odmówić

odmawiać (imperfective)
otmówić (alternative)

Polish: odmówić

Etymology tree
Proto-Slavic *otъ-
Old Polish od-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish odmówić
From od- + mówić. First attested in the 15th century.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “odmówić”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Kedi Marcisz swim kmeczem w czasz pouedzal, eze o wyesz odmovil, a na penandzech oszadzil

1950 [1429], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 346, Warsaw:

Nagod... proszil... swogich sząszadow wyesznycz, aby sladem... szlodzeya... gonycz gemv pomogli. Alye wyesznycze posczygacz slodzeya othmowily szą (furem insequi recusarunt

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 39:

(attested in Masovia) to say no, to reject, to deny

Yssze Marczin ne odmouil Yana szoltisa od rok za swego pana za Wolwrama

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 381, Poznań:

(attested in Greater Poland) to advise against

Ktho czyrpyal rok y dzyen a z strzechy albo sz rynny woda czyekla [przed] przesz gego dwor albo dom przesz prawey odmowy, szlowye ysz przeczyw temv w czasz przed prawem nye odmowyl albo zabronyl, ten mvszy tesz tho daley czyrpyecz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 75, 1:

Thego mnye danya przed gaynym szadem nygdy nye 'odmowyl, szlowye nye odwolal, przetho ya szprawnye foldruya polowyczą tego domu

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 133:

(attested in Greater Poland) to take back, to rescind, to cancel one's words

Chciałbych otmowić z tobą, mogłlibych się skryć przed tobą, gdybych się w ziemi chował albo twardo zamurował

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 349:

(attested in Masovia) to arrange, to agree


odmawiać

odmówić (perfective)
otmawiać (alternative)

Polish: odmawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *otъ-
Old Polish od-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish odmawiać
From od- + mawiać. First attested in the 14th century.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “odmawiać”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Jacosmi bili posli ot Zegoti do Micolaya otmawayø rancoyemstwa

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 54:

(attested in Greater Poland) to say no, to reject, to deny

Xc mily syøthemu Potru gest on tako rzecl byl, isbicz go on nasladoual byl, gakoczby on tako rzecl, ysze thy ges my nekegdy byl tho odmaual, isbich cy ga na kryszu møky ne cirpal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

(attested in Lesser Poland) to advise against

Gdy then masz poyal w malzenszthwo szwa mamką a nykth przeczyw themu nye odmawyal, thedy thy dzyeczy... moga wszyacz gymyenye gych

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 30:

(attested in Greater Poland) to speak against

Margaretha... coram iudicio suam donacionem otmawala, quod nullus de donacione sua aliquem debet citare

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 372:

Jszem ya byl nyemoczen prawa nyemocza od boga szlozona tedy, kyedym mal rok odmawyacz stany przeciff Jochne po obschilanu

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1325, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) to submit testimony in court

Veniens Katherina... ad secundum et tercium terminum interdixit vlg. otmawala, quod Petrus... nichil habet in Potrowo

1960 [1406], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407, number 2592, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) to deny a right of possession or title

A *eczbi snacz rzekl: kto tho moze vczinycz albo myecz, abi slischącz swoyą sromotą, wydzącz swoyą zaloscz a yą czirpyącz nye telko syą nye wyesselil, ale boday sczirpyal a zamilczal? Temu otmawya s[więty] Ieronim, eze zadni, gen ma w schobye falą marną na czemcole, tego nye telko nye vczinycz, ale y czirpycz nye moze

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Yza tho nye yest sromothnyeyscha rzecz, yze on nass vyączey nyzly szyebye myloval, bo nye dbayącz yąstwa szvego odmavya za nas, aby nam nycz nye czynyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 658:

Yaco czszom geszdzil s Ganem Bogufalowim do Chelma... o dwa policzky, tamo my ne pomoszono prawa any tamo rzecl rącza ('rządca') any dwornik, ysz nyne szą ne dzelą roky szemske, ale mu proscze prawa ne pomoszono, niczim ne odmawagącz

1959 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 963, Poznań:

(attested in Greater Poland) to argue, to justify


obmówić

Polish: obmówić

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish ob-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish obmówić
From ob- + mówić. First attested in 1464.

etymon

Ia Yan Hessnar wysnavam, yszem nyesprawyedlywye obmowyl xandza Lukasza

1925 [1464], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume I, Poznań, page 365:


odbyć

odbywać (imperfective)
otbyć (alternative)

Polish: odbyć

Silesian: ôdbyć

Chczemy, aby... czlowiek o... gwalth... bylby pozwan, tedy nany dobrym swiadeczstwem ma bycz dokonan. Paknyali to nye bądze, tedy wlosną rąką przysyągwszy sam odbądze (se valeat expurgare)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 21:

Taky pan nyesprawyedlywye bi takąn kopan ot nyego... wzyąnl, chczancz odbicz placzyezu prawa (volens evadere solutionem iuris)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 109:

O tho gesth gich oczecz zalowal na Sliuskiego, a Sliuski gest odbil gich o ty dzedzyne, a y na to Nicolaus ma sandowy listh... Pan S[łuńsk]y odbil gest o to oczcza waschego y na tho ma wascha sandowa twardoscz

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 129, Brześć Kujawski Voivodeship:

Eze Maczey s Wawrzkem mal tø umowø, ez go ne mal dawnosczø odbicz o ssedlisco

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 102:

Repugnare id est obstare widerfechten odbycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 115v:

(law, attested in Lesser Poland, Masovia, Kuyavia, Greater Poland) to reject a claimant's claim [with genitive ‘what’], [with o (+ accusative) ‘of what’], [with instrumental ‘with what’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Sub eodem iudicio banito veniens tota comunitas obligata est dominum *woyovodam ab ista adveniente dominica per septimanam in dominicam al. *odbyczcz cum bona voluntate et iure non intrare, super hoc dominus woyevoda posuit solidum

1856-1870 [1483], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume XI, number 268:

Slugy vyssokyey mysszly odbancz (repelle) gyako nyeprzyaczela!

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Othbandzeszch swey mylosznycze

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 72:

(attested in Masovia) to leave, to abandon


odbywać

odbyć (perfective)
otbywać (alternative)

Polish: odbywać

Silesian: ôdbywać

From od- + bywać. First attested in 1405.

Stano dixit: Evadet al. nyechay odbywa, prout data est sibi culpa pro spolio... in via libera regali

1868 [1473], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 162:

Gdyby kthory czlowyek rzekl... o rayczach mowyącz, aby nye byly prawdzywy..., czo then za tho przepadl, a gdyby thego przal, yako tho nany rada ma bycz albo yako on thego ma odbywacz y praw bycz podlug prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 37:

Jaco Iacusch oth pyaczy y oth *szeczy lath ne ranczil Andrzeowy dwstha grziwen wyana i poszagu ani gedna dawnosczą myal odbywacz na pol Dambiczey

1895 [1425], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 165:

Kedi Beronia zamouila szø... Granowskemu ne odbiuacz go nigednø rzeczø o yego penąndze, czso ie mal na Ketliczech szescz grziwen

1902 [1405], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 276:

(law, attested in Greater Poland) to reject a plaintiff's claims [with genitive ‘what’], [with o (+ accusative) ‘of what’], [with instrumental ‘with what’]


myślić

desc

Polish: myśleć, myślić (archaic), myszlić, myszleć (Middle Polish)

Silesian: myśleć

Inherited from Proto-Slavic *mysliti. By surface analysis, myśl + -ić. First attested in the 14th century.

