kupić

Polish: kupić

Inherited from Proto-Slavic *kupiti. First attested in 1389.

Jaco pani szastauila swe dobro i cupila trzeczø czanscz Kuropatnik

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 63, Poznań:

How much you pay to cover your goods and bought a third part Kuropatnik?

Zboycze... za szwe grzechi pyeklo kupyą

1853 [15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 136:

Murderers... They will get hell for their sins


deżdż

deżdż m animacy unattested (canonical)
deszcz (alternative)

Polish: deszcz

Silesian: dyszcz

/dɛ(ː)ʃʲt͡ʃ/

Inherited from Proto-Slavic *dъždžь. First attested in the 14th century.

Wywodzø obloky (educens nubes) od koncza szeme, blyzkawycze w dezdz wczynyl

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 7:

Gestcy on Xpa byl prosyl, abicz thamo descz, vatr i tesze sle pouetrze ne postalo

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183b:


dowód

Polish: dowód

Silesian: dowōd

Deverbal from dowieść /dowodzić. First attested in the 15th century.

Martinus de Zawisti uczynyl dowod super kmethonem Retyborium o *zemskye vklad, eze *dowyold, aby mv vczynil per sex dominicas o wloką

1921 [1454], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 5:

Cuczynsky debuit aprobare dowodem scabinis super kmethonem Petrum

1922 [1455], “Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalanie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Prace Komisji Hisorycznej, volume 3, Masovia, page 139:

(attested in Masovia) argument; proof (reasoning or fact justifying the truth of something)

Dowod argumentum (transierunt... tamquam avis, quae transvolat in aëre, cuius nullum invenitur argumentum itineris, sed tantum sonitus alarum Sap 5, 11)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 75:

Gdyby nyekto byl pozwan pyrwe, wtore, trzecze kv odpowyadanyv na szalobą dowoda, a ten to nye stanye (citatus non comparuerit), tegdy dla gego nyeposlvszenstwa na trzeczem rokv ma bycz zdan, a powodowy ma bycz przysądzona wlostna dzerszawa, ... a sąmpyercza yvsz ma odstąpycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 20:

(attested in Lesser Poland) corruption of powód


brzeg

zlw-opl-noun

brzeg m animacy unattested (related adjective brzeżny)

brzeg m animacy unattested (canonical)
brzeżny (adjective)

Polish: brzeg
→ Yiddish: ברעג (breg)

Silesian: brzyg

Inherited from Proto-Slavic *bȇrgъ. First attested in 1291.

Są yachali ną dzedziną a przyyawszy na brzeg y pusczili ludzy... gedny na konyech..., druge w lodzyach

1861 [1427], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 40:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Brzeg alveum torrentis (facite alveum torrentis huius fossas et fossas IV Reg 3, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 45:

Equitavimus per silvam... Kymirszky lasch po wirzch do brzeg

1868 [1485], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 568:


łódź

Polish: łódź

Iacosm woyewodzini ludze polapal tedi, kedi cradly lodzø na Cussewe jezerze

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 426, Poznań:

To morze welike y szyrokee..., tamo lodzye (naves) przedø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 27:


siodło

Polish: siodło

Silesian: siŏdło

Inherited from Proto-Slavic *sedъlo. First attested in 1406.

Cszom wszøl Staska, tom gi wszøl i gonil, kedi mi szodlo vcratl

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 720, Płońsk:

(attested in Masovia) saddle (type of seat placed on animals)

Na chiedle (war. lub. rp.: na stolyczy) super sellam (Heli sacerdote sedente super sellam ante postes templi domini I Reg 1, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:


szubienica

desc

Polish: szubienica, szubiénica (“type of game”) (Przemyśl)

Bo kosczyolv pyenyądze vroczyl a ssam ssyebye schybyenyczy oddal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 761:

Furca vel patibulum vydly albo schvbyenyczą

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 108:

(attested in Greater Poland) gallows scaffold, hanging scaffold (wooden scaffolding on which those sentenced to death were hanged)

*Zawieschoyn yako na schubieniczy suspensus est patibulo (fulget crucis misterium, quo carne carnis conditor suspensus est patibulo)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 303:


dawać

Polish: dawać

Silesian: dŏwać

Inherited from Proto-Slavic *davati (stem *daj-). First attested in the 14th century.

Chwalcze pana..., gen dawa karmø wszemv czalv (qui dat escam omni carni)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 135, 26:

Mam ya *manża puchnacza: ya mu davam grochu, a on chcze kolacza

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 372:

Cząstokrocz, gen nye ma scruschenya do spowyedzi..., dawa mu scruschenye mili pan bog

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:

+obj

genitive ‘what’ along with dative ‘to whom’

(ditransitive, attested in Lesser Poland) to give (to transfer one's possession or holding of (something) to (someone)) [with accusative or genitive ‘what’, along with dative ‘to whom’]

Yako u nasz nye yesth thako obyczay, aby wyano przed prawem dawano

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 115:

Iaco to swatczø, iaco Stanislaw mal smowø s Micolayem dawacz trzeczinø w Przetoczne s Przetoczna

1902 [1407], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 330:

Jze sem wczasch dawal ocup: dwu wolu podluk semskego ocladu, a Micolay Suchorabsky ne chczal gego wsącz

1856-1870 [1441], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2957:

Nye daway na lichwą noli fenerari (noli foenerari homini fortiori te, quod si foeneraveris, quasi perditum habe Ecclus 8, 15)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 79:

Jaco Jan daual Grziwcze ysczinø wtenczas, kedi lichwa otpusczona

1887, 1889 [1389], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 538, Poznań:

Jacosz pan starosta zalowal oth krolya, yszebych ya wnosl pyenyądze falschowne w gego myasto Poznan..., kthoresz pyenyądze są gemu *wraczony, a on gynne dobre pyenyądze za nye dawal

1922 [1435], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), Poznań, page 283:

(attested in Greater Poland) to give (to loan or give permanently or temporarily, either out of obligation or as repayment)

Straszliwy bødzczye nade wszym stworzenym na zemy..., y wszitky ribi morskye dawam tobye w mocz, y nade wszø twarzø na zemy. Czso zywo gest, tocz dawam na pokarm, y zele zelone, wszitkocz dawam (omnes pisces maris manui vestrae traditi sunt, et omne, quod movetur et vivit, erit vobis in cibum, quasi olera virentia tradidi vobis omnia)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 2–3:

to give with a particular purpose or in a certain capacity; to designate

Jzesmy vkazaly konye *podwodowye, podwodniky takye, iakyesmy *myelye y dawaly, ale gich ne yczal (pro chczal) wsącz

1856-1870 [1441], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2973:

Ne daway me w dusze zamøczaiøcze me (ne tradideris me in animas tribulantium me), bo wstali sø przeciwo mne swatcowe krzywi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 18:

(attested in Lesser Poland) to put under someone's power, to put into someone's hands

Sgednaymi spolu swadzbø a dawayczye nam wasze dzewky, a nasze sobye poymuyczye (iungamus vicissim connubia: filias vestras tradite nobis et filias nostras accipite)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 9:

Nie dawaj sie na taką wieliką mękę

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 498:

Vzovye oblvbenycza szyrzecz y rzekl mv: Vszelkny czlovyek napyrvey dobre vino dava (omnis homo primum bonum vinum ponit Jo 2, 10), a gdy szyą spygya, thedy tho, czo podlyeysze yest

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 303:

(attested in Masovia) to give, to hand, to pass to, to put into someone's hands

Slusznye, Chryste, na nąsz szą gnyewasz, w gnyewye thwogyem nasz grzesnych ludzy nye sznąsz, w poganszką nasz rąka dawasch

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 138:

Dobrą wonyą dawa bene redolet

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 269:

Gdy dzyeczyąthko gest plakalo..., thedy mathka pokląknąla, dzyeczyąthku modlą davala

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 28:

Gyma moye thim darem thobye dawam wedzecz

1885-2024 [1444], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 37:

(attested in Lesser Poland) to make, to cause [with infinitive ‘what’]

Yacom ya ne dawal roku do sich Swantek Yalbrzicowi cztirzem copam penødzi

1920 [1413], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1978, Płońsk:

(attested in Masovia) to designate, to mark

Quia sciunt et testantur, iako prawe pany w czasch zaswala, dawnosczy ne davagiancz vinidz

1856-1870 [1444], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3195:


lepszy

Polish: lepszy

Silesian: lepszy

Inherited from Proto-Slavic *lěpьšьjь, from Proto-Slavic *lěpъ. First attested in the 14th century.


zapomnieć

Polish: zapomnieć

Silesian: zapōmnieć

From za- + pomnieć. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Zapomnal iest (oblitus est) bog, odwrocyl licze swoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 33:

Przecz ies zapomnal me (quare oblitus es mei)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 13:

Acz zapomneli iesmi ymø (si obliti sumus nomen) boga naszego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 43, 22:

Albo zapomni smilowacz se (obliviscetur misereri) bog?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 76, 9:

+obj

accusative ‘whom/what’; with infinitive ‘to do what’

(attested in Lesser Poland) to forget (to cease remembering, to lose remembrance of) [with genitive or accusative ‘whom/what’; or with infinitive ‘to do what’]

Nykakye potem bødze zapomnyano (nequaquam... interficietu) wszemu stworzenyu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 11:


umierać

umrzeć (perfective)
umirać (alternative)

Polish: umierać

Bødz ziw, Rvben, a nye vmyeray (non moriatur)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 6:

O qualis dolor Xpi... dum videret matrem suam dilectam pre dolore deficientem vmyrayąnczą

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:


południe

zlw-opl-noun

południe n (related adjective południowy or południ or połudzienny)

południowy (adjective)
południ (adjective)
połudzienny (adjective)

desc

Polish: południe, połnie, połdnie (Near Masovian)

Inherited from Proto-Slavic *poludьne. By surface analysis, pół- + dzień + -ie. Sense 2 is by analogy with wschód and zachód. First attested in the 14th century.

Od ivtra az do poludnya (usue ad mediam diem)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 3:

Potem szø gest wiprowadzyl Abram z zemye Egipta... na poludnye (ad australem plagam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 1:

south (one of the four principal compass points being directed towards the South Pole)


zwłaszcza

Polish: zwłaszcza

Silesian: zwłaszcza

/zvɫɒʃʲt͡ʃʲa/

Borrowed from Old Czech zvláščě. First attested in c. 1470.

Zw[a]lascze (ecce filii Israel non audiunt me, et quomodo audiet Pharae, praesertim cum incircumcisus sim labiis?)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 20:

(attested in Greater Poland) especially; above all


zwykły

Polish: zwykły

Silesian: zwykły

Inherited from Proto-Slavic *sъvyklъ. By surface analysis, zwyknąć + -ły. First attested in the 15th century.

Gdze c glossu meec ne bødze, v masto gego tham k sszøndze,... ale gdze c svoy glos meva, sviklem pysmem calo tak da

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 413:

Sznamyona, myla fratres, szącz dzywi nyeszlychane any tesz szwikle signa dicuntur miracula insolita

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:

(attested in Lesser Poland) usual (same as always)

Ten naganyony dw starczv swego rodzaya obyczayem dawnym po oczczv a drvgv dw starczv gynszego rodu... obyczayem swyklym (more consueto) kv otrzymanyv prawa riczerskyego ma wyescz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 66:

(attested in Lesser Poland) common (widely accetped)


całować

zlw-opl-verb

całować impf (perfective pocałować or ucałować)

pocałować (perfective)
ucałować (perfective)
całuwać (alternative)

Polish: całować

Silesian: całować

Inherited from Proto-Slavic *cělovàti. By surface analysis, cały + -ować. First attested in the end of the 14th century.

Gymye syø gey czalowacz (osculatus est eam) a zaplakaw y rzekl gey, yze gey gest brat

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 11,29:

Czalvysze thy, Rogowszky, w rzicz biccaka

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 60:

Orffa czalowawszi (osculata est) swyekrew wrocy syø

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 14,1:

Milowacz gymeli (sc. Chrystusa) y wszegdi gego nogy czalowacz

1876-1929 [1407], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, Krajków, page 389:

Czalvva circuit ore

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

Wnętrze lało sie w ty usta jego, ktoremi był boga całował

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 769:

+obj

acc<whom/what> + :w(acc)<where> + ins<with what>

(transitive, attested in Silesia, Sieradz-Łęczyca) to kiss (to touch with the lips) [with accusative ‘whom/what’ and w (+ accusative) ‘where’ and instrumental ‘with what’]

Sprawedlnoscz a pocoy czalowalesta se sø (iustitia et pax osculatae sunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 84, 11:

(reflexive with się) to kiss each other (to touch each other’s lips)


zazdrość

desc

Polish: zazdrość, zazrość (Middle Polish), zandrość (Kielce), zagroź (Western Kraków)

Silesian: zazdrość

Etymology tree
Proto-Slavic *za-
Old Polish za-
Proto-Slavic *zьrěti
Old Polish źrzeć
Old Polish zajrzeć
Proto-Balto-Slavic *-astis
Proto-Slavic *-ostь
Old Polish -ość
Old Polish zazdrość
From zaźrzeć + -ość. For the semantic shift, compare zawiść. For the epenthetic /d/, compare zdrój or zdrada. First attested in the 14th century.

etymon

Szpowadami szø..., yszeszmi szgrzeszili szedmø szmerthnimi grzechi:... szwarem, szaszroszczø

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

Szpowadami szø..., yszeszmi szgrzeszili szedmo szmerthnimi grzechi:... szwarem, s *neynawisczy

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 4:

Sicut in die honeste ambulemus,... non in contencione et emulacione w szasdrosczy

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 49:

Sicut in die honeste ambulemus,... non in contencione et emulacione w szaszrosczy

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 163:

Vbacz grzechow ssiedm bycz...: pycha, ... gnyew, zazdrosc, gnvsnoscz

1902-2024 [c. 1450], Pamiętnik Literacki, volume IX, page 319:

In ore eius et dentibus ordines tres, in dentibus inyidie morsus, przes zambi zasrosczi zakassane albo vitargnyenye, rodent enim uitam alienam

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 150v:

Quando uidet inuidus seipsum in hominum opinione decrescere..., statim incipit per ypocrisim sanctitatem similare et sic per inuidiam, zasroscz, in fraudulenciam cadere

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 151r:

Emulaciones, gl. id est inyidie graues czyąska a twarda zaszroscz

1880-1894 [XV p. post.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 110:

Manifesta autem sunt opera carnis:... contenciones, emulaciones vlg. zazdrosczy, homicidia

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 173:

Czosch vczynysch, czlovyecze, ktorykolvye yesz, zazony gnyevem, zasrosczyą sządzony, pychą przemozony?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 532:

Kyedy my nye yyerzysz, czo myą pytasch...? Pytay tych, [o ych] yze movyą: Ny masz zasrosczy.

