wypowiedzieć

zlw-opl-verb

wypowiedzieć pf (imperfective wypowiadać)

Polish: wypowiedzieć

/vipɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/vipɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From wy- + powiedzieć. First attested in the fifteenth century.

Zyvoth tey blogoslavyoney dzyevyczye tobye vypovyem (reserabo)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 3:

to express verbally; to say; to tell about

Dominus Iesus ore suo sanctissimo explicat vlg. vypovyedzyal

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 321:

Nec hospitare, quia perpetue proscripti, wypowyedzany, erunt de sancta civitate

1968 [Fifteenth century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 74:

Przikazal, abi bily sebrany wszitci wipowyedzeny (proselyti)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 22,2:

Wipowedzani exul

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 414:

Zatym bilo viwolano..., abi bil wypowyedzan s pospolstwa lyvda, gensze gest z iøczstwa prziszedl (ut... alienus iudicaretur a multitudine captivitatis)

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 4:


wypowiadać

wypowiadać impf (perfective wypowiedzieć)

wypowiedzieć (perfective)
wypowiedać (alternative)

Polish: wypowiadać

From wy- + powiadać. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Nebosa wipowadaiø (enarrant) slawø boszø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 18, 1:

(attested in Lesser Poland) to express verbally; to say; to tell about

Przeto apostolow nye dbaly, yze ym nye tako yavno kazaly, yako ym Kristus yavnye ych grzechy vypovyedal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 656:

Qui mortaliter peccat, Xpus eum a propria hereditate proscribit wipowiada

1968 [Fifteenth century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 88:


lichota

Polish: lichota

Inherited from Proto-Slavic *lixota. By surface analysis, lichy + -ota.

Nenawidzal ies wszech, czso czinø lichotø (iniquitatem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 6:

Lychota erumpna

1915 [15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 520:


blaszka

Polish: blaszka

Silesian: blaszka

From blacha + -ka. First attested in c. 1500.

Czyenka blaschk[a] bractea

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 3:

Bractea lamina aurea subtilissima que in fila feruntur czyenka blaschk[a]

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20r:

Ad parvos clavos pro laminibus ad cistas cudendas al. prybynacz blasky male, ubi sere clauduntur

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 55:

(attested in Greater Poland) diminutive of blacha


powstawać

Polish: powstawać

Silesian: powstŏwać

From po- + wstawać. First attested in the 15th century.

Ktora-m to slal k nym przes slugy me proroki, w noci powstawaiøcz (consurgens) a posilaiøczP

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 19:

Iako lotr powstawa (consurgit) przecziw bratv swemv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 26:


powstać

zlw-opl-verb

powstać pf (imperfective powstajać or powstawać)

powstajać (imperfective)
powstawać (imperfective)

Polish: powstać

Silesian: powstać

From po- + wstać. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Przecziwko szadim glowam powstany (consurge) a poczczi twarz starego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 32:

Exurgere auff stan powstacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49r:

(attested in Greater Poland) to stand up, to rise, to get up

Przeto nynye powstan (consurge), panye boze, w pokoy twoy

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 41:

Yze ktorzi naswiøtszey dzewici Mariey gey szwiante poczøcze czinyemy, gey pomoczø od naszich zlich zlosczi powstalibiszmy (resurgamus)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 41b:

Jesus szwoyą mathką wskrzeszyl rzekącz: Powsthany, namyleyszą!

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 14:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to rise up, to free oneself [with od (+ genitive) ‘from what’]

W tich dnyoch powstal (surrexit) Mathatias

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 1:

Pokuszy grzechow moych powsthaly naprzeczy[w]ko mnye

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 67b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to rise up, to rebel

Po tobye powstanye (consurget) gyne krolewstwo, mnyeysze cyebye

1930 [c. 1455], “Dan”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 39:

Richlo powstanye (consurget) przecziw wam gnyew bozi

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 16:

Po nyem powstal (successit) Jayr

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 3:


szkolny

From szkoła + -ny. First attested in the first half of the 15th century.

Gerit (sc. vicarius in Dwyekozy) curam animarum omnium scholarium ecclesiae Sandomiriensis... et propterea vulgato nomine appellatur plebanus scholae al. skolny pleban

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume I, Krakow, page 379:

(relational, attested in Lesser Poland) school


szkolny

szkolny m animacy unattested (canonical)

Polish: szkolny

Silesian: szkolny

Ita debet fieri iuramentum Iudeorum..., et hoc debet mandare ministerialis vel szkolny

1895 [End of the 15th century], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume V, page 100:

(nominalized) teacher of a Jewish elementary school who also performs certain auxiliary functions in the Jewish judiciary


zajmować

Polish: zajmować

Silesian: zajmować

From zająć + -ować. First attested in 1395.

Quod sicut Boguslaus... habuit iurare, quod in suis arestaret. Terminum super eum stal roki, quod debet sibi restituere omnia pecora et pecudes, quascunque zaymoual

1897 [1395], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 3753, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to take (cattle) in damage to secure compensation

Jako thy copcze..., thy szą starego dawna bily stare copcze..., a nygdze gyndze daley mimo thy... zay[a]mowal (cała zapiska przekreślona przez pisarza)

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 764, Kościan:

(attested in Greater Poland) to occupy property, to appropriate

Myenya nyektorzy, yze Syrya, tho myasto y *ssyemya, lezy v stroną od zydowskey zyemye, nycz yey nye zaymvyącz (sic legitur Syria, quod nullam includit partem Iudaeae), alye yest osobna zyemya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 234:


bukowy

Polish: bukowy

Silesian: bukowy

Inherited from Proto-Slavic *bukovъ. By surface analysis, buk + -owy. First attested in 1448.

Silva nigra bukowy lasch

1905, 1907, 1908 [1448], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume I, number 57:

Faginus buchen holtz. Fagineus […] idem bvkovy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49v:


mnóstwo

Polish: mnóstwo

Inherited from Proto-Slavic *mъnožьstvo. By surface analysis, mnogi + -stwo.

Podlug mnoszstwa (secundum multitudinem) zglob gich wiszeni ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 12:

(attested in Lesser Poland) plentitude, multitude (large amount)

Ia w mnoszstwe (in multitudine) miloserdza twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 7:

(attested in Lesser Poland) vastness, greatness, abundance

Gasczicil ies me... od mnoszstwa (a multitudine) stroiøczich lichotø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 2:

(attested in Lesser Poland) crowd; people; common people


szuja

Polish: szuja, suja (Far Masovian)

Inherited from Proto-Slavic *šuja (“left (side)”). First attested in 1478.

inh+

Dedi 20 grossos pro szvgyą ad reformandam scuttam

1959 [1478], “Księga skarbowa Janusza II księcia mazowieckiego z lat 1477-1490”, in Jerzy Senkowski, editor, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, volume 7, number 3, number 214, Masovia:

(hapax legomenon, attested in Masovia) wooden material for repairing a boat


Bożyc

Inherited from Proto-Slavic *božiťь. First attested in the 14th century.

Twego dzela krzcziczela boszicze, vslisz glosi, naplen misli czlowecze

1937 [1407], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number A, Krakow:


czecheł

zlw-opl-noun

czecheł m animacy unattested (diminutive czechlik)

czecheł m animacy unattested (canonical)
czechlik (diminutive)
czechło (alternative)
czacheł (alternative)
czachło (alternative)

desc

Polish: czecheł, czechło, czacheł (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *čexъlъ. First attested in the 15th century.

Omnia yestimenta, yidelicet tunicas, pallicia, palia, camisias, velinamina, vlg. czechla, peplos al. rąbky

1856-1870 [1436], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2655:

Jako ja nye wzyąla od Jachny czechla y czepcze s moya dzewka, s Malgorzetha

1950 [1452], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 933, Warsaw:

Iakom ya nye ranczil wiprawi po Malgorzecze, czepcza za dwye kopye, swoyki za kopą..., coldri za dwye kopye, trzech poduschk... po trzy lokczye, weszglowye, a tho wschythko nowe a dobre, yekobi dobrzy *czekly

1895 [1468], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 55:

Jakom ya przischethwsszy do domy Micolayowego do dzewky jego nye wząlem szyla, gwalthem... walv plothną, cząchla, dw rambkv y gynschych rzeczi domowych

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2941, Warsaw:

Byale rucha ut czechly sindones

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:

Toga al. czechel

1856-1870 [1471], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4071:

Jacom ya... nye wzanl s skrzynye Jedwydzyney... czachla s kvnlerzem..., czalmra y posszczeley

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 281:

Jako ya... nye wzyanlem czachlow yego anym gych wnyosl w dom oczcza mego

1950 [1478], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1214, Warsaw:

Jakom ya Barbarze de Nathoyicze... przy them sbyczyv czechla nye sdrapal anym rapką, przesczyeradla y podwyky wsyąl

1950 [1491], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1713, Warsaw:

Toga al. czechel

1898-2024 [1495], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 62:

Quatuor togis al. czyechly

1856-1870 [1496], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4459:

Togum al. czechel

1868 [1497], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 340:

V czechel in albam vestem muliebrem

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, Trzemeszno, page 381:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) white shirt or dress

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland

Lasyebne czechly sudaria

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 11:

Balneamen czechel

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 17v:


zgodnie

Polish: zgodnie

Silesian: zgodnie

From zgodny + -ie. First attested in 1444.

Pothem thi tho stroni... w nas... za sząn y sza swoge namyastky zgodnye (concorditer) przyswalyayancz spusczyli... iako w iadnacza

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

Sgodnye chuala concinnant (te cordis una concinnant, te vox sonora concrepet

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

(attested in Masovia) agreeably, harmoniously, concordantly, unanimously

Nullo alio ritu ita convenienter, tako sgodnye, potuit provideri saluti humani generis, sicut iam baptismo provisum est

1981-2001 [End of the 15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume III, page 89:


bowiem

Polish: bowiem

Univerbation of bo + wiem. First attested in the end of the 14th century.

Vwrozy spadli sø mne w swatlich, bowem dzedziczstwo moie swatlo iest mne (funes ceciderunt mihi in praeclaris, etenim hereditas mea praeclara est mihie)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 6:

W ymenu twoiem wzgardzimi wstaiøcze na nas. Bowem (enim) ne w løczisco moie bødø pwacz, a mecz moy ne zbawi me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 43, 8:

Bovym quum

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 259:

Wzyąl yesz dary na lyudzyoch. Bowem nye wyerzøcze bydlycz gospodna boga (accepisti dona in hominibus. Etenim non credentes inhabitare dominum deum)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 67, 20:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) because

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


zdawać

Polish: zdawać

Silesian: zdŏwać

From z- + dawać. First attested in 1420. Compare Old Czech zdávati and Old Slovak zdávať.

Martinus cum Stephano... Mathie... partem hereditatis.... ordinare et assignare al. zd[a]wacz... debebunt

1856-1870 [1429], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2256:

Jacoszm panw Woythcowy sdawal rok po obeslanw trzeczi dzen

1981 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 371, Konin:

(law, attested in Greater Poland) to determine or set a court date

Primo, secundo, tercio et quarto concitans eum contumacem pronuncciabat al. zdawal gy

1868 [1442], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 55:

Princeps deputat al. zdawa knyaza Kuzma... in noncomparicione termini

1868 [1440], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 4:

Raczy my vproszycz... v szwego mylego, aby mye nye pokazowal groznego oblycza... any mye zdawal

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 70:

Domini eadem prima die colloquii generalis erunt zdawacz

1895 [1420], Adolf Pawiński, editor, Sejmiki ziemskie. Początek ich i rozwój aż do ustalenia się udziału posłów ziemskich w ustawodawstwie sejmu walnego 1374-1505, number 120:

(law) to pass or obtain a conviction against someone


polegać

Polish: polegać

Silesian: polygać

/pɔlʲɛːɡat͡ɕ/

From po- + legać. First attested in the fifteenth century.

Nyeczisti barzo zavidzecz bødze bratv swemv y zenye, ktorasz polega (cubat) na lonye gego

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 54:

to lie (to rest in a horizontal position)


przymówka

Polish: przymówka

Etymology tree
Proto-Slavic *pri-
Old Polish przy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish przymówić
Old Polish przymowa
Proto-Balto-Slavic *-kāˀ
Proto-Slavic *-ъka
Old Polish -ka
Old Polish przymówka
From przymowa + -ka. First attested in c. 1460.

etymon

Arenga, przymowka, pro priuilegiis

1901 [c. 1460], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 379:


użytek

Polish: użytek

Silesian: użytek

Inherited from Proto-Slavic *užitъkъ. By surface analysis, użyty + -ek. First attested in the 14th century.

Czso wszøto Maczeyewi kon y odzene, to ne s yego vzithkem ani gego kaznø

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 287, Poznań:

Czso Krziwosandowi vkradzoni kone, tego Sandziwog vzitka ne ma

1959 [1368], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 3, Poznań:

(attested in Greater Poland) benefit, use (good gotten from something)

Jako gya na zasthawysku, na lasche, na roboczye gyego nye pobral ryb robothy gyego anym go vmyeyszyl we dkwpa vzythkoph

1950 [1497], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1782, Warsaw:

Ny mamy s tego przyszastwa ktorego vszythku any platu

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 60, 3:

Jaco czso Wøczoszca na Maczku dobila yedennaczcze grziwen iszczini na zastawe, tego wszitku szescz grziwen pobral

1967 [1409], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 406, Kościan:

Jaco *Potrt bil Micolaiewim Czecziradowim soltissem y posedl, y prowadzil sø s gego dzedziny, ne postapywsy gego vzitkow any vprawysny

1960 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 357, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) rent paid by a peasant to a feudal lord

Jaco Gnevomir f Rogalinie ne zastauil Woczechoui niyednich vszitkof, yedno rolø a løki

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 114, Poznań:

(attested in Greater Poland) harvest (crop, products, benefits provided by a cultivated field, forest, meadow, pond, apiary, etc., as well as objects from which benefits flow, as well as the right to receive them)

Nye sbyray gronnich yagoth, ges to ostawayø, acz syø dostanø kv vzitkv przichodzøczemv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 21:

Ffides autem est deus, qui non pacietur vos temptari supra id, quod potestis, sed facit cum temptacione eciam proventum, vzythek, vt possitis sustinere

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 105:

(attested in Southern Borderlands) successful, favorable outcome

Vyedzącz tesch dyabel, ysch temv ystnemv zdrayczy oczyecz podal vschytko v racze, zle czvsch vbaczay a dobre na vzytek

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 531:


zupełny

zlw-opl-adj

zupełny (derived adverb zupełna or zupełnie)

Polish: zupełny

From z- + *upełny (attested in Old Polish upełnie and Middle Polish upełny), in turn from u- + pełny. First attested in the fifteenth century.

Wylczek (sc. koń) kopynyczy... na nym zupelna sbroya kopynycza

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 270:

Intus sive foris est plenaria vita, szvpelny zywoth nasz, timoris

End of the 15th century, Glosy z rkpsu Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego o sygn. Q I V 126, pom inięte przez wydawcę w PF III 281-292, page 289:

Day nam, Jezu, ... przesz przyczyną Anni szwyathey, byszmy czyebye szerczem zupelnem mylowaly, a pothem sz thobą wyecznye krolowaly

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 95a:

Sed in die iudici iungetur anima... cum suo proprio corpore et illa erit beatitudo totalis, zvpelne, in corpore et anima

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 4:

Actus penitencie... incipit in homines ex multis actibus, que precedunt penitenciam. Primus actus... est fides zvpelna

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, page 45:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) complete (not lacking anything)

O quam plenum, zupelnym, gaudio fuit cor meum!