Przecz scrszitalo poganstwo a ludze mislili sø (meditati sunt, Puł: myszlyly) prosznoscz?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 1:

W zacone boszem wola iego y w zacone iego bødze mislicz (meditabitur) we dne y w nocy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 2:

Lapaiø ie w radach, gimisz mislø (cogitant)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 22:

Bo lichotø mø ia zwaztuiø y mislicz bødø (cogitabo) za moy grzech

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 19:

Mislil iesm (meditatus sum) v noczi serczem mogim y scuszal iesm se

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 76, 6:

Chcze-li kto tho myecz blogoslawyenstwo, napyrwsche tegda misl o pokorze

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:

Iesus byl... tako laskavego vezrzyenya, yze yemv nye mogl *nyk zlye myslycz, na kogo vezrzal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 833:

(Maria) zasmączyla szyą yest w movye yego y myszlyla (cogitabat Luc 1, 29), yakye by tho bylo posdrovyenye

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 288:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to think (to ponder in one's head) [with o (+ locative)], [with w (+ locative)], [with za (+ accusative)] [with instrumental ‘of/about what’], [with dative ‘of whom’]

Wszaco zaprawdø mito moie mislili sø (cogitaverunt) odpødzicz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 4:

(attested in Lesser Poland) to think about (to want to do, to intend) [with infinitive]

Mislisz curas

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 60:

(attested in Pomerania, Greater Poland) to take care of, to tend to

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


ostać

Polish: ostać

Silesian: ôstoć

Inherited from Proto-Slavic *ostati (stem *ostan-). By surface analysis, o- + stać. First attested in the 14th century.

Streczka strauila s tim dedzødzem (leg. dziecięciem), czso bilo po møszu ostalo

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4543, Łęczyca Land:

Iaco yest Marcin dal Wolcze pozagu dwadzeszcze grziwen a ti penadze przi Miroslawe ostali

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 314, Poznań:

Viszemir mal przi maczerzi ostacz

1902 [1407], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 334:

Gedne owcze wasze a dobidczyøtha nechacz ostanø (remaneant), a dzeczy wasze nyechacz s wamy gydøø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 24:

A y mowy thu mystrz geden, gdi vbodzi duchem mayą nyebo, a czischi zyemyą, aczsesch ma ostacz pischnim, a gnyewywim wyernye sam pkyel

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 237:

+obj

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to stay, to not leave someone or some place [with przy (+ locative) ‘by whose side’]

Iszesm bil poslem do panyey Santhky od pana Andrzeya, pytayącz yey, aczbi czso kmyecze zaszecly na yey lancze. A ona rzecla, ysze niczsz y yeszcze jego pocos ostal

1960 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1006, Pyzdry:

Dzisa boog czlouek uczinon yest, yen przettim bil, ostal, a tso ne bilo, *wsol (id, quod fuit, permansit, et quod non erat, assumpsit)

1964 [15th century], “Fragment nieznanego modlitewnika staropolskiego z XIV wieku [A fragment of an unknown Old Polish prayer book from the 14th century]”, in Jerzy Zathey, editor, Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej [Bulletin of the Jagiellonian Library], 15th edition, numbers 1/2, s. 33-38, page 36:

(attested in Greater Poland) to stay, to remain in some state

*Przywyødø kobilky..., abi sznyedzono bilo, czsosz gest bilo po gradzye ostalo (quod residuum fuerit grandini)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 5:

Aby nye ostala (war. lub.: aby nye ostal) vt non supersit (quaerunt exstinguere scintillam meam, quae relicta est, ut non supersit viro meo nomen et reliquiae super terram II Reg 14, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 40:

Jaszek røczil za Alszbeczina oczcza poltrzeczeynaczcze grziwni y ona w yego ymenu ostala

1888 [1401], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 81:

(attested in Lesser Poland) to retain an inheritance, to not lose an inheritance

Gdiby tego nye vczinil, tedi Jacuss trzy grziwni Michalcoui ostal

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6902:

Ostanyely (cum paruerit), komv wyna dana, a bandzely gemv szkazano odprzyszancz szye, tedy przyszagy ma woyth przyyacz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 384:

Wyelmy ostalem (może corruptum pro vstalem, war. kal.: vstalem) opido lassusum (da mihi de coctione hac rufa, quia oppido lassus sum Gen 25, 30)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 11:

Ostacz cessare

1902-2024 [Fifteenth century], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 307:

Ktoryle chorobą myal, nathemyescz (pro nathemyesczye ?) szdrow ostal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 218:


ostać

Polish: ostać

Inherited from Proto-Slavic *otъstati. First attested in the 14th century.

Nye opvsczi czebye ani ostanye (non dimittet nec derelinquet te)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 6:

Policarpusz... gdy szya moglyl bogv vyelye, osztal vszech lvdzy w kosczyelye

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 24:

Nye odstøpyl any ostal cyelczow zlotich (non recessit nec dereliquit vitulos aureos)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 29:

Taco nagle sirce iego iemu doracy, yzbi greha ostal

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page 20:

Zbawi gospodzin dusze swøtich swogich y ne ostanø (Puł: nye zgrzesszø) wszistczi (non delinquent omnes), gisz pwaiø wen et non derelinquent omnes, qui sperant in eo

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 22:

to abandon; to leave someone or some place to quit or stop doing something


ostać

Polish: ostać

Inherited from Proto-Slavic *ob- + *stojati. First attested in the 14th century.

Nye bødze mocz ostacz Israhel przed swimi nyeprziyaczelmi (nec poterit Israel stare ante hostes suos)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 12:

Czøsto wyboyowaly mø ode mlodosczy mogey, ale ne mogly mne ostaczy (etenim non potuerunt mihi, Puł: ale nye mogly s myę)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 128, 2:

O ctorø obrambø Passzek na Ondrzeia szalowa[ł], przi tey szye yest ne ostal, a Ondrzey szø ostal

1950 [1422], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 29, Warsaw:

(reflexive with się) to demonstrate one's right to court

Orthel, czo wyrzekly przyszyasznyczy, yesth prawy, a ma szye oszthacz podlug prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 47:

(reflexive with się, of an ortyl) to remain valid, to remain in effect


namowa

Polish: namowa

Etymology tree
Proto-Slavic *na-
Old Polish na-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish namówić
Old Polish namowa
Deverbal from namówić. First attested in 1421.

etymon

Yako Bronisz nye odpusczil tey wyny kmyotowycem... namowø podsandkowø

1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 686, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) persuasion, convincing


namówić

Polish: namówić

Etymology tree
Proto-Slavic *na-
Old Polish na-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish namówić
From na- + mówić. First attested in the fifteenth century.

Vstawiamy, aczby kto o zlodzeystwo abo zboy przed sądem byl namowion (accusatur), a gdyby ten, ktory namowy, y ten namowiony bylibi w gedney dzedzynye abo pod gedną parrachią..., tym obiczagem badze myecz dawnoscz namowyony mymo geden rok, ale gdy ten, czso namowy, y tesz namowyony (actor et reus) bądą od syebie daleko, tedy gynsza dawnoscz namowyonemu (agentem) nye mosze bycz, gedno trzy lata

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, pages 45–46:

(attested in Lesser Poland) to accuse, to blame

Namovycz afficere

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 344:

Tale... dampnum non prefati Johannis esse sev fore censabitur takø *skodo namowonego [nie] bødze weszuane

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 482:

(attested in Greater Poland, Masovia) to mention

Namovyony (war. lub.: *namyawyal ge) allocutus (frangens panem et gustans satisque allocutus usque in lucem, sic profectus est Act 20, 11)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 135:

mistranslation of Latin Latin allocūtus (“to speak”).


włosny

Inherited from Proto-Slavic *volstьnъ. Displaced by własny, a borrowed doublet. First attested in the 15th century.


isty

Polish: isty

Silesian: isty

Inherited from Proto-Slavic *jistъ. First attested in the 14th century.

Mogą k temv przyszwolycz gyny przyszasznyczy..., gdy to nye gest naprzeczyw *gysthym przyszandze

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 361:

Wyerzø temv, ysze przeto bog wasze prziscye ku mnye zgednal, abi y tako ma dzewka bila przigednana ku swey rodzinye... a przeto na tem nye wøtpyø, ale gyst bødz), yzecz iø tobye dam

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 14:

Nynye przysyøszta mi na pana boga... y dayta my giste znamyø

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 12:

isty dług

iste pieniądze

isty' dłużnik

XXX marcas ueri debiti vlg. pravich gistich pini[ę]dzi

1420, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume I, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 224, 7:

XXX marcas ueri debiti vlg. prawych jistych pini[ę]dzyt

Paratam pecuniam al. gyste[t] pyenyadze

1856-1870 [1467], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 601:

Quos florenos... Chodorowsky tanquam principalis debitor al. yako gysty dlusznyk... solvere est obligatus

1868 [1465], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 40:

(attested in Lesser Poland) principle; main, basic


nakładać

Polish: nakładać

From na- + kładać. First attested in 1392.