(attested in Southern Borderlands) envy; jealousy (feeling of regret, dislike towards someone, caused by their happiness, success and combined with the desire to have the same)

Bo rozplodzili se sø a zasrosczø *zlo nenasrzeli sø me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 24, 20:

O zazdrosczy zydowskyey przeczyw dzyączyączyy mylemv Iesvcristvszovy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 120:

Alye grzech a za(z)droscz zawzdy Zydom przyrodzona

Tegodla zasroscz nyemylosczyvych Zydow począla szye zazegacz przeczyv dzyeczyączyv mylemy Yesvcristvszovy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 121:

Vtore to mamy vczynycz, by slova nasche byly vstavyczne ode yschytkych pospolv, by nan nye rzeczono, yze prze zasdroscz czyną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 743:

Tego Pylat nye chczyal yczynycz, bo vyedzal, yze pravą zasrosczyą chczyely gy vmorzycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 750:

Vzryavschy Pylath, yze prze pravą przeczyv yemv zasrosczy gy podaly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 790:

Ktorą zasrosczya bronno vczynyly swe palycze) sercze y by mogly moczno boyovacz przeczyv svemv blysnemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 798:

Gdyz przy kazdem grzesze yad dyably czlovyeczemv serczv bądzye wian, yze bolesczyą zasrosczy vschelkye sercze obvyąze

Tho przeto movyl, yze vyedzyal, yz gy przez zasroscz yąly vysschy caplany

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 809:

(attested in Lesser Poland) hatred (feeling of strong hostility)


rozmowa

Polish: rozmowa

Silesian: rozmŏwa

Etymology tree
Proto-Slavic *orz-
Old Polish roz-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish rozmówić
Old Polish rozmowa
Deverbal from rozmówić. First attested in the fifteenth century.

Rossmowa colloquium

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 152:

conversation (verbal exchange of thoughts)

Cząnstą roszmową (crebra alteratione) myedzy naszymy poddanymy o granycze w dzedzynach gych, bi bili rosczegnony, wyelk[ie] skargy powstayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:


leżeć

Polish: leżeć

Silesian: leżeć

Inherited from Proto-Slavic *ležati. First attested in the beginning of the 14th century.

etydate

Gdiszczy ona porodzicz ma, tedicz vøcz... szobe ona komorø namuie, gdesbicz ona f ne leszala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

Recumbere id est iacere vel dormire ligen lezecz vel spącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 113v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to lie (to rest in a horizontal position)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Gdysz na polv naydze møsz dzewkø, gesto gest oddana, a *popodw yø, lezal s nyø (concubuerit cum ea), on sam vmrze

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 25:

to lie (to have sexual relations with) [with z (+ instrumental) ‘with whom’]

Lezal trzi dni f grobye

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 334:

Yakom y oprawyal boszym czalem, an leszy w nyemoczy na szmyer[t]nem loszu

1960 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 982, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to lie (to undergo some disease somewhere)

Katerina... ue zlem ne lezala, asy y ty […] v blødnem stadle lezaly, ty iesc suoiø naukø otuodila

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, pages br 39–40:

(attested in Lesser Poland) to rest; to remain (to be motionless)

Herod... myal dzyewką krola Aretova, damaskyego krola, ktorys czyągnącz do Rzyma y lyezal v svego brata Phylyppa

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 242:

Krol Asyrski... leszal se wszø woyskø przed Lyachis (cum universo exercitu obsidebat Lachis)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 9:

Jakom suknye nye szyąl sz mlinarky..., alem ya nalasl, ana leszy w sdroyą

1959 [1434], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1572, Poznań:

(attested in Greater Poland) to lie (to be located somewhere)

Yako prawye tha nywa albo polye lezy them [w] dzele, czszo kupyl Jacus

1856-1870 [1423], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1936:

Myasta, targy..., czo leszą pod waszym prawem, ... mogą do wasz po prawo chodzycz

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 295:

Then thedy przeszthapyl szwą przyszyąga a gyeszth krzywoprzyszyaszcza..., a lyeszy tho na myeszkyey myloszczy, yako sz nym chczą uczynycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 36:

(attested in Greater Poland) to depend on (to be contingent or conditioned)

To blogoslawyenye lezi na czirpyenyv

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:


stąd

Polish: stąd

Silesian: stōnd

Inherited from Proto-Slavic *jьz tǫdu. By surface analysis, univerbation of z + tąd. First attested in the 15th century.

surf

Vynyesczye thy (sc. gołębice) stand (auferte ista hinc Jo 2, 16)!

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 304:

(attested in Masovia) from here, hence (from this place)

Albo støøt (ex eo enim), yakoszesm szedl ku ffaraonowy..., znødzyl lyud twoy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 23:

Stąd (unde) my, ten tho przewrothny obyczay ganyącz, vstawyamy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 40:

(attested in Masovia) that's why, for this reason

Panye myly, ... stąd (unde Jo 4, 11) masz voda zywą?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 246:


skąd

Polish: skąd

Silesian: skōnd

Inherited from Proto-Slavic *jьz kǫdu. By surface analysis, univerbation of z + kąd. First attested in 1418.

Rzekl Zacharias do angyola: A skąd tho badą vyedzyal (unde hoc sciam Luc 1, 18)?

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 287:

Aza my nye vymy, czo yesz ty albo skądesch (unde sis)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 141:

Nye yestczy podobno tamo ych vroczycz, skądezsmy ye vzyąly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 763:

(attested in Masovia) from where, where from, whence

A skąd tho mnye (et unde hoc mihi Luc 1, 43), aby przyszla mathuchna pana mego do mnye?

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 289:

Alye dzyvna rzecz, skąd ym to przyslo, yze movyly, by szye on krolyem czynyl, a on ych krolyem bycz nye chczyal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 778:

Ny vye, skąth gemv vrasz prziszedl (unde sibi veniret... laesura)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 39:

(attested in Masovia) because of what, for what reason, why

Esz ty pyenandze wnesyoni w tą dzedziną, szkand pan Micolay poszwan

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 243, Brześć Kujawski Voivodeship:

Bocz ma ten obyczay, yze kyedykolvye yego sluga ktory k nyemv skąd przydzye, tego on czalvye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 616:


choroba

desctree

Polish: choroba
→ Old Ruthenian: хоро́ба (xoróba) (dialectal)
Ukrainian: хоро́ба (xoróba) (dialectal)
→ Russian: хоро́ба (xoróba) (dialectal)

Silesian: choroba

Inherited from Proto-Slavic *xvoroba. By surface analysis, chory + -oba. First attested in 1454.

Ktoryle chorobą myal, nathemyescz szdrow ostal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 218:

disease; sickness, illness (negative abnormal health condition)


żebro

desc

Polish: żebro, żebrze (Southern Greater Poland)

Silesian: ziebro

Vypyala szebra y kosczy, groszno szyeczye przesz luthosczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 41:


żołnierz

żołnierz m animacy unattested (canonical)
żołdnierz (alternative)

desctree

Polish: żołnierz, żołdnierz, ziołnierz, żołnirz (Middle Polish), żałmierz (Chełmno-Dobrzyń)
→ Belarusian: жаўне́р (žaŭnjér), жаўнёр (žaŭnjór)
→ Kashubian: żôłniérz
→ Slovincian: żôlnjérz
→ Russian: жолнёр (žolnjór)
→ Ukrainian: жовні́р (žovnír)

Borrowed from Middle High German soldner (“soldenære”). First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech žoldnéř.

etydate

Z zolnyerzmy Herodowymy cum Herodianis (mittunt ei discipulos suos cum Herodianis Mat 22, 16)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 148:

Zolnyerz stipendarius

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 139:

Municipium dicitur castrum Mvnitum in confiniis regionum vbi solent morari stipendarii [zolney..] zolnyerze et milites qui accipiunt mvnia id est mvnera pro custodia castri

End of the 15th century, Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 150r:

Municeps dicitur mvnus capiens scilicet stipendarius vlg. *zolwerz

Stipendarius […] id est stipendium ... recipiens zolnyerz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 130v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) soldier (person serving in a military)

Tako natychmyast voyska y zodlnyrze (pro zoldnyerz), czvsch yen nad nym[i] byl, bo zolnyerz zlovye yen nad tyszyączem ryczerzov vlodnye,... przystąmpyly y yąly mylego Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 648:

commander of a unit of one thousand soldiers

Omagialis, zolnyerz, noster est

1981-2001 [End of the 15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, page 89:


źle

Polish: źle

Silesian: źle

From zły + -e. First attested in the end of the 14th century.