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 58:

(attested in Greater Poland) abundant (having much of something)


zajrzeć

desc

Polish: zajrzeć, zajzreć, zajzrzeć, zajźreć, zajźrzeć, zazrzeć, zaźreć, zaźrzeć, zazdrzeć, zaźdrzeć (Middle Polish), zazréć się (“to have it in for”) (Kielce)

Silesian: zajzdrzeć

Etymology tree
Proto-Slavic *za-
Old Polish za-
Proto-Slavic *zьrěti
Old Polish źrzeć
Old Polish zajrzeć
From za- + źrzeć (“to look”). The semantic shift of to see > to envy arose from context where it could mean to look somewhere, to see something that arouses envy, jealousy. First attested in the 14th century.

etymon

Anna... syadala na wyrzchu geney gori podle drogy, otkødze moglabi swego sina z daleka zazrzecz gydøcego

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 5:

Dorothea,... formosa valde super omnes puellas regionis illius, sibi invidens serpenns, tedi uøcz *sasrzocz temu, antiquus inimicus castitatis […]

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl 74b:

Caritas non emulatur ne zayrzy

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 51:

Caritas non emulatur ne zayrzy

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

Caritas non emulatur ne zayrzy

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Chełm, Hrubieszów, page 524:

Caritas non emulatur nye zazrzy

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 70:

Caritas non emulatur nye zazrzy

XV med., Elżbieta Belcarzowa, Anna Zajchowska, Felicja Wysocka i Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors, Glosy, number 2366:

S[y]ą dzyeczy czysthe... syerczem y cząlem pokorne, nyezarloczne, *nyeląnive, nye zayrzą, nyelacome

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 320:

Caritas... non emulatur (I Cor 13, 4) nyerada *zavydy, nyczego nye szasrzy

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 148:

(attested in Lesser Poland, Silesia, Southern Borderlands) to envy (to feel envy or jealousy) [with dative]

attested in Lesser Poland; Silesia; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Silesia; Southern Borderlands


dzięgna

desctree

→? Russian: цинга́ (cingá, “scurvy”)
→ Armenian: ցինգա (cʻinga)
→ Kildin Sami: цыӈӈьк (cyŋŋ’k)
→ Polish: cynga
→ Skolt Sami: câʹǧǧ

Inherited from Proto-Slavic *dьgna, with secondary nasalization. First attested in c. 1500.

Dzyagną dentile, zanfleisch, dentina idem

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 16:


zapowiedzieć

zlw-opl-verb

zapowiedzieć pf (imperfective zapowiadać)

Polish: zapowiedzieć

/zapɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/zapɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From za- + powiedzieć. First attested in the end of the 14th century.

Ziawil iesm sprawedlnoscz twoiø w kosczele welikem, owa warg mogich ne zapowem (ecce labia mea non prohibeo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 12:

Iaco yeszm zapowedzal pana Mikoszewø moczø Woczechowy Wanzewy, by iego roley ne oral

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 463, Poznań:

Mayaly goszczyom podrosznym... goraczy szad oszadzycz albo bądz w *szapowyedzony czasz albo w nye zapowyedzany (sit diebus feriatis vel non feriatis)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 22:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to prohibit, to ban, to not allow certain actions

Sicut na zapovedzeney drodze dedit michi septem vulnera

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4737, Łęczyca Land:

Jaco czso Derszek Janoui zito pobral, to mu ye pobral, isz mu ye bil zapouedzal, a on ye s dzedzini cradl

1967 [1406], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 321, Kościan:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to ban or prohibit the use of something

Tworcowa crowa bila zapowedzana

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 76, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to hire or employ someone or something officially in order to secure one's claims; to demand official seizure in order to secure one's claims

Gdze... caplan bilbi zabith..., tham... cirekwi... prawem albo oth prawa szą zapowyedzany (ecclesiae... iure sint interdictae), tho gest, ysz interdicth w nych szamym prawem polozon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

(religion, attested in Masovia) to excommunicate

Iaco Stanislaw yal samoszost... w Kothowo... y zapowedzal mlinarzewi paney dacz mari, y kmeczem zapowedzal sluchacz

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 764, Poznań:

(attested in Greater Poland) to demand; to order; to commission

Nicolaus... interdixit, zapouedzal, vendicionem ville Potrcowo

1897 [1389], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 1485, Łęczyca Land:

*Paklibi iako natichmyast (pro natichmyast iako) vsliszi oczecz, zapowye gey (sc. niewieście, sin... contradixerit pater), slvbi y przisyøgi gey wsrvszoni bødø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 6:

Qui dimiserit uxorem suam, det ei libellum repudii vlg. zapovyedzany (Mat 5, 31)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 321:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to oppose; to negate; to invalidate

Pyly s tego kyelycha vschysczy, a potym i Iudasch. Myly Kristus nye chczyal yemv zapovyedzyecz czyala svyąthosczy (pro svyąthosczy czyala) y krvye svey blogoslavyoney

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 543:

Jaco Voczech vczinil Janoui za dzensacz (pro dzesancz) g[rzywien] skodi po tem, jaco zapouedzan

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 41, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) to summon to court

Ale beszprawny czlowyek yesth rosmagythy... Gyny szą beszprawny ludze, kthorzy szą w prawye zapowyedzany (qui in uno iudicio proscriptus est, OrtMac 30: kthorzy... zapowyedzany), czy mogą *wy gynem prawye dacz albo przedacz szwe gymyenye

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 31, 1:


zapowiadać

zapowiadać impf (perfective zapowiedzieć)

zapowiedzieć (perfective)
zapowiedać (alternative)

Polish: zapowiadać

From za- + powiadać. First attested in 1387.

Jacom ne szapowadal tim dzeczem wykupicz wolu

1981 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 30, Gniezno:

Mayąly gosczom... gorączy sąnd osza[n]dzyczy, yle bandz[e] w zapowyedany czasch (sit diebus feriatis) […]

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 27, 3:

(attested in Greater Poland) to prohibit, to ban, to not allow certain actions

Jako Przibislaw... ne zapowedal Syemanowy wkupu w zapuscze pane Agnetis

1967 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 602, Kościan:

(attested in Greater Poland) to ban or prohibit the use of something

Jaco *Trzebeslaow lud otbil chanse Andrzegeui kone i on ge zapouadal

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 28, Poznań:

Audi nos, virgo dignissima, nam te filius nichil negans honorat nyczsz nye zapowyadayącz, czczy

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 282:

Nos prohybemus vlg. zapowyadami aquisicionem istius inmediate supra, quia pro Hanka... soluimus triginta marcas caucionis fideiussorie ad istas hereditates, fideiussimus et soluimus triginta marcas, ideo interdicimus istam aquisicionem

1897 [1419], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 3470, Łęczyca Land:

Iaco Jan ne poyąl ani vkradl kona, ani go wodl do swego domu, ale szam beszal, a on go yutrze zapowedal v osadi y v kaplana

1981 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 320, Konin:

(attested in Greater Poland) to announce, to present


podkładać

Polish: podkładać

Silesian: podkłŏdać

From pod- + kładać. First attested in the end of the 14th century.

Gdi vpadne, ne zarazy se, bo gospodzin podclada (supponit) swoiø røkø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 26:

(attested in Lesser Poland) to underlay, to put under


udać

Polish: udać

Silesian: udać

From u- + dać. First attested in the fifteenth century. Compare Old Czech udati.

Czlowyek roskosnego ziwota myedzi wami y nyeczisti barzo zavidzecz bødze bratv swemv... a nye vda (ne det) myøsa synow swych, gest to sam ge

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 55:

Motus voce canum cerws fugit, auia silue deserit, arua, gl. campos w pole, tenet, gl. arripit vda szą

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(reflexive with się, attested in Sieradz-Łęczyca) to head (to go in a particular direction)

*Vrzacz ony (sc. pogaństwo) svoye bogy tako barzo osromoczone, vyelyky strach, v wlyaknyenye wschysczy szye vdaly (in stuporem et timorem magnum sunt conversi)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 91:

(reflexive with się) to fall into something, to be overcome, to be overwhelmed by something

Vdali sze, obvøszø sze intenti de laboribus

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 569:

(reflexive with się) to devote oneself (to engage with zeal)


powszedni

desctree

Polish: powszedni, powszedny (obsolete)
→ Kashubian: pòwszedny

Silesian: powszedni

Univerbation of po + wsze + dni. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech všední as well as Latin cōtīdiānus. Displaced by Polish codzienny in the literal sense.

Swar dobri powszedni iest (rixatio bona cotidiana est)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 7:

(attested in Lesser Poland) everyday, ordinary

Powszednia obiata iuge sacrificium (Dan 8, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:

Mowczye za mną spovyecz powszednya

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:


wysłać

Polish: wysłać

Silesian: wysłać

Inherited from Proto-Slavic *vysъlati. By surface analysis, wy- + słać.

Rzekliscze: Wyslem møze (mittamus viros), ktorzisz oglødayø zemyø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 22:

Extunc reus et inculpatus et cum hoc ille, qui de terra est absentatus, expeditus et destinatus al. vyslan, erunt omnes liberi et immunes ab huiusmodi absentacione, carceris punicione

1895 [1453], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume V, page 274:


rozkładać

Polish: rozkładać

Silesian: rozkłŏdać

From roz- + kładać. First attested in 1395.

Reficientes sszywayacz, roszkladayacz, rospirayącz (procedens inde vidit alios duos fratres... in navi... reficientes retia sua Mat 4, 21)

1876-1929 [c. 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume IV, page 511:

to spread out, to unfold, to unfurl, to lay out, especially a fishing net

Mansum... cum omnibus et singulis utilitatibus, proventibus, censibus... in eodem manso ad presens existentibus, in quolibet campo ad triplicem agrum roscladayacz

1921 [1464], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 233:

Vnde eius (sc. Mariae) dolor processit ex eo, quia quicumque ex eis (sc. apostolis) bonum aliquod fecit contra hoc, ipsi sprituale malum sibi inferebant, et hoc *roskladayødzi in corde suo maxime doluit

1874-1891 [Beginning of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 64:

(attested in Pomerania, Greater Poland) to consider, to ponder

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Isz *Margazretha ne poslala Wiszacha roscladacz roku medzi *Wolferamem a medzi [maø], gl. inter me, szobø

1967 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 26, Kościan:

(attested in Greater Poland) to determine or set a court date

Terminus fuit prorogatus, roszkladan, ex parte Robaczinsky, quod fuisset infirmus

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 2595, Poznań:

(attested in Greater Poland) to reschedule a court date


acz

Inherited from Proto-Slavic *ače. First attested in the 14th century.

acz niegdzie

acz zaprawdę

Acz my... chemi otrzymacz sbauene..., ny przes kogo gynszego ne mamy otrzymacz tego, gedno pres dar ducha svøtego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Swaczimi, acz sø kthore rani dani Maczeyewi a Yanowi, to se stalo za gich poczøthkem

1887, 1889 [1397], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 564, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Kamo od oblycza twego vczekø? Acz wstøpø na nebo, ty tamo ges; acz wstøpø do pekla, tu ty ges (si ascendero in coelum, tu illic es; si descendero in infernum, ades)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 138, 7:

Gego brath, acz od gednego oczczą, ma wzancz gego gymyenye po gego smyerczy

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 364:

Acz negdze sicubi

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 492:

Acz zaprawdø sinowe iego ostali sø zacona mego..., nawedzø w metle lychoti gich (si autem dereliquerint..., visitabo in virga iniquitates eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 30:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) introducing a real conditional; if

Acz (si) vstawø przeciwo mne grodi, ne bødze se bacz serce moie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 5:

Wyeza dokonana a myesszek wyproznyony czyny czleka, acz (sed) nyerichlo, ale barzo mąndrego

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Bosze moy, acz iesm vczinil to, acz iest lichota w moiu røku, acz iesm se wraczal odplaczaiøczim mne zla, doostoyno iest, bich spadl od mogich neprzy[a]czol prosznich (si feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 3–4:

Movyą acz... Myenyly acz... Przysagą acz... Pyssaly acz... Wysznaly szye ktho acz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 561:

Racz my otpuszczycz, acz prosyø czyebye (ne quaeso... indigneris, domine, si loquar)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 30:

(attested in) introduces an object clause; that

Nye ma ganyebnee any dzywne mnymano bicz, acz podlug myenyenya czassow obiczage a dzege lyvczke szą odmyenyayø (non debet reprehensibile nec mirum iudicari, si secundum temporum varietatem consuetudines et statuta humana varientur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

(attested in Masovia) introduces a subject clause; that

Dummodo alsz lang yesth thak acz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43r:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


acz

Polish: acz

Kako wyele maya bycz przyszasznykow na nyem: acz gych mnyey nye moze bicz albo acz gych nye wyaczey trzebą kv wszelkyey rzeczy?

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 381:

Iednøø przisøgl iesm w swøtem moiem: acz Dawidem selszø?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 35:

Przyszla... vmarlego zona... y pythala, acz ona nye gest blysza kv dokazanyv

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 79:

Ya *chiczi thu otpoveczecz podle *møch listow papeskych, aczesz mi thi *moczon sandczicz o me prawo pape[s]ke

1872 [1402], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 119:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) interrogative particle: introduces a yes-no question


stwierdzić

stwierdzać (imperfective)
twirdzić, śćwierdzić, śćwirdzić (alternative)

Polish: stwierdzić

Silesian: stwiyrdzić

From s- + twierdzić. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech stvrditi.

Sczwirdzily schią solidarentur (ita ut... aquae quasi murus solidarentur, et isti, sc. filii Israhel, pede sicco fundum maris perambulando transissent Judith 5, 12)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 56:

Slowem boszim nebosa sø sczwerdzona (firmati sunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 6:

(attested in Lesser Poland) to secure, to attach strongly

Kto przewyedze mnye do myasta ztwyrdzonego (in civitatem munitam)?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 59, 10:

Nyebyossa y moczy gich stwyrdzony sø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 32 arg:

(attested in Greater Poland) to strengthen, to intensify (to cause to be stronger or more intense)

Sczwirdzili sø (firmaverunt) sobe molwø zlø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 4:

(attested in Lesser Poland) to do something stubbornly

Dico enim Iesum Cristum ministrum ffuisse circumcisionis, propter veritatem dei, ad confirmandas promissiones patrum aby byla ztwerdzona obyethnyczą boza (Rom 15, 8)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 51:

(attested in Southern Borderlands) to confirm

Popysz sobye slowa ta, ktorymy y s tobøø, y s syny israhelskymy sczwyrdzylesm (pepigi) szlyvb

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 27:

(of an alliance) to take or strengthen an oath

Day czy podlug sercza twego y wszitkø radø twoiø stwirdzy (confirmet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 19, 4:

(attested in Lesser Poland) to realize (to make real)


mianowicie

Polish: mianowicie

Silesian: mianowcie

From *mianowity + -ie, from mianować. First attested in 1498.

Vedlvg stharodawnego obiczayv Wislą, Bugiem y Narwią (pro Wisla, Bug y Narew) kazdemv mayą bicz dobrowolne plinączemv, kromia zadnego czla... Po Swiąthkach wsem plinączem thes w kazdem yazv na *thiech rzekach myanowiczie wipisanych (omnibus defluentibus per dictos flouvios) thes ma bicz wydana dziora, kądibi plinącz mogli

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 274:


boleść

Polish: boleść

Silesian: boleść

Inherited from Proto-Slavic *bolestь. First attested in the 14th century.

Ogarnøli sø mne bolesci smertne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 5:

Gospodzin pomocz przines iemu na loszu bolesci iego, wszistkø iego posczelø przewroczil ies

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 3:

Angel Gabriel zwastowal: Zdrowa yessz, panno mylossczy, porodzyss przes bolessczy

1874-1891 [1442], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 77:

Obrzezaly pacholyky; tedi gdisz... w nawyøczszey boleszczy bily, dwa syni Iacobowa... sbylasta wszitky møsze

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 25:

Dzywno gyesth nye thbacz okruthnosczy, czyrzpyancz tako czaszkye bolesczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 496:

Prze wyeliką bolescz ob difficultatem

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 13:

Yesz porodzyla sbayyczyelya wsego szwyatha... przeze wschey bolyesczy

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 54:

V ymyą mąky y bolyesczy szynaczka twego raczy wlyekczycz bolyesczy me y vkroczycz mąky me

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 74:

Defecerunt, vstaly, oculi mei pre lacrimis, concusa sunt, narusyly sya od bolescy, omnia viscera mea, efusum est, struthnyalo, genu meum super mortem filii mei

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, Trzemeszno, page 379:

Bolescz ci cięską zadano, gdi twe czialo... zraniono

1921-2024 [c. 1500], Slavia Occidentalis, volume XII, page 162:

Tez thu myenya nyektorzy, yze kyedy myly Cristus thu ystne srod vyethnycze zevleczon, yzby vyątscha bolyescz myal, nyzly kyedy v Cayphasa byczovan

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 816:

A to jemu była nawiętsza boleść, bo jemu były wszytki stawy wytargniony z ramion

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 820:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Silesia) pain (bad physical or psychological feeling)

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) pain (bad physical feeling)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

pain (bad physical or psychological feeling)

Bolescz torsio

1885-2024 [1441], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 67:

Rany gy pan trzewnø bolescyø

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 18:

Krew yego przyrodzona nygdy szye v nym nye przemynyla any kyedy *wgnyela, any [v] ktore bolyesczy vrzodove v nym poruschyla

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 157:

Myly Yesus nygdy nyemoczen nye postal any stekal, any ktore bolyesczy... myal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 158:

Miły Jesus schodził... wszytkę galilejską ziemię... uzdrawiając każdą niemoc i każdą boleść luda

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 262:

Wstanie lud naprzeciwko ludu a krolewstwo naprzeciw krolewstwu i będą mory, głody i ziemie drżenie po rozmaitych stronach, ale ty wszytki rzeczy są początki boleści

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 480:

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

Bolescz mayacz a zaluyącz dolentes

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 269:

Bolescz skruszenya dolor contricionis

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 103v:

Ad penalitatem vlg. na bolescz

1890 [XV p. post.], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 175:

Kyedy yvz vzral Iudasch, yze myly Cristus podan ku smyerczy, ... pokutha przyvyedzyon, czvsch takyem vdrączenym y bolyesczyą sercza, ... byezavschy y przynyosl thy ystne trzydzyesczy penyądzy..., y rzvczyl ye przed byskupy zydovskye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 759:

(Judasz) acz myal bolescz sercza... y doszyczvczynyenye vczynka, vschakoz nadzyeya ny myal zbavyenya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 760:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) pain (bad psychological feeling)

(attested in Kuyavia) grief, regret, sorrow

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Kuyavia; attested in Kuyavia

Bolescz compasionem

1902-2024 [XV ex.], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 307:

Onemal iesm... y milczalesm od dobrich a bolescz moia odnowila se iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 3:

Podlug mnoszstwa bolescy mogich w serczu moiem wesela twoia vweselili sø duszø moiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 19:

Smøtek a bolescz nalez[ł] gesm (inveni, Puł: nalyazl yesm) a ymye[nia] gospodnowa wzywal gesm

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 114, 4:

(Kachniczko) ma namyleyschą, vyecze, esczy *welykw bolesczy mamy myslączy szawzdy o *thobey

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 60:

Myloscz tho w szobye mą, ysze... w theszknosczy y thesch w nyewymowney szercza bolescz[i] tr[a]wa y przemyeszkawa

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:

Myly,... [zalo]scz wyelka y bolesz[cz] mam w szwogyem szerczu nynie

Rvben, pyrzworodny moy syn, ty gesz szyla ma a poczyøtek bolyeszczy mey

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 3:

Weszły sø ludze a rozgnyewaly sze; bolyeszczy odzerszely søø bidlyøczy Philistynskich... Wtargnye sze na nye strach a boyasn

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 14:

Mathko Maria, ktorey naszwiatsza dusza w godziną wielebney manki twoiey myecz bolesczi przeszedl y wnątrznosczi serdeczne przenyknal

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 43a:

Bolescz o thwą zlą zoną vsskromys yą, gdy *thaką czszo vszliszys o czudzych

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Poymyely mlodego..., bandzye pyla v nyego z kyelicha bolessczy

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

Po wszech boleszczach, zalosczach

1874-1891 [XV p.post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 265:

Dlya wyelykee szaloszczy a bolyeszczy verba Xr non intellexit

1901 [XV ex.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:

Myecz bolesczy gyą przyenykal

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 89:

Maria, przesz bolesczy, kthore yesz czyerpala, oddal od nasz sloszczy

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 146:

Słyszeć twą śmierć jest silna boleść sercu memu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 166:

Słodka matko moja, nie do puszczaj takiego smętku ani boleści na serce swoje

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 168:

O żałościwa matko... twe serce rozkociło sie wieliką boleścią, ale iże twój syn nie chciał, aby tako trudną boleścią umarła

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 538:

Dziewica Marja... rzekła...: Zemdlał żywot moj, w boleści serce moje i ciało zemdlało

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 736:

Barzo trudno boleść miała wnętrz, patrzący na takie niepodobne męki swego mi łego syna

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 841:

Biskupowie... żydowscy poczęli nań s pełna żałować... Nie s miłości ale z boleści przychodziły nań ich wiele zazrości

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 797:

Przy kazdem grzesze yad dyably czlovyeczemv serczv bądzye wlan, yze bolesczyą zasrosczy vschelkye sercze obvyąze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 798:

Vczecha bolesci iest, poznane werney swatlosci iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol. 10:

Bo ty trud y bolescy znamonuiesz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 36:

Polescz dolor

1874-1891 [XV p .p r.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 328:

Et desideravimus eum despectum et novissimum virorum virum doloris bolesczy

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 301:

Procz bolesczy sine ve

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 278:

Ten psalm yest vczyecha wyernych przy bolyeszczyach

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 114 arg:

Na nascha cząskye bollesczy ad maximos nostros dolores

1866 [XV p . post.], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume I, Biblioteka Warszawska, page 316:

Nye bądze czy[r]pyalo *bolyeszczye non scrupuletu

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 287:

Bolescz dolor

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Dolor schmertz bolescz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 42v:

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia


bukwa

Tempore fertilitatis glandinum et bukwa

1868 [1441], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume V, page 112:

[T]erifanium vel melius terifagium est fructus fagi proprie bukwa

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 196ra:

synonym of bukiew (“beechmast, beechnut”)

Bukwa betonica

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1058:

Stachys officinalis
Stachys officinalis#Translingual

synonym of bukwica (“betony”) (Stachys officinalis)


bezprawnie

Polish: bezprawnie

Silesian: bezprawnie

From bezprawny + -ie. First attested in c. 1455, but in common usage only as of 1460.

etydate

Jam nykomv nye vkradl they szkory, gwaltovnye na mą szyyą wyazan[e]y y beszprawnye

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 179:


patrzyć

Polish: patrzeć, patrzyć

Silesian: patrzeć

Inherited from Proto-Slavic *patriti. First attested in the 15th century.

Ihus dixit ei: Respice, pathrsz, fides tua te saluum fecit (Luc 18, 42)

1874-1891 [ca 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:

Røcze pomasz oczi gego zolczø ribyø..., iako richlo pomazes, otewrø syø oczi gego a patrzi ocyecz twoy swyatlo nyebyeske (videbit... lumen caeli)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 8:

Oczi iego na pogani patrzø (super gentes respiciunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 6:

Na tey stronye, ktora na zachod patrzy (quae ad occidentem respicit), bili oponi pyøczdzyeszyøt lokyeth

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 12:

Zawsche k nyebv patrzyl oczyma (nam saepe caelum oculis hic respiciebat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

Czlowyek geno czso w *nyey gest, wydzi, ale bog, ten w syerce patrzi (dominus autem intuetur cor)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 7:

Nyevyasty... patrzączy, yze tako vyelykye tluscze lyvda s nym ydą, vzrącz dzyevycza Marya... począly k nyey movycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 747:

+obj

na (+ accusative) k (+ dative) w (+ accusative)

(attested in Lesser Poland) to look at [with accusative or na (+ accusative) or k (+ dative) or w (+ accusative)]

Wnyesz twoge oczi wisprz a patrz (vide), yzecz syø zchodzø samczi s samyczamy ku plodzenyu plodu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 12:

Quarto debemus ad eum ire, discretionem iudicii eius attendendo *patruncz

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 36r:

Iaco nas Paulik possadzil bil na ssødze, a Jassek tedi ne patrzil przed nami praua i poyal przecz ot praua

1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 69:

(attested in Silesia, Greater Poland) to expect, to wait on

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland

Strzecz będze grzeszny prawego y skrzytacz będzye nayn zęby swymy. Alye gospodzyn naszmyewacz szye będzye yemu, bo patrzy, by przyszedl dzyen yego (quoniam prospicit, quod veniet dies eius)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 36, 13:

(attested in Greater Poland) to foresee, to predict

Isbichom ne patrzyly marne chualy tego to swatha, alle bichom *szo nauczyly svich grzec[h]of spouedacz a pokuthø sza ne strogicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14a:

(attested in Lesser Poland) to look for, to seek

Przyszedl ku mnye lud, patrzøcz sødu widanya boszego (quaerens sententiam dei)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 15:

Iacom s Dobeslawem vmowil, ysz ne mal na mi roku patrzicz

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1364, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) to seek justice

Przeto, acz kto syą myeni vbogym na duschi, patrzacz, bi bil czich

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:

Yeszu Crist[y]e..., aby nye patrzyl grzechow n[y]aszych, alye n[y]a wyerø czyrkwye twoyey ne respicias peccata nostra, sed ad fidem ecclesie tue

c. 1431, Kanon mszy św., Canon missae., volume XII, Krakow, page 222:

A tez ych przeto nye yąly, ysch nykogo ynego nye dbaly any na kogo ynego patrzyly, yedno mylego Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 655:

(attested in Lesser Poland) to consider [with genitive or na (+ accusative)]

Przesthąpy-ly ktho myeszky wyelkyerz placzycz na then dzyen, yako szlubyono, tho raycze na nym moga wszyacz, ne patrzacz gynnego prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 50:

(attested in Greater Poland) to stick to a court date

Fratres karissimi, diem hodiernum debemus consumere in gaudio. Bracza, dze, mila, patrzymy tego dobrze, isbichom ten tho dzen dzyszegszy veszelu... gy skroczyly

(attested in Lesser Poland) to strive for, to want

Patrz, bysz myą nye sdradzil cave ne deluseris me

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 180:

A pres tho patrszmy tego dobrze, abichom tego boszego daru ne straczyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

Tho gydacze gymyenye albo thy pyenyadze byly naszego ojcza..., przetho my patrzemy k themv domu albo kv pyenyadzom, za kthore nasz oczyecz mvrowal then dom

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 24:

(attested in Greater Poland) to have the right to something [with ku (+ dative)]

Vstawyenye nowe nye patrzy przemynanlych rzeczi, alye nynyeysich thilko a przydąnczich

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

(attested in Masovia) to concern, to be about

Nona stella est deuocio, que debet esse in religiosis, qui ideo postposuerunt curas seculi, vt liberius vacare, wolnyey patrzycz, possent deuocioni

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 274:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Vdzyalal y umiwadlo myedzyane s podstawkyem swym szwyarczyadl nyewyeszczych, ktore patrzyli w przystrzesszu stanowem (quae excubabant in ostio tabernaculi)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 8:


pomówienie

Polish: pomówienie

/pɔmɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Slavic *po-
Old Polish po-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish pomówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish pomówienie
From pomówić + -enie. First attested in 1404.

etymon

Quidquid Johannes... et eius uxor legittima de dampno perceperit super simplicem eorum assercionem vlg. na pomowcze (pro pomowene) sine iuramento, hoc totum dampnum in me... redundabit et transibit

1895 [1404], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume X, page 141:

verbal noun of pomówić (“making a verbal accusation made in court”)


pomawianie

Polish: pomawianie

Etymology tree
Proto-Slavic *po-
Old Polish po-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish pomawiać
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -anie
Old Polish pomawianie
From pomawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Navroczyvschy szye yescze k tym slovom, ktore szye dzyaly przy tey zalobye albo na pomavyanyv Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 789:

Insultacio przegarzanye vel pomavyanye

1915 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 516:


zmówienie

Polish: zmówienie

/zmɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Slavic *jьz-
Proto-Slavic *sъ(n)
Old Polish z-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish zmówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish zmówienie
From zmówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

Nicolaus... actor contra Johannem Pyenąszek... terminum habent... pro eo, quia condictacionem al. smow[ie]nye cum olim honorabili Johanne..., homine spirituali et sterili, tamquam bona pro bonis fecisti, quod tu tamen cum homine spirituali et sterili facere non potuisti juridice

1856-1870 [1480], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4231a:

Oczecz, szyn, dwch swąthy, bog w troyczy yedyny, racz bycz sz namy y s vamy dlą thych slow szmowyenya

1853 [1450], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 120:

Szedl Ionatas na pole podle smowyenya Dauidowa (iuxta placitum David)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 20:


przeprowadzić

zlw-opl-verb

przeprowadzić pf (imperfective przeprowadzać)

Polish: przeprowadzić

Silesian: przeprowadzić

From prze- + prowadzić. First attested in c. 1500.

Przeprovądzycz perducere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 80:

Perducere przeprovądzycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 105v:

(attested in Greater Poland) to bring in, to move something in


dokładać

Polish: dokładać

Silesian: dokłŏdać

From do- + kładać. First attested in 1457.

Ulterius prudentes domini dederunt ad terciam feriam, ut haberent dokladacz, ut starent in presencia stare

1960 [1457], Adam Wolff, Anna Borkiewicz-Celińska, Witold Wołodkiewicz, editors, Księga ławnicza miasta Nowej Warszawy, t. I (1416-1485), volume I, number 468, Warsaw:

(attested in Masovia) to specify; to explain


pojechać

Polish: pojechać

Silesian: pojechać

From po- + jechać. First attested in the 14th century.

Kødi poiedzecze, tødi przisøzice

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 396, Poznań:

(attested in Greater Poland) to go; to ride; to take; to drive (to commute by vehicle)


namówienie

Polish: namówienie

/namɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Slavic *na-
Old Polish na-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish namówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish namówienie
From namówić + -enie. First attested in the fifteenth cenutry.

etymon

Aczby taczy naszą laską zasyą w krolestwo byly przyiączy, a wszakosz o namowienye (pro furtis et dampnis) maya opowyedacz a dosycz vczynycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 39:

(attested in Lesser Poland) verbal noun of namówić (“accusing, blaming”)


wymawianie

Polish: wymawianie

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish wymawiać
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -anie
Old Polish wymawianie
From wymawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Doctorum flos, eximius Ieronimus, humanas excusaciones, wymalwane, confundans ait

1956 [Fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 57r:

Sexto dyabolus facit homines muttos ficcione, vymawyanym, multi enim sunt, qui in confessione excusant sua peccata et paliant ea tayą

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 175:


wymówienie

Polish: wymówienie

/vimɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish wymówienie
From wymówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

Uczeczmy syą do boga wszechmocznego, yschby gy (sc. ducha świętego) nam raczyl szeslacz w syercza nascha, mnye na dobre vymovyenye a wam na pylne sluchanye

1853 [Fifteenth century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:

Tho wymowyenye nye ma moczy (exceptionem non habere potestatem) any szyą moze ostacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 96, 2:

Odpovyedzenye mylego Iesusza albo vymovyenye, ysz to ynako bycz nye moglo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 504:


barł

Borrowed from Middle High German [Term?].

bor+

Barl cadus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:


cieszyć

Polish: cieszyć

Silesian: cieszyć

/t͡ɕɛʃʲit͡ɕ/

/t͡ɕɛʃʲit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *těšiti. First attested in the 15th century.

Y plakal Efraym... y prziszly bracya gego, abi cyeszily gy (ut consolarentur eum)

1930 [c. 1455], chapter I, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), Par 7, 2:

Dzisia jest wszemu ludu czas smętku i żałości..., przeto ani tobie, matko moja, pomoc: cieszy sie sama w sobie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 503:

Czeszączego pokoiv

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 276:

Synow naplodzysz y dzewek, a nye bødzesz syø gimi czessycz (non frueris eis)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 41:

(reflexive with się) to enjoy; to rejoice, to be glad [with instrumental ‘(with) what’]


rozpowiedzieć

Polish: rozpowiedzieć

/rɔspɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/rɔspɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From roz- + powiedzieć. First attested in 1443.

Rozpowyedzely (rettulerunt) krolyowy wszitko, czso ona movyla

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 34:

Skamdar et Asswadur Armeni declaraverunt suam causam al. roszpowyedzeli super nobilem Cristoforum

1868 [1443], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 115:


rozpowiadać

Polish: rozpowiadać

From roz- + powiadać. First attested in 1442.

Debet expurgare honoritatem suam de eodem furto et ministerialis cum succamerario debent sibi notam (pro rotam) declarare al. rospowyadacz

1910-2024 [1442], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, volume VI, page 28:


stawić

Polish: stawić

Silesian: stawić

Inherited from Proto-Slavic *stàviti. First attested in the 14th century.

3Vyelye lyvda eypskyego obrazy ych, dzyevycza noszacz dzyeczyatko, y stavyly w ych boznyczach y czynyly ym vyelyka czescz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 119:

Boze, zloszny powstaly na mye... a nye stawyly czyebye przed sobø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 85, 13:

(attested in Greater Poland) to set (to place, to put)

Iaco Micolay wipusczil kaplana Wawrzinczowi, yego myal przecziw gemu stawicz

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 89:

Quia sibi ius szkazalo Cupethkowi *lubr sthawycz

1923 [1481], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 106:

Kaszalesz mi sobe trzi grziwne obranczicz, ... tedi sa rankoyme trzi grziwne ranczili a gdisz swe bidlo w tich trzech grziwnach stauili, tedim ya czebe obszilal

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 91, Brześć Kujawski Voivodeship:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, law) to bring (to present in court, i.e. a witness, a refugee, a guarantor, the subject of the dispute, etc., to bring to trial)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Yze... posual ksandz custossa o przekopø y o kopanye przekopi y na gego stauil groblø

1895 [1428], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 172:

em quia locavit al. stavil piscinam penes rippam ipsius

1428, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume III, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 30, 101:

Item quia locavit al. stawił piscinam penes rippam ipsius

(attested in Lesser Poland) to set, to erect (to build)

Paulus debet fluvium transeuntem per villam... stauicz et ultra szastawy non debet ipsum mittere de ripis

1856-1870 [1437], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2709:

Gdy ten myesczanyn przed pelna rada wysznal, aby szobye dwye [puszce] stawyl y szchowal a trzeczą krolewy dal, tho bylo szlodzeystwo

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 35, 4:

Kogokoly szmyercz vduszy, kaszdy w gey scolye bycz mvszy, dzyfno szya szvym zakom stavy, kasdego szyuotha szbavy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 15:

(reflexive with się, attested in Masovia) to show oneself; to come (to arrive in person, to show up)

Pomavyayącz czye o krolevstvo, aby szye thy stavyl, yzby chczyal krolem bycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 793:

Staw szyą obsta

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 340:

(reflexive with się) to impede (to hinder, to be an obstacle)

Lubo cze klamcze sluchącz, staw syą gynssze mysslycz, gyąkoby thego nye sluchąl

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:


zwrócić

zwracać (imperfective)
zewrócić (alternative)

Polish: zwrócić

Silesian: swrōcić

From z- + wrócić. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Jako ya vipozyczal plasczya *czarmego sukna cesskyego v Marczyna... na czyą..., a thy ostaviw swoy plascz modry, myalesz gy zwroczycz et suum recipere

1950 [1464], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1181, Warsaw:

(attested in Masovia) to give back, to return (to place back into the original owner's possession)


wkład

Polish: wkład

Deverbal from wkładać. First attested in 1465.

Non consuimus (sc. nos sutores Ruthinicales) nisi more antiquo, videlicet absque apposicione corrigii circa subsaliacionem vlg. besz *wgladu

1868 [1465], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 446:

insert (strip of leather placed inside the shoe around the sole)


błąkać

Polish: błąkać

Silesian: błōnkać

Inherited from Proto-Slavic *blǫkati. First attested in the 15th century.

*Podrossznye albo blakąyączye et egenos vagosque induc in domum tuam

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 301:

Blankayączy vagus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 8:

Podrozne a. uel bląkagyaczie vagos

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 96:

Bląkącz szyą fluctuare super aquas

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Fluctuare sch[w]ymmen oder flyessen bląkącz szyą super aquas

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 53r:

(intransitive or reflexive with się, attested in Greater Poland) to stray, to wander (to move around aimlessly)


omówić

Polish: omówić

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish o-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish omówić
From o- + mówić. First attested in 1405.

etymon

Jan ... gy sprosnymi, vrągayøczymy, omownimy, przecziwnymi, neczsnymi,... nesprawedliwimi, zlosthliwimi slowmi omovil

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to slander

Nyektorzy chczą omovycz (volentes excusare) szvyatego Pyotra movyącz, yze... szyebye zaprzal, a nye Yesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 689:

Fulserat ingenium, fama cantata, byla omovyona, per orbem

1874-1891 [Fifteenth cenetury], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 329:

Jaco Woczech ne omouil Jana cu Dupieuiczom ani o tem we

1967 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 266, Kościan:

(law, attested in Greater Poland) to deny a right of possession or title


omawiać

Polish: omawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish o-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish omawiać
From o- + mawiać. First attested in 1425.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “omawiać”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Jszem byl praua nyemocza nyemoczen... tedy, kedym myal rok s panem Mycolayem na poroczkach, yaco kxangy omawyaya

1959 [1435], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1452, Poznań:

(attested in Greater Poland) to inform, to let know

Mentem tuam interroga, quid de tuis actibus eloquatur omavalby. Que, gl. sc. mens, si te bone conuersacionis esse denunciat, emulatoris obloquia non formides

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to speak one's mind, to opine, to state one's opinion

Discreta nykogo nye mawyacz

1915 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:

to slander (to speak unkindly about someone)

Wydzyalem szalonee, opussczagyącz przygodne rzeczy, omawya[ga]yącz syą scząsczym (se excusantes sub fortuna)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

(reflexive with się) to explain, to justify

Ecce liber obloquitur vadium ducentarum marcarum, quod vadium subseruit al. omawya sze sub penis

1868 [1483], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVII, page 205:

(reflexive with się) to be discussed; to be determined, to be established


gańba

Polish: gańba

Silesian: gańba

Inherited from Proto-Slavic *ganьba. By surface analysis, ganić + -ba. First attested in the 14th century.

Bo yesm prze czę czyrpyal gaynbę, przykryl srom lycze moye (quoniam propter te sustinui opprobrium, operuit confusio faciem meam)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 68, 10:

Contumelia id est vituperium laster oder honsprechung potwarz ganbą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 34r:

(attested in Greater Poland) ridicule, mockery

Wschelky grzech y ganyba przeczyw bogv oyczv y synv bądzye odpvsczon, alye ganba ducha szvyątego nye bądzye odpvsczono (omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemia non remittetur Mat 12, 31)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 32:

Szluga w potrzebysznye panszkyey bythy... ma czynycz szam o szyą y o szwe rany, pan owszelky o szkodą y o ganybą szwą

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

Obleczeni bødzcze w ganbø y we sromotø (induantur confusione et reverentia), gisz zloscz na mø molwø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 30:

Poslal bog angyola..., gen zabyl wszelkego møsza sylnego... y ksyøszøta woyski krolya asyrskego y wrocyl syø z ganbø (reversusque est cum ignominia, 1471 MPKJ V 51: z ganbą cum ignorancia)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 21:

A gdysch yest... Iesus szyedzyal navczayącz, lycemyernyczy zydovsczy... vyelyką *gambą myslyly, yakoby y vchvaczyly w slovye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 464:

Ktos bi kole poyøl szostrø sw[y]ø... a opatrzilbi gaynbø gey, a ona opatrzilabi ganbø bratowø (et viderit turpitudinem eius, illaque conspexerit fratris ignominiam), nyeslvsn[y]ø iesta rzecz vcinila, zabita bødzeta oba

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 17:

repugnant thing; evil deed, abominable thing

Ganba nostra rusticitas

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) rudeness (gross lack of manners)

Ganbą sermonem (dicamus unusquisque nostrum sermonem, qui praecellat, et cuiuscumque apparuerit sermo sapientior alterius, dabit illi rex Darius dona magna III Esdr 3, 5)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 53:


szyroki

desctree

Polish: szeroki, szyrok, szyroki (Middle Polish)
→ Old Ruthenian: шеро́кїй (šerókij)

Silesian: szyroki

Inherited from Proto-Slavic *širokъ. First attested in the 15th century.

Mvszyl vstampycz myly Iesus v yedno okno, ktore bylo barzo schyrokye y vyelykye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 836:

wide, broad (having a large physical extent from side to side)

Thysz tą stvorzyl vyelykye y barzo schyrokye morze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:

wide (large in physical scope, i.e. like the sea)

Cur nobis de hoc partu specialem bibliam et librum spaciosum, schyrokych, non fecisti?

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 258:

Dzalo vyelyke gest a sziroke (opus grande est et latum)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 19:

Pax est hoc donum, que regit omnem bonum. Hoc est mandatum psalmista iudice latum, gl. id est testamento Dauid manifestum szyrokye

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(attested in Sieradz-Łęczyca) announced, made known


przebyć

zlw-opl-verb

przebyć pf (imperfective przebywać or przebywawać)

przebywać (imperfective)
przebywawać (imperfective)

Polish: przebyć

Silesian: przebyć

Inherited from Proto-Slavic *perbýti. By surface analysis, prze- + być. First attested in the 14th century.

Jako ne mogl Jaschek przebicz w thu dw nedzelu, kedi mal listh dacz, przessz rzekø

1876-1929 [1412], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 215:

Propter debilem glaciem nullatenus per Vislam pertransire vlg. przebicz potuit

1912-1930 [1428], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 136:

Zaprzisyøgl Raguel Tobyasza, abi za dwye nyedzely v nyego przebil (ut duas hebdomadas moraretur apud se)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 23:

to spend some time somewhere, to stay somewhere for a while

Ony zgynø, ale ty przebędzesz (permanes)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 101, 27:

(attested in Greater Poland) to last; to survive


przebywać

Polish: przebywać

Silesian: przebywać

Inherited from Proto-Slavic *perbyvati. By surface analysis, prze- + bywać. First attested in the 14th century.

Gospodne, kto bødze przebiwacz (habitabit) w przebitcze twoiem?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 14, 1:

Straszeny søø wszitczy przebiwayøczy Cananeyszczy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 15:

(attested in Lesser Poland) to stay; to be located; to reside

Oczysczy nasche szamnyenye, w ktoremze nycz dobrego nye przebywa

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 157:


pocałowanie

Polish: pocałowanie

From pocałować + -anie. First attested in the fifteenth century.

Day my poczalowanye (osculum), synu moy!

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 26:


ucałowanie

Polish: ucałowanie

From ucałować + -anie. First attested in the fifteenth century.

Fornicacio... aut auaricia nec nominetur in vobis..., aut turpitudo, gl. ut in osculis et amplexionis szprosznoszcz w oblapyenyv albo w *vczalowanya (Eph 5, 4)

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 76:

(attested in Southern Borderlands) verbal noun of ucałować


zmowa

Polish: zmowa

Etymology tree
Proto-Slavic *jьz-
Proto-Slavic *sъ(n)
Old Polish z-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish zmówić
Old Polish zmowa
Deverbal from zmówić. First attested in 1399.

etymon

Yaco prawe Czestco mal tø smowø s Yaroczem, ese ne mal ten wol dawnosczø sginacz

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 96:

Poydzy a vczwyrdzywa slub myedzi mnø a myedzi tobø... Bødzeszly ti, Iacobye, myecz mee dzewky, czyly gynø zonø poymyesz, mymo moyø dzewkø, [podlug] smowi nygednego szwyatka nye (nullus sermonis nostri testis est), gedno pan bog

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 50:

Iakom ya Staszka ne puszczil na szmowe, ale my vczecl

1920 [1426], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 2158, Zakroczym:

Jako Micolay v mnye *sznowø na drugi rok przigøl

1950 [1433], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 488, Warsaw:

(attested in Greater Poland, Masovia) agreement, arrangement, deal

Jako ya s Marczynem, Pyothrem... zadnym *duchem zazzenym any smova, any chytroszcza na schkoda Szwyanthczina nye zaprzaly any zatagyly przyvyleya korzennego

1908 [1474], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 30:

Przetoze wszelka wloscz gymyenya waszego pod smow[y]ø vicvpyenya przedawana bødze (sub redemptionis condicione vendetur)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 25,24:

condition (logical clause or phrase that a conditional statement uses; requirement or requisite)


skinąć

Polish: skinąć

From s- + kinąć. First attested in c. 1500.

Nuere, id est annuere, promittere cum oculis skynacz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 94:

(attested in Greater Poland) to beckon (to let know with a gesture)


opowiedzieć

Polish: opowiedzieć

/ɔpɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/ɔpɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From o- + powiedzieć. First attested in 1394.

Kedym Broniszeui pobral dobitek, tedym opouedzal starsemu

1959 [1394], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 307, Poznań:

(attested in Greater Poland) to inform, to let know; to tell about

Thedy woythow poszel ma ludzyom opowyedzyecz, ysz maya gayny sząd

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 117:

(attested in Greater Poland) to announce, to proclaim, to make known

Jako my then lysth szgorzal, kthorym myal na tho szyedlyszko oth xyandza Janusza, y wczasz opowyedzal, ysz szgorzal

1950 [1482], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1597, Warsaw:

(law, attested in Masovia) to report in court; to make a statement

Y wyedly iø (sc. Judyt) ku stanu Olofernowu y opowyedzely iø (annuntiantes eam)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 10:

Tedy opovyedzyal (respondens Mat 19, 27) svyathy Pyotr y rzekl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 391: