długi

zlw-opl-adj

długi (comparative dłuższy, derived adverb długo)

Polish: długi

Silesian: dugi

Inherited from Proto-Slavic *dь̀lgъ. First attested in the 14th century.

Palcze myala okrągle a proste, doszycz dlvgye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 22:

Dluszszy capacior

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:

Dlvge yelytho longaon

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 13:

Cesaries est coma capitis et proprie virorum przedzyal vloszy dlvgye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 26v:

(attested in Greater Poland) long (having much distance from one terminating point on an object or an area to another)

Tec to crol iesc miloscyueysy... w dlugem chacany, izbihom sø k nemu zødne pospesily

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 35:

A rvssziwsy syø ottød, przislismi na pvsczø... y obchodzilismi gorø Seyr dlvgy czasz (et circuivimus montem Seir longo tempore)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 2,1:

(attested in Lesser Poland) long (having great duration)


cegła

desctree

Polish: cegła, czegła (Middle Polish)
→ Belarusian: цэ́гла (céhla)
→ Kashubian: cegła
→ Slovincian: cêgla
→ Ukrainian: це́гла (céhla)

Silesian: cegła, cigła

Borrowed from Middle High German ziegel, from Proto-Germanic *tigulǭ. First attested in the 15th century.

Nadzalaymi czegel a sezzemi ge w ognyu. Y myely sø cegli myasto kamyenya

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 3:

Slomi nye dawayø nam, a czegel yako drzewyey potrzebuyø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 16:

Slomi wam nye bødze dano, a wy dayczye obiczyaynø lyczbø czegel

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 18:

Nye pomnyeyszyøcz wam nyczs czegel po wszitky dny

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 19:

Dzirsz ceg[lø]

1930 [c. 1455], “Nah”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 14:

Ot *toczenye czegli 16 grossos

1892 [1494], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 382:

Later est gleba cocta vnde fit murus zyegel steyn czegla

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 73v:

(attested in Greater Poland) brick (building material obtained from dried or fired clay with an admixture of sand, formed into cuboid blocks)


czosnek

desc

Polish: czosnek, czostek (regional), czosnyk (Przemyśl)

Silesian: czosnek

Inherited from Proto-Slavic *česnъkъ. First attested in the 13th century.

Zosnek alleum, scordium

1900 [XIII ex.], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5013:

Domowy czosznek alleum domesticum

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5048:

Dzeszanczina... ma dana bicz wyiąwszi rzepą, ... czoznek y thim podobne naszenya

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

Czoschnek allium

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4758:

Czosnek

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

Czosznkv alea

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 25:

Czosnek aleum

1900 [1475], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3136:

Czosnek alium

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:

Alleum quod non decet imittari et est quoddam genus herbe vlg. czosznek

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 10v:

Alium knoblauch eo quod oleat secundum Papiam, cuius odorem venenate fere non sustinent... czosznek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 7v:

Zydovye... byly barzo nyeczysczy..., yedly czosnek y yne smyerdzącze goryczky

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 731:

Allium sativum
Allium sativum#Translingual

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) garlic (Allium sativum)

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland


rzepa

Brassica rapa var. rapa
Brassica rapa var. rapa#Translingual


-ak

Polish: -ak

Silesian: -ŏk

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *-āˀkas
Proto-Slavic *-akъ
Old Polish -ak
Inherited from Proto-Slavic *-akъ.


-ić

Polish: -ić

Etymology tree
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Old Polish -ić
Inherited from Proto-Slavic *-iti.

ślepy + -ić → zaślepić


-ik

Polish: -ik

Etymology tree
Proto-Slavic *-ikъ
Old Polish -ik
Inherited from Proto-Slavic *-ikъ.


-nik

Polish: -nik

Etymology tree
Proto-Slavic *-nъ
Proto-Slavic *-ikъ
Proto-Slavic *-nikъ
Old Polish -nik
Inherited from Proto-Slavic *-nikъ.

forms masculine nouns referring to a performer of some action, sometimes a device


-ca

Polish: -ca

Silesian: -ca

Etymology tree
Proto-Slavic *-ьca
Old Polish -ca
Inherited from Proto-Slavic *-ьca.

prześladować + -ca → prześladowca


-ica

Polish: -ica

Etymology tree
Proto-Indo-European *-h₂
Proto-Indo-European *-ih₂
Proto-Balto-Slavic *-kas
Proto-Slavic *-ica
Old Polish -ica
Inherited from Proto-Slavic *-ica.


dla

Inherited from Proto-Slavic *dьľa, *děľa. First attested in 1366.

A nye chczą tho odpusczycz any dla laszky, any dla zalosczy, any szamych mogych vsth dla, any sządne rzeczy dla

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 560:

Blogoslawyeny, gysch czyrpyą przeczywnoscz... prze sprawyedliwoscz, tho gest prze caliszdą dobrocz boga dla vczinyoną

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:

Nobilis Fridricus... Hedwigi, sue consorti carissime, racione dotis et dotalicii al. possagu dlya y wyena trecentas marcas... inscribit

1868 [1437], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 117:

Czebye dla, czlowecze, dal bog przeklocz szobe rancze, nodze obe

1937 [1408], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number B, Krakow:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Silesia) for, benefitting

attested in Lesser Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Silesia

Vzytkw dla twego comodi more

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 347:

denotes the aim or purpose of an action; for


dla

desc

Polish: dla, la (Central Greater Poland, Western Greater Poland), lo (Poznań, Przemyśl), lá (Podegrodzie)

Silesian: dlŏ

Strona trzikrocz wezwana, nye bandzeli kv prawv, kgdi sandza iakobi wstacz chczal, dlya nyestanya ma bicz skazana (ob contumaciam condemnetur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

Ma... zmoviczi trzy paczierze dla onego, yze thak nyeopatrznye... przysyągal (propter incaute facta huiusmodi iuramenta)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:

(attested in Masovia, Lesser Poland) because of

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

I yąl go proszycz: W gymyą szyna boszego y dla szyna th[e]wego, Allexego, a racz my szwą gyelmvszna dacz

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 167:

Pany Staskowy dna roboth... nigdy nye zastawala... any dla zastawy dala robycz kmeczom

1895 [1421], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 155:

Day my czyalo szyna tvego, bosz go szeslal dla mnye grzesznego

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

Tha czistoscz nycz ginego nye gest, geno czyala y dusche czaloscz ot zmazanya dla mylosczy bozey otrzimanya

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:


dla

Inherited from Proto-Slavic *dьlja, from Proto-Slavic *dьlь. First attested in 1462.

Laneos cum dle, silvas et campos

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 469:


skutek

Polish: skutek

Silesian: skutek

From Proto-Slavic *sъkutiti + -ek. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Bo yako mowy mystrz *szkutkuow wypys[a]nych

1911 [End of the 15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 475:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ale gyny skutkowye (reliqua autem sermonum) Nadabowy, wszitko czsosz czinyl, sø popysany w ksyøgach skutkow (in libro verborum) dny krolyow israhelskich

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 31:

Day gim podlug scutcow gich (secundum opera eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 27, 5:

(attested in Lesser Poland) deed, action; work

Skutki excessus

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 514:

Czinyly skutki przeszarzedne (verba pessima) draznyøcz pana

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 11:

Qui do vnicuique juxta viam suam et iuxta fructum, slutkow, adinvencionum suarum (Jer 17, 10)

1880-1894 [15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 309:

Effectus est finis rei eyn geschicht oder that konyecz skvthekh vczynek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 44r:

(attested in Greater Poland) effect; result (product of an action)


głowa

zlw-opl-noun

głowa f (diminutive główka, related adjective główny)

Polish: głowa

Silesian: gowa, głowa

desc

→ Old Ruthenian: кглова (glova), глова (hlova)

Inherited from Proto-Slavic *golva. First attested in the 13th century.

Ia, wyiøw od nego iego mecz, vczøl iesm glowø iego (amputavi caput suum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page II Prol 5:

Od glovy az do pyąth nye bylo myescza czalego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 822:

(anatomy, attested in Krakow) head (part of the body)

Wyszna-ly szye, tedy straczyl glową swą, a lezy na radczach, czo chczą sz nym vdzalacz

Avgustus[…] szwyath wszysthek popysacz kasal, a czynsz oth kasdey glovy bral

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 4:

(attested in Lesser Poland) head; person, individual

Czso Pauel glowø zabil, tø policzil na Grotha

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 61:

(attested in Greater Poland) murder victim

Vstawisz me w glowø poganzkø (constitues me in caput gentium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 47:

(attested in Lesser Poland) head (person leading)

W glowe ksøg (in capite libri) pisano iest o mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 11:

Udzyalal[…] cztyrzy slvpi s *dzrzewya sethym, ktorich gdi glowi pozloczyl (quas cum capitibus deauravit), ulawszy podstawky gich szrzebrne. I uczynyl[…] slupow pyøcz s glowamy gich (et columnas quinque cum capitibus suis), ktore przykril zlotem

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 36—8:

Przichodzen[…] zwyssi syø nad czø[…], on bødze na glowye a ty na ogonye (ipse erit in caput et tu eris in caudam)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 44:

(attested in Lesser Poland) head (beginning of something, i.e. text; thing in the most important position)

Iaco czso yest Conarsky mesczanom warczskym dal wynø o glowø newesczø, ta swø szmerczø vmarla, ale ne zabitha

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 87:

Iaco me Nicolaus slal do Michala, obeczugø gemv pomocz thich glow placzicz

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 72:

(law, attested in Greater Poland) compensation for murder, usually with a fee to a feudal lord

*Pomodlw sze bogv Israel a obroczyl sze w glowi loszyczka (conversus ad lectuli caput)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 47, 31:

head (part of bed where one places one's head)


źródło

Polish: źródło

Silesian: zdrzōdło

Inherited from Proto-Slavic *žērdlò. By surface analysis, żreć + -dło. First attested in 1390.

jrzódło (alternative)
rziódło (alternative)
źrzódło (alternative)
źrzudło (alternative)

Tako nathychmyast vyrzvczylo szye zrzyvdlo (erupit fons aquarum) vyelykye y napyly szye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 83:

Cepit extragere sanguinem, qui fluebat de corpore suo sanctissimo tamquam de fonte, yrzodla, purissimo

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 80:

Wzøw radø z swimy ksyøszøti..., abi zaczwyrdzily wszitki zrzodla studnycz (capita fontium), ktore bili przed myastem

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 32,3:

(attested in Greater Poland) spring (natural water source)

Qui (sc. Iesus) est fons, zrodlo, ortorum, puteus aquarum viuencium, hodie enim clamat: Sicio!

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:

(figuratively) spring (source of anything)

Mons enim Libani, ut ait Ieronimus, est... abundans in venis vlg. we rzodlach, aquarum intrinsecus

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 176:

subcutaneous water reservoir, water vein; aquifer

Glębokoszcz glębokoszczy wzywa w gloszye zrzodl twoych (in voce cataractarum tuarum)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 41, 9:

(biblical, attested in Greater Poland) gates (gates and locks that supposedly stop the heavenly waters from falling to the Earth)


niebo

Polish: niebo

Silesian: niebo

Inherited from Proto-Slavic *nebò. First attested in the 14th century.

Isczy on nebo y szemø osfecza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Ti gesz vczinyl nyebo y nyebo nyebyos (caelum et caelum caelorum), y wszitkø voyskø gich

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 6:


umieć

Polish: umieć

Silesian: umieć

Inherited from Proto-Slavic *uměti. By surface analysis, um + -eć. First attested in the 14th century.

Thy, ktory czczysz, bacz, poprawyay, yestly vmyesz, iestly nye vmyesz, day pokoy... Sz kthorych telko thym, ktorzy lepyey vmyeya, dawam... szye poprawyacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 145:

Blogoslawoni lud, iensze vme spewane (qui scit iubilationem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 15:

Wstawyami, aby ryczerz kazdi... pod pewną... chorangwyą... staal, yszbi... vmyaal myestcze wząncz (ut... sciat capere locum) pewne kv obronye szwey chorąngwye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia) to know; to know how (to have knowledge on, to understand) [with infinitive ‘to do what’]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Kto nye vmye po laczynye (illiteratus), ma zmovyczi... pyączidziessyąth paczierzy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 720:

(attested in Lesser Poland) to know (to speak a language) [with po (+ locative) ‘what language’]

Szaffranyecz nye ma othbywacz szadna dawnoscza szemszka, yedno othpowedacz, yako nalepy hwmye

1959 [1444], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1647, Poznań:

(attested in Greater Poland) to be able to; can, to know how (to have the ability or knowledge to do something)

Cui deus pater ait: Quid miraris, Gabriel? Nonne missus fuisti prius a me ad Zachariam... et omnia dicta tua et promissa habebunt effectum?... Cur ergo ambiis, humyeyesch

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 49:


człowiek

człowiek m animacy unattested (canonical)

Polish: człowiek, czowiek (Chełmno-Dobrzyń)

Silesian: czowiek, człowiek

/t͡ʃʲɫɔvʲɛk/

/t͡ʃʲɫɔvʲɛk/

Inherited from Proto-Slavic *čьlověkъ. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz naprzecif gemu nyszadny clouek ne gestcy on vyszetl byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Czlowyek microcosmus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Yacom ya ne przyøl Olbrzikowa parobka, ale do mne prziszeth *czlowel zonathy w chicze

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 673, Płońsk:

Wtenczasz Mikolay bil moy czlovek, kedi gi Passek wsczøgnøl na prauo

1887, 1889 [1391], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1072, Poznań:

Człowiecze boży, toć mowi krol (homo dei, haec dicit rex)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 11:


piekło

Polish: piekło

Borrowed from Old Czech peklo, from Proto-Slavic *pьkъlъ (“tar, pitch”), from Proto-Indo-European *pik- (“pitch”). The meaning of “hell” originated in Old Czech, which is a semantic loan of Middle High German pech (“tar, pitch; hell”). First attested in the mid 14th century.

cog

piekieł (alternative)
pkieł (alternative)

U tem to mesce Corrozaim, v peckle uekuiem, ... utonølo

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 14:

(religion, attested in Lesser Poland) hell (place of torment in the afterlife)

Isczy gest ono bilo pkel rosbilo a fszytkycz svøthe gestcy ono sz nego bilo vipusczylo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

(Christianity, attested in Lesser Poland) afterlife (place of residence of the souls of the righteous before the resurrection of Christ)


dotąd

Polish: dotąd

Silesian: dotōnd

Univerbation of do + tąd. First attested in the 15th cenutry.

Puszcz lyud moy, acz my offyeruge na puszczy, asz dotøøt slyszecz yesz nye chczyal (et usque ad praesens audire noluisti)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Zvyąrzata... daly szą chvalą Iesucristvszovy... a doką[d]kolvye byl na pvsczy, dotąd s nym byly na pusczy (quamdiu mansit in deserto, secum morabantur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 199:

Poydzyczye, vzryczye czlovyeka, ktorycz my povyedzyal wschytky moye grzechy... Azalyby on byl Cristus? Vyschedschy ony s myasta y schly k nyemv dotąd (Jo 4, 30)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 248:


zakład

Polish: zakład

Deverbal from zakładać. First attested in 1386.

Zaklady (fundamenta) gor zamøczony są y poruszony są

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 17, 9:

Fides est substancia, zaclad, fundamentum twyerdoscz (est autem fides sperandum substantia rerum Hebr 11, 1)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 295:

Nye przymyesz myasto zaklada (loco pignoris, ib. 24, 17: zakladv) spodnyego y zvirzchnyego zarnowa

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 24,6:

Andreas omnia bona sua mobilia et immobilia... domino Nicolao inpingnorauit et dare debet vlg. pro *furdroweny saclad

1912-1930 [1441], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume III, page 87:

Slvza vstawycz, aby zadny zyth... chrzesczyanynowy... swych penyądzy na lysthy zastawne nye poszyczal..., alye tylko na zaklath dostateczny (ad pignus sufficiens) pozyczycz moze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

Smyegessz syą rzeczy ktorego klamcze a wyessyolesz z rzeczy gego, yusz masz swoy zaklad v nyego (pignus sibi dedit)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

(attested in Masovia) collateral in the form of money or movable or immovable property

Jaco Andreas porussil trzsi copi lnu, ne mayø praua, pod trzemi grziwnami zakladu

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 59:

(attested in Greater Poland) money paid by parties to ensure compliance with the settlement

Petrus... vicecapitaneus Leopoliensis ex commisione capitanei vallavit vad[ium fa]cialem al. zaklad obliczny centum marcarum inter... Valentinum... et.... Vanyko

1868 [1498], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 356:

undertaking established personally and ex officio in real estate affairs

Vstawyamy, aby woszny... ho wyną, yasz rzeczona szethmdzeszanth, volv w szakladze począdzacz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Greater Poland) compulsory lien

Quem (sc. Martinum) habes et seruas... ita bonum hominem ad utilitatem ipsius Luce, cum censibus, laboribus, ... obuencionibus al. z schosmy et cum subsidiis zakladmy

1856-1870 [1486], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4307:

repayable loan granted by a lord to a peasant for management of their household

Zaglad depositum (anima, quae... negaverit proximo suo depositum, quod fidei eius creditum fuerat... reddet omnia Lev 6, 2)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 32:

(attested in Greater Poland) entrusted good or ware; deposit

Omnes quidem currunt, sed vnus accipit brauium zaclad, [c]zacz (I Cor 9, 24)

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 63:

(attested in Southern Borderlands) reward for the winner of a race


widzieć

Polish: widzieć, widzić (Żywiec)

Silesian: widzieć

Inherited from Proto-Slavic *vìděti. First attested in the 14th century.

to see (to have vision; to not be blind)

to see (to perceive or detect someone or something with the eyes)

(of one's eyes) to see (to detect light)

to see (to regard as) [with accusative ‘whom/what’, along with accusative or instrumental or jako (+ clause) ‘as whom/what’]

+obj

acc<whom/what> + acc/ins/:jako(clause)<as whom/what>

accusative ‘whom/what’ along with accusative jako (+ clause) ‘as whom/what’

to see (to experience, particularly hardship)

(reflexive with się or impersonal) to be seen

(reflexive with się) to seem (to appear; to look outwardly; to be perceived as)

(reflexive with się) to please, to catch the eye (to be physically attractive or pleasing)


myszka

From mysz + -ka, possibly a calque of Latin mūsculus. Compare Russian мы́шца (mýšca), Serbo-Croatian мѝшӣћ, Slovene mȋšica.

Musculus est caro in pollice vel tibia myschka w rącze

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 47:

(anatomy, attested in Greater Poland) muscle (organ composed of muscle tissue)


rycerz

zlw-opl-noun

rycerz m pers (related adjective rycerski)

desctree

Polish: rycerz
→ Belarusian: лы́цар (lýcar), ры́цар (rýcar)
→ Russian: ры́царь (rýcarʹ)
→ Ukrainian: ли́цар (lýcar), ри́цар (rýcar)

Silesian: rycyrz

Borrowed from Old Czech rytieř /rycieř /řitieř. First attested in the fifteenth century. Doublet of rajtar.

bor+

Nyektorzy z naszych ryczerzow... wsząli obiczay nye stacz pod szadną choragwą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 8:

Ysczy ryczerze ten tho obyczag magø, gdisci ge paszø, tedycz vøcz ony swe stare odzene svim slugam dagø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

My Kazymyrz... pospolv s krolewstwa naszego rycerzmi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

(attested in Lesser Poland, Masovia) knight (warrior of the nobility, a nobleman, also a dignitary from the ruling circle)

Yze szye yemv tedy pokazal Gabriel archanyol... y poklaknąl na sve kolana przed svem stvorzyczyelem..., y począl rycerz krola podpomagacz, sluga pana, stvorzenye stworzyczyelya rzekącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 598:

Centurio albo kxyaze, ktore myalo sto ryczerzow pod sobą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 286:

Milles ein ritter et dicitur a mille secundum Hugutio quia inter mille vix unus erit ryczerz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 83r:

(attested in Greater Poland) soldier; warrior

Tedy Zydovye zavolaly vyelykymy glossy przeczyv ryczerzovy rzekączy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 753:


koniec

Polish: koniec, końc (Middle Polish)

Silesian: kōniec

Inherited from Proto-Slavic *konьcь. First attested in the 14th century.

Nicolaus dedit... superficies agrorum al. coyncze, quas deberet piscina perfundere

1868 [1488], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 211:

(attested in Sieradz-Łęczyca) end (place where a thing ends, border, edge)

extra pieces of land at the end of cultivated fields

Na dol mlinow ma gidz stara szamicza asz na conedz gori

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1048, Poznań:

(attested in Greater Poland) foot, base (part of a mountain or hill)

Wydzal gest we znye drab, stoyøcz na zemy[ø], koncem nyeba dosyøgayøcz (cacumen illius, sc. scalae, tangens caelum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 12:

Strona polvdna[…] bødze myecz koncze (terminos) przecziw wschodv slvnecznemv morze slone

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 3:

Sed draco pro fraude te pungens cuspide, zarazayąncz conczem

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

Kv *konczą ad oram (tunc abiit Salomon in Asiongaber et in Ailath ad oram maris Rubri II Par 8, 17)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 50:

Margareta[…] cum Jacobo[…] niwa[…], ktora lyezy ku crakowskyey drodze konczem, a drugem koncziem ku Swiaskowey roley[…] obligauerunt

1880-1894 [1476], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 333:

Ornamentum Armenicale, quod konyecz dicitur

1868 [1497], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 336:

O tem tez bog oczyecz movy przez proroka Izayascha na konczv kxyag

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 839:

ending (final section of a work, i.e. a book)

Welyky pan..., a welkosczy yego ne koncza (non est finis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 144, 3:

Muszycz szye to stacz, alye nye nathychmyast konyecz albo skonanye (sed nondum est finis Mat 24, 6)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 480:

Nyektorzy w wycząganyv pyenyądzy koncza nye kladącz (terminum non imponens), lakomye sz vczązenym szkod wyczągayą pyenyądze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

(attested in Lesser Poland, Masovia) end, finish (time in which something stops)

Ziawon vczin mne, gospodne, konecz moy (finem meum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 5:

Mozely ten woyth szynkowacz... a mozely yemu thego myastho bronycz... albo nye, albo na kthory konyecz tho ma przydz podlug prawa?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 73:

Nyekthorzi... ny pod czyyą chorąngwyą z naszey woyszki stanowycz szą obykli, na then konyecz a k themv konczv (ad hunc finem), aby... woyenney strozzey szą vwyarowali

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

Extendit se apud aquam Wydavam a metis et terminis fidelis nostri Bogussii..., qui termini vlg. consca nuncupantur

1883 [1300], Wilhelm Haeusler, editor, Urkundensammlung zur Geschichte des Fürstenthums Oels bis zum Aussterben der Piastischen Herzogslinie [Collection of documents on the history of the Principality of Oleśnica up to the extinction of the Piast ducal line], page 141:

W konyecz psalm Dawydow (in finem psalmus David) za oktawę, to iest dzyen sødny

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 11 arg:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


powietrze

zlw-opl-noun

powietrze n (related adjective powietrzny)

Polish: powietrze

Silesian: powietrze

Inherited from Proto-Slavic *povětrьje. By surface analysis, po- + wiatr + -e. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Na pouetrzucz slothke pene szøcz ony bily spe[ue]ualy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

(attested in Lesser Poland) air (composition of the atmosphere; that which is breathed)

Xpc na (pro ne) chczal gest byl cloueka stvorzycz s pouetrza..., allecz gest gy on szeme byl stworzil presto, isbicz on byl skromny, isczy szema... naprzecif pouetrzu gest ona moczna

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

(attested in Lesser Poland) air (one of the classical four elements)

Czokolvye vzyal (sc. Jesus) podlvg czyala, to wschytko v nym gorączosczyą bylo skarmyono y vyschlo od nyego povyetrzym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 75:

air, gas (that which is expelled from the anus)

Oretur deum pro... aere bono..., aby... bog raczyl... dacz nam... dobre povyetrze

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 148:

air, atmosphere; weather (general state of the atmosphere or weather)

Povetrze ventus

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 443r:

Venticipium powyetrze

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

By sza pothnoszyl na povyetrze, mvszysz placzycz swyanthopyetrze

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 394:

Malus (ecclesie) powyetrze vel masth

1885-2024 [c. 1500], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 748:


odpowiedź

Polish: odpowiedź

Silesian: ôdpowiydź

/ɔtpɔvʲɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *otpovědь. By surface analysis, deverbal from odpowiedzieć. First attested in the fifteenth century.

surf

A gdisz o tem na miszly przemislyal, dlugo nye daiø otpowyedzi proszøcemv (non daret potenti ullum responsum), rzecze gemv angyol

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 7,11:

Wyszczye dobrze szlyszely mogyą odpowyedz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 65:

Si cuiuscunque pueri... ob defectum etatis cum actore litem contestare, id est odpowedzecz, nequeunt, propter quod ex interlocucione iudicis eadem litis contestacio al. odpowedz usque ad debitam etatem illorum puerorum prorogatur

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume IV, page 209:

(law, attested in Greater Poland) defendant's response to an accusation in court

(Micos) illud, quod faciebat, hoc faciebat ibidem Bohemie za odpowedzą, prout bonus homo

1856-1870 [1429], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2254:


ramię

Polish: ramię, remię (Near Masovian)

Silesian: ramiã

Inherited from Proto-Slavic *òrmę. First attested in the 14th century.

Bo yemv byly vschytky stavy vytargnyony z ramyon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 820:

Poloszil iest iaco løcziszcze mosød[z]owe ramona moia (bracchia mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 37:

Brachium […] ein arm rąmyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) upper arm; shoulder; arm (upper limb as a whole or the upper most part of this appendage)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Gen wywodl Yzrahel z posrzod gych w røcze moczney y w ramenv wysokem (in... bracchio excelso)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 135, 12:

(figuratively, attested in Lesser Poland) arm; strength, power, force

Ramyona humeruli (quasi umeruli subter luterem fusiles contra se invicem respectantes III Reg 7, 30)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 43:


który

desc

Polish: który, chtóry, chtury, tkóry (Kuyavia), chtory, ftory (Podegrodzie)

Silesian: ftory, ktōry

Inherited from Proto-Slavic *kotorъjь. First attested in the 14th century. Cognate with Latin uter, Ancient Greek πότερος (póteros), Old English hwæþer.

chtóry (alternative)
ftóry (alternative)
tkóry (alternative)

interrogative pronoun, referring to a number of choices; what, which one


drewno

Polish: drewno

Silesian: drewno, drywno

Inherited from Proto-Slavic *drъvьno. First attested in the 14th century.

Iacom ya nye pobral drwen Daszkowich na yego roli gwaltem

1895 [1461], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 53:

Nosilino pro quodam arbore[…]: Jaco Potrek ne wszanl Potrkowa drewna, ale kmeczewo

1887, 1889 [1389], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 519, Poznań:

Nye mam chleba, geno z garstkø møki we ssødze a malyvtko oleya w oleynyku […] a przeto zbyram dwye drewnye, abich wszedszi y vczinyla to sinv memu a mnye

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 12:

Vzyavschy czyąte drevno y były po szyy y po yego svyatey glovye, aze vschytka opuchła

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 702:

Yakom ia dal Micolayewy drewno w tem, gdzem vcupil v pana Woytka, gdze mi pan Woytek przedal y *oczczosal

1981 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 282, Gniezno:

(attested in Greater Poland) wood (substance making up the central part of the trunk and branches of a tree used as a material for construction, to manufacture various items, etc. or as fuel)

Tedi Mycol wsyøwszi geno drewno y poloszila na loszv, wsyøwszi genø scorø koszelcza kosmatø, poloszila w glowach tego *drzewna[…] A gdi prziszly poslowye, naleszono drewno na loszu

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 13–6:

Pyrzwy psalm wypowyada, yze Kristus on yest drewno wszem w szyę wyerzøczym

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 1 arg:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) tree (large woody plant)


cyna

Polish: cyna

Silesian: cyna

Borrowed from Middle High German zene(n). First attested in 1436.

bor+

Czena stannus

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

Stannum […] est quoddam genus metalli medium inter plumbum et argentum proprie czena

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 250v:

Czena stannum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 25:

Decem sunt nomina metallorum videlicet […] stannum czena

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 82v:

Stannum est quoddam genus metalli zyn czeną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

(attested in Greater Poland) tin (malleable, ductile, metallic element, resistant to corrosion, with atomic number 50 and symbol Sn)

Czyn[y]a citruth

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3865:

(hapax legomenon) The meaning of this term is uncertain.


komar

Polish: komar

Komar culex

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 354:

Cedzącz komora (excolantes culicem Mat 23, 24), vyelbląda poglytayącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 763:


dźwięk

dźwięk m animacy unattested (canonical)
źwięk (alternative)

Polish: dźwięk

Silesian: źwiynk

We wszelikø zemø wiszedl iest zwøk gich (im omnem terram exivit sonus eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 4:

(attested in Lesser Poland) sound, voice

Zginøla iest pamøcz gich se zwøkem (periit memoria eorum cum sonitu)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 7:

Od zwyąkv lingua (initium eius a summitate maris salsissimi et a lingua eius Jos 15, 2)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 32:

(attested in Lesser Poland) crack, noise, murmur


siekiera

siekierka (diminutive)
siekira (alternative)

desctree

Polish: siekiera
→ Old Ruthenian: секе́ра (sekéra), соке́ра (sokéra)
Middle Belarusian: саке́ра (sakéra)
Belarusian: сяке́ра (sjakjéra)

Czso Vøcenesz ranil Iana, to gi ranil gego poczøtkem, is... s szekirø nan bezal

1960 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 168, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) axe, hatchet (tool for felling trees or chopping wood etc. consisting of a heavy head flattened to a blade on one side, and a handle attached to it)


siła

Polish: siła, sieła (Middle Polish)

desc

Silesian: siyła, śyła (Steuer's Silesian Alphabet)

Inherited from Proto-Slavic *sìla. First attested in the 14th century.

Davam sche... vynna..., y[ch]zem boga mego nye milowa[ła] ze wszythkych szyl moych

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 4:

Blogoslawcze panv wszyczki syly (virtutes) yego, slugy yego, gysz czynycze wolø yego!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 21:

(in the plural, Christianity, attested in Lesser Poland) angels

Yacom ya *Szbeycze sily ne vczinil, wiwodl sz thancza, any pomocznikem bil

1920 [1404], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 482, Płońsk:

(attested in Masovia) violence; rate (illegal force or show of strength)

Morza mądre y thesz vyly, w thym szkaszvya szwoye szyly, y chorego y strowego sbavya szyuotha kaszdego

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 173:

(attested in Masovia) force (ability to evoke a reaction)

Thv wyacz byla lvdzy szyla, szylno wyelka czyszczba byla

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 213:

a lot (a large amount or number of something)


puch

Quamdiu homo est in infirmitate, plenus est malis humoribus, pvchv, propter quos non habet appetitum comedendi

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 67:

(attested in Pomerania, Greater Poland) exhalation, fume, vapor

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


dłoń

Polish: dłoń

Silesian: dłōń

Inherited from Proto-Slavic *dolnь. First attested in 1471.

Dlony palma (palmas suas extendit ad pauperem Prov 31, 20)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 70:

Ir id est concauitas manus vel medietas palme dlon

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 70r:

Palma est quedam arbor vel manus extensa dlon versus: palma manus palma ramus victoria palma

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 94v:

(attested in Greater Poland) palm (inner part of the hand)


prowadzić

desctree

Polish: prowadzić
→ Kashubian: prowadzëc
→ Slovincian: prôwadzëc

Silesian: prowadzić

Borrowed from Old Czech *prováděti (modern Czech provádět, from pro- + Proto-Slavic *voditi. First attested in 1412.

O panye Ihu Kriszczye, kthorysz na sząd godzyny szoszthy byl provadzon

1882 [End of the fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 290:

Ducere leyten oder furen vyescz vel provądzycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43r:

(attested in Greater Poland) to lead (to bring someone to a designated destiation)

Nobilis Paschko... restituere debet hominem Chacz fugittivum nobili Johanni..., qui (sc. Chacz) fugit ab eo... Hominem ad terciam diem restituat (sc. Paschko) et in duabus septimanis prowadzyczz

1868 [1448], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 260:

Jaco Potr[t] bil Micolaiewim... soltissem y posedl, y prowadzil sø s gego dzedziny

1960 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 357, Pyzdry:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to leave some place


wychodzić

zlw-opl-verb

wychodzić impf (perfective wyjć, frequentative wychadzać)

wyjć (perfective)
wychadzać (frequentative)

Polish: wychodzić

Silesian: wychodzić

Inherited from Proto-Slavic *vyxoditi. By surface analysis, wy- + chodzić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Ne wichodzil iesm (non egrediebar)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 9:

Szbawyczyelu mylosczyvy, ... raczy myą thedy nawyedzycz, gdy bądzye dusza wychodzycz

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 178:

O tych, gysz z sąndv wychodzą szkazaany (de convictis recedentibus de iudicio)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 22:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) to walk out, to go out, to leave [with z (+ genitive) ‘what place’]

Ysze taczy zlosnyczy... wząly sobye w obyczay myeszkacz... we wsyach, gdzesz to by nyemyeczskym prawem odpyraly, a tako... swą chytrosczą od smyerczy wychodzą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 33:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to avoid [with od (+ genitive) ‘what’]

Myalby przeth thym volą kylo lath, telesz lath panv svemv slvzycz ma, oth nyego nye wychodzącz (ab eodem minime recedendo), gyle lath volą szą weszelyl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

(of a serf, attested in Masovia) to leave a farm in one's lord's village

attested in Lesser Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

to avoid
to leave a farm in one's lord's village

Tegodlya rzekąlycz vam: Ovo yest na pvsczy, nye vychodzczye (nolite exire Mat 24, 26)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 483:

Thedy vychodzylo do nyego (exibat ad eum Mat 3, 5) Ierusalem

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

Nye vychodczye ku mystrzovy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 736:

Tak wyelyki strach wszem kraynam przipadnye, ysze... ksyøszøta y wszitci poczcziui... wichodzily przecyw gemu (exirent obviam venienti) przimuiøcz gy s koronamy

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 9:

+obj

do (+ genitive) ku (+ dative) przeciw (+ dative) ‘whom’

(attested in Masovia) to head out (walking, to go to meet or greet someone) [with do (+ genitive) or ku (+ dative) or przeciw (+ dative) ‘whom’]

O krolyv, nye wichodz s tobø woyska israhelska (ne egrediatur tecum exercitus Israel)!

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 7:

Przeda-ly ktho dzyewką szwą, nye wynydze tako, yako wychodzą dzyewky nyewolne (non egredietur sicut ancillae consueverunt Ex 21, 7)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 282:

(about a woman dismissed by her husband) to leave forcibly

Iesz wychodzø z warg mogich (quae procedunt de labiis meis), ne vczinø wzdruszono

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 34:

(attested in Lesser Poland) to get out (to reach the outside of something from the inside)

Vlal y oltarz offyerni..., gegosz rogy s *woglow wichodzyly søø (de angulis procedebant)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 2:

Vexilla regis prodeunt wichodza, vkazuia są, wsnoscha są

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 303:

Quia sicut oleum utat (pro natat?) super aliis licoribus, sic fides excedit, vychodzycz, alias virtutes

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 118:

Quando modus, gl. mensura, excedat, gl. transgredit vychodzy, tum membra suis ministeriis non respondent

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 12:

(attested in Greater Poland) to exceed (to go beyond some measure or border)

Dum plaustrum Feton male vexat, aboritat, gl. deviat vychodzyl, Elon, gl. talis equus solis

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 26:

Dum iniquitas mercede redimitur, ab equitatis calle palam exhorbitat, gl. sc. tunc iudex deviat vychodzy, ... iustum iudicium perveritendo

(figuratively) to stray from the righteous path

to err, to stray from the right path
to stray from the righteous path

Nam hodie expirat, wychodzy, annus servitii eorum

1977 [c. 1500], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1500 roku, page 131:


za-

Polish: za-

Etymology tree
Proto-Slavic *za-
Old Polish za-
Inherited from Proto-Slavic *za-.

etymon

za- + ślepy → zaślepić


dobrota

Inherited from Proto-Slavic *dobrota. By surface analysis, dobry + -ota. First attested in the 14th century.

Podlug miloserdza twego pomny me ty prze dobrotø twoiø, gospodne (propter bonitatem tuam, domine)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 8:

Pway w gospodna a czin dobrotø (spera in domino et fac bonitatem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 3:

(attested in Lesser Poland) good thing; good deed; benefit


kostka

Polish: kostka

Silesian: kostka

Etymology tree
Proto-Indo-European *kost-der.
Proto-Slavic *kȍstь
Proto-Balto-Slavic *-kāˀ
Proto-Slavic *-ъka
Proto-Slavic *kostъka
Old Polish kostka
Inherited from Proto-Slavic *kostъka. By surface analysis, kość + -ka. First attested in 1419.

Cosszthky reliquie sancte

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 350:

(attested in Lesser Poland, in the plural, hapax legomenon) bones, remains of saints' bodies, relics

Kostka zaphena

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1505:

Talus cos[t]ka

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 289:

Talus eyn enckel an dem fusz oder wurffel gloszn vel kostką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135r:

(attested in Silesia, Greater Poland, anatomy) talus (part of the shin bone or fibula that protrudes above the ankle joint)

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland

Si habet eminens os *costkwo yalowa, sadno

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:

Os excrescens, quod vocatur ocladzyni vel costky

Contra ma[r]thva costhka

1939 [XV p. post.], Adam Bednarski, editor, Materiały do dziejów medycyny polskiej w XIV i XV stuleciu, page 38:

(Koń) gnyady... marthwa kosthka na zadnye nodze

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 272:

type of skin disease, sclerosis, bony growth

Costka rozszynkowa semen prassularis

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5246:

Kostka porodzyla yądro testa parit nucleum

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 24:

Nucleus patet kostka wysznyewa

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 151v:

Koszthka nucleus

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 291:

Nucleos, hoc est broszkynove kosztky

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 63:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Silesia, Lesser Poland) seed in a fruit, kernel, grain

Silesia; Lesser Poland; Silesia; Lesser Poland

Acz gaalki alybo kostki gygrayąncz, czyy syn czo straczy, na yego cząnscz polyczono bandze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 17:

Aby skodna gygra kostek odrzvczona byla..., vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 45:

Kv zathworzenyv gygraczom kostek sloscziwey chytrosczy... vstawyamy

Vstawyamy, abi nygeden... zemyenyn... w naszem krolewstwye kostek nye gygral na pozyczki alybo na brog

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 46:

O gygranyv kostek

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 36:

Gdyby nyektori syn... kostky gygral a przegygral cząscz pyenyądzy..., tedy oczecz... za to nye ma czyrpyecz

[I]sze... slyachtą, myedzy sobą spywszy syą, geden drvgemv na kosthkach na zaklad pyenyadzy dawa a zasyą zyskvge..., vstawyamy

Gdy syn gygra kostky

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 42:

[A]lye ysz gygranye kostek wyele... lyvdzy dobrych schkodzy y ganyby, dlaczego ma bycz dzerszano, ysz gygranye kostek o pyenyadze gotowe ma bycz, a nye na dlvg

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 64:

O szvkny c[z]osthky grano

1895 [XV p. post.], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XXIV:

(attested in Masovia, Lesser Poland) die (cube or ball used in games of chance)


stolica

Polish: stolica

Silesian: stolica

Inherited from Proto-Slavic *stolica. By surface analysis, stół + -ica. First attested in 1471.

Na stoliczy super sellam (super sellam iudicis non sedebunt Ecclus 38, 38)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 85:

Stolyczą (war. kal.: palacz) solium (uno tantum regni solio te praecedam Gen 41, 40)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 13:

K stoliczy solio (qui separati estis in diem malum et appropinquatis solio iniquitatis Am 6, 3)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 112:


mało

mnie (comparative)
namniej (superlative)
mała (genitive)

Polish: mało

Silesian: mało

From mały + -o. First attested in the second half of the 14th century.

Tich to ludzy gest malo na suecze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11a:

Szaprafdøcz by ten tho clouek malo sgrzesil, ysze gdiscibi szø on na tho rosmislil, isbicz on f krothke chvyly vmrzecz muszyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173b:

Gospodne, od mala z zeme (a paucis de terra) rozdzel ie w sziwocze gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 15:

(attested in Lesser Poland) little, not much [with genitive ‘of what’]

Tedycz by vøcz ona bila nan fszadla, abycz ona *sfvim nogam bila malo othpoczynøla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

(attested in Lesser Poland) shortly (not for a long time)

Malo na was gyest quantum ex vobis est (si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes Rom 12, 18)

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 569:


archa

Polish: arka

Silesian: arka

Learned borrowing from Latin arca. First attested in the 15th century.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “archa”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Archa bosza bila wiszla do nyego (ingressa est in eam arca domini)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 11:

(religion) arch (chest, box, coffer, safe)


byt

Polish: byt

Silesian: byt

Inherited from Proto-Slavic *bytъ. First attested in the 15th century.

Czy, gisch placzą przetluzenya tego bita, bądą vczyescheny

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

Middle of the 15th century

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 370:

Ktory człowiek siedzi w prawie miesckiem, majdborskiem prawie, i tam bytem żył albo żywie, ten może swej żenie dać wiano


liczba

Polish: liczba

Silesian: liczba

Inherited from Proto-Slavic *ličьba. By surface analysis, liczyć + -ba. First attested in the 14th century.

W liczbye polozeny computati

1876-1929 [c. 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Kostrzyn, page 511:

Lyczba dimensio

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 38:

(attested in Greater Poland) dimension or measurement in numbers

Y zgromadzoni sø przes lyczbi pyenyødze (congregata est infinita pecunia)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 11:

upper limit (specified upper limit of quantity, limit of quantity)

A vsrzysz w liczbye wyøsznyom (pro wyøsznyow, in numero captivorum) zonø krasnø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 11:

Yako tho szwątczą, ysz pan Mosczycz ne ostal winowat panu Micolagewy... sta grzywen y szesczydzesząnt y poltory grzywny groszew szyrokych na liczbe any mu szą gych zamowili za yutra zaplaczycz po obliczenv

1959 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1011, Poznań:

account, reckoning report on expenses, obligations, or deeds

Item pergameno ad scribendum reculas rationum a. lyczby dedi 1/2 floreni

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 54:

Quia ipsa recepit quadraginta florenos Ungaricales de bonis ipsius paternis nondum divisis cum ipsius sororibus germanis... ad racionem dotis ipsius al. na lyczbą poschagv yey

1868 [1499], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 398:

(attested in Greater Poland) account, good; debt ratio

Pospolithey liczby vsualis pagamenti

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 486:

Jako ya szamoczwarth nye zasthamp[i]l drogy... Anne... anym gey rampka szdrapal... wasznosczy yako pol grzywny liczby krakowszkyey

1950 [1480], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1485, Warsaw:

(attested in Greater Poland, Masovia) method of calculating value, payment value, calculation value

Lidzba census (hi quaesierunt scripturam suam in censu et non invenerunt Neh 7, 64)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 52:

Lidzba census

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:


niemiecki

zlw-opl-adj

niemiecki (derived adverb niemiecski or po niemiecku)

Polish: niemiecki

Silesian: niymiecki

/ɲɛmʲɛːt͡skiː/

Inherited from Proto-Slavic *němьčьskъ. First attested in the end of the 14th century.

Germanie, nyemyeczska, fastus et ira

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 329:

Tu se doconawa prolog lacynsky, polzky y nemeczsky a poczina se drugi takisz lacinski, polzky y nemeczski

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 15:

Jaco w Iedliczi bilo nemeczke prawo, ale sginaul przywiley

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 23:

Nyemyeczskye pravo emphiticum jus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 51:

O pozegą obwynyeny prawem myesczskym alybo nyemyeczskym we wszaach nye bąndą szą mocz wymowicz, alye prawem polyskym przed podobnim sandzą powynny bandą othpowyedzecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 14:

(relational, attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) German


pokój

Polish: pokój

Silesian: pokōj

Inherited from Proto-Slavic *pokojь. The semantic shift of peace > room was through a meaning of place of peace, rest. First attested in 1393.

Przed nym (sc. dyjabłem) nye mamy pokoya, acz nye badze miloscz thwoya

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 237:

Myly boze, daj pokoy, myr!

1881 [1460], “Wydanie krakowskie dzieła Jana z Turrekrematy Explanatio in Psalterium”, in Józef Przyborowski, editor, Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny. Dwutygodnik ilustrowany poświęcony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historii, sztukom pięknym i literaturze, volume I, Bydgoszcz, page 187:

Tho wszytko czassv pokoya a sgodi (tempore pacis et concordiae) *myesczye ma thylko, alye czassu walecznego nykake

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 12:

(attested in Masovia) peace (time without war)

Jaco Boguslaw vmouil zsz Yaffroskø, ysz mu mala w Karnine dacz pokoy

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 63, Kościan:

(attested in Greater Poland) peace (state of calm, unquestioned possession)

Przez czya pokoy myedzy czlowyekyem y angyolem vczynyon yest

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 42:

Letales ictus seu wlnera, que in recenti facto non deprehensa sunt, iustis expositis diebus conqueri debent et pacis fractor, pokoyv slamacz, iustis sentenciis sequi

[c. 1455-1460], Rękopiśmienne ekscerpty, pages 13, 4:

A wszøw sina gey z gey lona y nyosl gy do pokoia (in cenaculum), tu gdzesz on bidlyl

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 19:


otwarty

Polish: otwarty

Silesian: ôtwarty

Inherited from Proto-Slavic *otъvьrtъ. By surface analysis, odewrzeć + -ty. First attested in the 15th century.

Sit... confessio... czysta, oth[w]arta (nuda), rostropna y dobrowolna

1876-1929 [15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XV, page 534:

passive adjectival participle of odewrzeć


rząd

Polish: rząd

Silesian: rzōnd

Inherited from Proto-Slavic *rędъ. First attested in the 14th century.

Ale lyvd stal kaszdi w svem rzødze (in gradu suo)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 7:

Kaszdi w myesczech a w rzødzech (per loca et ordines) swych poydø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 17:

order (sequence in an established order)

Nye pozchąday zchony gyego, thak szchowasz rząd sthadla thwego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 4:

Angyol bozi... dowyedz was przes przekazi do domv, abiscye nalezly wszitek rzød (omnia recte) przi waszich starszich

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 11:

Ukaszy ludu obiczaye duchowne a rzød naszladowanya (ritum colendi)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 20:

Clausit ordine skonal obicziaiem, rzandem (sui moras incolatus miro clausit ordine)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Domowy rzad policia

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 89:

(attested in Greater Poland) order (established order, accepted rules of conduct)

Ten to gest rzøød (cultus) synow kaatskich

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 4:

occupation, employment, position, office, duties, function

Przydzye pan onego slugy... y odeymye r[z]ądy yego (dividet eum Mat 24, 51)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 487:

(in the plural) direction, management (act of guiding or controling something)

Esz Climanth... nye pyl w karczme rzandv ss kmeczmi, alye na drodze, a on syedzy na konyv, zadany yemv rani

1958 [1401], “Nieznane czternastowieczne roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich krakowskich [Unknown fourteenth-century Polish oaths from court records of Krakow landowners]”, in Zbigniew Perzanowski, Mieczysław Karaś, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego [Scientific Journals of the Jagiellonian University], volume II, number 2, Krakow, page -:

Ysze Jan sz Mycolayem nye myal gynnego rzødu, nyszly wszyøl kon za kon

1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 969, Pyzdry:

O kthorego paropka Jan na myą zalowal, thegom ya wząl, gdi my rząd sesnal

1921 [1452], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 47:

(attested in Greater Poland, Masovia) agreement, arrangement; pact

Slvschno... zakazacz, aby gyadącz z woyny... sąly... ryczerze albo gynschego rzadv lyvdze (alterius status cuiuscumque vel conditionis homines existant), sobye nye mayą nyczs gwaltem bracz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 65:

(attested in Lesser Poland) state, echelon; caste; level (layer of society)

Paklibi... pyruemu poziczczi podlug rząndu naschich lystow (secundum exigentiam nostrarum litterarum) pyenyandzi... wroczycz nye moglbi..., tegdi thego istego... o ten isti dlug swoy gabacz nye bandzye mocz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 98:

(attested in Masovia) command, order, prescription

Iacobus... proposuit super... Martinum..., quomodo ipse existens suus dispensator et vicethezaurarius *zomam, frustrum al. rząnd de margaritis... et cum hoc zapona [recepit]

1868 [1468], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 580:

type of ornament; perhaps necklace or headband


ostatni

Polish: ostatni

Silesian: ôstatni

Inherited from Proto-Slavic *ostatьnъ. By surface analysis, ostać + -ni. The reason ostatni became the default form over ostatny is due to the fact that -tń-/-dń- is easier to pronounce than -tn-/-dn-. First attested in 1401.

ref

Boryś, Wiesław (2005) “ostatni”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN

Ibi stetimus et fecimus... acialem scopulum et finalem al. ostatnia naroznica

1887 [1466], Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366-1506, volume II, Lviv, page 206:

(attested in Southern Borderlands) last, final, ultimate (at the end of a series)

Wiszly slugy ksyøszøt wloscy y ostatnya woyska (reliquus exercitus) szla za nymy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 19:

Geden dom, gen mymo gyne bil powiszon, Eleazarow, a drugy dom, gen pod sobø myal osta[t]nye (quae sub se habebat ceteros), Ytamarowy

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 6:


praca

desctree

Polish: praca
→ Kashubian: prôca
→ Russian: пра́ца (práca)
→ Slovincian: proca

desc

→ Samogitian: (possibly via a Polish or Ruthenian intermediate) pruocė

Silesian: prŏca

→ Old Ruthenian: пра́ца (práca)

Belarusian: пра́ца (práca)

Carpathian Rusyn: пра́ца (práca)

Ukrainian: пра́ця (prácja)

Borrowed from Old Czech prácě. First attested in the 14th century.

Niczss na tem swyeczye nye moze przicz przes myrzyaczky a przes pracze

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

Energia, id est interior operacio siue labor... wnątrzna praczia (Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 5:

O duschy o grzeszney sam bog pracza yma

1937 [End of the 15th century–beginning of the 16th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number E, Cieszyn:

(attested in Silesia) care (close attention; concern; responsibility)

Tedi tho gymyenye tych dvchownych na naszą pracza przypysvgemy (praedicta... bona... decrevimus nostro regno... applicanda)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 10:

(attested in Lesser Poland) power, authority; control

Nye odwraczay swego oblycza we wszey praci (omnem laborem), gesz nas poscygla

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 9,32:


pracować

desctree

Polish: pracować
→ Belarusian: працава́ць (pracavácʹ)
→ Ukrainian: працюва́ти (pracjuváty)

Silesian: pracować

From praca + -ować. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech pracovati.

etydate

Cyeskom praczoval wolayacz (laboravi clamans Psal 68, 4), assz vsta moye ochrapyaly

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 271:

Satagare id est satis agere procurare festinare et omnia peragere prączovacz szylovacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 120r:

(attested in Greater Poland) to work, to labor (to exert oneself very much)

Oretur... pro omnibus fidelibus laboratoribus, ut eos deus dignetur confortare in eorum sanitate ysby ony tako praczvyvczy sya svych robot vdzyelaly a potym sya do krolestva nyebyeskyego doslussyly

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 148:

Niti id est laborare gradi conari et parere prączovącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 88r:

(intransitive or reflexive with się, attested in Greater Poland) to work (to perform a specified task)

Nye potrzebyen czy yvsz szadni lyekarz na vszdrowyenye twego szina, a przetho nye praczvy szyą, yvszczy szdrow

1901 [End of the fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:

(reflexive with się) to care for; to worry about


godzina

Polish: godzina

Silesian: godzina

Inherited from Proto-Slavic *godina. By surface analysis, gody + -ina. First attested in the 13th century.

Sedm godzin vmączena twego

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

A stancze ku prawu w sostanecycze (leg. szostąnaćcie?) godzyna

1856-1870 [1433], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2475:

Jusz nam czasz, godzyna, grzechow szy[ę] kayaczy

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

Iacom ya ne dzirsal Stascowa bidla wiszey godzini

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 360, Płońsk:

Nye pomosze kurzenye pyolyna, gdy przydze moya godzyna

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 320:

*Oczse, vybav mye s tey godzyny (ex hac hora Jo 12, 27)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 467:

(attested in Lesser Poland, Masovia) hour (season, moment, or time)

O godzinach y o vrządzye bosskyem (de septem horis canonicis domini officii)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 714:

Dokonaly sie godziny o wlosznym angele przes pyszarza Waczlawa vbogego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 146 b:

(in the plural, Roman Catholicism, attested in Lesser Poland, Greater Poland) hour (set times of prayer, the canonical hours, the offices or services prescribed for these, or a book containing them)

W godzynach (war. lub.: w gody) in calendis (super principem erunt holocausta et sacrificium, et libamina in sollemnitatibus, et in calendis, et in sabbatis Ezech 45, 17)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 107:


nowy

Polish: nowy

Silesian: nowy

Inherited from Proto-Slavic *nòvъ. First attested in the end of the 14th century.

Stare latho schodzy a noue przichodzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

A gdy tho oczecz wszliszal tha szlowa, thedy gyego szaloscz byla nowa

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 143:

(attested in Lesser Poland) new (current or later, as opposed to former)

To gest zayste kelich krwe moyey nowego y wecznego zakona (novi et aeterni testamenti)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 58:

Nowy *czanycz novilunium

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

(astronomy, of the moon) new (in the dark phase)

Poscyla syø po wsze dny ziwota swego kromye dnyow... novego myesyøcza (praeter... neomenias)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 8,6:

(of the Jewish calendar, of months) new (next; about to begin or recently begun)

Micolay dal Pelgrzimowi rok na iutrza *Noweho Lata na saplatø penandzi

1888 [1410], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 51:

(of years, attested in Greater Poland) new (at the beginning of January; next; about to begin or recently begun)

Wpuscil w usta moia pene nowe (canticum novum), pastnkø bogu naszemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 4:

Iakom ya nye ranczil wiprawi po Malgorzecze... trzech poduschk, dwye parczyenich a jena postawczowa..., a tho wszythko nowe a dobre

1895 [1468], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 55:

Huius sacerdotis dignitas... *dostogemstwo caplana nouego

1961, Jerzy Wolny, editor, Łaciński zbiór kazań Peregryna z Opola i ich związek z tzw. "Kazaniami gnieźnieńskimi", page 163v:

Novich riczerzow tirones (tulit magister militiae... scribam principem militum, qui probabat tyrones Jer 52, 25)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 102:

(attested in Lesser Poland) new (recently made, or created; in original condition; pristine; not previously worn or used)

Asz syø y narodzi novego (donec nova nascantur), bødzecze gescz wyotche

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 22,25:

Dzysz wiydzeczye, myeszøcza nowich uszitkow (mense novarum frugum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 4,13:

In nowo opido al. na nowym rynku

1895 [1494], “Opyś podiłśkych zamki 1494 r. [Description of the Podilśky Castles in 1494]”, in Mychajło Hruszewśkyj, editor, Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenkat [Zapysky Scientific Society named after Shevchenko], volume 7, numbers 1-18, page 9:

(of plants, offspring, etc.) new (newborn; freshly grown, recently arrived)


pieniądz

zlw-opl-noun

pieniądz m inan (diminutive pieniążek, related adjective pieniężny)

pieniążek (diminutive)
pieniężny (adjective)

desctree

Polish: pieniądz, piniądz, pieniąż (Middle Polish), pijądz (Chełmno-Dobrzyń)
→ German: Penunze
→ Ukrainian: пеньо́нзи (penʹónzy), пеньо́ндзи (penʹóndzy)

Silesian: piniōndz

Inherited from Proto-Slavic *pě̀nę̄dzь. First attested in 1387.

Czso mi ranczil Andrzey za penadze, tich mi ne zaplaczil

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 14, Poznań:

Wszitko szrzebro y zloto, ktore naydzesz we wszitkey wloscy babylonskey..., swyebodnye wezmy a s pylnoscyø s tich pyenyødzi (de hac pecunia) kupy cyelce

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 17:

Jszem skodzen dzeszacz grziwen dla nyezaplacena pyenadza w czasch y w godzyna

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1335, Poznań:

(sometimes collective, chiefly in the plural, attested in Greater Poland) money

Ysze Dorothka dwanaczcze kop wniosla... bidlem y penandzmi

1895 [1419], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIII, page a 43:

Wsselky... ma wlozicz quarthnyk, s kthoregocz tho thego szkladanya mayą podlug obvyązanya trzeczi pyenyądz do pvski wlozicz

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 56:

Obulus eyn scherpff vel idem halensis eyn heller pyenyadz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 91r:

(attested in Greater Poland) unit of money; coin


młody

Inherited from Proto-Slavic *moldъ. First attested in the 14th century.

Tesczy szø gest on Xt dzisza vczin[i]l stary y mlody

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

(attested in Lesser Poland) young (recently born)

Alle szø ga po grzechu tego barszo bogø, yszeszmy iusz ten tho dar fszythczy straczyly, a tho vygøfszy dzatky mlode

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(attested in Lesser Poland) young; small

Item mlody Wolek

1394, Adam Chmiel, editor, Księgi radzieckie kazimierskie, Krakow, page 317:

(attested in Lesser Poland) little (of a sibling, younger in age)

Mlodich lat annis pubescentibus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

(relational) youth (of or relating to the early years of life)

Obwyny-ly mloda rada szthara

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 37:

(attested in Greater Poland) new, not old; fresh

Mlodi groch ascania

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2463:


młody

desc

Polish: młody, mołody, młód (Middle Polish)

Silesian: mody

Mlode gich snadl ogen (iuvenes eorum comedit ignis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 69:

(nominalized, attested in Lesser Poland) young person


ręka

Polish: ręka

Silesian: rynka

Inherited from Proto-Slavic *rǫka. First attested in the 14th century.

arms; possession; power; care, supervision

surety (securing the obligation, execution of the sentence, bringing the accused to court)

measure of honey containing six to fifteen gallons


mój

Polish: mój

Silesian: mōj

Inherited from Proto-Slavic *mojь. First attested in the 14th century.

first person possessive pronoun; my, mine


nasz

Polish: nasz

Silesian: nasz

Inherited from Proto-Slavic *našь. First attested in 1389.

(possessive) first person plural possessive pronoun; our

(possessive) royal first person singular possessive pronoun, used by royalty; our


zachodni

Polish: zachodni

Silesian: zachodni

From zachód + -ni. First attested in the 15th century.

A zachodnyey strony (ad occidentalem plagam) bødø synow stanowye Effraymowich

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 18:


twarz

Polish: twarz

Silesian: twŏrz

Inherited from Proto-Slavic *tvarь. By surface analysis, deverbal from tworzyć. First attested in the fifteenth century.

surf

Werzimi, is czø wiszlusza then, ... gego wsza twarzsz slusza

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 218:

creation (something created such as an invention or artwork)

Machina puschca albo twarz (ut trina rerum machina caelestium, terrestrium et inferorum condita flectat genu iam subdita)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 310:

Y rzecze nyewyasta ku Saulowy: bogym (deos) wydzala gydøcze s zemye. Tedi Saul rzecze: Iaka twarz gego (qualis est forma eius)?

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 14:

Egregia forma vyborna thwarz vel oblycze

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 44r:

(attested in Greater Poland) form, shape, figure

Ya gesm gey zawyeszyl navsznycze na okrassenye gey twarzi (ad ornandam faciem)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 47:

Veronica, pany szwyatha... thwarz Cristovą myecz sządala

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 177:

(attested in Greater Poland) face (front part of the head)

Alye szemya bila... proszna a czmi bili na twarzy przepaszczy (super faciem abyssi)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 2:

face (front or outer surface of an object)

Przecziwko szadim glowam powstany a poczczi twarz starego (personam senis)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 32:

Twe plemyø opwyte twarzy y grodi twich nyeprzyaczyelow *bodzesz myecz (possidebit semen tuum portas inimicorum suorum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 17:

mistranslation of Old Czech and corruption of Old Polish twierdza


cedr

desc

Polish: cedr, ceder, cedrus, cedron (Middle Polish)

Silesian: ceder

Etymology tree
Ancient Greek κέδρος (kédros)bor.
Latin cedruslbor.
Old Polish cedr
Learned borrowing from Latin cedrus. First attested in the 14th century.

etymon

cedr libański

Zlame gospodzin cedri libanske

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 28, 5:

Widzal iesm nemilosciwego nadpowiszonego y podnesonego iaco cedri libanske

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 37:

Winniczø z Egipta przenosi ies..., pocrila iest gori czma iey, a chrost iey cedri bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 79, 11:

Prawi... iaco cedr lybanski rozplodzi se

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 91, 12:

Nasyczona bødø drwa polna, a cedrowe lybanszczy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 18:

Chwalcze gospodna... drwa owoczna y wsytky cedrowe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 148, 9:

Kako krasne stany twe Iakobye!... Iako cedrowye bliskv podle wod

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 6:

Carduus lybanski posial ku cedrowy, gen gest na Lybanye

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 9:

Wzgechalem... na wyrzch lybanski y posyeklem wisoke cedri gego

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 23:

Cedrus est quedam arbor et est imputribilis czedr

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 25v:

Cedrus libani subsp. libani
Wikispecies:Cedrus libani subsp. libani

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) cedar of Lebanon (Cedrus libani subsp. libani)

Cedr cedrus, iuniperus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 92:

Juniperus oxycedrus
Juniperus oxycedrus#Translingual

(hapax legomenon) cade (Juniperus oxycedrus)


spać

Polish: spać

Silesian: spać

Inherited from Proto-Slavic *sъpati. First attested in the 13th century.

Moui to slou[o] albo sedøcim albo spøcim

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page 11:

Spali sø sen swoy (dormierunt somnum suum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 75, 5:

Recumbere id est iacere vel dormire ligen lezecz vel spącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 113v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to sleep (to rest in a state of reduced consciousness)

Vczinil iesm se iaco czlowek przez pomoczi medzi martwimi wolen, iaco raneni spøcz (dormientes) w grobech, gichsze ne iest pamøczen wøczey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 5:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to sleep (to be dead)

*Wstopywszy starsza ku oczczu y spala gest s nym (dormivitque cum patre)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 33:

to sleep (to have sexual intercourse with)