Iaco Drogoslaw wippusczil bratu ty dzedziny i ne chczal na ne nakladacz

1888 [1392], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 66:

(attested in Greater Poland) to spend (e.g. money), to pay

Iaco mne Woyczech szlubil nacladacz, ch[t]ora bi bila scoda w dzedzine... Iaco przes mø Woyczech szlubil nacladacz

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 765, Płońsk:

(attested in Masovia) to compensate; to cover a cost

Yesthly pyrwey zony rzeczy chowal (sc. mąż) oszobnye y odloszyl dzyeczyam, czo yesth gye myal s pyerwsza zona, ale yesthly gye wmyeszal w obeszczye y nakladal albo thargowal, tho yesth ysz szye gymy obchodzyl, thedy po gyego szmyerczy maya zoszthacz... poszlyedney zenye

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 53:

(attested in Greater Poland) to trade, to peddle

Simea de turpi queritur nate, porrigit, naklada, aures vvlpes nec recipit mente sed aure preces

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(of ears, attested in Sieradz-Łęczyca) to adjust; to straighten


wnet

desctree

Polish: wnet, hnet (Żywiec)
→ Kashubian: wnet

Silesian: chnet

Borrowed from Old Czech ihned, inhed. First attested in 1498. Doublet of inedy.

Ys on, komv sią gwalth sthal, ma wneth obiawycz y oskarzicz onego gwalthownyka

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:


pustoszyć

Polish: pustoszyć
→ Kashubian: pùstoszëc

Silesian: pustoszyć

Borrowed from Old East Slavic пустошити (pustošiti), as indicated by prefixed forms being attested mainly in eastern sources. Alternatively borrowed from Old Czech *pustošiti, (however, Czech pustošit might be borrowed from Russian пустоши́ть (pustošítʹ)) or inherited from Proto-Slavic *pustošiti, compare Serbo-Croatian пусто̀шити /pustòšiti.

cog

пусто̀шити//pustòšiti


trześnia

desc

Polish: trześnia, tereśnia (Central Greater Poland), trzęśla (Ostróda)

Silesian: trześnia

Inherited from Proto-Slavic *čeršьňa. First attested in 1398.

Johannes, Jacussius... terminum... habent... pro... detruncacione arborum czrzesna

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7340:

Yaco Staszek ne bral czrzesni... w Marczinowey czøsczi

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1663, Płońsk:

(attested in Masovia) sweet cherry, Prunus avium (fruit)


debrz

⇒ Polish: debrza

Inherited from Proto-Slavic *dь̏brь. First attested in 1476.

Niwą roley *na[d]debrczą konczu myąschego

1856-1870 [1476], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4175:


pasirzb

pasirzb m animacy unattested (canonical)


wykładać

Polish: wykładać

From wy- + kładać. First attested in 1389.

Pocznye Moyzes vikladacz (explanare) zakon

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 5:

Quam (sc. recognitionem) cognovit Stephanus viceiudex dicens: Ego cognosco, quod sentenciavi vlg. cum assesoribus po groszu od scoczancza... Jacosmi slichali od panow vicladayancz y rzeclismi: Vipraw swe rancoyme a opraway, acz s kim czo masz

1974 [1407], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 287, Kalisz:

(attested in Greater Poland) to explain; to comment

A prestocz svøthy Lucasz tutha vyclada y vypiszuge rodzag othcza y maczerze svøtego Gana

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

(attested in Lesser Poland) to present, to express in words

Mathias... egit super Albertum..., quia in meis bonis post granicies recepisti et mettercius rethe, pro duplici citacione expono al. vicladaian

1920 [1437], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 2773, Zakroczym:

(attested in Masovia) to submit official statement in court

Sicut pars molendini ista, que wicladana super Machnam, nunquam fuit in obligacione, quum Machna maritabatur

1897 [1389], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 1429, Łęczyca Land:

Et sic exprimitur, viclada sø, eius status securus

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 161a:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) to raise legal objections; to accuse; to question

Gdi yą (sc. oziminę) byerzą na wosz, tedi gwalth, alye gdy w brzemyonach, slodzeystwo w them bicz wykladamy (declaramus)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 50:

Chczemy, abi... przes slvzebnyka, yako w gynszem vstawyenyv wyklada szą (ut in alia constitutione docetur), rok poszwanya... yawnye byl wszyawyon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 38:

(attested in Masovia) to inform; to declare

Prawa polska szą dokonana, yasz wykladana przes... Swanthoslawa s Woczyeschyna

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 82:

(attested in Masovia) to translate (to change from one form or medium to another)

To czvoro przyrodzenye albo elementa... vschytko, czokoly v nyem (sc. w miłem panie) bylo vysze przyrodzenya, to sza swa moczą przemagaly a czyalo svego stvorzyczyela vyelebnym stadlye vykladam (pro vykladaly, resecabant omnia superflua naturae, in bono statu creatoris corpus positurae)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 157:

Gascy sloua f te tho dzysegsze ewangelie szøcz ona pyszana, gascy szø ona polskimj slouy tako vyclada

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175b:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to be interpreted, to be understood


krzeczek

krzeczek m animacy unattested (canonical)

/kr̝ɛt͡ʃʲɛk/

/kr̝ɛt͡ʃʲɛk/

Cognate with Czech křeček and Slovak škrečok.

Krzeczek *dromula

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1493:

Grillus... est animal retrocedens et venatur formicam krzeczek

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:


czołgać

Polish: czołgać

Silesian: czołgać

/t͡ʃʲɔɫɡat͡ɕ/

/t͡ʃʲɔɫɡat͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *čьlgati. First attested in the 15th century.

Cyolka szą po *blothnyey per sordentem serpit humum

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 340:

In exemplis primi modi, u t: czas, czego,... czolkaa... scribitur c cum z, ut solitum est scribi

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 407:

Repere id est latenter intrare oder schleychen vt serpens czolgącz szya mknacz szya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 115r:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland, Greater Poland) to crawl (to move forward while touching the ground with one's belly)


wz-

Polish: wz-

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *uź
Proto-Slavic *vъz
Proto-Slavic *vъz-
Old Polish wz-
Inherited from Proto-Slavic *vъz-.

etymon

wz- + mnożyć → wzmnożyć

emphasizes the beginning, intensification, or bringing into effect of what the base verb means:

wz- + mawiać → wzmawiać

wz- + ić → wzić


giża

>? Polish: gira (“leg”)

Inherited from Proto-Slavic *gyža (“stump”). First attested in 1255.

inh+

Gysza spatula

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 488:

(attested in Greater Poland, Masovia) ham, buttock (animal leg or rear)

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ab omni liberamus exactione, ... a dacione cise, rogoue, stan

1874 [14th century], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume III, page 48:


bednarski

Polish: bednarski

Silesian: bednarski

From bednarz + -ski. First attested in 1439.

Eodem iudicio adveniens Martin bednar persoluit robora domino preposito, vti apud ipsum emerat robora bednarsky, et persoluit sibi vltimam pecuniam pro eadem robora

1936 [1439], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume I, number 2901, Przemyśl:

(relational, attested in Lesser Poland) coopery, cooper, cooperage


obmowa

Polish: obmowa

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish ob-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish obmówić
Old Polish obmowa
Deverbal from obmówić. First attested in the fifteenth century.

etymon

Panye bozye, wybawy mye od obmowi nyeprzyiaczyelszkyey y od yąziku zlosczywego (a labiis iniquis et a lingua dolosa Psal 119, 2)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 74b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) badmouthing; defamation, slander


zbrodzień

zbrodzień m animacy unattested (canonical)

Polish: zbrodzień (obsolete)

⇒ Polish: zbrodnia, zbrodnik

Derived from Proto-Slavic *sъbrodьňь, from *sъbresti, possibly via East Slavic.

Albertus... plebanus ipsem verbis inhonestis et illicitis infamatoriis tractavit, vocando eum vari[c]atorem al. sbrodnem

1927-1930 [1487], Wilhelm Rolny, editor, Najstarsze akta konsystorza lwowskiego. Acta officii consistorialis Leopoliensis antiquissima, volume I, number 1962, Lviv:

(attested in Southern Borderlands) criminal, offender


rozesłać

Polish: rozesłać

Inherited from Proto-Slavic *orzsъlati. By surface analysis, roze- + słać.

Rozezslan glos (missa est vox) asz do Ivdowa pokolena y do Ierusalem wszitkim sinom

1930 [c. 1455], “Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 7:

Appostoli szøcz ony byly po suathu roslany

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 180a:

(attested in Lesser Poland) to send away in different directions, to distribute


rozesłać

Polish: rozesłać

Szano Margo roszlal byl Alx

2010 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Dwa teksty staropolskie, Pułtusk, Płock:

(attested in Masovia, transitive) to spread, stretch out


bazyliszek

zlw-opl-noun

bazyliszek m animacy unattested (related adjective bazyliszków)

bazyliszek m animacy unattested (canonical)
bazyliszków (adjective)
bażyliszek (alternative)

desctree

Polish: bazyliszek
→ Kashubian: bazyliszk

Etymology tree
Proto-Hellenic *gʷatiléus
Ancient Greek βᾰσῐλεύς (băsĭleús)
Proto-Indo-European *-iskos
Ancient Greek -ῐ́σκος (-ĭ́skos)
Ancient Greek βασιλίσκος (basilískos)bor.
Latin basiliscuslbor.
Old Czech bazilišekbor.
Old Polish bazyliszek
Borrowed from Old Czech bazilišek. First attested in the 14th century.

etymon

Na zmigi y na basiliszku chodzicz bødzesz y podepczesz lwa y smoku

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 90, 13:

Linx est animal quoddam habens acutissimum visum bązylyschek ostrovydz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) basilisk (mythical snake-like dragon, so venomous that even its gaze was deadly)


przykładać

Polish: przykładać

From przy- + kładać. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Micolay dawal swe penandze na szastaw..., nicz sinowcz[o]wich penandzi ne przicladayacz

1888 [1410], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 53:

Rzekl Hannusz na przyszasznyky, by mv krzywdą vczynyly a gedney stronye wyaczey przykladaly (quod uni partium magis apposuissetis) nyszly drugey

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 53, 3:

Alye swyathy Maczyey pysche: Chleb nasz nadprzyrodzony day nam dzyszya... Svyathy Lucasch movy albo przykladą (posuit): Wszedny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 278:

Bogaczstwa, acz bødø p[rz]ichodzicz, ne przicladaycze sercza (nolite cor apponere, Puł: nye chczyeycze szyercza przykladacz)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 10:

(attested in Lesser Poland) to grow attached to

Prziklada gey gimyø przezle (imponit ei nomen pessimum)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 17:

Excubabant przycladaly aut strzegly (mulierum, quae excubabant in ostio tabernaculi Ec 38, 8; mamotrekt kapitulny: hledahu)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 23:


nakład

Polish: nakład

Silesian: nŏkłŏd

Deverbal from nakładać. First attested in 1423.

Yako Bodzey stal radø y nacladem z Yaroslawø o thø czyanscz, gyesz zyscala w Nadarszyczach, a nygdy yey nye pusczil prosno

1960 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 719, Pyzdry:

[C]zastokrocz myedzi naszimi poddanimi o granicze gadky bywayą, myedzi ktorimi naklad straw y szylnych roboth rostargnyenya bywayą (ex quibus expensae augentur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 7:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) expenses, costs

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Naklady impensas (erat... idolum..., et impendebantur in eo per dies singulos similae artabae duodecim et oves quadraginta vinique amphorae sex... Nisi dixeritis mihi, quis est, qui comedat impensas has, moriemini Dan 14, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 110:

load (that which is loaded or put somewhere)


okładać

Polish: okładać

Silesian: ôkłŏdać

From o- + kładać. First attested in 1466.

Argus init stabulum, bobusque ministrat, plus equo tenues uiderat esse boues, dum munit, okladal, praesepe cibo

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 16:


uchwała

Polish: uchwała

Deverbal from uchwalić. First attested in the fifteen century.

hufała (alternative)
ufała (alternative)

Vchvala laudum

1874-1891 [Fifteen century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 343:

Pakly ktho thą vchwaląn (nostrum statutum) przestanpicz smyal knabrnye..., taky przestampcza... karan ma bicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 89:

(law, attested in Masovia) resolution (written motion adopted by a deliberative body)

Arbitrium, voluntas, consensus vlg. wffala, wola

1876-1929 [Middle of the 15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 266:

ordinance (decision of city authorities, city law)


obiec

Polish: obiec

Item eciam te concitat pro centum marcis occasione violente demissionis piscine circumvallante opidum Vyschnya al. kthori obyegl Vysznya

1868 [1468], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 586:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Obyegly ocupauerunt (occupaveruntque Galaaditae vada Iordanis Jud 12, 5)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:


obiec

Polish: obiec

Inherited from Proto-Slavic *obьťь. Doublet of obec, a borrowed form. First attested in 1439.

Nobilis Andreas produxit... duos nobiles... post patrem, item produxit nobilem Petrum... et Martinum... post matrem, item produxit duos tercios... de communibus al. s obcze... Iurauerunt primi et sequentes..., quod... Andreas... est nobilis

1878-1889 [1439], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 343:

(attested in Greater Poland) synonym of obec


przemowa

Polish: przemowa

Etymology tree
Proto-Indo-European *per-
Proto-Slavic *per-
Proto-Indo-European *per-
Proto-Indo-European *pró
Proto-Indo-European *pro-
Proto-Slavic *pro-
Old Polish prze-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish przemówić
Old Polish przemowa
Deverbal from przemówić. First attested in the fifteenth century.

etymon

Percantatores, id est zaclinacze vel lekowniczy, czszo *przemowmy nyemoczy lekugya

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:

(attested in Masovia) utterance said when reciting a charm

Dobrze yemv by bylo, by szye byl nye narodzyl, podlug pospolney przemovy: lyepyey by nye bycz, nyzly by slye bycz (vel usualiter dictum est: melius esset ei non esse, quam male esse)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 547:


piecza

Polish: piecza

Inherited from Proto-Slavic *peča. First attested in the 14th century.

Non est tibi cura pyecza

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Francyszek *wnukephi swogą Lucziyą... syrotha... kv trzymanyv y chowanyv wszyąl na swą pyeczą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 37:

(law, attested in Masovia) custody (legal representation and supervision over underage children or over women and their property)


przepowiedzieć

zlw-opl-verb

przepowiedzieć pf (imperfective przepowiadać)

Polish: przepowiedzieć

/pr̝ɛpɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/pr̝ɛpɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From prze- + powiedzieć. First attested in the fourteenth century.

etydate

Przepowe (pronuntiabit, Puł: przepo[po]wye) yøzyk moy molwø twoyø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 172:

(attested in Lesser Poland) to inform, to let know

O tem, yako myly Iesus przepovyedzyal svą mąka apostolom svoym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 403:

Veniens Onanya... kmeto reginalis predixit al. przepowyedzal, quia Lucz de Bukowe... uxorem suam insequens in via et strata libera ipsam dehonestavit iuxta suam voluntatem

1868 [1443], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 223:

(law) to report or make a statement either in court or at a bureau

Nicolaus... actor attemptavit terminum primum al. przepowyedzal sa super Michaelem Warczaba

1868 [1436], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 12:

(reflexive with się, law) to appear in court to hear a case


przepowiadać

zlw-opl-verb

przepowiadać impf (perfective przepowiedzieć)

przepowiedzieć (perfective)
przepowiedać (alternative)

Polish: przepowiadać

From prze- + powiadać. First attested in the 14th century.

