts surrounding bones)

Wisluszay modlitwø moiø, k tobe wszelike cyalo przydze (ad te omnis caro veniet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 2:

Y wzpomonøl, isz czialo sø (et recordatus est, quia caro sunt), duch ydøczi a ne wraczaiøczi se

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 44:

(attested in Lesser Poland) living creature (any human or animal that is alive)

Gest ten obiczay bil czyalo pogrzebuyøczym (iste quippe mos erat cadaverum conditorum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 50, 3:

Czasto a. czalo massam (modicum fermentum totam massam corrumpit Gal 5, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 128:


ciasto

Polish: ciasto

Silesian: ciasto

Inherited from Proto-Slavic *těsto. First attested in 1437.

Czasto pasta

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Alveolus idem uel dicitur vas in quo disponitur pastum czasto quod alio modo dicitur canistrum vlg. *czesza

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 12r:

Czasto a. czalo massam

[A]zyma przasznek vel przaszne czyastho

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 149v:

(attested in Greater Poland) dough (flour soaked in water)

Krolewstwo niebieskie podobno jest ciastu, ktoregoż niewiasta wziąwszy trzy miary włoży w dziżę, iżby wszystko ukisiało

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 378:

(cooking, hapax legomenon) leavening agent, sourdough

dough (flour soaked in water)
leavening agent, sourdough