Bo strzegl iesm drog boszich any iesm zle nosil od boga mego (nec impie gessi a deo meo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 24:

(attested in Lesser Poland) badly, wrongly (not as it should be, inappropriately, inappropriately)

Przetho szle napyssano, esze malo pywa we dzbanye imyano

1876-1929 [15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Sieciechów, page 506:

(attested in Lesser Poland) badly (messily, carelessly)

Wnimal ies zle (inique), isze bødø tobe podobni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 22:

(attested in Lesser Poland) badly (wrongly, falsely)

Bo vmyszlnye na to godzy, ysz sye panu zlye vrodzy

c. 1483, Satyra na leniwych chłopów, line 14:

Abi... synowye nye prosili gimyenya... oth oczcza pirzvey,... nyszlyby tedy yako swey poczcziwosczy rosproscza gymyenye... szle (indebite) rospraszal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

(attested in Masovia) badly (to no avail; unsuccessfully)

Roszmnoszili se sø, gisz nenasrzeli me zle (inique)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 20:

(attested in Lesser Poland) badly (immmorally)

Kazy szyerczv memv wznacz..., czom zlye mowyla albo myslyla o sprosznych rzeczach

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 163:

Ovasz vzdrovyon a yvsch nye zgrzeschay vyeczey, aby szye potem nye przygodzylo gorzey (deterius Jo 5, 14)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 257:

Peius szlye, *gorzyech

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 357:


nauka

Polish: nauka

Silesian: nauka

Inherited from Proto-Slavic *nauka. By surface analysis, deverbal from nauczyć. First attested in the end of the 14th century.

surf

Dzen dnowi wirziga slowo, a nocz nocy vkazuge naukø (indicat scientiam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 2:

Disciplina id est doctrina lere oder zucht [n]ąvką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 41r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) science (general collection of knowledge, abilities, or views)

Spewaycze gospodnu, iensze przebiwa w Syon, powadaycze medzi ludem naukø iego (studia eius)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 11:

In beneficiis w dobrodzyewstwach, documentis w navkach, exemplis w przykladach

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 363:

(attested in Lesser Poland) instruction, notification, information, advice; collection of instructions

Proszyemy wasz o navką, mogąly przyszyasznyczy dacz popyszacz zalobą y odpowyedz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 66:

(law, attested in Greater Poland) legal instruction

Zkaszeni sø y szadaiøczi sø se szczinili w naukach swogich (in studiis suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 2:

Then, czo schą na nauką, na vczienye byerze qui catezizatur, id est instruitur (communicet autem is, qui catechizatur verbo ei, qui se catechizat in omnibus bonis Gal 6, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

Loquentes vobismetipsis, gl. id est vosmetipsos instruentes, videlicet ad vestram instruccionem, non tantum aliis, mowącz kv wasey navcze, navczayącz samy szyebye, nye telko gynsze (Eph 5, 19)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 118:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) study (act of learning)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands


zaczynać

Polish: zaczynać

Silesian: zaczynać

From zacząć + -ać. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Gemusz synowy koscz rybya w gardle vwyøzla, od geysze yvsz skonczecz zaczynaal

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Intonare intonyrn oder anheben oder lauten zączynącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 69r:

(attested in Greater Poland) to start, to begin


bób

Polish: bób, bober (regional)

Silesian: bober

Inherited from Proto-Slavic *bobъ. First attested in 1437.

Bob faba

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2599:

Boob faba

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1063:

Tho yest dobro yako groch y yako szyemya, a rzathko yako bob

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 355:

Bobu

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 291:

(attested in Lesser Poland, Silesia) broad bean, horse bean, fava bean (Vicia faba)

attested in Lesser Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Silesia


pokrzywa

desctree

Polish: pokrzywa
→ Yiddish: פּאָקשיווע (pokshive), פּאָקזשיווע (pokzhive)

Inherited from Proto-Slavic *kopriva, contaminated by po- and krzywy.

Koprziwa urtica

1915 [Middle of the 15th century], Franciszek Pułaski, editor, Opis 815 rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich, page 33:

Copriui acant

1900 [13th century], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5014:


wzrost

Polish: wzrost

Silesian: wzrost

Deverbal from wzróść. First attested in the 15th century.

Lvd, ktorizesmi opatrzili, wiszokyego wzrostv (procerae staturae) iest

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 33:

Potuit enim sic dicere secundum Augustinum: O, bone homo, pulcre stature *wrzostu, nobilis genere!

1968 [End of the 15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 49:

Wsrosth proceritas (magna arbor et fortis, et proceritas eius contingens caelum Dan 4, 8)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 237:

(attested in Lesser Poland) height, tallness

Ego plantaui, Apollo rigauit, sed deus incrementum dedit pan bog wsrost dal (I Cor 3, 6)

1914 [15th century], Eugeniusz Barwiński, Ludwik Birkenmajer, Jan Łoś, editors, Sprawozdanie z poszukiwań w Szwecji dokonanych z ramienia Akademii Umiejętności, page 49:

growth (act of becoming taller or larger)

Etas, id est eternitas wyek uel wzdrost lyath

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 4:

Sensus enim et cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia, od wszrostu, sua

1981-2001 [c. 1430], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Kęty, page 12:

Filius... fuit progeniei clarissime quantitatis sz slachetnego wsdrostu

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 136:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) origin, root; generation


lub

Polish: lub

Silesian: lub

Clipping of lubo. First attested in c. 1487.

Jest w Golianach Joh[annes] Gysthor lub Gysthorek

[c. 1487], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Grójec, page 4 a:

(attested in Masovia) or, that is, and/or


wracać

Polish: wracać

Silesian: wrŏcać

From wrócić + -ać. First attested in the second half of the 14th century.

Szukachø iego y wraczali se (revertebantur), y rano przichodzili k nemu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 38:

Wraczali szø (reversae sunt) wodi z zemye [idące]

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 3:

Wraczala syø do stanow (reversa in castra) y stala tam

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 11:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to come back, to go back, to return (to come or go back) [with do (+ genitive) ‘to whom/what’]

Yze svyąthy Yan vypyszal nyektore rzeczy..., a myedzy tymy polozyl zaprzenye svyatego Pyotra... y vracza szye k svemv povyedanyv rzekącz: Przyvyedly ssą Iesucrista do Cayffasza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 703:

(reflexive with się) to return, to go back (to go back in thought, narration, or argument) [with ku (+ dative) ‘to whom/what’]

Jaco my pan Janusch... nye opowyedal, kedy Pyantha czlowyeka panw Przybislawowy wraczal any my go dal

1967 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1230, Kościan:

(attested in Greater Poland) to bring (back), to send (back) (to guide someone to a previous or different place)

Czso pani myala Wantrobczina odzenya, to yest wrocyla a nye obwanzala sya ginego wraczacz

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8289:

to return, to give back (to give something back to its original holder or owner)

Gensze wraczasz nyeprawoszcz ot oczczow synom (reddis iniquitatem... filiis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 7:

Mami syą strzecz, bichom... przecziwo ludzem slego za sle nye wraczali, ale zasyą dobre za sle

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 237:

Bo nam ludzye rzeką, yzeszmy sszmyerny lud a barzo mylosczyvy, yze on nass karze, a my yemv za to slym [nie] vraczamy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 647:

+obj

to compensate for damage; to give back [with za (+ accusative) ‘for what’ and instrumental ‘with what’]

Slepem wzrok vraczas (caecis visum reparas)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 226:

Thakim obyczayem pany swe opusczywszy... kv wlosthesczy szą wraczayą (ad propria revertuntur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 82:

(attested in Masovia) to return, to restore (to bring something back to an original or previous state)


nigdy

Polish: nigdy

Silesian: nigdy

Inherited from Proto-Slavic *nikъdy. By surface analysis, ni- + gdy. First attested in 1395.

Czo Nastka dzirszala, to dzirszala swe, a nigdy sz Betcziną wolą

1878-1889 [1414], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Kalisz, page 242:

Katharzina trzimala Rogaczewo trzi lata s pocogem... a Scepan ge nigdi ne gabal

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1741, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Nyedi placze, alye szan nydi nye zmeye (qui numquam visus est ridere, flere)

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2151, page -:

Rzecze osslicza...: Powyecz, acz kyedi czsoczem takyego wcinila tobye? Tedi on odpowyedzal: Nigdy (numquam)!

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 30:

Baczczye, by na nasch pomsta nye przyschla, yasz nygdy zarazyla lyvd eypsky (quondam quae percussit Aegyptios)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 92:

Yako rzekl, przemyenyono yesth ymye oyczowskye w synowo, bo Ivdasch nyegdy byl synem a nygdy nye byl (quandoque fuit dei filius, quandoque non)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 276:


źrenica

Polish: źrenica

Strzeszy me iaco zrzenicze oka (ut pupillam oculi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 9:

(anatomy, attested in Lesser Poland) pupil


dziś

Polish: dziś

Silesian: dziś

Clipping of dzisia. First attested in the 13th century.

*Schlib naschs poffseydni day nam *czys

1407, Ojcze nasz - Modlitwa Pańska - Oratio Dominica, page 1:

Szmyluy szye dzysz nad moyą dvscha

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 122:


wziąć

desc

Polish: wziąć, wziąść (nonstandard, proscribed)

Silesian: wziōńś

Inherited from Proto-Slavic *vъzęti. By surface analysis, wz- + jąć. First attested in 1389.

wźwiąć (alternative)
źwiąć (alternative)

(of foods, medicines, etc.) to take, to ingest

to remove (to cause the absence of by taking)

to take away (to deprive someone of something)

to seize in damages for pledge, to secure claims

to charge (to take a certain amount of money for something)

to take into captivity or enslavement
to be forced into a marriage

to have a debt paid back, to be paid back

to get, to receive, to gain
to receive as a dowry

to inherit, to receive upon someone's death

to accept, to receive, to take a gift or donation

to be rewarded for contributions or punished for misdeeds

to take in, to make a companion or participant in some activity, to let into company

(of a title, position, honor, etc.) to take on, to commit to, to assume

to draw; to take (a conclusion, lesson, proof, etc.)

to host, to give hospitality, to have over

(reflexive with się) to get to something, to begin a task [with za (+ accusative) ‘what’]

(reflexive with się) to appear, to show up

(reflexive with się) to begin, to start, to initiate

(reflexive with się) to speak up for, to defend [with o (+ accusative) ‘what’]

(reflexive with się) to appeal to a court

(reflexive with się) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

to take possession of something [with w (+ accusative) ‘what’]


kłaść

zlw-opl-verb

kłaść impf (perfective położyć, frequentative kładać)

położyć (perfective)
kładać (frequentative)

Polish: kłaść

Silesian: kłaś

Inherited from Proto-Slavic *klàsti (stem *klad-). First attested in the end of the 14th century.

Slowem boszim nebosa sø sczwerdzona... Sgromadzaiø iaco w pøchirz wodi morske, cladø w zkarbech gløbocosci (ponens in thesauris abyssos)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 7:

Svyaty Maczyey... pyrvey nyz vypyssal vmączenye boze..., klądzye hystorya o Iudaschu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 767:

(attested in Lesser Poland) to put (to place something somewhere)

Pugna, boy, lupis opponit, boyvge, naprzeczyw cladzye oves

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

Panu Nemerzy cladzono pol grzyvni, czo mu za ne Chwalatha raczyl

1959 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1073, Poznań:

Hoc, quod stat in libro, legere iussimus, et circa hoc castellanus kladl memoriale, sed ipsum non receperunt

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1982, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Greater Poland, Kuyavia) to give; to pay

Jze moya mathka k temu dzedzy[c]twu nycz nye ma, tu gdze poswy kladą

1959 [1436], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1463, Poznań:

(attested in Greater Poland) to lay; to present, to show

Kristus... kazal (sc. św. Piotrowi) myecz schovacz... Na tho kladzye svyąthy Maczyey *dolyczeny: Vschelky, ktory vezmye myecz..., od myecza zgynye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 637:

Geny mowili, eze temu blogo, gen ma dossicz gymyenya... A trzeczy cladli blogoscz we czczy tego swyata a w mądrosczi

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Clascz zle inputare

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 19:

Nyektorzy od Bozego Narodzenya początek tego vyeku klądą (quidam ab Incarnatione Domini initium eius, sc. aetatis, ponunt)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 176:

to assume, to base on something; to see in something, to consider, to judge, to reckon

Kaco dlugo clascz bødø radi w duszi moiey (quamdiu ponam consilia in anima mea) a bolescz w serczu moiem?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 12, 2:

Przyrownano yeszth crolewszthwo nebeszke czlowecowi crolowi, yensze chczal lyczbø polozycz szwimi szlugami. A gdysz poczøl liczbø claszcz (cum coepisset rationem ponere Mat 18, 24), prziszedl yeszt k nemw yeden, yensze byl winen yemu dzeszøcz tyszøczy funtow szlotha albo szrzebra

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 82:

Inimicicias magnas ponunt vel potw[a]rz cladą

1923 [1467], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 82:

Pokolena Levi nye licz any clacz svmi gich s sinmi israelskimi (neque pones summam eorum cum filiis Israel)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 49,1:

Czynycz vel clascz inferre

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 22:

(attested in Lesser Poland) to make, to do

Se signari [signo] sancte crucis cladvcz sya et surgendo

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 358:

(reflexive with się) to lie down (to put oneself in a horizontal position)


dodać

Polish: dodać

Silesian: dodać

Inherited from Proto-Slavic *dodati. By surface analysis, do- + dać. First attested in 1396.

Iaco Sandziwoy ne dodal dzeszanczora scotu a szesczoranascze swini, czo sø na starostø dostalo

1888 [1396], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 26:

(attested in Greater Poland) to add; to give (to supply the rest that is missing)

Przistøpywszi cy, gysz pysaly napysanye krolya Artaxersa, dodaly tego napysanya (tradiderunt scriptum) Ezdrasowy, gesz gemv ot krolya Artexersa bilo dano

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 9:

to hand, to pass (to give by placing in someone's hands)


całość

Polish: całość

Silesian: całość

/t͡saɫɔɕt͡ɕ/

/t͡saɫɔɕt͡ɕ/

From cały + -ość. First attested in the fifteenth century.

Tha czistoscz nycz ginego nye gest, geno czyala y dusche czaloscz ot zmazanya

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:


siedzieć

desc

Polish: siedzieć, siedzić (Near Masovian, Kielce)

Silesian: siedzieć

Inherited from Proto-Slavic *sěděti. First attested in 1301–1350.

Przeciwo mne molwili sø, gisz sedzeli we wroczech (sedebant in porta)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 15:

Vkazaly sze gym roszny... yęzykowye yako ogyen, szyedzal na kaszdem z nych seditque supra singulos eorum (Act 2, 3)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 89:

Ceperunt, qui simul recumbebant, szyedzely, divere in se (Luc 7, 49)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 294:

A trece gy (sc. boga wszechmogącego) uidal [uidal] Ezechiel na uisokem stolcy sedøcego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 17:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) to sit (to be positioned on one's buttocks)

Na rzekach babylonskych tamo sedzely gesmy (super flumina Babylonis illic sedimus) y plakaly

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 1:

(attested in Lesser Poland) to sit; to be; to reside

Iako praue Ondrzeyka szedzi na Margorzaczine oczcza sedliscu

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 68:

(attested in Greater Poland) to be settled somewhere; to lease someone else's property in exchange for the performance of specific obligations

Iacom wtenczasz szedzal na sandze ot woyewodi, kedi Smichna otsandzona poszasznich penadzy

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 428, Poznań:

Paknyąly iana strona... trzykrocz wezwana szą na szandze szedzączym (praesidentibus) nye postway (pro postawy)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

(attested in Greater Poland) to exercise power

Zabyl pan wszitko pyrworodzone w szemy egipskyey, od pyrworodzonego ffar[a]onowa, ktory na stolczu gego szedzal (in solio eius sedebat) asz do pirworodzonego gego yøtey, ktorasz szedzala w czyemnyczy (erat in carcere)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 29:

Bo tamo sø sedzely stolczowe w sødze (illic sederunt sedes in iudicio)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 121, 5:

(attested in Lesser Poland) to sit (to be placed, to be located)


modrzew

modrzew m animacy unattested (canonical)

Blend of *modrzeń (“larch”) + *możdżew (“juniper”), from Proto-Slavic *moždževь.

blend

Modrzew abies

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5327:

Modrzew terebintus

1885-2024 [1426], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Dolsk, page 15:

(attested in Greater Poland) Type of exotic tree.


trocha

Polish: trocha

Inherited from Proto-Slavic *troxa. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Est etiam mundus locus incultus propter raritatem et paucitatem, prze rzathkocz a throchą, virtutum

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 280:

Tedy vøcz Maria gest bila suego sinka porodila y *gescy gy ona f gasly na trochø szana bila polosila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) a little (small amount)


przeciw

Polish: przeciw, prociw (Middle Polish)

Silesian: przeciw

Etymology tree
Proto-Slavic *protivъ
Old Polish przeciw
Inherited from Proto-Slavic *protivъ. First attested in the 14th century.

etymon

Tedy on gest vczynyl naprzeczywko szwey przyszadze y przeczyw swemv prawu

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 90, 4:

Konyecz themv bandze, gdy lekarsz w mey scolye szandze, bovyem *przyczyw szmyertelney sc[z]odze nye naydze szelya na ogrodze

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 315:

(attested in Masovia) against (protecting from)

Oth mathky bosze tø mocz mayø, ysz przeczyw gym kszøzøta wstayø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 102:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) towards, heading to

Ysze ta niua, czso yey Swansek dobil na Gnewomirze, tey Yandrzey ma trzeczą czanscz dzedzicznim prawem y lang tich, czso szø przecziw tey niue

1959 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 901, Poznań:

Nądza a blogo stoyą przecziw schobye yako gorzkye a slotkye

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 248:

(attested in Greater Poland) opposite; across from, in front of

O wystawyenyv slvgy przeczyw panv

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 52:

Marta, Martha, pyeczalvyącza yesz a smączysz sye przeczyw vyelykyey rzeczy (sollicita es et turbaris erga plurima Luc 10, 41)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 334:

(attested in Masovia) in relation to; vis-à-vis

Yaco... skodzenem dzesacz grziven o nezaplaczene penądzy przecziw Paskowi

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1226, Poznań:

(attested in Greater Poland) for, benefitting

Thysz my vyelmy szwyathy, a ya przeczyw thobye lycha

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 124:

Veswalem czebye, aby pokløøl nyeprzyaczele me, a ty przeciw temv (e contrario) blogoslavis gim

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 11:

Sluchay, kakocz myloscz k tobye myal, kyedycz taką mąką za czye czyrpyal, baczysch, czosz thy przeczyv temv vczynyl albo czyrpyal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 823:


umowa

Polish: umowa

Etymology tree
Proto-Slavic *u-
Old Polish u-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish umówić
Old Polish umowa
Deverbal from umówić. First attested in 1391.

Jacom nigedne vmovi s Przedslauem ne mal, gedno jaco list *piszøn

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 104, Poznań:

Owa dawam gemv slvb mirv mego, a bødze takes gemv iako semyenyv gego vmowø (pro vmowa) kaplanstwa wyecznego (pactum sacerdotii sempiternum)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 25,13:

(attested in Greater Poland) agreement (understanding between entities to follow a specific course of conduct)

Per varias conclusiones, gadky, multa cum cesare disputavit. Deinde rediens ad commune colloquium, vmolwy, stupefactus cesar ad hoc nichil poterat respondere

1956 [Fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 97r:

(attested in Silesia) conversation; disputation

Induite vos... viscera misericordie, gl. id est affectum pietatis erga omnes et dulcem compassionem in miseriis proximorum laskawą vmową a lutoscz w nadzach blysznyego (Col 3, 12)

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 62:

(attested in Southern Borderlands) want of an understanding or deal


dokonać

Polish: dokonać

Silesian: dokōnać

Inherited from Proto-Slavic *dokonati. By surface analysis, do- + konać. First attested in 1397.

Dokonay, czsos poczøl (perfice, quod coepisti)

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 322:

Finire id est terminare consummare perficere enden dokonącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 52r:

(attested in Greater Poland) to finish, to put an end to, to complete

Limpach ne dokonal szwymy *gidnaczy, czo sze szand[d]u *wywoydl cum Janussio... Iszm bul poszlem ot Ianusza do Limpacha o tø *sziecz, o czo sche szanda *wywold, a te ne dokonal

1888 [1397], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 45:

(attested in Greater Poland) to take care of, to deal with

Voluit sibi terminum recipere, postea noluit, ne ipsum atemptare voluit, vlg. noluit dokonacz

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 3126, Łęczyca Land:

(law, attested in Sieradz-Łęczyca) to support a claim

Od zsarana asz do weczora dokonasz mø (de mane usque ad vesperam finies me Is 38, 13)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ez 4:

(attested in Lesser Poland) to kill, to put an end to

Potem gdisz szø dokonalo nyebo y szemya, y wszitka gich okrasa (perfecti sunt coeli et terra et omnis ornatus eorum), ... i odpoczynøl w szyodmi dzen ode wszego dzala

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 1:

Wyeza dokonana (turris completa), a myesszek wyproznyony, czyny czleka, acz nyerichlo, ale barzo mąndrego

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Wocechowø swadø ne dokonalo sze Rothenborkowe szgednane s nym

1887, 1889 [1397], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2039, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Deduxit ad effectum dokonal id est terminauit finiuit

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 44r:

Perficere volbringen dokonącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98v:

(attested in Greater Poland) to do, to realize, to commit

Gdisz vnidzecze w zemyø kanaanskø, a k gymyenyv wam losem syø dostanye, tymi to myedzami syø dokona (his finibus terminabitur)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 2:

Determinare, id est finire dokonacz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 13:

Determinare id est finire ausz enden dokonacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 39r:

Apostolovye yescze nye byly dokonany vyerze, aby szye nye przeczyvyly zlemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 639:

(attested in Greater Poland) to strengthen, to perfect

Diffinire est diuersis modis finire vylozycz vel dokonacz, skazacz

Diffinire est diuersis modis finire vylozycz vel dokonacz skazacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 40r:

(attested in Greater Poland) to explain; to define, to specify

Wozny, aczby wydal gynaczey przysyągą swiathkom, nysz yako mv bądze przykazano, aczby byl sądownye dokonan, tedi ma bycz sloszon a gyny myasto tego postawyon (si... de hoc fuerit victus iudicio, alter loco sui substituatur et ipse a suo officio perpetuo deponatur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 48:

Kako to ma dokonacz, albo dokazacz, albo dowyescz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 365:

Kedi Potr prziwodl swego zlodzeya przet swego pana, tedi pan ossadzil prawo polske y nemeczske, a Potr ne chczal go dokonacz

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 356:

Nyekthorzy szą y dzyeyą gym beszprawny..., a czy... ny mogą... przyszyagacz, yako gyaczy pyzczkowye... albo kthorzy... o... nyepoczeszthne rzeczy przed prawem szą dokonany

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 29:

Nye yesthly kthori czlowyek, czo przyszedl do waszey zyemye, dokonan, aby byl wyleganyecz, czosz gemv tho wymawyano, ... tedy mogą gego przyaczyelye... przyszagą vkazacz, ysz gest sz malzenstwa vrodzon

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 181:

+obj

gen/acc<what> + :na(acc)/acc<against whom> + :o(acc)<for what>

accusative ‘what’ along with na (+ accusative) accusative ‘against whom’ along with o (+ accusative) ‘for what’

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to prove, to present evidence against someone [with genitive or accusative ‘what’, along with na (+ accusative) or accusative ‘against whom’, along with o (+ accusative) ‘for what’]

Gdze grzech szstal szą, onym prawem, kthorego ona wyesz pozywalaby, ma bicz sządzon alyko dokonaan (quod ubi crimen est commisum, illo iure, quo illa villa tunc usa fuerit, debebit iudicari sive terminari)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 43:

(attested in Masovia) to judge, to pass judgment on

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Layely ktho ortel, a dokona szye, szlowye, ysz poszle po wysze prawo, a nye ostogy szye yego ortel, tedy ma pokupycz kaszdemu przyszyasznykowy XXX szelagow, ... a [nie] dokonaly szye, szlowye poda pyrwey, ysz ne trzeba szlacz do wyszego prawa, tedy pokupy wszyszthkym *przyszyasznokom XXX szelagow

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 67:

Roszmagicze rzeczy dokonacz dissopire

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 26:


prawie

Polish: prawie

Silesian: prawie

From prawy + -ie. First attested in 1393.