Prestocz szø gest svøthy Gan s dostognich ludzy byl narodzyl tegodla, isbicz on prafdø przepouedal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

(attested in Lesser Poland) to say, to inform

Asz nine (usque nunc) przepowadacz bødø dzywi twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 18:

O boszemcy vmøczenv gestcy ona (sc. Sybilla) przedthim to vele lath byla przepouedala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

O yego mącze rozmayte prorocztwa przepovyedana

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 650:

(attested in Lesser Poland) to predict, to foresee

Domine iudex, attempto terminum al. przepowyedam ssye super... Iohannem

1868 [1487], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 250:

(reflexive with się, law) to appear in court to conduct a case


powiadać

Polish: powiadać

Inherited from Proto-Slavic *povědati. By surface analysis, powiedzieć + -ać. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Ya wam nye mogą wthore odpowyadacz, yakom pyrwey powyadal

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 65:

Pouada nam duoie u tih sloueh suøti Symeon

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 8:

Gest on nam bil tako pouedal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

Jaco mne Potr powadal, essz Staszek dal dwanaczcze cop sza czescz

1879 [1408], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 14:

Mnodzy za to niczsz ne dbayø, ysz gym o czczy powedayø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 64:

Rozmayta czvda y znamyona sza po wschemv svyathv vydzyany..., a wschakosch tego za pewnoscz nye povyedaya (assevero)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 69:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) to say, to tell [with dative] [with o (+ locative) ‘about what/whom’]

(Sermones), quos confertis ad invicem gesz sobye powadacze (Luc 24, 17)

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 573:

Et appropinquauerunt castello quo ibant, et ipse se finxit, powedal sø, longius ire

1950 [c. 1425], Jan Janów, editor, Najstarsze szczątki ewangeliarza polskiego, Krakow, page 42:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to mean;, to signify; to demonstrate


odpowiedzenie

Polish: odpowiedzenie

/ɔtpɔvʲɛd͡zɛɲɛː/

From odpowiedzieć + -enie. First attested in 1437.

Odpovyedzenye mylego Iesucrista na wtorą prozbą svoyey matky

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 501:

Powod zzalobą alybo rzecz pozwaneemv na pyszmye dacz alybo dobrzee maa vilozicz kv gey othpowyedzenyv (ad respondendum eidem quaestioni)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

(law) defendant's response to an accusation in court

Capitulum: Panye, szmiluy se nad nami!... Odpowedzenie (responsorium): Criste, sinu boga ziuego, smiluy se nad nami!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 115a:

(religion) prayer sung in response to a priest's chant

Odpowyedzenye diffidacio

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:


szwiec

desc

Polish: szewc, szewiec (Chełmno-Dobrzyń, Żywiec)

Silesian: szwiec

Michaelem dictum swecz

1939 [1414], Jadwiga Karwasińska, editor, Rachunki żupne bocheńskie z lat 1394-1421, Bochnia, page 183:


cirzpieć

/t͡ɕir̝pʲɛt͡ɕ/

/t͡ɕir̝pʲɛt͡ɕ/


pochopić

A ten pochopyw kobilky (arreptam locustam), rzuczyl ge w Morze Czyrwone

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 19:

Pochopy comprehendet (gladius, quem vos formidatis, ibi comprehendet vos in terra Aegypti Jer 42, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 101:


radszej

Polish: raczej

Silesian: radszyj

Comparative of rado. First attested in the 15th century.

Wyelye gych kv sandzenyv rzeczy... przichodzili... po obyedze, napelnywszi a wpywszi szą, a sz tego sąnd mnyey *waszooon a mgleyszi laczney wczy[ą]zoon a kv prawdzye mali, alybo radszey (potius) nygeden bacczenya zrok ymyaan

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 24:


założenie

Polish: założenie

Silesian: założynie

/zaɫɔʒʲɛɲɛː/

From założyć + -enie. First attested in the 14th century.

Zaloszena gor (fundamenta montium) zamøczona sø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 9:

Firmamentum vczwirdzenye aut zalozenye (erit firmamentum in terra in summis montium Psal 71, 16)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 130:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) base (bottom of some a hill or mountain)

Pamøtay, *panv, syny Edom..., gysz to mowa: Zgynaczycze, zgynaczycze asz do zaloszena w ney (sc. Jeruzalem, exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 10:

(attested in Lesser Poland) foundation (bottom of a building)

Zalozenye rodv fundamenta (fundamenta generationis et generationis suscitabis Is 58,12)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 203:

(attested in Greater Poland) base (foundation of the human race)

Ktore naszyenye padlo na kamyenye, tocz yest ten, ktory slucha slowa bozego... a ny ma w sobye maczycze, toczvsch dobrego fundamentv albo zalozenya (non habet autem in se radicem Mat 13, 21), ale yest do czaszv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 338:

Humilitas est fundamentum, zalozene, omnium virtutum

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 333:

Sic deus dilexit mundum, ubi thema saloszenye

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 43r:

Tema zalozenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135v:

Thema est materia dictantis vel prologus zalozenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137r:

(attested in Silesia, Greater Poland) subject (main topic of some work)

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland

Bone indolis dobrey vrody aut zaloszenyą (videns Salomon adulescentem bonae indolis et industrium, constituerat eum praefectum III Reg 11, 28)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 82:

(attested in Greater Poland) nature (that with which one is born)

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Tegale zalozenye glownye vel ognyą

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 129:

Tegale (pro tedale) zalozenye glownye vel ognyą

(attested in Greater Poland) shield, cover; fire grate on which wood is placed

Aczbi kto s umyszla zabil blysznego swego a przez zaloszenya (per insidias), od oltarza mego widrzesz gy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 14:


niewymowny

Polish: niewymowny

Etymology tree
Proto-Indo-European *né
Proto-Balto-Slavic *ne
Proto-Slavic *ne
Old Polish nie
Old Polish nie-
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Old Polish wymowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish wymowny
Old Polish niewymowny
From nie- + wymowny. First attested in the 15th century.

etymon

Prossza..., aby myą nye raczyl szandzycz vedlug czyanszkosczy grzechow mogych, ale vedlug szwego szwyanthego a nyevymovnego myloszyerdzą

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:


zbik

zbik m animacy unattested (canonical)
sbik (alternative)
stbik (alternative)
zdbik (alternative)

desc

Polish: żbik, zbik (Far Masovian, Malbork)

Zdbyk

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 516:

Felis silvestris
Felis silvestris#Translingual


cieciorka

Polish: cieciorka

From Latin cicer + -ka. First attested in 1437.

*Czeczarka cicer

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2533:

Czeczorka cicer, faseolus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 172:

Czyeczorka cicera

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2137:

Cicer czyeczyorką est genus leguminis

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27r:

Lathyrus sativus
Lathyrus sativus#Translingual

(attested in Greater Poland) chickling vetch (Lathyrus sativus)


podobnie

Polish: podobnie

Silesian: podobnie

From podobny + -ie. First attested in the 15th century. Compare Old Czech podobně and Old Slovak podobne.

Azaly ty pyenadze nye podobnyey przydą gey dzeczem nyszly gey mazowy?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 65, 2:

Lyepyey czy a podobney (expedit enim tibi Mat 5, 30), aby yeden s tvoych czlonkow zgynąl, nyzby wschytko czyalo v ogyen bylo vrzvczono

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 268:

Facilius latwyey y podobnyey (facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum caelorum Mat 19, 24)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 360:

Podobnye comodose

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 70:

Comodose podobnye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 30r:

(attested in Greater Poland) conveniently; comfortable

Przykladnye allegorice, szwyrzchownye anagogice, duchownye mistice, czyelestnye historiace, podobnye metaphorice

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 198:

(biblical, on the interpretation of biblical texts, attested in Lesser Poland, Greater Poland) in a way that reveals the figurative, hidden meaning of a text

on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland; on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Wnatrznie mistice, zwirzchnye anagoice, przicladnye tropoloice, duchownye allegorice, podobnye historiace

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

(biblical, on the interpretation of biblical texts) in a way that shows the literal meaning of a text

on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland; on the interpretation of biblical texts; on the interpretation of biblical texts


podobnie

Podobnyey (expedit Jo 18, 14) yednemv czlovyeku vmrzecz za vschytek lud

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 670:


-ły

Etymology tree
Proto-Indo-European *-lós
Proto-Slavic *-lъ
Old Polish -ły
Inherited from Proto-Slavic *-lъ.

etymon

forms adjectives from intransitive verbs


usiłować

Polish: usiłować

From u- + siła + -ować. First attested in the 14th century.

Nyczs gynego gedzine w modlytwach vsylowacz bødzesz s nyø

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 18:

to strive for something, to try for something, to attempt to gain

Vsilowal iesm w moiem placzu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 6, 6:

(attested in Lesser Poland) to exert oneself, to toil, to work hard

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ideo Petrus Rawenensis insultando, vszyluyacz, huic diviti dicit

1968 [XV p. post.], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 70:

(attested in Lesser Poland) to mock, to make fun of

*Animabit vschilugye, zgothugye

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 152:


błotny

Polish: błotny

Inherited from Proto-Slavic *boltьnъ. By surface analysis, błoto + -ny. First attested in the 15th century.

Cyolka szą po *blothnyey per sordentem serpit humum

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 340:

Prata superiora media inferiora al. brzesnych eciam media lutorum al. blothnych

1868 [1495], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 362:

Quid sunt inaquosa blothne wodi

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 63:

(attested in Pomerania, Greater Poland) muddy

Sząd blothny vas luteum

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 278:


ws-

Polish: ws-

alternative form of wz-, used before voiceless consonants


jeszczerzyca

/jɛʃʲt͡ʃʲɛr̝it͡sa/

/jɛʃʲt͡ʃʲɛr̝it͡sa/

Inherited from Proto-Slavic *aščerica. First attested in c. 1455.

De reptilibus: yesczerzycza lacerta

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) lizard (reptile)


-ać

Polish: -ać

Etymology tree
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Inherited from Proto-Slavic *-ati.

zaślepić + -ać → zaślepiać

forms imperfective verbs from perfective ones


wiewierzyca

Eodem iudicio Steczko... reposuit res Petri..., videlicet palium sericeum subductum asporgyollis al. weverzy[n]czami

1936 [1440], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume I, number 3238, Przemyśl:

(attested in Lesser Poland) squirrel pelt

Notum facimus..., quod... damus... sibi (sc. Geruardo)... ius Theutunicum in villa ipsius..., absolventes eam... a melle et veueritz

1877-1999 [1293], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume VI, Greater Poland, page 56:

(attested in Greater Poland) tribute paid with squirrel pelts


rzewniwy

Czemv nye padnyeczye na sve oblycze, ... kyedy slyschyczye, yze yednem glossem rzevnyvą tlusczą... przeze wschey brony pobyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 629:

Tibicenum rzewniwymy glossi (cum venisset Iesus in domum principis et vidisset tibicines et turbam tumultuantem, dicebat Mat 9, 23)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 272:


krócić

Polish: krócić (obsolete)

Moderatur labia sua, *krroczy

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 576:

to curb, to tame, to restrain, to temper

Cruczili, zathlaczyly cohibebant (vocem suam cohibebant duces Job 29, 10)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 61:


darski

Polish: dziarski

Inherited from Proto-Slavic *dьrzъkъ. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Darszky igneus

1890 [End of the 15th century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 178:

(attested in Greater Poland) perky, dashing, rakish; bold, fiery


prózny

Polish: próżny

Silesian: prōzny

próżn (alternative)
próżen (alternative)
próźni (alternative)

Bo ne w gich vsczech prawdy, sercze gich proszne iest (vanum est)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 10:

Nemo vos seducat inanibus verbis nyechacz nye szwodzy waasz nykt proznymy albo marnymy szlowy (Eph 5, 6)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 76:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) miserable, worthless; unrighteous

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

W[y]schedschy o trzeczyey godzynye vzral yne na targv stoyącz prosne (stantes in foro otiosos Mat 20, 3)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 392:

Pyrworodzencza synow twich wiplaczysz any szyø vkaszesz w opatrzenyu meem prozen (nec apparebis in conspectu meo vacuus)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 20:

Gdyz myly Cristus yvze prosn stal..., tedy odstąpyvschy od slupa..., poklyąknąl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 826:

Gdisz møsz poymye zonø novo, nye poydze kv boyv..., ale prozen bødze przes pokvti w domu swem (sed vacabit absque culpa domi suae)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 5:

Spy-ly maszczyszna... sz dzyewką, czo proszna gest albo szobye wolna

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 30, 1:

Tedy bandze proszno tego dlugv

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 83, 2:

free from obligations, accusations, or guilt

Thy przywyleye ylko k themv yako szmyerthnee a bląndnee prooznee czynymy, kazymy, wsrzvcami y odszywami (cassamus, irritamus et revocamus)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

(i.e. of a document, attested in Masovia) invalid

i.e. of a document; attested in Masovia; i.e. of a document; attested in Masovia

Meretricem mulierem prozna, nyepoczeslywa (abiit, sc. Samson, quoque in Gazam et vidit ibi mulierem meretricem ingressusque est ad eam Jud 16, 1)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 361:

unchaste, impure, immodest, immoral, lewd

Oltarz ten nye byl czali, alye wnøøtrz proszni (cavum) s desk a nøtrz dzurawi

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 7:

Prozny gracialis (war. lub. rp.: czyenka gracilis; quoniam spes impii... tanquam spuma gracilis, quae a procella dispergitur Sap 5, 15)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 75:


ninie

Polish: ninie

Prze nødzø ne ymaiøcich y prze lkane vbogich nyne (nunc) wstanø, molwi gospodzin

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 5:

Czerkew nynye ku Yezukristowy, nynye ku wyerzøczym, nynye ku nyewyerzøczym molwy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 1:

V[ie]szelmy szya dzysza nyne, bo przesz yego narodzene mamy sbavyene

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 78:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) currently, now, nowadays


bluźnić

Polish: bluźnić

Silesian: bluźnić

Uncertain.
* Boryś and Sławski suggest inherited from Proto-Slavic *bľuzniti suggesting a connection to *bľьvati (see Old Polish bluć) with a semantic shift of to vomit > to speak nonsense > to blaspheme.
* Bańkowski suggests bluzna (“festering wound, ulcer”) + -ić, an alternative form of blizna with a semantic shift of to fester with pus > to speak poorly of > to blaspheme.

Tesz sya davam vynyen deo omnipotenti ze dvanascye *czlongow vyary svyateg krzescyanskyey, acz bych tesz grzesny czlovyek... vyerzącz w czary... blvsznyl naprzecyvo bogu

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Blusny blas[phe]maverat

1874-1891 [XV p.pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 347:

+obj

(intransitive, religion) to blaspheme (to speak against God or religious doctrine) [with naprzeciwo (+ dative) ‘against whom’]


bezecny

Silesian: bezecny

From beze- + cześć + -ny, under influence of cny. First attested in c. 1495.

Alye bezeczna baba wielka *skaga

1984 [c. 1495], Wiesław Wydra, editor, Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543, Pępowo, page 292:

(attested in Greater Poland) wicked; bad, evil


szczuka

Jako ja nye wszethl... do sthawv sz oscza anym vlovil sczvk za pol kopy

1950 [1479], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1504, Warsaw:

(attested in Masovia) northern pike (Esox lucius)


zarówno

Polish: zarówno

Silesian: zarōwno

Univerbation of za + równo. First attested in c. 1480. Compare Old Czech zarovno.

On dzyedzynny woyth chczyalby czyrpyecz sz myasthem... na szoszye y na gynszym myeszkym placzye zarowno z gynnymy myesczany [stacz] (aequaliter ceteris civibus)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 73:

(attested in Greater Poland) the same, identically; with no difference


umówienie

Polish: umówienie

/umɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Slavic *u-
Old Polish u-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish umówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish umówienie
From umówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

etymon

O tem, yako dzyevycza blogoslavyona v poslyednym vmovyenyv myala svym (leg. z swym) synem […]

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 523:

conversation (verbal exchange of thoughts)

Vmovyenye promocio

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 337:


obaczyć

desc

Polish: obaczyć, obacyć (Near Masovian), ôbácyć (Biecz), obácyć (Podegrodzie)

Silesian: ôbŏczyć

desctree

→ Old Ruthenian: оба́чити (obáčiti), оба́чыти (obáčyti)

desc

Belarusian: аба́чыць (abáčycʹ), оба́чыць (obáčycʹ) (dialectal)

Carpathian Rusyn: оба́чити (obáčyty)

Ukrainian: оба́чити (obáčyty)

→ Middle Russian: оба́чить (obáčitʹ)

Russian: оба́чить (obáčitʹ) (dialectal)

→? Old Slovak: *obačiť

Pannonian Rusyn: обачиц (obačic)

Slovak: obačiť (dialectal)

/ɔbaːt͡ʃʲit͡ɕ/

/ɔbɒt͡ʃʲit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *obačiti. First attested in the 15th century.

Gdy szyą wraczaly, zostalo dzyeczye Ihus w Ierusale[m], a nye obaczyly rodzyczovye yego

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 296:

O szynv straczony, czemv czyaskosczy tvego grzecha nye obaczysch a skaranym polyepsenya nye przyymyesch?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 550:

Obaczywschi rosnoscz... praw i czlonkow..., ktorisz przes nasche sandzye... rosno sandzoni s[y]ąn, zandayąncz, abi... sandzye w gich virzekanyu skazawanya ve sprawyedlywosczy (in eorum pronuntiationibus et iudicio) bili yednego himnu i sgodny..., vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 106:

(attested in Masovia) to notice, to perceive, to become aware of; to find out

Ne obaczancz non diiudicans

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


cieplica

Polish: cieplica

From ciepły + -ica. First attested in c. 1500.

Terme […] sunt loca calida balneorum naturalium czyeplycze

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 136v:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon, in the plural) hot spring (natural warm bathing area)

Estuarium eyn stube cieplica

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 46v:

Terma eyn made cieplica

(attested in Greater Poland) bathhouse (bathing place)


czosać

Polish: czesać

/t͡ʃʲɔsat͡ɕ/

/t͡ʃʲɔsat͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *česàti. First attested in the 15th century.

Włosy jego głowy były czarne, miękie a nic nie ostre, długie a od długości mało wstoczone, rzadko kiedy je czosał (capilli... raro compti), a nigdy nie strzyżone, a wszakoż nigdy nie były stargane

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 148:

Przykazał onej palmie, aby skłoniła... swoj wirzch jego matce, dziewicy Marje, i czosali są s niego owoc z wielikiem weselim (carpsit fructum Jesus mater cum ipsa colligentes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 83:

Czessą scalpo

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:


bojeć

(reflexive with się) alternative form of bać


więzać

Polish: wiązać

Silesian: wiōnzać

Bo tedy Zydovye myely taky obyczay, yze kogokolvye yąly..., tego zelazem vyazaly y vlozyly nan moczny rzeczyądz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 750:

Iakom ya nye wyanza konye w Szwanschkowye szicze... Esze Falk nye wyanzal kone w Szwanschkowe szicze

1920 [1437], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 2968, Zakroczym:

Kyedy yvsz tako począth vyązacz a podan v rącze thym nyevyernym katom, byezavschy yeden y przynyosl thy ystne povrozy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 818:

(attested in Masovia) to tie (to bind someone with rope)

Ipsa, gl. sc. mulier, viri bustum solvit, pro fure cathenat, gl. pro latrone ligat myasto slodzyeya vyąsze, ipsa virum, gl. sc. proprium

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

Poymyczye tego Iesusa... y vyązczyez gy v slupa

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 815:

Wyøzacz bødze ku wynnyczy (ligans ad vineam) oszlyøtko oszlycze swey, a ku korzenyv *wynneemu... oslycza swø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 11:

Ysz mv thy szkory gwaltownye na szyyą wyazany (quod actor sibi cuttes violenter... superligasset, OrtMac 114: ysz... thy lycza... na yego szyyą wyazano)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 84, 3:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to tie (to attach something to something else by binding with ties or rope) [with u (+ genitive)] [with ku (+ dative)]

Bo stal (sc. Manases) nad zenci, gysz snopi wyøzaly na polyv (super alligantes manipulos in campo)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 3:

to tie, to bind (to connect or place together into one thing with rope, ties, etc.)

Dla przegygranyą *nykkth nye ma komv gego czo wzancz any wyazacz (nec ipsum ligare)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 74, 2:

to obligate, to bind (to give an obligation)

Ad hoc obligat apostolus, qui comparando, waząncz, coniuges ad virgines

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 284:


gatać

Rosmawyales[e]m a. gadal, a. gatal (war. kal.: *gutalem, gadalem) contuli (ascendi Jerosolymam... et contuli cum illis Evangelium, quod praedico in gentibus Gal 2, 2)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 128:


mołwić

(ambitransitive) alternative form of mówić


zoła

Zola lixinium

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1103:

lixivium (solution of alkaline salts extracted from wood ashes)


umarzać

Polish: umarzać

Gospodzyn vmarsa (mortificat I Reg 2, 6) y oszywa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 9:

(attested in Lesser Poland) to kill, to put to death

Nobilis Maczina... a nobili Nyekyel... sexaginta marcas recepit pro finali debito quod sibi tenebatur, vmarzayacz omnes inscripciones super ipsum habitas

1868 [1470], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 331:

to declare invalid, to annul obligations


umorzyć

Polish: umorzyć

Inherited from Proto-Slavic *umoriti. By surface analysis, u- + morzyć.

Znamona grzeszni prawego y szuka vmorziicz (mortificare) gy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 34:

Vmorz w mych pyączy szmyszlyech, myly gospodnye, wschythko, czo by mye moglo oddalycz od vyekuysthego zywotha

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 112:

Eandem astitucionem eiusdem termini mortificare vlg. vmorzicz debebit

1426, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume CCCXII, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 304, 4:

Eandem astitucionem eiusdem termini mortificare vlg. umorzyć debebit


okchnąć

From o- + Proto-Slavic *glъxnǫti. Cognate with Old Czech ohlechnúti.

In medio sermonis cecidit (sc. Zacharias) ante altare et obmutuit okchnøl

1965 [Middle of the 15th century], Henryk Kowalewicz, editor, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 128:

(attested in Greater Poland) to become mute, to become speechless


szczwać

Polish: szczuć

/ʃʲt͡ʃʲfat͡ɕ/

/ʃʲt͡ʃʲfat͡ɕ/

Jakom ya Jacusowa kmecza ne byl anim go pszy szczwal

1950 [1424], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 104, Warsaw:


sąmnieć

Inherited from Proto-Slavic *sǫmьněti. By surface analysis, są- + mnieć.

Przez szemranyą, nye szamnyvcz sze (hospitales invicem sine murmuratione I Pet 4, 9)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

(reflexive with się) to have doubts, to resist

Sząmnalyessz szą verebaris

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 353:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to be afraid, to fear

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

*Ktheriszczye vszythek ymyeli w thasylsy sz nych, sz ychsze nynye samnycze sza quem ergo factum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis

1878-1889 [XV p. post.], Archiwum Komisji Historycznej, volume VI, page 445:

(reflexive with się) to be ashamed, to regret


żurzyć

Polish: żurzyć

Tunc Zabulon, gl. dyabolum, sacra gens, gl. turba sanctorum patrum, insultibus obiurgabat et manibus plaudens, flammea probra dabat zvrzylo

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 27:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to chide, to scold, to rebuke


bakać

Polish: bakać (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *bakati. First attested in the 15th century.

Protkem sli, bacali qui preibant, increpabant (caecus... clamavit... Et qui praeibant increpabant eum, ut taceret Luc 18, 39)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 71:


płyć

*Pliva fluunt (puteus aquarum viventium, quae fluunt impetu de Libano Cant 4, 15)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 47:

Plylo (pluit) na nye yako proch myęso

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 77, 31:

(attested in Greater Poland) to fall like rain


blochać

Blochayą evomunt

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 24:


pyrzyna

Polish: perzyna, pyrzyna (Kielce)

Pyrzina fauilla

1874-1891 [C. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:


pyrz

Polish: perz (“couch grass”)

Inherited from Proto-Slavic *py̑rь (“couch grass”).

inh+

Cardo vyelki osset al. pyrz

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3877:

Pyrzą carduus (carduus Libani misit ad cedrum IV Reg 14, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 46:

couch grass, any grass of the genus Elymus


pyrz

Polish: perz (“smoke”)

Inherited from Proto-Slavic *py̑rь (“remains of fire”).

Revolvendo, quid sit homo, quia lutum, terra et favilla pirz

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 16v:


kalić

Polish: kalić

Kalą szą voluptantur

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 353:

(attested in Lesser Poland) to muddle, to soil


kazić

Polish: kazić

Inherited from Proto-Slavic *kazìti. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Naymaly... *rzemyoszlnyki kaszdego dzala, abi oprawyly domv bozego..., abi to, czso syø bylo poczølo kazicz (quod cadere coeperat), polepszilo

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 12:

(of physical things) to ruin, to break, to destroy

Sinowye Amonowy, Iordan przechadzaiøcz, kazili (vastarent) Ivdø y Benyamyna, y Efrayma

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 9:

Nyedobrø rzecz czynysz, szalonø robotøø kaszysz sze (stulto labore consumeris) y ty, y lud ten, ktory gest s tobøø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 18:

Kazy cassatur (ut emam a te aream et aedificem altare domino, et cesset interfectio, quae grassatur in populo II Reg 24, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 42:

(transitive or reflexive with się, of living beings) to bring harm, to torment

Nye yesth sluszno zadnemv czlovyekovy thego naszego napyssanya, vstavyenya they reguly... zlamaczi, kaziczi (hanc paginam nostri statuti et ordinationis infringere)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 724:

(of mental phenomena, attested in Lesser Poland) to violate, to break, to exceed

Gospodzin... kazy mislena ludzska y kazy rady ksøszøcze (dominus... reprobat... cogitationes populorum et reprobat consilia principum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 10:

(attested in Lesser Poland) to blight, to shatter, to thwart; to reject

Thy przywyleye, ylko k themv yako szmyerthnee a bląndnee, prooznee czynymy, kazymy, wsrzvcami y odszywami (cassamus, irritamus et revocamus, Dział 16: odwolawamy y kaszemy ge za nyczs myecz)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

(law, attested in Masovia) to annul, to invalidate


barkać

Masovian Polish: barkać

Inherited from Proto-Slavic *bъrkàti. First attested in the 15th century.

Iterum de locusta scribit idem poeta Ovidius: Llocusta tempore estivo non laborat, sed a rubo ad rubum saltus facit concinendo barką

1968 [15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 89:

(attested in Lesser Poland) to frolic, to rollick


przymawiać

Polish: przymawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *pri-
Old Polish przy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish przymawiać
From przy- + mawiać. First attested in 1447.

etymon

Rada osmego radcze, ktory szyenye barzo przymavyal ku smyerczy mylego Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 586:

(reflexive with się) to confirm, to agree

Przymawąyanczym sze alludentibus

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

(reflexive with się, attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain.


przymówić

Polish: przymówić

Etymology tree
Proto-Slavic *pri-
Old Polish przy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish przymówić
From przy- + mówić. First attested in 1484.

Kyedy k thobye schedl (sc. poseł), przymowyl szye k thobye takym przymowyenym

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 52:

(sometimes reflexive with się) to speak up, to begin speaking

Quod ipse michi infamavit et diffamavit al. przimowyl mi y szromoczyl mya, coram vobis

1962 [1500], Adam Wolff, editor, Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370-1526, Masovia, page 107:

A gdy then goscz chczyal zasszyą thy peynadze y dowyedzal szye, ysz szgynaly, tedy przymowyl they panyey thako (pro chętko?) y przykro (admonuit dominam dure et seriose)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 56, 3:


soczyć

/sɔt͡ʃʲit͡ɕ/

/sɔt͡ʃʲit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *sočìti. By surface analysis, sok (“slanderer”) + -yć

surf

Zydowye yego szoczyly, alye Yesus mylczal

1880-1894 [end of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 145:

(attested in Greater Poland, Masovia) to accuse, to slander


pomawiać

Polish: pomawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *po-
Old Polish po-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish pomawiać
From po- + mawiać. First attested in 1424.

etymon

Pylat kazal vschytkym pomavyacz mylego Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 805:

Pomavyayącz czye o krolevstvo, aby szye thy stavyl, yzby chczyal krolem bycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 793:

Herod pysal lysty do czeszarza... v rozmaythych rzeczach szyny pomavyayącz (in multis accusans filios)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 103:

to accuse [with o (+ accusative)], [with w (+ locative) or o (+ locative)]

Yaco pan Wyssak nicz wysse nye dzersi w Koczvgach, yedno to, czsso lyst pomawya, czsso mv Michalow dzath wsdal

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1078, Kościan:

Jacom nye ranczyl ranką any vsthy za listh Czemye, czo pomawa na czterdzesczy grziwen grossy Wanczenczewy

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1243, Kościan:

Iohannes... citavit nobilem Drobysch..., quod de honore eius diceret al. pomawyal inpossibilia verba

1868 [1452], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 344:

(attested in Greater Poland) to remark, to utter; to predicate [with na (+ accusative)]


pomówić

pomawiać (imperfective)
pomółwić (alternative)

Polish: pomówić

Etymology tree
Proto-Slavic *po-
Old Polish po-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish pomówić
From po- + mówić. First attested in 1391.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “pomówić”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

A tu spolu pomowywszi (postquam autem locuti sunt) przikazał Raguel skopu zabycz

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 9:

Jan... pomowil gy bycz slodzegya

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to accuse, to allege

Dominus Albertus allocutus est al. pomolwil dampnum tot percepisse racione non solucionis nouem marcarum certi debiti in eadem littera contentarum

1856-1870 [1430], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2308:

to make a verbal accusation made in court


plunąć

desc

Polish: plunąć, plujnąć (Southern Greater Poland)

Kyedykolvyek ych dzyeszyącz pospolv szyedzyalo, ... v posrodek albo myedzy szyą any na pravą stroną plvn[y]ącz (spuere) nye smyely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 183:

Zona... zvge boti z gego nog y plvnye w oblicze gego (spuetque in faciem illius)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 9:

+obj

na (+ accusative) w (+ accusative) ‘at whom’

to spit (to evacuate saliva, sometimes as a sign of contempt) [with na (+ accusative) or w (+ accusative) ‘at whom’]


dziedzić

/d͡ʑɛd͡ʑit͡ɕ/

/d͡ʑɛd͡ʑit͡ɕ/

Ktori gest narod nye dzedzil krolewstwa gego (quae gens non hereditavit regnum eius)?

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 10:


śrześć

/ɕr̝ɛ(ː)ɕt͡ɕ/

Gdisz syø wrocy Gepte w Masfa do swego domu, srzatla gy (occurrit ei) gedina dzewka gego z bøbni y s tanci

1930 [c. 1455], chapter 11, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 34:

to encounter, to go forward to meet somebody


wiercieć

⇒ Silesian: wiertać

/vʲɛrt͡ɕɛ(ː)t͡ɕ/

/vʲɛrt͡ɕɛt͡ɕ/

Vyerczyecz dvrą foraminare

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 120:

(attested in Greater Poland) to bore, to drill, to perforate

Nygdy tego v nyey nye vzryano, aby y tam y szam oczyma vyerczyala (visus... erat... non vagus neque petulans)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 20–21:


ględzieć

Middle Polish: ględzić

/ɡlʲæ̃d͡ʑɛt͡ɕ/

/ɡlʲæ̃d͡ʑɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *ględěti. First attested in c. 1463.

Tam szam oczy moye glvndzv, tocz yusz trzy szle dvchy vydzv

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 73:

(attested in Masovia) to look, to look at


ględać

Middle Polish: ględać, glądać (Kuyavia)

/ɡlʲæ̃dat͡ɕ/

/ɡlʲæ̃dat͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *glę̀dati. First attested in the 14th century.

Rance y ramyona yego oczyma nany glandayancima wschey pelni luboszcy (manus habens et brachia visu delectabilia)

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2151:

Glanda contemplatur (aquila... inde contemplatur escam et de longe oculi eius prospiciunt Job 39, 29)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:

Nye vczinisz sobye s nimi mirv ani gløday gich dobrego (non facies cum eis pacem nec quaeras eis bona)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 6:

Mouy piruey sedøcim: vstan, ... jz na bødøce dobro ne glødaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 16:

(attested in Lesser Poland) to regard, to be mindful of


oćczym

/ɔt͡ɕt͡ʃʲim/

/ɔt͡ɕt͡ʃʲim/


biedzić

Polish: biedzić

/bʲɛd͡ʑit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *bě̄dìti. First attested in the 15th century.

S tegom szya zyuothem byedzyla, pothem yvszem wszythka mocz straczyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 213:

Luctor byedza syan

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Byedza syan luctor

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

Luctabatur lomyl schą aut byedzyl

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 127:

(reflexive with się, attested in Masovia) to struggle with, to grapple with [with z (+ instrumental) ‘with what’]


dawić

Polish: dławić

Inherited from Proto-Slavic *dāvìti. First attested in 1424.

Czom vczinil Ofcze, tho sza yey poczøthkem, kedi strya davila sza gardlo

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 369, Zakroczym:

Davy w gardle suffocat in ore

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 97r:

(attested in Masovia) to choke, to strangle, to strangulate, to suffocate


płoski

Polish: płaski

Ad verticem montis dicti ploszky dzal, de quo fluuius Otnoga fluit in Wischoka

1874 [1373], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 269: