cichy

zlw-opl-adj

cichy (comparative ciszszy, derived adverb cicho)

ciszszy (comparative)
cich (alternative)

Polish: cichy

Silesian: cichy

Inherited from Proto-Slavic *tixъ. First attested in the 14th century.

A pres tocz... gest szø on nam byl vrodzyl... skromny, czychy y vbodzy, iscy gego matuchna Maria takocz gest ona ftenczasz vboga byla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175b:

Sødzy sirocze y cychemu, iszbi wøcey ne smal wiszicz se czlowek na zemi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 41:

Strzegl iesm bezwinstwa a widzal iesm prawdø, bo sø ostatcowe czlowekowi czichemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 39:

Sødzicze *neymaioczemu y syrocze, czichego y vbogego sprawcze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 81, 3:

Przespeie smerne w sødze, nauczi cyche drogam swim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 10:

Virgines debent esse modeste cziche,... lekke

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 69:

Blogoslawyeny czischi, bo ony posyądą zyemya. Czichi gest, gegosch misli zamyeschanye nye otmyeny... Przeto, acz kto syą myeni vbogym na duschi, patrzacz, bi bil czich

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:

Mami syą strzecz, bichom przecziwo bogu nye mawiali w przecziwnosczyach, przecziwo ludzem slego za sle nye wraczali, ale zasyą dobre za sle... Czy czischi za oplatą mayą od boga, esze possyądą zyemią troyaką:... po geysze czu chodzą, bo zwaczcze traczą gymyenye, a czischi go nabiwayą, a takyesch zyemyą, gey... schukayą, tho gest nyebyeską... Gdi vbodzi duchem mayą nyebo, a czischi...

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 237:

Bo nye gest syla twa w sebranyv lyvda, panye,... any syø tobye piszny lyvbyly..., ale pokornich a cychich zawszgy syø tobye lyvbyla modlytwa

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 16:

Gospodze moya, ... *tzyebye proscha, ... prze twe vyednanye z boszthwem *vczym mye czycha y szmyerna

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 62:

Mitis id est humilis mollis et benignus senfft czychy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 83v:

Bo byla czycha, mądra, rostropna, smyerna, lyvbyezna, poslvzna y vtulna

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 18:

Weźmicie jarzmo moje na was a ucz cie sie ode mnie, iżciem cichy a śmiernego serca

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 323:

Epitaphium Laskarij archiepiscopi Gneznensis: ... Suplex Lascarius... corde quoque ore bolismus samnyena dobrego, czychy

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 326:

(attested in Lesser Poland, Pomerania, Greater Poland) calm, modest, humble

Bo ti, gospodne, lubiezliwi y czichi ies

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 85, 4:

Czyschi pacifici

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 79:

Jej weźrzenie było barzo ciche, dobrotliwe, śmierne a barzo poczesne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 20:

Jesus... był... na weźrzeniu *libieżny, cichy, wiesioły

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 142:

Język jego... miłościwy, lubieżny, cichy a silno pokorny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 151:

Przez uwiesielenia mo jego nie ostawię cię, ale poślę uciesznika cichego, to jest ducha świętego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 172:

Takyez Davyd, kyedy byl myedzy svemy zvolyenyky, *nygd yego czyszschy nye byl, alye vszadzye przeczyv nyeprzyaczyelom v boyv nykt ostrzschy y *tvardtschy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 626:

(attested in Lesser Poland) gentle, kind

Unda lenta czycha lauat podlewa litus, cavat podriva[y]

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 20:

(attested in Sieradz-Łęczyca, of a wave, hapax legomenon) slow


drugi

Inherited from Proto-Slavic *drȗgъ. First attested in the 14th century.

second (following after the first one, used in compound numbers)


drugi

Polish: drugi

Silesian: drugi

(in the plural) the rest of everyone, the remaining people


rano

Polish: rano

Silesian: rano

Inherited from Proto-Slavic *ranъ. First attested in the 14th century.

Weczor y rano (mane), y w poludne powadacz y swastowacz bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 19:

Nazayvtrz po ranv (mane) maya tego myrv lomczą kv prawu wolacz w gaynem sandze

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 94, 3:

(attested in Lesser Poland) in the morning, in the morrow (at the beginning of the day)

Voluit autem accipere Xc circumcisionem propter septem causas... Septimo, ut pro nobis sangwinem suum non solum in etate virili, sed etiam in infancia funderet et tempestiue, ren[y]o, pati inciperet

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 323:

Gdykoly kto zaymye na swem zboszv, tedy slusznye pod swiądeczstwem mosze ge chowacz przez nocz. Paknyaliby rano (in crastino) nye bylo wyprawyono, tedy ma ge dacz kv dworu

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 32:

(attested in Lesser Poland) tomorrow (on the next day)


oto

Polish: oto

Univerbation of o + to. First attested in the 15th century.

Y rzekl bog: Oto dalesm (ecce dedi) wam wszelkye szele

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 29:

Cepit... cum ea rixari dicens: Heccine sunt premia, otho sza twe odplathy, domina

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 97:

Oto [...] [mo]ya (ecce filia mea)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 425:

(attested in Greater Poland) used to indicate what the speaker will say or has said


trzoda

Polish: trzoda

Inherited from Proto-Slavic *čērdà. First attested in 1400.

czroda (alternative)
czrzoda (alternative)
strzeda (alternative)

Eze Potrasz za graniczø zayøl crodø na prawim szilø moczø

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 78:

(attested in) herd (group of domestic animals, especially cattle)

[Nasz]... wybranych [thwych przykaszy zawsze do] czrody (in... grege) wlyczicz

1413–1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 261:

(figuratively, attested in Lesser Poland) herd (group of people)


bród

zlw-opl-noun

bród m inan (diminutive brodek, related adjective brodowy)

Polish: bród

Etymology tree
Proto-Indo-European *bʰredʰ-
Proto-Balto-Slavic *brádas
Proto-Slavic *brodъ
Old Polish bród
Inherited from Proto-Slavic *brodъ. First attested in the 14th century.

etymon

Wlodiczka wzøl VII marcas... na thø nywø, czso u brodu

1897 [1406], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 2619, Łęczyca Land:

Usque ad vadum brod

1912-1930 [1428], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 93:

Vadum vlg. brod

1885-2024 [1431], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 63:

Cum... quodam vado vlg. brod

1874-1891 [1431], Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń Wydziału Historyczno-filozoficznego Akademii Umiejętności, volume LVII, page 235:

Prod vadum

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Poyøl swe dwye zenye..., y przeydø przez brod Yaboth

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 22:

Byli poslani gonicz po nich po drodze, gesto wyedze kv brodom Jordanovim

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 7:

Oth polnoczy do szachodv chodzą nye pytayancz brodv

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 165:

Za brodem trans, ultra

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 107:

Penes vadum al. v brodu

1856-1870 [1473], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4112:

Misimus theloneum a fluvio Iaryczouiensi al. broth in Blysczyvodi

1868 [1493], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 307:

Brod vadum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 5:

Bracca brod

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Vadum eyn steyg do man vber geet brod

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 142v:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) ford (location where a stream is shallow and the bottom has good footing, making it possible to cross from one side to the other with no bridge, by walking, riding, or driving through the water)

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland

Brod bracca

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

(hapax legomenon) fishing spot (place in a river artificially adapted for catching fish)

Petrus procurator plebani proposuit verbo, quomodo emerit stadium al. v brod lignorum pro media marca in hereditate

1874 [1438], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 338:

(hapax legomenon) The meaning of this term is uncertain.


cale

Polish: cale

From cały + -e. First attested in 1448–1450.

Ten possag... sobye nyeodzewnye zachowayąn... czale i s pelna (reservabunt... integraliter et ex toto)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 90:

(attested in Masovia) unscathedly, intact, without harm


aloes

Polish: aloes

Borrowed from Middle French aloès. First attested in 1472.

Czarna aloes aloe paticum

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6374:


orz

Middle Polish: orz, horz

Uncertain. Perhaps borrowed from Old Czech oř, from Old High German ros. Alternatively derived from Proto-Indo-European *h₁órǵʰis (“testicle”) and akin to Latvian ērzelis (“stallion”) and Lithuanian eržilas (“stallion”).

der+

Scapa caballus, horzs hastiber

1962 [around 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 41:

Runcius, id est spado hynsth uel horz

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 10:

Tunc rex regalibus indutus vestibus dyademate coronatus sedens super dromedarium horz

1880-1894 [mid-fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 284:


byk

zlw-opl-noun

byk m animal (diminutive byczek, related adjective bykowy)

Polish: byk

Silesian: byk

Inherited from Proto-Slavic *bỹkъ. First attested in 1391.

Item pro thauro civitati vlg. bic dedimus 1/2 mrc.

1391, Adam Chmiel, editor, Księgi radzieckie kazimierskie, Krakow, page 263:

Aza iescz bødø møso bicow albo krew kozlowø picz bødø?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 14:

Gdy dwa bylasta szą byky duobus dimicantibus tauris

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

Solum vitulam cum iuvenco al. byk recipiat

1868 [1444], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 155:

Biky tauros

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLV11, page 358:

Byk

1921 [XV med.], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 332:

Szathanyszky bykv!

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 323:

De animalibus: lany, caper szarn,... byk

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

Ofyerowaly spolu bikow syedm

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 21:

Zbyly biki

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 22:

Abi srzebro bilo sebrano na bicech y na skopoch

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 15:

Yako ya nye wszal... byka Mykolayowa gwalthownye

1950 [1469], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1306, Warsaw:

Jakom ya Ondrzeyewy nye sznyadl byka nyeczisczonyego chazebną rzeczą thako dobrego yako sszyemdzessanth groschi

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3000, Warsaw:

Exemplum... de b: bil id est fuit, byk id est taurus

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 402:

Beneck byka bige

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 404:

Byk bos

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1489:

Jakom ya nye vcząl gwałtem sszamotrzecz bykowy nogy Ondrzeyowemv

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3073, Warsaw:

Item Makowcze pro uno bicku unam m. VI gr.

1892 [1493], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 363:

Pro bove exempto al. bicka 19 gr.

1892 [1494], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 389:

Thaurus (...) id est iuuenis bos et proprie adhuc non castratus byk

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) bull (adult male of cattle)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Byk virga virilis

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1296:


chyba

Polish: chyba

Silesian: chyba

Etymology tree
Proto-Slavic *xybati
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *xybiti
Proto-Slavic *xyba
Old Polish *chyba
Inherited from Proto-Slavic *xyba.


sypać

Polish: sypać

Inherited from Proto-Slavic *sypati. First attested in 1393.

Tedi sinovye israhelsci... padly na zemyø, sipyøc popyol na swe glowi (mittentes cinerem super capita sua)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 7,4:

Jaco Gywan wsczągnąl Pyotrassa..., a on w ty czassy ssypye y byerze owess na woss

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 948, Kościan:

(attested in Greater Poland) to pour (something friable), to strew, to sprinkle

Iacom przi tem bil, kedi Potrasz s Czesantha mal vmowø, po czosnom meli sipacz granicze

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 67:

Jakosm ya chodzil do Dobcovey..., abi ssipala granicze

1897 [1406], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 2720, Łęczyca Land:

(attested in Greater Poland) to heap (to form from earth)


gozd

Inherited from Proto-Slavic *gvòzdъ. First attested in 1412.

Robora et ligna in silua nostra goszdz... damus

1874 [1412], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 361:


córka

Polish: córka

Silesian: cōrka

Inherited from Proto-Slavic *dъťerъka. By surface analysis, córa + -ka. First attested in c. 1455.

Syn nadrastayøczi Iosef, syn nadrastayøczy a krasni w opatrzenyu: czorky bødø byegacz po muru

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 22:

Si mater bibula et libenter Bachum adorat, post modum filia mul trale adorabit, bo ta przywara ku czorkam przywyra, que fit apud matres ipsarum

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 136:

Joachymye y Anno..., bosczie wi szamy zasluzili miecz czorką matką bozą nachwalebnieyszą, a po gotowu iesztesczie pana y boga naszego Jesu Crista ieden dziadem, druga babø

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 45a:

O mili Jesu Criste, ktori blogoslawiony pannye... swiantego Joachima y swiątą Anna... za rodzice raczil wibracz..., racz nam dacz dla mylosczi czorki gich, abiszmy ie naboznye czczili

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 46b:

Pamyathay, panye y stworzyczyelu nasz, yzyesz czyalo czlowyeczye raczyl przyiacz dla nasz sz panny Mariey, czysthey czorky szwyąthey Anny

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 79b:

Nygdy nye byla any yest thaka myedzy czorkamy nyewyesczymy

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 178:

Czorcą filia

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 290:

Byla Anna prorokyny, czorka Phanuel

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 295:

Nata id est filia a nascor eyn geborne tochter czorką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 86v:

Byl dnyov Heroda... kaplan nyechtory, gymyenyem Zachariasz, z strony Abyasza, a szona yego z czorek Aaron, a gymyą yey Elszbyetha

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 287:

Cziebie cziem, welebny Janye, Elzbieta, czorka Ysmeriey... urodzila

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 55b:

Rzeczcze ludu czorcze, to yest ludu Yerusalem: Ow krol thwoy przidze

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 94:

Vynydzczye, obezryczye, czorky Syon, czvsch dzyevky ierozolymskye, krolya zbavyczyelya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 829:

Nykolay papyez... mylym synom... y czorkam w Krysczie Iesu zakonu pokuthuyączego... apostolschkye przezegnanye

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 704:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, Silesia, Masovia) daughter (female offspring)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia


smak

desctree

Polish: smak, smaka (Central Greater Poland, Far Masovian)
→ Belarusian: смак (smak)
→ Pannonian Rusyn: смак (smak)
→ Russian: смак (smak)
→ Ukrainian: смак (smak)

Silesian: smak

Borrowed from Middle Low German smak /smake, from Old Saxon *smakk /*smak, from Proto-West Germanic *smakku. Compare Middle English smak.

bor+

Saporem smak, chancz

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 60:

Sicut Christus dilexit vos et tradidit semetipsum pro vobis oblacionem et hostiam [deo] in odorem suauitatis nad szmak, nad wonyą szlotką, roszkoszną

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 75:

taste (sense that consists in the perception and interpretation of the sensation of taste)

[Habet] palatum inordinatum smac ma sly

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 568:

taste, flavor (one of the sensations produced by the tongue in response to certain chemicals)


kraj

Polish: kraj

Silesian: kraj

Inherited from Proto-Slavic *krajь. First attested in the 14th century.

Dam cy... w trzimane twoie craie zemske (terminos terrae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 8:

Wiswolyl sobye Loth kray (regionem) podle Yordana

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 13,11:

(attested in Lesser Poland) border (edge of a territory)

Yasz stanpa w kray odzena gego (quod descendit in oram vestimenti eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 132, 3:

Ab oriente, hoc est ab illa plaga mundi, od onego krayv szwyatha, ubi sol oritur

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 266:

(attested in Lesser Poland) edge, boundary, end (boundary line of a surface)


kość

Polish: kość

Silesian: kość

Zliczili sø wszistky coscy moie (omnia ossa mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 18:

Curvatura staw w kosczyąch vel baculus pastoralis

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36v:

Iunctura staw w kosczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 71r:

Medulla marck in dem beyn mosg w kosczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 81r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) bone


dzień

Polish: dzień

Silesian: dziyń

Inherited from Proto-Slavic *dьnь. First attested in the 14th century.

day; daytime (period between sunrise and sundown)


granica

Polish: granica

Silesian: granica

desc

→ Middle High German: grenize, graniza (and/or from Sorbian)

German: Grenze, Gränze

→ Norwegian Bokmål: grense

→ Norwegian Nynorsk: grense

Yiddish: גרענעץ (grenets)

→ Middle Low German: grense, grenitse (and/or from Polabian)

→ Dutch: grens
Afrikaans: grens

→ Danish: grænse

→ Swedish: gräns

→ Latin: granicia

Etymology tree
Proto-Slavic *granь
Proto-Indo-European *-h₂
Proto-Indo-European *-ih₂
Proto-Balto-Slavic *-kas
Proto-Slavic *-ica
Proto-Slavic *granica
Old Polish granica
Inherited from Proto-Slavic *granica. By surface analysis, grań + -ica. First attested in the 13th century.

etymon

Swaczø, iako Wawrzinecz ne mal nouego dzalu s Ianem mymo stare granicze

1888 [1397], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 28:

Et in hiis omnibus inter nos et vos chaos, magnum chaos welke rossdzele[nie], chaos proprie granicze, firmatum est wtwerdzone gest (inter nos et vos chaos magnum firmatum est, ut hi, qui volunt hinc transire ad vos, non possint neque inde huc transmeare Luc 16, 26)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 48v:

Linguam balbucientem clinat, s grąnicz vywodzy, destruit et clausa sub pectore manifestat

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

Gades grąnyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 56r:

Limes […] est proprie via transuersa per agros granyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75v:

Meta est circuitus vel alicuius rei finis eyn zyl granyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 82v:

Terminus eyn ende granyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 136v:

(attested in Greater Poland, Silesia, Sieradz-Łęczyca) border (line separating two regions)

attested in Greater Poland; Silesia; attested in Greater Poland; Silesia

Wisluchay nas, boze, zbawiczelu nas, nadzeio wszithkich granicz zemie y w morzu daleko (spes omnium finium terrae et in mari longe Psal 64, 6)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 10a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) border (all territory belonging to such a line)

Iacom przi tem bil, kedi Potrasz s Czesantha mal vmowø, po czosnom meli sipacz granicze

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 67:

Yacom ya Sandkowy granicze ne porambil anim ye przedal na dwa voszy

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 547, Płońsk:

(attested in Greater Poland, Masovia) boundary mark in the form of a mound or furrow, marked tree, or stack of trees


waga

desctree

Polish: waga, wága (Kielce, Przemyśl)
→ Kashubian: wôga
→ Russian: ва́га (vága)
→ Slovincian: wogha
→ Ukrainian: ва́га (váha)
→ Belarusian: ва́гі (váhi)

Silesian: wŏga

Borrowed from Middle High German wāge, from Old High German waga. First attested in the 14th century.

Scrutinia, id est lingua libre yązyk v vagy

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 116:

Noszącz wagą (stateram) w rąkv, rownym stepyenyem... wazywszy, sprawyedlywye skazanye kasdemv mayą vczynycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 54:

Aequilibris est trutina et dicitur ab equum id est rectum et libro (...) quia ibi fit recta libratio et ponderatio rerum ponderabilium uel mensurabilium proprie waga

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 89r:

Equilibris est trvtina waga Et dicitur ab equum id est rectum et libro, as quia ibi fit recta libracio et ponderacio rerum ponderabilium uel mensurabilium

End of the 15th century, Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 65r:

Libra eyn wag vel est collectio solidorum sc. talentum vagą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75r:

Scrutinia id est lingua libre eyner wage zunge yązyk v vagy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122r:

Statera est pondus habens dragmas quatuor que sunt scrupuli XII vel dicitur trutina vel libra eyn wage vagą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

Georgius Frederici... proposuit al. zalowal pro debito civili mercimoniali deponderato et emensurato al. vagą vyvaszonego y vymyerzonego super... Elizabeth

1868 [1467], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 72:

(attested in Greater Poland, Masovia) scale (device to measure mass or weight)

Nos Wladislaus... confirmamus... predicto oppido nostro libram al. vaga

1863 [1441], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 203:

(attested in Masovia) municipal scale; the right to own such a scale and the income derived from it

attested in Greater Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

Bandzely... nyewyasta obwynyoną o ktorą taką rzecz, szlowye o myarą gedzyenyą albo pyczą, albo o vagą (pro causa, quae... libram... pertineret), albo o lokyecz, tho mayą raczcze szandzycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 71, 4:

weight (force an object exerts on the object it is on due to gravitation; standardized block of metal used in a balance to measure the mass of another object)

Dobrø vyarø nathyszacz slothich czystego slotha y spravedlivey vagy volalby... straczycz

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) weight (object used to make something heavier)

O raną na oblyczv vkrwawyonym... dzyewyadz funtow albo dzyewyadz wag poszpolythych pyenyadzy, czo yesth w szumye pulpyąthy grzywny, onemu *rannomu... ma bycz dano za pokvp

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

(attested in Greater Poland) pound (unit of weight)

Jakom ya *szyanna... nye pobral gwaltem w vadze yako dwye kopye gr[oszy]

1950 [1483], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1575, Warsaw:

(attested in Masovia) measure of quantity; Further details are uncertain.

Dicit pater: Dabo tibi aurum. Dicit hostis: Maioris estimacionis, vadze, est filius tuus

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 59:

(attested in Greater Poland) value (that how much something is worth materially)

Qui... Nicolaus... recepit sibi de eodem curru... vagy przednye okovane z lyną

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 46:


uf

Polish: huf

Borrowed from Old Czech húf. First attested in 1448–1450.

Nec timet opositi castra iuvare chori, gl. przeczywnego vphv, armat cives aquile virtus et viribus implet

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

(military, attested in Sieradz-Łęczyca) regiment (groupf of soldiers under many banners)

Vffy a tlvsczaamy (catervatim et in turbis)... do... wszi cząndzacze przystanpywszi, skodlywye... dopusczaacz szą... szmyeyąą drapyeszstwa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 31:

generally; attested in Masovia; generally; attested in Masovia


wola

Polish: wola

Silesian: wōlŏ

Inherited from Proto-Slavic *voľà. First attested in the 14th century.

Bo gnew v rozgnewanu iego a sziwot w woli iego (vita in voluntate eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 29:

(attested in Lesser Poland) will (act of choosing to do something; a person’s conscious intent or volition)

Tho ne gest f[s] twe voly, abicz thobe Xpc dal dludze stroue

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

(attested in Lesser Poland) will (one's independent faculty of choice)

Ktory clouek czyni volø othcza mego, tenczy przydze do krolefstwa nebeskego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) will, desire, intention

W zacone boszem wola iego (voluntas eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 2:

Davam szya vynyen bogv *wszechmogocemv..., czom szgrzessyl... slą volą

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Jako była wola Januszowa..., kiegdy odbiła jego braci pani Burneta

1974 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 423, Kalisz:

(attested in Greater Poland) agreement, acceptance, allowance

Jaco Mikosz ne dal Woczechoui wole

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 221, Poznań:

(property law, attested in Greater Poland) property owner's exemption from duties for a certain time


kamel

Polish: kamel

Learned borrowing from Latin camēlus. First attested in 1471.

Rozmnozenye camelow inundacio camelorum (inundatio camelorum operiet te Is 60, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 96:


żona

Polish: żona

Silesian: żōna

Inherited from Proto-Slavic *žena. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz f ten tho czasz gedna dobra szona i tesze naboszna gestcy ona byla vmarla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183a:

Rzekl pan bog ku wøszowy:... Vstawyø nyeprzyyazn myedzi tobø a myedzi zonø (inter te et mulierem)... a onacz... setrze glowø twoyø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 15:

(attested in Lesser Poland) woman (adult female human)

Isze Przibislaf podal scodi placzicz Szidom sa Falkana a sa [ge] gego szonan przeczif Potrkoui

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 59, Kościan:

Consors id est sodalis ein mitgeselle vel coniunx zoną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33r:

(attested in Greater Poland) wife (female married partner)

Middle of the 15th century

1880-1894 [15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 260:

Pauperis lignifabri vxor cieśle oddana żona

Zona Nachorowa (concubina... illius), Roma, porodzyla Chabee a Gom

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 24:


pisać

Polish: pisać

Silesian: pisać

Inherited from Proto-Slavic *pisati. First attested in the 14th century.

Pyssali szedzøcz o dzczbane pywa, grzanky gedzøcz

1895 [1433–1438], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XXXII:

Isci szø o nem tako pysze, yszecz on nemoczne ludze gest bil vsdraual

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

Pysszano datum

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, page 484:

Jaco Wiszotha caszal listh pysacz panu Paskowi, czo ten list mowy

1960 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 458, Pyzdry:

O thym, yzesz mi pysal (quod tu scripsisti), abych k tobye przyschedl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 228:

Pythalysczye nasz y pyszalyszmy wam, ysz czlowek moze dacz szwe gymyenye..., gdzye albo *kvmu chcze

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 76:

Isci szø nam o them tako pisze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

A takesz Elyachym... pysal (scripsit) ku wszem..., abi osyedly gori

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 5:

Daley pytalyszcze nasz a pyszalyscze geden ortel do nasz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 49, 2:

Przy mye tesz krothoszynszczy panowye pyszaly po prawo do Lwowa thymy szlowy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 142:

O gemze pise suøti Lucas

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 20:

+obj

ku (+ dative) do (+ genitive) ‘to whom’; in addition po (+ accusative) ‘about/for what’;

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to write [with ku (+ dative) or do (+ genitive) ‘to whom’; in addition, with o (+ accusative) or po (+ accusative) ‘about/for what’; or with o (+ locative) ‘about what’]

Jaco mnye Paszek trzi kopi za ramkogemstwo Chrczonowo zaplacil a gine dlugi nan pisane na swe potrzebi bral

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 474, Warsaw:

Na pissane perzynye damy sobye do wole pywa y medu

1934-1935 [Fifteenth century], Mikołaj z Koźla, edited by Roman Jakobson, Slezsko-polská cantilena inhonesta ze začátku XV století, Koźle, Wrocław:

(attested in Silesia) to draw; to paint; to decorate

Yez [obyatowane] thy, boze, ve wszyczkyem, [proszymy], przyezegnane, pyssane, *wuczwyerdzone, przygemne [y tesz vczinicz] raczylby (quam oblationem tu deus in omnibus, quaesumus, benedictam, adscriptam, ratam, rationabilem acceptabilemque facere digneris)

End of the 15th century, Kanon mszy św., Canon missae., volume VII, page 55:

Kv ktoremze szye stalo slovo boze, a pyssano nye moze bycz poruszono (non potest solvi Scriptura Jo 10, 35)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 429:


brama

Fila[c]terium est membranula vel breuicellus, in quo scripta fuerat lex, vt seruaretur, quam antiqui deferebant ante pectus brama

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 5:

Phila(c)teria sunt membrana phariseorum, in quibus decem precepta erant scripta, bramy

(attested in Greater Poland, Judaism) phylactery (box used by Jews during prayer, containing passages from the Bible written on parchment)

Polokthy, bramy, pachi *perichelides

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:

*Perichileydes id est bramy

1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 281:

garter; anklet (ornaments worn by women on their legs or arms)


brama

Borrowed from Middle High German brem /breme. First attested in c. 1500.

bor+

Fimbria est extremitas vestis, brąmą; hora etc. quarto significat fimbriam vestimenti, ein sawm, bramą

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) fringe (edge of a garment)


luty

Polish: luty

Silesian: luty

Luty februarius

1874-1891 [End of the 14th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 271:

Luthy... ianuarius

1864 [End of the 15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume V, page 445:


styczeń

styczeń m animacy unattested (canonical)
tyczeń (alternative)

Polish: styczeń

Silesian: styczeń

Alternation of sieczeń (“February”) with contamination from tyka (“pole”), due to wood gathered during January being used for poles.

Mnye pirvey sticzen *dzeye, w then czy ludzye barso pyya

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 324:

Sticen Februarius

1877-1881 [XV ex century], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 562:


wrzesień

desctree

Polish: wrzesień
→ Kashubian: wrzeséń (obsolete)
→ Old Ruthenian: вресень (vresenʹ), врешень (vrešenʹ)
Belarusian: вресень (vrjesjenʹ) (obsolete)

Silesian: wrzesiyń

From wrzos (“heather”) + -eń, literally “time when heather blooms”. First attested in the 15th century.

af

Wrzessen september

1968 [XV p. post.], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, page 189:

Mnye dzeya vrzeszyen, iusz naszyenye szvoye kaszdi szey

Wrzesyen nouember

1877-1881 [XV ex.], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, page 562:


obszar

desctree

Polish: obszar
→ Belarusian: абшар (abšar)
→ Ukrainian: о́бшар (óbšar)

Silesian: ôbszar

Borrowed from Middle High German oberschar. First attested in 1253.

bor+

Remanencias seu residuitates agrorum vltra mensuram laneorum vlg. obschari de nostro speciali regio fauore graciose elargimur

1874 [1358], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 118:

extra land of a farm that lies outside a premeasured field


Absalon

Polish: Absalon

Learned borrowing from Latin Absalōn. First attested in c. 1500.

Absalon pax patris interpretatur proprium nomen viri Absalon

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 2r:

(attested in Greater Poland, biblical) Absalom


posiadać

Polish: posiadać

Silesian: posiadać

From po- + siadać. First attested in the end of the 15th century. Compare Old Czech posědati.

etydate

Vsurpat vlg. possyada

1968 [End of the 15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, page 203:


często

zlw-opl-adv

często (comparative częście or częściej)

częście (comparative)
częściej (comparative)

Polish: często

Silesian: czynsto

/ˈt͡ʃʲæ̃stɔ/

/ˈt͡ʃʲæ̃stɔ/

From częsty + -o. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Tho vy szamy czøsto vydzicze, iscy oczecz y macz vøczecz ony mlodsze dzecø milugø nysly starsze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 180a:

(attested in Lesser Poland) often, frequently


ryba

zlw-opl-noun

ryba f (diminutive rybka, related adjective rybi or rybny)

rybka (diminutive)
rybi (adjective)
rybny (adjective)

Polish: ryba

Silesian: ryba

Inherited from Proto-Slavic *rỳba. First attested in the 14th century.

Obroczyl wody gych w krew y pobyl ryby (pisces) gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 28:

Exquamare significat squamas piscium deponere semouere vlg. oczoszacz ryby

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 81v:

Hamare id est cum hamo capere oder angeln vadzycz ryby

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 59v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) fish (cold-blooded vertebrate animal that lives in water, moving with the help of fins and breathing with gills)


zawsze

Polish: zawsze

Silesian: zawsze

desctree

→ Old Slovak: zavše
Pannonian Rusyn: завше (zavše)

Univerbation of za + wsze + (czasy), literally, “for all of the time”. First attested in the 15th century.

Moy namyleyschi, racz wyedzeczy, ysch myloscz tho w szobye mą, ysze rzathko albo nygdy wyeszelu (leg. w wiesielu) bywą, telko szawsze... w theszknosczy... przemyeszkawa

1915 [1447–1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:

Tegodla myal schyą podnyeszoną […], bo zawsche glova, oblycze [a] oczy k nyebv cząstokrocz podnoszyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

always; constantly, continually, without interruption


balas

Polish: balas (“baluster”)

Silesian: balas

Borrowed from Old Spanish bala (plural balas). First attested in 1461–1467.

Ustawal ballaszami malovanimy, toczonimy sculpsit variis celaturis et torno (parietes templi... sculpsit variis caelaturis et torno III Reg 6, 29, 1471 MPKJ V 43: drangy torno)

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 415v:


przykład

Polish: przykład
→ Belarusian: пры́клад (prýklad)
→ Kashubian: przëkłôd
→ Ukrainian: при́клад (prýklad)

Silesian: przikłŏd

Deverbal from przykładać. First attested in the beginning of the 15th century.

A *drudzycz tesze przyclad mamy o sfwøthem Maczegu i tesze o *sfwothem Paule

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Yzbychom thwemv yednaczkowy posluzyla, mogym blyznym w dobry przyklad byla

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 57:

(attested in Lesser Poland) exemplar (that which one should imitate)

Myly Iesus... vstąpywschy v lodzya... szyedzyal na morzv przepovyedayącz a navczayącz v rozmaytych przykladzyech (in parabolis Mat 13, 3)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 335:

parable; analogy, comparison; similarity

Ffigura albo przyklad onego vąza myedzyanego v starem zakonye, ktoregoz Moyzesch povyeszyl na pusczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 603:

Herod vzyawschy ynych vyelye przykladow (acceptis quoque aliis pluribus argumentis)..., zvyedzyaw, yze Antypater o yego szmyerczy myslyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 107:

A thak mya *vyelle szkoduye, gdzye myą vyedze kv vyelkyemv memv przykladv y kv vyelkyemv nakladv, y wyelkyey szkodzye

1937 [Fifteenth century], Středověké listy ze Slovenska. Sbírka listů a listin, psaných jazykem národném., volume I, Lesser Poland, page 23:

(law, attested in Lesser Poland) legal fee; court fee; tax

Nicolaus... astitit secundum iudicium super... Francek... pro isto, quod debet ad eundem loqui, y o przyc[ha]lady al. o pokupy, pro isto nichil dicit, quid recepit

1856-1870 [1449], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 470:

damages (monetary payment as compensation for a criminal act committed or as compensation for damage caused, also a court penalty imposed on a litigant)


mimo

Polish: mimo

Silesian: mimo

Inherited from Proto-Slavic *mìmo. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Okropisz miø, pane, yzopem y ocziscion bødø, zmigesz miø y nad, gl. mymo, sneeg vbielon, gl. byaly, bødø (super nivem dealbabor Psal 50, 9)

1401–1425, Karta Świdzińskiego, przekład psalmu 50, Krakow:

Przecz tako mymo wszitki gyne (prae omnibus), gisz bidlyø na wschod sluncza, cy wzgardzily mnø?

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 4:

Vyathschey mylosczy mymo tey nykt nye moze myecz (maiorem hac dilectionem nemo habet Jo 15, 13), aby kto duschą svą dal prze przyaczyelye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 568:

(attested in Lesser Poland) used in comparitives; more than

Jaco to swatczø, iaco Boguszka lankø trz[y]mala s *pogogem mimo trzi lata

1959 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 528, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes limit of time; longer than, more than, over

Wawrzinecz ne mal nouego dzalu s Yanem mymo stare granicze

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 343, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes location beyond reach; outside, beyond

To drzeuo... bylo posvyączono sczyem Iesvcristvsovem mymo ye (ex Jesu Christi transitu... sanctificatur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 90:

denotes proximal location; next to, alongside

Yako nye mam wyanczey listow mymo trzy

1960 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 717, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) denotes people or things not taking part in an action; except, outside

Micolay prosil prze bok ('bog'), by mu othpustil *przisigą hy pirwe, hy druge esz do czwartego mimo prawo, a wosni gi hupominal

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

Bar wycupil membranø ot Bolika, an mimo to berze s nego przeprawne penandze

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 441, Poznań:

Contra mutuum pactum mymo pospolythy slvb

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33v:

(attested in Greater Poland) despite, in spite of

Dzeczanczu wiszla latha mymo szemske vloszene

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 88:

(attested in Greater Poland) used for naming additional, typically unforeseen events; beyond


suma

Polish: suma

Silesian: suma

→ Romanian: sumă

Learned borrowing from Latin summa. First attested in the 15th century.

Czy vbodzy slyachczycy... o pewney svmmye pyenyądzi (de certa summa pecuniae) szą gednayą z nymy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

Jakom ya nye ranczyl Jsakowi gyenyey kopy geno s they szumy, czo w xøgach m[y]a

1950 [1437], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 493, Warsaw:

(attested in Masovia) sum (quantity of money)


gdzie

Etymology tree
Proto-Indo-European *kú
Proto-Indo-European *dʰeh₁-?
Proto-Indo-European *-dʰe
Proto-Indo-European *kúdʰe
Proto-Balto-Slavic *kúde
Proto-Slavic *kъde
Old Polish gdzie
Inherited from Proto-Slavic *kъde. First attested in the 14th century.


gdzie

desc

Polish: gdzie, dzie (Przemyśl, Podegrodzie, Western Lublin, Ciecierzyn)

Silesian: gdzie, dzie (Opole)


się

siebie (genitive)
się (genitive)
sobie (dative)
siebie (accusative)
się (accusative)
sobą (instrumental)
sobie (locative)
siebie (alternative)

Polish: się

Silesian: sie

Inherited from Proto-Slavic *sę, from Proto-Balto-Slavic *sen, from Proto-Indo-European *swé. First attested in the 14th century.


przepraszać

zlw-opl-verb

przepraszać pf (imperfective przeprosić)

Polish: przepraszać

Silesian: przeprŏszać

From przeprosić + -ać. First attested in 1400.

Eze Sulek przepraszal Groth trzemi grziwnami przes posla, ne bilo roku y na they dzedzine yma Groth polpanty grziwny

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 99:

(attested in Greater Poland) to propitiate, to appease; to bribe


prosić

Polish: prosić

Silesian: prosić

Etymology tree
Proto-Indo-European *preḱ-
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Balto-Slavic *práśīˀtei
Proto-Slavic *prositi
Old Polish prosić
Inherited from Proto-Slavic *prositi. First attested in the 14th century.

etymon

Wisluszay, bosze, modlitwø moiø, gdi proszø (cum deprecor)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 63,1:

Procumbere proszycz uel modlycz szyą

1885-2024 [End of the fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 20:

Gdysz ge ku smyercy wywyedzono..., naczøly boga prosycz a gemu sye poleczacz

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 322:

Bo wszitczy, gisz proszø cze (qui sustinent te, Puł: gysz czyrpyø czie), ne bødø osromoczeni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 2:

Przisedl dobri do slego a prosil v nego lepszego niszli krolewstwa nebeszkego a dal mu

1885-2024 [1406], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 35:

Wisluszay gospodne, glos moyey prosby, gdi proszø ku tobe (dum oro ad te)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 27, 2:

Oycze svyąthy, ya czyebye proschą za nye, nye proschą za then svyath (ego pro eis rogo, non pro mundo rogo Jo 17, 9)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 576:

Proszi za nami, miloscziwa panno Maria, abiszmi dostoyni bili obiati bozey

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 42b:

Gdi wlodika zabyye slyachczycza, ... ma prosycz (petere) prze bog, abi yemu obrazenye otpusczono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 93:

Przesz dzy[ę]ky noczlegv prosza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 108:

Otpowyedzely synowye Iacobowy Sichem a gego otczu: ... Nye mozemi... vczynycz, czso wi proszyczye (petitis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 14:

Wszal szobye raczcze..., kthorych byl proszyl k themv, aby sz nym poszly k loszv

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 48:

Kuszyly boga w szyerczoch swych, aby prosszyly pokarm duszam swoym (ut peterent escas animabus suis)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 77, 21:

Za to prosicz cze bødze (pro hac orabit ad te) wszeliki swøti w czas potrzebyzni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 31, 7:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Masovia, Greater Poland) to ask for, to request

A tedi bødø prosycz za zlosczi swe (orabunt pro impietatibus suis)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 41:

Proszą tego przyszasznyką wstacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 32, 3:

O tem, yako Barabasza zboyczą pusczycz proszyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 809:

Jaco Piotrasz proszil Sczepana, bi mu te pienadze schoval, czo mu ye bil dal

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 333, Poznań:

Mily gospodne moy. Slota, grzeszny sluga twoy, prosy za to twey milosczy, vdzel nam wszem swey radosczy

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 113:

(attested in Greater Poland) to apologize to, to say sorry

[Ha]nka ne proszila na ten sød preczif […]

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 165, Poznań:

Proschąncz na pomocz

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 34:

O tho wasz proszymy (petimus informari), kthory myedzy thymy ortelmy moze szye ostacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 3:

Proscheny (war. lub. rp.: prosiw) imprecans (tunc offerat hircum..., confiteatur omnes iniquitates filiorum Israel... atque peccata eorum, quae imprecans capiti eius emittet illum... in desertum Lev 16, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 23:

Pan bog... wspomyonøl na Abrama, yze proszyl gest (liberavit, Stary Testament Cardy: zprostil gest) Lota z przepadnyenya myasta

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 29:

misunderstanding of Old Czech zprostiti or Latin līberō/dēprecor


dziękować

desctree

Polish: dziękować, dziekować (Middle Polish)
→ Kashubian: dzãkòwac

Silesian: dziynkować

→ Old Ruthenian: дѧ́ковати (djákovati), дєковати (djekovati), дѧкувати (djakuvati), дѧковать (djakovatʹ), дїѧковати (dijakovati), дъѧковати (dʺjakovati)
Belarusian: дзя́каваць (dzjákavacʹ)
Carpathian Rusyn: дя́ковати (djákovaty)
Ukrainian: дя́кувати (djákuvaty), дя́чувати (djáčuvaty); дє́кувати (djékuvaty) (dialectal)
→ Russian: дя́кувать (djákuvatʹ), дя́кать (djákatʹ) (dialectal)

/d͡ʑæ̃kɔvat͡ɕ/

/d͡ʑæ̃kɔvat͡ɕ/

From dzięka + -ować. First attested in 1413. Compare Old Czech děkovati and Old Slovak ďakovať

A gdy do Rzymą przyal, bogv dząkowal, ysch gy do szemye przygnal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 158:

W boiazny bozey ostal, bogu wzdi dzøkuiøcz ze wszego po wszitki dny ziwota swego (agens gratias deo omnibus diebus vitae suae)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 14:

+obj

to thank (to express gratitude or appreciation toward) [with dative ‘whom’ and z (+ genitive) ‘for what’]

Mila matuchno boza, dzankugø tobe, banczze se mnø!

1876-1929 [1413], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Chruściechów, Sieciechów, page 498:

Dziakowacz bandą tobie we wszprawienyu sercza, w tem, yze nauczilem se szandow sprawiedliwosczi twoiey (confitebor tibi in directione cordis, in eo, quod didici iudicia iustitiae tuae Psal 118, 7)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 4b:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to praise [with dative ‘whom’ and w (+ locative) ‘for what’]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland


widzenie

Polish: widzenie

Silesian: widzynie

From widzieć + -enie. First attested in the.

Poslal myą... kazacz gyathym odpusczenye a szlyepym vydzenye (caecis visum Luc 4, 18)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

(attested in Masovia) sight (ability to see)

Gdisz Pyotr othpowyedzal, ysz thakich swyathkow s wydzenya (tales testes de visu), tho gest czo by wydzely, nykake by myecz nye mogl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 34:

(attested in Masovia) verbal noun of widzieć (“to see”)

Nocet enim regulus (sc. serpentum) morsu, visu, vidzenim, et alitu, et ipsi (sc. reguli Philistiim) morsu, gl. id est tactu, lacerant per seuiciam targaya vcruczens[twem]

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 249r:

Czeszarsz... gestcy on bil f Rzyme mathky bosze obrasz naprzecif slunczu vydzal, a s tegocz to vydzena gestcy on bil barszo veszol

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

Gyne rzeczi o krolyv Ezechiaszu... popysani sø w wydzenyu (in visione) Yzayasza proroka

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 32:

Weszmy syna swego..., gydzisz do zemye wydzenya (in terram visionis) a tamo gy obyetuy za obyetø na gedney gorze

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 2:

Przyszedl bog w wydzenyu (per somnium nocte) [do] Abimelech krola

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 3:

(attested in Lesser Poland) sight, vision (that which is seen)

Yaco chleboyethcza panye Phyebronye ne pocradl ymyenya Crzczonowa... any sz yey kasnya, any sz yey wydzenym

1974 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 830, Kalisz:

Jaco Boguchna prziorala Micolayowa rola, o yansz bylo vidzenye

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8801:

court on-site inspection (eye inspection usually performed by a court usher)


dobrze

Polish: dobrze

Silesian: dobrze

From dobry + -e. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Poycze iemu pene nowe, dobrze spewaycze iemu glossem (bene psallite ei in vociferatione)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 3:

Nyektorzy movyą, ... yze (sc. Judasz) vslyschavschy smarthvychvstanye, ktorego szye nye n[y]adzyal, byezal y obyeszyl szye, ktore nye yest dobrze poczvyrdzono (quod non est authenticum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 762:

Jako themv gwalthowi rok mynal, o kthorj na mya dobrze vrodzony Pyothr sz Prasmowa, castellan liwsky, zaloval

1950 [1482], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1522, Warsaw:

(attested in Lesser Poland, Masovia) well; correctly, properly

Odpovyedzyal myly Iesus: Nye moze to dobrze bycz, abych ya mogl yedną kropyą vykvpycz czlovyeka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 501:

Yaco ya to dobrze wem, yaco Ian ne vkrath Sarcze kona

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 530, Płońsk:

Odpovyedzyal ym myly Iesus: Povyedzyalczyem vam, yzem ya, a iuzesczye slyschely dobrze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 633:

Pilat... wyszedł do Żydow, bo baczył dobrze, iże im było barzo nielubo, iże s nim (sc. z Krystusem) tako długo mowił

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 786:

Telko thym, ktorzy lepyey vmyeya, dawam y porączam szye poprawyacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 145:

(attested in Masovia, Greater Poland) fully, completely, perfectly, clearly

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Reczely: A to gest dobrze, tedi bødze pokoy sludze twemu (si dixerit: Bene, pax erit servo tuo)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 7:

Czlowyek moze szwe dzedzyczstwo y gymyenye dobrze dobythe przed prawem oddacz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 363:

Slowa ust iego lichota y lescz. Ne chczal rozumecz, abi dobrze czinil (ut bene ageret)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 3:

(attested in Lesser Poland) fairly, virtuously

Wolacz bødø ku bogu nawiszszemu, bogu, iensze dobrze vczinil mne (qui benefecit mihi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 56, 3:

A przes tocz by dobrze tho bylo, isbichom my... nasze grzechy szebe (leg. z siebie) sdrucyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

(attested in Lesser Poland) usefully, advantageously

Sødza tego myasta przikazaal gy w cyemnyczø przes nocz wsa[dz]ycz, a drugego dnya... gemusz slotkimy slowy rzekl: Myey sye dobrze, Blaszeyv (gaude, Blasi), prziyacyelyv naszych bogow. Swyøty Blaszey gemu odp[o]wyedz[iał]...: Myey sye dobrze, dob[r]y sødz[ia] (gaude et optime praeses), alle nye molw, by waszy balwan[o]wye bogowye byly

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Owa kako dobrze y kako weszelo przebywacz braczø w gedno (ecce quam bonum et quam iucundum habitare fratres in unum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 132, 1:

A przeto, iże mowicie, by przeciw wam czynił niektore nieposłuszeństwo, widzicieli, iżciem ji kazał umorzyć i ubiczować, miejcież na tem dobrze, nie ubijajcie go

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 836:

I rzece Iacob: Sdrowly gest? Tedi ony rzekly: Dobrze syø gyma (sanusne est? inquit. Valet, inquiunt)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 6:

Thobyas rzecze: Gydzta dobrze, a pan bødz was wodz, a angyol gego bødz s wama (bene ambuletis et sit deus in itinere vestro et angelus eius comitetur vobiscum)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 21:

(attested in Lesser Poland) happily, pleasantly

Y szly søø synowye izrahelsczy s Ramessy do Sochod, szeszczsed tyszyøczow dobrze møszow pyeszich, kromye nyewyast a dzyeczy (profectique sunt filii Israel de Ramesse in Socoth, sexcenta fere millia peditum virorum absque parvulis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 37:

Dobrze lepey iest syø nam wrocici do Egypta (nonne melius est reverti in Aegyptum)?

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 3:

intensifies a comparative; very, a lot, much

Zlą zoną lepyey smyechem nyzly kigem karzy (malam uxorem potius riso, quam baculo castigabis)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Fszythczy ludze na tem tho swecze, tako dobrze svethsczy gako duchofniy, chøcz ony tego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11a:


słuchać

Polish: słuchać

Silesian: suchać

Inherited from Proto-Slavic *slùxati. By surface analysis, słuch + -ać. First attested in the 14th century.

Przetos movil gest Moyzesz, ano slucha sbor wszistek synow israelskich (audiente universo coetu Israel) slowa pyesni tey to

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 30:

Ktho ya (sc. pieśń) badzye szpyevaczy albo pylno szluchaczy, panye boze, raczy mu tho wszythko dacz

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 54:

Przydzicze, sinowe, sluchaycze mne (audite me)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 11:

Sluchacz będę, czo będze molwycz we mnye gospodzyn bog

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 84, 8:

Auscultare id est obedire vel audire slvchacz

ca. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 16v:

+obj

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to listen; to hear (to pay attention to a sound or speech) [with genitive or (sometimes) accusative]

S kakym myloszyerdzyem vmyalem s vamy bydlycz, tayemnycze moye povyedayącz vam, czokolym sluchal od oycza mego kv vaszemv vysnanyv przyvodzącz tegodlya, abych vass pevny vczynyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 545:

Sluchal-ly ktho take dzywy, by trze krolowe przyely?

1874-1891 [1442], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 77:

Jacom byl wtenczasz, kyegdym myal panycza sluchacz, tegdym byl prawa nyemocza nyemoczen

1959 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1277, Poznań:

Yze Cayphasch z tego domv Annaschovego, v ktorem szye zesly byly sluchacz mylego Iesucrista, prze nyektorą potrzebyzna schedl byl na vyąthnyczą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 704:

(law, attested in Greater Poland) to listen, to hear (to receive a complaint, oath, or testimony in a court trial)

Iaco Stanislaw yal samoszost... w Kothowo gwaltem moczø y zapowedzal mlinarzewi paney dacz mari y kmeczem zapowedzal sluchacz

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 764, Poznań:

(attested in Greater Poland) to listen, to obey (to accept someone's commands)

Ysze czso Parzisz y Micolay vczynily rok o pomoszene prawa kmothouiczu s Komornyk, tegosz ya dopomogl a tąm kmothouicz stąl, a prawa ne chczal sluchacz

1959 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1130, Poznań:

Glos moy sluchay (audi) podlug myloszerdza twego, boze!

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 118, 149:

O thych trzech cząsczach tako mowyą, czo mogym paszyrbom szluchayą (de tertia parte, quam privigni mei pertinent)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 2:

Yako tho sedlyszko slucha k they czasczy, *thsso ye Pyotr przedal Andree

1974 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 922, Kalisz:

Yszye Maczey ne [po]pobral gymena Marczynowa, cszosz na Marczyna szluchalo po rodzenem *szynowczø

1974 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 836, Kalisz:

ku (+ dative) na (+ accusative) ‘to whom/what’

(attested in Greater Poland) to belong (to be within someone's ownership) [with ku (+ dative) or na (+ accusative) ‘to whom/what’]

Gdze komv dadzą winą, tv ma slvchacz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 32:

Ysz starosthy zem naszych... rzeczy ktorekole, gesz k nym tesz nye slvchayą any vsnany szą przisluchacz (quae minime ad eosdem dinoscuntur pertinere), sządzą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 79:

Szolthystwa y woythowstwa, czo szą panszka (pro pansztwa) lyenska y lesza w marborszkyem prawye, thy tho leszą y szluchayą w lyensky[e] prawo (spectant ad ius feodale)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 59, 2:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to be subject (i.e. to court) [with ku (+ dative) ‘to whom/what’; or with w (+ accusative) ‘to what’]

Yakom ja nye rzekl w Syradzu wiprzicz listow panu Maczkowy przes røkogemstwa, czso bi sluchali na Pleszewo

1974 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 718, Kalisz:

Yako thy ploszy sluchayą cu przysadnym *listow, czo bily ocza mego

1960 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 997, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to concern (to be about)

Nasz myesczanym mowy, ysz wye gescze gednego w gynych stronach dalszych, czo szluchą k temv gymyenyv

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 77, 4:

to have the right of ownership; to have the right to take part in something

Czokolvye by ten czlovyek przeczyv bogv albo przeczyv lyvdu zaczynyl, slucha yego nye rvszacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 584:

(impersonal) it is fitting, it is right, it is proper, it is acceptable


nazywać

Polish: nazywać

Silesian: nazywać

From nazwać + -ać. First attested in the 14th century.

Nye mogly pycz wod z Marath, przeto ysz bily welmy gorzkye. Przetoosz podobne gymyø myastu zdzyaly, nazywayøcz ge Mara (vocans illum Mara), to gest gorzkoszczy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 23:

Tocz sø dnyowye pana, gesz to naziwacz bødzecze swyøti (quas vocabitis sanctas)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 2:

Pismo togo croleuicha deuicø porochonego v troiakem mesce pisma naziua crolem luda zidowskego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 24:

(attested in Lesser Poland) to call, to name (to give a name or term of address) [with instrumental or nominative ‘what name’]


móc

Polish: móc

Silesian: mōc

Inherited from Proto-Slavic *moťi. First attested in c. 1301–1350.

W czemże ty, człowiecze, możesz bujać

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 4:

Polapily sø me lichoti moie a ne mogl iesm, bich widzal (non potui, ut viderem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 16:

Ony ne moglycz szø mecz nigedne gospody thamo byly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

Raczysz thego vszyczyczy a swą laszką nam daczy, przesz ktora bychmy mogly nabycz ducha swathe[go]

15th century, Hymn Salve Regina (Zdrowa krolewno miłosierdzia), number 14:

(attested in Lesser Poland) can, may, to be able to (to have the requirements in order to do something either from internal or external reasons)

Thy albo ga moszesz dzysza albo iutrze s tego svatha szycz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Neuescza thvarsz ne moszecz bicz ona tako vboga

Aleczby nektory clouek medzy na[m]y mogl tako rzecz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

Smyerdzyalo nyevyernemv zydovstw z ych vst nyeczysthych, az szye sercze mylego Iesucrista od przeczyvnosczy onego smrodu moglo roszyescz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 731:

(attested in Lesser Poland) can, may; might (to have the potential to; be possible)

Kiedy u wojewody byli, tedy go się pytali: Możeli gościa dawnością sbyć? Tedy wojewoda rzekł: Ja nie skazuję, ale mnie się tako widzi, by kto mogł gościa sbyć laty, kto nie ma dziedzicstwa w ziemi

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Ach, myly bosse, kthoz v cyebye bycz mosse?

1876-1929 [1413–1414], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Chruściechów, Sieciechów, page 502:

Pylath potym szukal, yakoby mogl Jezukrysta wypuszczycz

1911 [Fifteenth century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 472:

Nye mozemi (non possumus) gey (sc. siostry) dacz nyeobrzezanemu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 34,14:

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) can, may, to be able to (to have permission)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Wstan ku mnye, moszesz my vyerzacz, nye chczacz sya dzyszya sznyevyerzacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 109:

Nye moglesz (non potuisti Marc 14, 37) se mną czvcz yedney godzyny?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 600:

(attested in Masovia) can, may to give a soft command or suggestion


chwila

desctree

Polish: chwila, chfila (Middle Polish), chwiła (Central Greater Poland, Poznań)
→ Belarusian: хві́ля (xvílja)
→ Kashubian: chwila
→ Ukrainian: хви́ля (xvýlja)

Silesian: chwila

Etymology tree
Proto-Indo-European *kʷyeh₁-
Proto-Germanic *hwīlōder.
Old Polish chwila
Borrowed from Middle High German wīle, from Old High German wīla, from Proto-Germanic *hwīlō. First attested in the 14th century.

etymon

Thø to chwylø ne czasz gest tego tho vyslouicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

A szaprafdøcz by ten tho clouek malo sgrzesil, ysze gdisci bi szø on na tho rosmislil, isbicz on f krothke chvyly vmrzecz muszyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

A presto bøczcze vy na them tho swecze na chfilø bogaczy, alle biscze vy pothem na ueky szebraly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

Tedy vøcz po male chvily on mlodzenecz gesthcy on smarthfyfstal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182b:

A tasz nye da prosznowacz w tą to fila, bo grzechom kąblanye gest proznowanye

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:

Chcza czyrzpyecz mąką y wsz[y]thky szle phyle ymyecz v mego oczcza na dworze, gdym nye przebil za morze

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 163:

Iacob sluzyl z Rachel syedm lyat, a wydzala syø gemu mala wyelmy chwyla

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 20:

Albocz w tøø to chwylyø poszlyø wszitky swe rany

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 14:

Geszcze po maley chwyly, a ukamyonuyøcz myø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 4:

Dzen ku dnyv przichodzil a chwyle czasu przed syø biezali, a dwye lecye syø popelnyle swim byegem

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 19:

Sstal syø placz... za dlugø chwylyø

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 18:

Nynye stworzo[ne s]ø a nye od oney chwyle pr[zed] dnyem

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 48, 7:

Anysz sliszal..., any od oney chwyle ot[war]to vcho twe

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 48, 8:

Respondit, quod post expulsionem gregis post meridiem et bibit usque prope occasum solis et perbibit duos grossos pro ista parva hora al. thsila

1874 [1458], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 550:

Czaszka moya chwylya, krwawa godzyn[a], wydzacz nyewyernego Zydowyna, ysz on bygye, maczy mego mylego syna

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 48:

Usłyszawszy to niewiasta... dała odpoczywanie miłemu Krystusowi w swem domu, a mieszkał tamo Jesus dobrą chwilę

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 302:

A zmówiwszy to miły Krystus długą chwilę milczał

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 611:

Jako był podań Annaszowi, tako na chwilę był rozwiązań

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 687:

Po małej chwili jakoby po godzinie... rzekli Piotrowi

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 690:

Postawili ji śród domu i dali jemu długą chwilę stać

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 701:

Od... silnej żałości nie mogła przemówić długą chwilę ni słowa

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 758:

Szatan... odstąpił od niego na chwilę

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 769:

A po małej chwili ocuciwszy sie uźrałam ciało jego wszytko zedrane

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 821:

Interim darzwischen oder vnter des thą chwylą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 69r:

Interea et interim deriuantur ab inter vnterdesz tunc temporis tha chwyla

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 68v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) moment (brief, unspecified amount of time)


czy

Polish: czy

Silesian: czy, czi

Inherited from Proto-Slavic *či. First attested in the 14th century.

Mogaly ya w them domv szyedzecz... do tego czasv, *yagoszem gy nayal, czy czo gest prawo?

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 42, 1:


imię

Polish: imię

Silesian: imiã

Inherited from Proto-Slavic *jьmę. First attested in the beginning of the 14th century.

etydate

A sø ta ista sloua zmouona ochcem suøtim, iemuz bese ymø Symeon

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 4:

(attested in Lesser Poland) name (designation of a person)

Y poznaiø, ysz ymø tobe bog (nomen tibi dominus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 82, 17:

(attested in Lesser Poland) name (title of an object)

Gdi ssle domnimane sza[ćm]i gymyø dobre cum opiniones bonum nomen obtenebrant

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 91v:

Jaco iest Wawrzinecz nas brath, jenego snamena i jenego imena

1879 [1408], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 338:

Przed wamy... y kxadzem... Jacubem... szadzø... rzecznik y imenem rzecznikowym mødrego møsza Jacobi Johannis... naprzeczywko negtoremu Johannem... y naprzeczywko gy[n]szemv cloveku zany vel yego gymeynem waszem sødze spravedlive zastøpayøczego dicit

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) title, legal nature