*Jacoms przi tem bil, ysz woszni prawe wisnal medzi Parzenczewskimi a medzi Kotoweczskimi

1967 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 257, Kościan:

(attested in Greater Poland) truly (in accordance with reality)

Ktho chce pissac doskonale gøzik polski i tesz prave, umey obecado moye

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 412:

Iaco wemi y szwaczczimi, iaco praue cupil podsandek wecziscze Popransniky

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 67:

(attested in Greater Poland) legally, lawfully (in accordance with the law)

Policarpusz... prosyl bogą o tho prauye, by vsrzal szmyercz w gey postavye

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 21:

(emphatic, attested in Masovia) just; really


spokój

Polish: spokój

Silesian: spokōj

From s- + pokój. First attested in c. 1500.

Spokoy quies

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 99:

Quies rwe spokoy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 111v:

(attested in Greater Poland) peace (lack of worry)


twój

Polish: twój

Silesian: twōj

Inherited from Proto-Slavic *tvojь. First attested in the 14th century.

singular second person possessive pronoun; your, yours; thy, thine


jeszcze

Polish: jeszcze, eszcze (Malbork)

Silesian: jeszcze

Inherited from Proto-Slavic *(j)ešče. First attested in the 14th century.

Y robicz bødze na weky, y sziw bødze ieszcze (adhuc) do concza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 8:

Ieszcze (adhuc) karme gich bechø w usczech gich, a gnew boszi wstøpil na ne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 34:

Margorzata winowata iescze dwadzescza groszi

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 271, Płońsk:

I ieszcze (et adhuc) malutko, esz ne bødze grzesznik

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 10:

O moy synku namylschy, vczyeschy szvą mathką zalostną, abych czyą ale mogla yescze yedno vzrecz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 697:

Allecz dzisza gescze pefnegsze nouiniy szøcz ony nam bily... przyneszoniy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(attested in Lesser Poland) even, still, yet, to a larger degree, emphasizes a comparative


przyszły

Polish: przyszły

Silesian: prziszły

From przyjć (past tense przysz-) + -ły. First attested in the beginning of the 15th century. Compare Old Czech přišlý and Old Slovak prišlý.

O cthore rancogemstwo na myø Pyotr szalowal, tom ya gemv winowath na prziszli swanthi Barthlomey

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2777, Warsaw:

(attested in Masovia) future (that what will happen)

Vslisy kanaanski krol Arad... przisle syni israelske (audivit... venisse filios Israel)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 40:

Urodz[o]nemu ryczerzovy y slawanth[ne]mw panw Ianowy... Bernharth, ku starosczy przyssly, *pozdrowy[e]nye ne[ch] bądze (Bernardus in senium deductus salutem)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Iste sunt volubilitates, odmyany, et defectus ad eas consequentes, sz nych przyszle, significati, vysznamyonany, in quos homo decidit vpadl

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 153:


biodro

biedrny (adjective)
biodra (alternative)

desc

Polish: biodro, biedro (Kuyavia, Far Masovian, Podlachia, Western Lublin, Podhale), biedra (Kuyavia, Biecz, Western Lublin), biodra (Middle Polish, Near Masovian)

Silesian: biedro, biedra, bjedro (Steuer's Silesian Alphabet)

Inherited from Proto-Slavic *bedro. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Sluga, polozyw røkø pod byodra Abrahamowi swego pana y przyssyøgl gemu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 9:

Vderzyl gy w byodrø a natemyeszczye gemv vmdlala

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 25:

Przeto, ze gest dodknøl angyol bozy zyli byodra gego y chramal gest az do szmyerczy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 32:

Polosz røkøø swø pod byodra ma, a uczynysz se mnø miloszerdze

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 47, 29:

Panye boze oczcza mego, Symeona, genszesz gemu dal myecz ku obronye przecyw czudzokraynom, gysz bily nasylnyci w swey nyesromyszlywoscy, obnaziwszy byodrø panyenskø na poganbyenye

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 2:

Ia obnaszilem biodra twa przeczywo twarzi twey, a ykazala syø nyesromyeszlywoszcz twa[…] Byada tobye Ierusalemye!

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 26:

Sliszelysmi, ysze krolyowye domu israhelskego myloscywy sø, przetosz opaszmi syø wormy po naszich byodrach... Winydzmi przecyw krolyv israhelskemu, zalycz snad nas zywy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 31:

Opasały byodri swe wormy a wloszily powrozi na swe głowi y prziszly ku krolyowy israhelskemu

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 32:

Møsz kosmati a skorzanim powroskem opasani po swich byodrach

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 8:

Kaszdi z dzelnykow bil swe byodri myeczem opasał

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 18:

Przeto Amom oblisyl slugy Dauidowi a ogolyl, a rostrzigal gich suknye ot gich byodr az do nog

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 4:

Polosz røkøø swø pod byodrø mø, a uczynysz se mnø miloszerdze

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 14:

Z byodri de femore

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:

Twich byodr femorum tuorum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 74:

Ladzvye, byodrą femur est coxa virilis

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 3:

Podkasz byodra accinge lumbos tuos

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 301:

Bodra lumbi

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

Byodry illia

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 494:

Podkaschanymy byodramy

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 70:

Ian myal... pas skórzany na byodrach swoych

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

Byodrą lumbus

Gnecze w byodrach stringit in renibus

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 97r:

Byodra renes

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 248v:

Byodra renes

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 291:

Byodra renes

Byodry illia

Asina est debilis in humeris na pleczoch, w byodrach

1874-1891 [1440], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 242:

Ne pissch virzchu okrøglego pissøc Bartka sbavonego. S virzchem okrøglem pissi b: b́odri thako napissesch ssvee

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 413:

Femur […] est coxa virilis eyn mans hufft [ladzvye bo] byodrą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 51r:

Lumbus a libidine dicitur eyn lende byodrą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 77v:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia, Silesia) hip (outward-projecting part of the pelvis and top of the femur and the overlying tissue)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; Silesia; attested in Greater Poland; Lesser Poland; Silesia


około

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)
Proto-Indo-European *kʷelh₁-
Proto-Indo-European *-os
Proto-Slavic *kolo
Proto-Slavic *okolo
Old Polish około
Inherited from Proto-Slavic *okolo. First attested in the 14th century.

etymon

Polosz, gospodne, stroszø vstom mogym a drzwy okolo stoyøcze (ostium circumstantiae) wargam mogym

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 140, 3:

(attested in Lesser Poland) around (in all directions)

Kthorzy schą ostrzigly okolo (mamotrekt kapitulny: gess to su ostřiženi okruhle) qui attonsi sunt in coma (Jer 25, 23)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 99:


około

Polish: około

Silesian: ôkoło

Glod cirzpecz bødø iaco psi y chodzicz bødø ocolo masta (circuibunt civitatem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 7:

Obeczuycze y napelnaycze gospodnu... wszitczi, gisz ocolo iego (qui in circuitu eius) nosycze dari

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 75, 11:

A ony zvyązaly yemv rącze y zvyązaly okolo slupa

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 817:

(attested in Lesser Poland) around (in all directions; near)

Czirwyen mą szwoye szwyątha, prąszmą patrzy okolo Vitha

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 444:

(attested in Silesia) around (of time, nearly, more or less; approximately)

Stharostha... ma przidacz woznego... ku oglądanyv onego gwalthv albo skodi kv opithanyu, iesli yesth yawna slawa okolo vczinkv thego zlego (si culpatus vel culpati laborant publica infamia de accusato et patrato scelere)

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:


czyn

Polish: czyn

Silesian: czyn

Inherited from Proto-Slavic *čȋnъ. First attested in the 14th century.

Bila prziszla rzecz bosza... przecyw wszemu zlemu, gesz bil vczinyl przed bogem, abi gy gnyewal swimy czini

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 7:

We wszitkich czinyech swich, czso chcyal, sczøstnye czinyl

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 30:

W czynyech in gestis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 6:

Skazeny są y zadzączy vdzyelany są w czynoch swoych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 13, 2:

S takymy czyny nygdy nye przydzyesch kv dobremv konyczv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 140:

(attested in Greater Poland) deed, action; work

A gynich rzeczi nye naleszly, gyszbi tym czinem gym oddaly

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 14:

Løczyszcze zetrze y zlame czin, a buclerze seszsze ognem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 45, 9:

Sinowe ludzsczi, zøby gich czin a strzali, a yøzik gich mecz ostri

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 56, 6:

O crasza czyny o decus armorum!

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 339:

Ille sine pastore non valent se defendere et ratio, quod alia animalia habent a natura arma czin, *sbroyo, unde possent se defendere

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 335:

W czyn y w sbroya ssa vbral militaribus insigniis armatus

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 155:

Czyn id est arma

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

Ten psalm powyada, yze Xps duchownymy czyny zaszczycza y brony swoyę czerkew *szwyęto

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 34 arg.:

Wezmy czyn y szczyt y wstayn na pomocz mnye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 34, 2:

Czyn vel zbroyąn arma

1890 [XV ex.], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 182:

Przydzie-li mocniejszy niż on, a przemoże ji, wszytek czyn albo arnasz, w ktoremże on miał nadzieję, pobierze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 299:

O miły Jesucriście, widziałeś oczyma twego bóstwa w dworze królewskim władyki ubirając się w czyn, zażegając laterny, gotując broń, aby cie przyszli łapać

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 595:

O, mówi święty *Augustym, bo idźcie przed bog wojska rzycerzow i oprawienie czynów, je den głos tłuszczę rzewniwą, czynem straszliwą, przeswey broni zaraził, odpędził i porzucił

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 626-627:

(Krystus) yednem glossem rzevnyvą tlusczą v okropnym czynye przeze wschey brony pobyl y przemogl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 629:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Kuyavia) arm; weapon, armor

Dostognoscz [w] cyne y u odzenu vkasuge sø dignitas sancti Stanislay in eius ornatu apparet

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 105a:

Przes cin byskupy... *nix gynsego ne mamy rosumecz gedno gego velebnoscz

Qui in pontificali habitu, czyne, erat, alios nudos et inopes mendaces ostendit

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 156b:

(attested in Lesser Poland) vestment, robe, gown

Jako ia ne bral czynu samowtor na vosz

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 228, Warsaw:

O kthori czin Micolai na mya zaloual, thego ia gemv nye pobral samowthor szilan

1920 [1435], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 1615, Zakroczym:

Jako my Maczyey rambil... w pusczy lomyenyskyey drzewa sosnove kv czynovi gwaltem

1950 [1491], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1224, Warsaw:

Jako my Stanislaw rambyl drwa sosnove kv czynv na pusczy mey

1950 [1491], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1654, Warsaw:

(attested in Masovia) timber (roughly processed wood material, suitable for building materials and for processing into tools, carts, etc.)


prawdziwy

Polish: prawdziwy

Silesian: prŏwdziwy

Inherited from Proto-Slavic *pravьdivъ. By surface analysis, prawda + -iwy. First attested in c. 1301–1350.

Otho prawdzyvy Israelita (ecce vere Israelita Jo 1, 47), w kthorym lszczyvoscz nye yest

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 302:

(attested in Masovia) true to one's word (keeping one's word, faithful, truthful)

Zaprzisyøgam cyø, abi my nye mowyl, gedno czso prawdzywego gest (nisi quod verum est)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 16:

Date... mensuram bonam et confertam et coagitatam et supereffluentem prawdzivą, pelną, strasnoną, *virwchovatą (Luc 6, 38)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

Symeon suøti, praudiui, bogoboyny

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 4:

Iązyk yego... nye rychly... any momotlyvy, alye vyerny, praudzyvy a tesch rostropny (lingua... vera, iusta, provida fuit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 151:

Tedy ortel przysząsznyczy gesth prawdzywy (tunc sententia scabini est iusta) a mą szyą ostacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 40, 4:


połowa

Polish: połowa
→ Kashubian: pòłowa

Silesian: połowa

Back-formation from połowica. First attested in 1412.

[Poł]ouø yezora Mosczisk... [trzym]alemsz s pokoyem trszy[dzieści] lath y trszy lata

1967 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 466, Kościan:

(attested in Greater Poland) half (one of two usually roughly equal parts into which anything may be divided, or considered as divided)


nikt

nikt (nominative singular)
nikogo (genitive singular)
nikomu (dative singular)
nikogo (accusative singular)
nikim (instrumental singular)
nikim (locative singular)

Polish: nikt

Silesian: nikt

Clipping of Proto-Slavic *nikъto. By surface analysis, ni- + kto. First attested in the 14th century.


właściwy

Polish: właściwy

From włość + -iwy with a change of -o->-a under influence of Old Czech. First attested in 1423.

Jacom ne wząla XXIIII grzywen grossy v Chorangwicza, czssoss byli pyenandze oczcza pana Donyna wlascziue na zastawye

1967 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 977, Kościan:

(attested in Greater Poland) own (not someone else's; belonging to the speaker)


adwent

desctree

Polish: adwent, adwént (Masuria, Ostróda, Warmia), jagwint (Kuyavia), jagwiet, jadwiet (Żywiec), agwent (Western Lublin, Lublin), jadwent, jagwent, jędwięt, jędwent, jadwienta (Western Lublin), janwieta (Kielce, Jasice)
→ Kashubian: adwent, adweńt, jadwent, jadweńt, jadwańt, jagwańt
→ Slovincian: adwentë

desc

Silesian: adwynt, jadwynt, hadwynt, hagwiynt, hagwiynta, jagwiynt

Learned borrowing from Latin adventus. First attested in the beginning of the 15th century.

F pirue nedzele tego tho aduentu poszødaly szø verny xpiani priszcza gego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:


potrzebny

Polish: potrzebny

Silesian: potrzebny

From potrzeba + -ny. First attested in 1406. Compare Old Czech potřěbný.

potrzebien (alternative)
potrzebni (alternative)

Czo vym kv yego yączyv potrzebnego, vschythko vam povyem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 514:

Nye potrzebyen czy yvsz szadni lyekarz na vszdrowyenye twego szina, a przetho nye praczvy szyą, yvszczy szdrow

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:

Oportunitatem, potrzebnego czasu, nunquam invenit, qui malefacit

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 64:

(attested in Pomerania, Greater Poland) convenient, suitable

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Bratv twemv przes lify, czosz gest potrzebyen (id, quo indiget), poziczisz

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 20:

in need, poor (suffering from a lack of something)

Pothrzebnyemu

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


woleć

Polish: woleć

Silesian: woleć

Inherited from Proto-Slavic *voliti with a shift of -ić to -eć. First attested in the 15th century.

Przetosz volisz[li] ziwot (elige... vitam), aby y ti ziw byl, y synowye twogi

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 19: