barłóg

barłóg m animacy unattested (canonical)
barłogo (alternative)

Polish: barłóg
→ Low Prussian: Barlogg

Silesian: barłōg

Inherited from Proto-Slavic *bьrlogъ. First attested in the 14th century.

Ptaskowe szukagøcz ony gnaszda szobe a sverzøtha barloga

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

Ara id est altare vel est stabulum porcorum oltharz vel kob vel barlogo vel swynye korytho

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 12v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) den (place where an animal lives)


dziać

udziać (perfective)
dzieć (alternative)
dziejać (alternative)

Inherited from Proto-Slavic *děti. First attested in the 14th century.

Dzeyą a. *czyno fungor (pro quo legatione fungor in catena, ita ut in ipso audeam, prout oportet me, loqui Eph 6, 20)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

Unum tuss cirotecarum dzanych

1856-1870 [1431], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2364:


dziać

dzieć (alternative)
dziejać (alternative)

Mego czloueka gøl... i tamo gi pøthal, a w them ne wem, kamo gi dzal

1897 [1394], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 3470, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to lose, to misplace; to place, to put


dziać

Polish: dziać

Silesian: dziŏć

Czeszarsz, gemusczy gest bilo tho ymø Augustus dza[a]no

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2b:

(attested in Lesser Poland) to call; to name [with dative ‘whom/what’]

Alleczby nektory clouek... tako rzecl, ysze gacz, dze, ne mogø bycz swøth

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(attested in Lesser Poland) to say, to speak

A potem czo sya dzalo, to bylo za yego poczanthkem

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8758:

Vschytek lyvd veselyl szye ze wschysthkych tych czvd vyelebnych, ktore szye dzyaly od nyego (quae gloriose fiebant ab eo Luc 13, 17)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 377:

Domini, nyesprąwyedlyw[y][ości] my szą dzeya a precone

1950 [1477], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3095, Warsaw:

O tem, yako dzyevycza Marya pytala svyatego Yana, czo by szye dzyalo z yey synem?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 734:

Dzyalo syąn w Sochaczowye (acta sunt in Sochaczew), w ponyedzalek po nyedzyeli Cantate

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 85:

Ach sluszebnyky twoge byczmy byyø, przesprawnye sze dzege przeczyw ludu twemu (iniuste agitur contra populum tuum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 16:

+obj

:od(gen)/:przez(acc)<because of whom> + dat<to whom> + :z(ins)<with whom>

od (+ genitive) przez (+ accusative) ‘because of whom’ along with dative ‘to whom’ along with z (+ instrumental) ‘with whom’

(reflexive with się, attested in Masovia) to happen, to go on, to unfold, to take place [with od (+ genitive) or przez (+ accusative) ‘because of whom’, along with dative ‘to whom’, along with z (+ instrumental) ‘with whom’]


całun

Polish: całun

Silesian: całōn

Borrowed from Old Czech čalún. First attested in 1437.

Czalun syndon

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228:

Czalun tectura lecti

1456, Acta consistorii Lublinensis saeculi, volume II, Lublin:

Jacom ya... nye wzanl s skrzynye Jedwydzyney... czachla s kvnlerzem..., czalmra y posszczeley

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 281:

Deka lecti simplex, item czalun stary

1898-2024 [1495], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 63:


kłódka

Polish: kłódka

Inherited from Proto-Slavic *koldъka. By surface analysis, kłoda + -ka.

Iacom ya, prziyachaw do Dzirzskowa mostu, ne odbilem clotki anim slamal wrot szilø

1920 [1409], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1253, Płońsk:


chytry

zlw-opl-adj

chytry (comparative chytrzeszy or chytrzszy or chytrszy, derived adverb chytrze)

chytrzeszy (comparative)
chytrzszy (comparative)
chytrszy (comparative)
chytrzy (alternative)

Polish: chytry

Silesian: chytry

Inherited from Proto-Slavic *xytrъ. First attested in 1436.

Chitresy dolosior

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 276:

Chitrzy argutus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

Chithrzschi astucior

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Chitrzy versipellis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 68:

Bocz sye sda yako pravy volek, alyecz yesth chitrzi pacholek

c. 1483, Satyra na leniwych chłopów, line 26:

Zaprawdę nie jest to igra dziecięcia, ale chytrość czarno księska albo chytrego djabła

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 139:

Ju dasz... rzekł ku Żydom:... Dobrze baczyć ma cie, kiedy ji imiecie, aby wam nie uciekł..., boć jest barzo chytry

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 616:

Judasz... rzekł ku Żydom:... Ktoregoż ja całuję, tenci jest, dzier<ż)cie ji a wiedźcie mądrze, boć jest barzo mądry a barzo chytry i ci łacwie może sie sk[r]yć i wynidź z waszych ręku

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 617:

Przydawa syą..., ysze dworzanye... albo gynszy, ktorzykole... przed sądzą naszego pozywayącz, chytrze a rozmagite szaloby wymyslayą dla vcząszenyą strony a potąpyenya: przeto... vstawiamy, aby... czy, ktore pozową..., dobre a dluge ymyeli rozmyslenye na odpowiadanye przed sadem, aby takymy chytrosczamy abo chytrzymy szalobamy nye byli przechytrzeny

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, pages 14–15:

(attested in Lesser Poland, of people or things) cunning; insidious; deceptive

Przewyszasch... Samsona mocznosczya, Salomoną madroszczya..., Owydyvsha chythra myloszczya

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:

Zamysla chitrego de industria

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 34:

Chitrzi versutus

Chydrszy prudenciores

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 173:

Su knię miał chytrej roboty, ktorąż jemu była dziewica Marja utkała. Ta istna rosła i s ciałem Jesusowym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 159:


chytrość

Polish: chytrość

Silesian: chytrość

Inherited from Proto-Slavic *xytrostь. By surface analysis, chytry + -ość. First attested in the 14th century.

Chitroszczamy astuciis

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 86:

Potrzeboual[a] rosmaitego sdracze, wielkego chittrcza chitroscz, sklamalaby depoposcerat multiformis proditoris ars, ut artem falleret

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

Kv zathworzenyv gygraczom kostek sloscziwey chytrosczy... vstawyamy, aby nygeden... zyemyenyn nasz z czvdzozemeczem... kostek nye gygral

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 45:

Chitrosczy a lsczywosczy przewrothnych lvdzy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

Ale ysze taczy zlosnyczy kv odpyranyv swey zlosczy wząly sobye w obyczay myeszkacz w myesczech abo we wsyach, gdzesz to by syą nyemyeczskym prawem odpyraly, a tako cząstokrocz swą chytrosczą od smyerczy wychodzą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 33:

[I]sze chytroscz[ą] kosteczna, slyachtą myedzy sobą spywszy syą, geden drvgemv na kosthkach na zaklad pyenyadzy dawa a zasyą zyskvge

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 36:

Chitrosczamy astuciis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 53:

Jako ya s Marczynem, Pyothrem... zadnym *duchem zazzenym any smova, any chytroszcza na schkoda Szwyanthczina nye zaprzaly any zatagyly przyvyleya korzennego

1908 [1474], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 30:

Dolus... est [es] calliditas mentis uel astucia proprie chytroscz et pertinet ad mercatores... Quia mercatores dolando id est ornando verba sua minuunt precium eis et hoc modo vlg. potest dici llszywoscz

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 77v:

Dolus... est calliditas mentis uel astucia proprie *cchitroszcz et pertinet ad *marcatores... Quia *marcatores dolando id est ornando verba sua minuntur precium eis et hoc modo potest dici lesczyvoscz

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 59r:

Dolus... est calliditas mentis uel astucia proprie chytroscz et pertinet ad mercatores... Qui mercatores dolando id est ornando verba sua minuunt precium rei et hoc modo potest dici lsczyvoscz

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 69v:

Dolus... est caliditas mentis vel astvcia et proprie chitroscz et pertinet ad *marcatores... quia mercatores dolando id est ornando verba sua minuunt precium rei hoc modo vlg. potest dici licznoscz

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 53v:

Dolus chitroscz lsciuoscz

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Astutia arglistikeyt chytroscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 15r:

Bez chytrość Antypatrową lepak synowie Herodowi... byli podeźrani ojcu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 103:

Przez chytrość djabła ninie jest jęt rodzaj człowieczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 165:

Djabeł ni ma we mnie ni jednej mocy, wszakoż będzie przeciw mie ukazować swoję chytrość

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 167:

Pokusami swemi będzie mię kusić a jego chytrością przyprawi mię ku śmierci

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 168:

Spytał jego o uczennikoch... Ale to mówił na chytrość, jakoby chcąc ji karać o wymyślanie nowych rzeczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 677:

Owa ten nas chce skazić swoją chytrością czarnoksięską

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 139:

Zaprawdę nie jest to igra dziecięcia, ale chytrość czarnoksięska albo chytrego djabła

Snadzieś nawykł nauką czarnoksięską i chytrością

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 140:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) cunning, slyness

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland

Cchitroszcz, lesczyvoscz dolus

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Przydawa syą..., ysze dworzanye... albo gynszy, ktorzykole... przed sądzą naszego pozywayącz, chytrze a rozmagite szaloby wymyslayą dla vcząszenyą strony a potąpyenya: przeto... vstawiamy, aby... czy, ktore pozową..., dobre a dluge ymyeli rozmyslenye na odpowiadanye przed sadem, aby takymy chytrosczamy abo chytrzymy szalobamy nye byli przechytrzeny

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 15:

Dla ktorey chytrosczy chczem, aby odtychmyast nasze vbostwo nye zdradzono, ale ktori gedno tho sluszebnyk vczyny, tedi gemv licze ma bycz przezszono

O pozwanyv nyerzadnem... Aczby naszy dworzanye... pozwany... nyenawysczyą abo chitrosczą, tedy nye mayą odpowiedacz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 50:

Chitroscz lsciuoscz dolus

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) trick, deceit

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

Vsta moia molwicz bødø mødroscz, a mislene sercza mego chitroscz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 3:

Przes chitrosczy iners

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

Chitroscz tam subtilis responsio

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 333:

Chitrosczy a. opatrnosczy astucia

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 66:

Chitroszcy versucias

1885-2024 [XV med.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 73:

Chitrosczy versucias

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 75:

(attested in Lesser Poland) prudence; foresight


wiotchy

Polish: wiotki

Bødzecze gescz vzitki stare esz do dzewyøtego lata, asz syø y narodzi novego, bødzecze gescz wyotche (donec nova nascantur, edetis vetera)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 22:


ćwiek

desctree

Polish: ćwiek
→ Belarusian: цвік (cvik)
→ Samogitian: cveks
→ Ukrainian: цвях (cvjax)

Borrowed from Old High German zwec. First attested in 1461.

Pro clavis ferreis al. czwyeky XI scotos

1878-1889 [1461], Archiwum Komisji Historycznej, volume XI, Krakow, page 491:

Czwek pimpula

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 8:

*Pimpula czwek

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

Pirgus czwyek vel sdzolkle myąszo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 101r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) stud, brad, hobnail

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


wrzemię

Inherited from Proto-Slavic *vermę. Displaced by czas.

vkake uremø ſg͑ſıl

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, pages Fl 20, 9:


rzezać

Polish: rzezać

On krol szyln[y]m gnewem gest na szobe swe odzene rzaszal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173a:

Nad vmarlimi nye *bodzecze rzazacz (non incidetis) czala swego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 28:

(attested in Lesser Poland) to cut, to slice

Aszasz nye czytal..., yako panny mordovano,... nago szwloczono... y pyrszy rzeszano?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 488:

(attested in Masovia) to cut off (to remove by cutting)

Koyn szywy nye rzezany

1894 [1500], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 286:

Sculptilis et hoc sculptile, est imago in lapide sculpta rząząny

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 89:

(attested in Greater Poland) to engrave, to carve


czarnoksiężnik

Polish: czarnoksiężnik

Silesian: czŏrnoksiynżnik

/t͡ʃʲɒrnɔkɕæ̃ʒʲnik/

From czarny + -o- + księga + -nik. Calque of Old Czech černoknižník. First attested in the 14th century.

Ad vnum nigromaticum carnoxosnika

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 102a:

Sortilegi vel czarownycze, cuglarze, *guszlinczy, initiatores vel czarnoks[ięż]nyczy, qui sortilegiis vel nawązow utuntur

1908 [1433-1434], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 6:

Czarnokzasnik magus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Czarnokssząsnyczy magi

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 363:

Uczynyly takyesz *czarnokszyosnyczy z swymy czary, abi wiwyedli ploszczycze, y nye mogly søø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 18:

Czarnokszasnyk[n]a mago

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 178:

Magus eyn gauckler oder eyn warsager cząrnoxąsznyk

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 78v:

Niektorzy syna boże[go] ji być mienili, a... drudzy doświadczali, by był czarownik albo czarnoksiężnik, mieniąc, iże nawykł w Eipcie czarnoksięstwa

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 121:

Vydze, yzesch czarnoxyąsnyk albo dyabel, albo schatan, albo obluda, albo nyektore boskye vydzenye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 129:

Weźmiemy czarnoksiężnika przeklętego, bo wiele miedzy nami czyni mężobojstwa... Rozmaite ten czarnoksiężnik grzechy uczynił, a ninie nam naszego syna zabił

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 132:

Jesus uczynił głos rękoma klaszcząc... K temu głosu ony obrazy ożywą... Poczną mówić niektórzy: Albo jest syn boży, drudzy rzekli, iże jest czarnoksiężnik

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 137:

Rzekl: Thabyta, wstan, kaza tobye, a ozyvy, a vyedz, yze czvdo boze v tobye stalo szye. To yest bylo pevne vkazanye [prawego] smarthvychvstanya, bo y czarnoxyaznyczy martve krzescha

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 296:

Miłościwy królu Herodzie,... tego wimy, iżeć jest prawy czarnoksiężnik i czarownik, złych duchów ma towarzystwo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 798:

Jeden czar[no]księżnik... zwiod niektóry lud w galilejskiej ziemi i szedł s nimi na puszczą, aby jemu ofiary ofiarowali jako bogowi

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 802-803:

De uno *czarnogly [...] fuit unus czarnog

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 373:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) magician, wizard


zapowiedź

Polish: zapowiedź

Inherited from Proto-Slavic *zapovědь. By surface analysis, deverbal from zapowiedzieć. First attested in 1396.

surf

Czo pobral Micolay Michalowi gego ymene, to pobral s prauem, ysz czangnøl szeme (leg. z ziemie) pres [za]powecz

1967 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 31, Kościan:

(attested in Greater Poland) verbal ban (utterance not allowing someone to perform a particular action)

Czo Kusz pobral Maczkoui sledze, to pobral po krolewi szapouedzi Prziborofszkemu Janowi

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 191, Poznań:

(attested in Greater Poland) verbal prohibition (utterance not allowing someone to use something)

Gdy ktho od wasz przyszyasznykow chcze kv szwyadeczthw (leg. świadectwu) o wszdanye roley albo o wwyazanye, albo o zapowyedz (ab introductione hereditatis, resignatione, arrestatione)..., yako wyelye maczye wszyacz za tho?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 102:

(attested in Greater Poland) seizure for securing one's claims; demanding official seizure to secure one's claims

Nobilis Zaszow[ski]... scultecie in Bukowsko inferius postulavit a domino subiudice... ad inhibicionem al. *zapoyedz

1868 [1468], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VI, page 54:

(law) act of filing a claim against something

Zophia... et Katherina... per ministerialem... de iure additum ad arestacionem al. na zapowyecz super dominum iudicem et subiudicem Haliciensem, ut non admitterent reformacionem et introductionem ad librum... partem ipsarum maternalem

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 368:

act of denying, rejecting; not giving; act of invalidating

Zapowyedz krolewska interdictum regium

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 265:

Byskvp... flozy (pro slozy) zapowyecz lyvbo interdicht (tollet interdictum) prawem polozoni, tho gest othpusczi wspyewacz y... wrzanth cirkevni czynycz yako pyrzwey

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

(Christianity, attested in Masovia) excommunication

Bannum regium gayny szand vel zapovyecz krolewszka gaynego szandv

[c. 1455-1460], Wokabularz łacińsko-polski, page 527:

court; announcement of royal court judgements


poćbiega

poćbiega m animacy unattested (canonical)

/pɔd͡ʑbʲɛɡa/

/pɔd͡ʑbʲɛɡa/

Poczbyega vagus

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:


sirszeń

Polish: szerszeń

Silesian: siersiyń

Wipvscylem przed wami szirszenye (crabrones)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 12:


nieściora

Fideiubebat pro meis nyesczori dictis

1897 [1399], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 4635, Łęczyca Land:

Nesczor[a] nurus

1877-1881 [1475], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 301:


nieć

nieć m animacy unattested (canonical)
nieść (alternative)

Necz nepos

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 190:


świeść

Inherited from Proto-Slavic *svьstь, *svěstь.

Clemens..., fideiussor pro domina Beyata uxore sua, et pro Praxa ac pro [omnibus] aliis sororibus uterinis eiusdem... Beyate, vlg. za sswesczy swe

1856-1870 [1403], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1014:

Yako pan Pyotr... nigdy nye bil opyekadlnykem panyey Margarzathi, swe swyesczi

1974 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 729, Kalisz:

(attested in Greater Poland) relative, in-law


szurzy

Iwasko... debet stare circa Fedkonem, *swrzimw swego

1868 [1442], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 106:


jątrew

Polish: jątrew (archaic)

Inherited from Proto-Slavic *ętry. First attested in 1394.

Item Vincencius... resignavit et dedit coram judicio regali omnia debita sui fratris Sandziwogii pie memorie, iantrwy sue, domine Hancze, sibi penitus nichil reservando

1887, 1889 [1394], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1857, Poznań:

(attested in Greater Poland) sister-in-law (brother's wife)

Yantry nurus

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 496:

(attested in Greater Poland, Masovia) daughter-in-law (son's wife)


wnęka

Tey dzewcze sø rzekly Ada, dzewka Elomowa, wnøka Etheowa (filiam Elon Hethaei)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 2:

female equivalent of wnęk (“granddaughter”)


wnęk

zlw-opl-noun

wnęk m animacy unattested (female equivalent wnęka)

wnęk m animacy unattested (canonical)
wnęka (feminine)

Inherited from Proto-Slavic *vъnukъ with secondary nasalization.

Nye chczyalesz my dacz mich dzewek a mich wnøkow (filios meos et filias) poczalowacz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 28:

Heduigis totam medietatem opidi... Ottoni, filio Wincencii..., wnanconi suo ordinando, ... assignauit

1856-1870 [1403], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 965:

Heduigis... duas villas... Ottoni et Heduigi, wnancom suis,... assignauit

1856-1870 [1402], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 881:

Wnąky nepotes (semen benedictorum domini est et nepotes eorum cum eis Is 65, 23)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 205:


śpiech

Negocium est actus alicuius rei kvpya vel spyech

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 99:

(attested in Greater Poland) negotiation, business; actions

Frequencia tatitum bez przestanya conam spyechy

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 189:


płet

płet m animacy unattested (canonical)
płta (alternative)

Sine impedimento per fluvium Wysla cum struibus et ligaturis lignorum, que plty dicuntur, cum quibuscunque mercanciarum generibus oneratis... in Thorun... poterint se transferre

1856-1870 [15th century], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, number 167:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Plet naulum

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 151:


świerzepa

Polish: świrzepa

świerzopa (alternative)
świrzepa (alternative)

Pro quibus obligatus est solvere et dare equam al. *swyeszopa stadna

1868 [1494], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 521:

Yako paropczy wyprzagaly moy koyn, tako szye wy[e]rwye... y rzvczyl szye od swey swyerzepy na gego koyn

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 105, 1:


zdeb

zdeb m animacy unattested (canonical)
steb (alternative)
step (alternative)

Cirogrillus, sabellio steb

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) wildcat


śćbło

Polish: źdźbło

Bosze moy, polosz ge... iaco sczblo (stipulam) przed liczem wyatra

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 82, 12:

(attested in Lesser Poland) stalk, culm of a plant

Fastuca pasdzorko, sczblo (quid autem vides festucam in oculo fratris tui et trabem in oculo tuo non vides?)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 262:

(attested in Greater Poland) crumb, piece


reż

desc

Polish: reż, resz, res, rez (Middle Polish)

Silesian: reż, res, rez

Inherited from Proto-Slavic *rъžь. First attested in 1386

Eze Adam ne ucradl Falkowi dwu kopu rzi

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 60:

Jaco mi Jacub pobral szeszdzesant kop rszi

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 93, Poznań:

Czo Jakub na me szaloual o pencz sczwirczen rzy,[…] temu trzi lata minola

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 180, Poznań:

Iaco praue Stasek do swego pana ne snosil dw copu psenice ani dw copu rsi […]

1888 [1397], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 115:

Jaco Czewley ne sdzyl Maczegewy a ne zwonl brogu rszy

1967 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 131, Kościan:

Isz Stroszin ne sslal do Climanta, chczancz mu resz zaplaczisz, czso mu pogorzala

1967 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 291, Kościan:

Yaco mne wynowat Ian […]nacze grossa y grziwnø za *rosz

1920 [1409], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1359, Płońsk:

Jako czso my prawo skazalo panu Barthossewi zaplaczicz resz

1967 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 616, Kościan:

Yako Mycolay[…] ne byl wynowat pączy grzywen za brog rzy

1959 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1197, Poznań:

Jaco my pan Jandrzich[…] winowat[…] maldr rszy

1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1354, Kościan:

Jsze yakosz nass pan Stanisław obszalowal, bychom wsząly iego resch w brodzech Eze Adam ne ucradl Falkowi dwu kopu rzi

Czo Jakub na me szaloual o pencz sczwirczen rzy[…], temu trzi lata minøla

Frumentum, siligo dictum reż

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4802:

Resz siligo

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 943:

Resz frumentum

1900 [1475], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3064:

Siligo […] quoddam genus tritici korn resz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 125r:

(attested in Greater Poland, Masovia) rye


pierwy

zlw-opl-adj

pierwy (comparative pierwszy, superlative napirwszy)

pierwszy (comparative)
napirwszy (superlative)

desctree

with addition of the comparative ending <i class="Latn mention" lang="pl">-szy</i>

⇒ Polish: (with addition of the comparative ending -szy) pierwszy, pierwy, pirwszy, najpierwszy, najpirwszy, napierwszy, napirwszy, pierszy, najpierszy, najpirszy, napierszy, napir (Middle Polish), piersy (Near Masovian), pirszy (Middle Polish, Przemyśl)
→ Belarusian: пе́ршы (pjéršy)
→ Ukrainian: пе́рший (péršyj)

Silesian: piyrszy

Inherited from Proto-Slavic *pь̀rvъ. First attested in the 15th century.


szłom

Sequitur alia expedicio Lithuaniam per eundem Climkonem cum schlomy Tartharorum

1874 [1418], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 521:


sąmnienie

Polish: sumienie, samnienie, sądnienie, sąmnienie, somnienie (Middle Polish), sumnienie (obsolete), suminie
→ Belarusian: сумле́нне (sumljénnje)
→ Ukrainian: сумлі́ння (sumlínnja)

From sąmnieć + -enie. Calque of Latin cōnscientia.

sumienie (alternative)
sumnienie (alternative)

Obye stronye nye chczącz swego samnyenya vraszycz (sine scrupulo conscientiae) dobrowolnye... o wszytky rzeczy (sc. sporne)... na nas spvsczyli

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

(attested in Lesser Poland) conscious (awareness of moral responsibility for one's actions, internal sense of the difference between good and bad)

Alye to rzekly na svym samnyenyv, nye glossem albo slovem, yedno pomyslyenym (hoc autem non dixerunt voce sed in conscientia)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 411:

Szamnyenye scrupulus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 91:

(attested in Greater Poland) scruples (moral anxiety)


cztwarty

desc

Polish: czwarty, cztwarty (Middle Polish)

Silesian: sztwŏrty

Inherited from Proto-Slavic *četvьrtъ. First attested in the 14th century.

Cztwarty psa[lm]

1901 [1391], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Brest, page 327:

Climek ne mal w Tomczine czøsczi polowice, yedno czwartø czøscz

1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 70:

Latha narodzenya bozego tysącz cztirseth trzydzesczy y czthwartego

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 74:

(attested in Northern Borderlands, Greater Poland, Masovia) fourth

attested in Northern Borderlands; Greater Poland; attested in Northern Borderlands; Greater Poland


tszczy

/t͡sʃʲt͡ʃʲiː/

/t͡sʃʲt͡ʃʲi/


swadźba

Inherited from Proto-Slavic *svatьba. By surface analysis, swatać + -ba.

Drzewyey bødzeta babye, nyszly swadzbi s nymy doczekacye (quam nubatis)

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 13:

Trawyenye a szwadzby kosthowne (nuptiae sumptuosae) skoda bez vzythka

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Napelny tydzen dny tey to swaczbi (copulae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 27:


togodla

Preto ize ne ymal w suem narodeny, gdebi suø g[łowę podkłonił], togodla pred uolem a pred oslem v yaslkah s[ię położył]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 30:

Bo deuicha Maria az pelusek dobrih […] ne ymala, a togodla gy ue zle hustky ogar[nęła]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 32:

A togodla i[ż boga nie chcą uź]rech, ... preto prez [ślepego] […] dobre sø znamonuiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 18:


barzo

desctree

Polish: bardzo, barzo (Middle Polish or Central Greater Poland), bardzoj (Podegrodzie)
→ Kashubian: (through Middle Polish) barzo
→ Slovincian: (through Middle Polish) barzô
→ Ukrainian: ба́рдзо (bárdzo)

Silesian: bardzo, barzo

From barzy + -o. First attested in the 14th century.

A cdiszcy vøcz ten tho gisty czeszarsz tho vydzene y ten tho dzif gestcy gy on bil vsrzal, tedycz vøcz gestcy szø on bil themu barszo dzyuoual

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Iako barzo milowalem zakon twoy, panie (quomodo dilexi legem tuam, Domine Psal 118, 97), wszego dnya myslenie moie iest

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 35b:

Tako barszo adeo

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 492:

Timy sloui mødresc faly... Nicolaia [z sk]utka duoiakego barzo znamenitego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page bv 40:

A tako vøcz gego mila matuchna, gdiszcy gest gy ona bila porodzyla, tedycz vøcz ona gest bila k nemu barszo laskaue mouila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Summe barzo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 133v:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) very

Vsliszal bog y wzga[r]dzal y ku niczemu przinosl barzo Israhel (ad nihilum redegit valde Israel)... y dal w *ioczstwo czescz gich y czudnoscz gich w *rocze neprzyaczelowi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 65::

Ruta est quedam herba raute et est calida et sicca in tercio gradu dobre zyele czysczy oczy barzo vyelye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 117:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) completely, entirely

Palce miał wielebne, długie a barzo złączone (longi, generosi, bene iuncti)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

A tak barzo y richlo powstanye przecziw wam gnyew bozi (cito atque velociter consurget... furor domini)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 16:

A gdy szyą mv szyn narodzyl, ... then byl oczcza barszo lepszy

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 36:


czysło

Inherited from Proto-Slavic *čislo. By surface analysis, czyść + -dło. First attested in the 14th century.

Ziawon vczin mne, gospodne, konecz moy i czislo dnow mogich (numerum dierum meorum), ktore iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 6:


oczrzedź

Middle Polish: otrzedź

/ɔt͡ʃʲr̝ɛ(ː)t͡ɕ/

/ɔt͡ʃʲr̝ɛt͡ɕ/

/ɔt͡ʃʲr̝et͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic. Cognate with Russian о́чередь (óčeredʹ).

Vstawyami, abi kv myestczv slvchanya rzeczy... nye podlug dostoynosczi persoon any podlug wyelkosczy albo *mnyeyszoczy rzeczy, alye podlug oczrzedzy szą prawvyaczich (sed secundum ordinem litigantium, Dział 12: ale podlug vrzadv poszywayączych) tylko powod a sąmperzs... wyslvchany a othprawyeny mayą bycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

(attested in Masovia) order, sequence, succession


bydlić

Borrowed from Old Czech bydliti. By surface analysis, bydło + ić. First attested in the 14th century.

Me (pro ne) bødze bidlicz (non habitabit) pozrzod domu moiego, ien czini pich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 100, 9:

Wibral iesm odrzuczon bicz w domu boga mego wøczey, nisz bidlicz w przebitczech grzesznicow (habitare in tabernaculis peccatorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 11:

(attested in Lesser Poland) to dwell, to reside, to live

Czin dobre y bidli na weki wekom (et inhabita in saeculum saeculi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 28:

Blogoslawony pan s Zyon, gen bydly w Gervzalem (qui habitat in Jerusalem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 21:

Prawi bidlicz bødø na zemi y przebiwacz bødø na weky wekom na ney (iusti... hereditabunt terram et inhabitabunt... super eam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 31:

Oddalil iesm se *beszocz y bidlil iesm na pusczi (mansi in solitudine)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 7:

Wszysczy szwyaczy..., nam grzesnim spomosczye, bysmy s vamy bydlily

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to stay, to live

Mimo to wszytko aże do tego czasu albo wieku, jenże wszytki grzechy może przyjąć, w zakonie bydlił (propterea usque ad hanc aetatem, quae omnia solet capere peccata, in legis observatione permansit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 187:

Chitrze bydlą s pany kmyeczye

c. 1483, Satyra na leniwych chłopów, line 1:

to live according to some laws, to act, to behave

Bądzely ten sbyek... groszy czynyl poszedzączim rolą kakekole, pan, poth ktorym bidly, ... prawo... ma vczynycz (dominus, sub quo degerit, ... ius... poscentibus ministrare)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 80:

(attested in Masovia) to be a serf to [with pod (+ instrumental) ‘to whom’]

Gdy ktho bydly w nagyemnym woytowszthwe

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 74:

(attested in Greater Poland) to hold an office


trzosło

Pro eo, quia eadem tua familia... receperunt Petro duo vomera al. dwa lyemyescha cum ferris aratrorum al. s tr[z]oszly

1868 [1466], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 508:

Przeklool obv spolv, møza tesz y zonø, przesz gich trzosla (in locis genitalibus)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 8:

(in the plural, anatomy) lower abdomen, reproductive organs


żdać

Szdal gesm zbawena twego (exspectabam salutare tuum), gospodne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 118:

(attested in Lesser Poland) to wait; to await


żwać

Polish: żuć

Tak sgladzi ten to lvd wszistek..., kakos iest obykl wol bile szwacz asz do ko[r]zenya (herbas usque ad radices carpere)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 4:


suć

Polish: suć (obsolete)

Silesian: suć

Jaco thy copcze... szø s prawem szuty y s prawa wiszly

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 535, Kościan:

(transitive, attested in Greater Poland) to heap, to strew

Pro tribus crinalibus al. bramky de margarithis al. suthe

1868 [1496], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 271:


bluć

Inherited from Proto-Slavic *bľьvati. First attested in c. 1500.

Blvcz vomere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Vomere blvcz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 147v:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) to vomit


mnieć

Middle Polish: mnieć

Mnyssly ty, panno, bych byl mal?

1934-1935 [XV century], Mikołaj z Koźla, edited by Roman Jakobson, Slezsko-polská cantilena inhonesta ze začátku XV století, Koźle, Wrocław:

(attested in Silesia) to think, to suppose

Bo prze czyę morzymy szye wszytek dzyen, mnyano nas (aestimati sumus) yako owcze pobyte

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 43:

(attested in Greater Poland) to consider, to look upon, to regard, to think (to be of the opinion that)

Nemo nostrum parvipendet, leko mnecz, oracionem suam

1956 [mid XV century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 38:

(attested in Silesia) to disregard, to make light of, to slight


kwiść

Inherited from Proto-Slavic *kvisti (stem *kvьt-).

Ona ysta svcha laska pvsczyla odrosly y kvytla (pullulavit frondibus et floribus)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 32:

Kwtøcza rosza wyborna, mathuchno bosza (florens rosa, mater domini speciosa)!

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 227:

Kwiscz bødø (florebunt) z masta iaco syano zeme

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 71, 16:

(attested in Lesser Poland) to bloom, to blossom (to be covered with flowers; to develop; to flourish; to grow luxuriantly)


drać

Inherited from Proto-Slavic *dьràti. First attested in 1396.

Obyczay byl zydovsky, kyedykoly vslyschely krzyvdą boską, tedy nathychmyast drapaly na sobye odzyenye, a przeto ten Cayphasch dzyerze na sobye odzyenye, aby thym vyathscha y czyasschą vyną vkazal namylszego Iesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 725:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Nykt przez czygey woley czvdza rzecz ma dracz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 35:


pławać

Plawal ferebatur (porro arca ferebatur super aquas Gen 7, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 8:

Fluctuantes, plavayuncze, uel instabiles (ut iam non simus parvuli fluctuantes et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum Eph 4, 14)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:


ić

zlw-opl-verb

ić impf (determinate, perfective pójć, indeterminate chodzić)

pójć (perfective)
chodzić (indeterminate)

Polish: iść (through regularization)

desc

Silesian: iś, iść (through regularization)

Inherited from Proto-Slavic *jьti. First attested in the 14th century.

+obj

:za(acc)<for/to what/who (usually a body of water)>

:za(ins)<behind what/whom (i.e. following)>

:zo(acc)<after/for what (taking care of what)>

na (+ accusative) ‘onto what’; przez (+ accusative) ‘through what/whom’; with instrumental ‘what path’; przeciw (+ dative) k (+ dative) dative ‘to whom’; imo (+ accusative) ‘around what/whom’;

to go; to move; to walk [with na (+ accusative) ‘onto what’; or with nad (+ accusative) ‘to above what/whom’; or with po (+ accusative) ‘for what/whom’; or with pod (+ instrumental) ‘under what/whom’; or with prze (+ accusative) or przez (+ accusative) ‘through what/whom’; or with przed (+ accusative) ‘to in front of what/whom’; or with w (+ accusative) ‘into what/whom’; or with za (+ accusative) ‘for/to what/who (usually a body of water)’; or with miedzy (+ instrumental) ‘between whom’; or with przed (+ instrumental) ‘in front of what/whom’; or with blisko (+ genitive) ‘close to what/whom’; or with za (+ instrumental) ‘behind what/whom (i.e. following)’; or with z (+ instrumental) ‘with whom’; or with na (+ locative) ‘on what’; or with po (+ locative) ‘along what’; or with w (+ locative) ‘in what’; or with zo (+ accusative) ‘after/for what (taking care of what)’; or with instrumental ‘what path’; or with do (+ genitive) or przeciw (+ dative) or k (+ dative) or dative ‘to whom’; or with od (+ genitive) ‘away from what/whom’; or with około (+ genitive) or imo (+ accusative) ‘around what/whom’; or with podle (+ genitive) ‘near what/whom’; or with z (+ genitive) ‘off/out of/from what/whom’; or with po (+ dative) ‘around/about what area’; or with miedzy (+ accusative) ‘to between what/whom’]

to invade [with na (+ accusative) ‘whom’]

Descz nie szedł.

(of phenomena, things, etc.) to go (to take place; to flow; to move, physically or metaphorically)

(of paths, etc.) to go, to trail, to stretch

to follow, to ensue, to take place, to occur, to happen [with po (+ locative) ‘after what’]

(impersonal) to have in mind [with o (+ accusative) ‘what in mind’ and dative ‘subject’]

(impersonal) to be in the air, to look like [with na (+ accusative) ‘what is in immnent’]


śpiać

Tego psalmu spyal na poly a tu y przestal

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 105:


śmierny

Yde tobe crol smerny na to, izbi ty ne buial, izbi onego buynego crola dyabla ne nasladoual

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 38:

Sliszcze, smerni (audiant mansueti), y weselcze se!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 2:

Kto yako gospodzyn bog nasz, gen... smerne (humilia) wydzy na newe y na szeme

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 112, 5:

(attested in Lesser Poland) humble, meek, patient (characterized by gentleness and humility)

Smyernemv parco (somnus sanitatis in homine parco Ecclus 31, 24)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 170:

(attested in Greater Poland) moderate in eating and drinking

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Czyebye proscha... przez szmyerna dobrotha dvcha szwyanthego, genze prze thwoya dobrota szmyerna oczysczyl czye y oszwyanczyl

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, pages 72-73:

humble, meek, patient (characteristic of humility and gentleness)

Item fuerunt pacifici smerni (Mat 5, 9)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 157a:


człowieczstwo

/t͡ʃʲɫɔvʲɛt͡ʃʲstfɔ/

/t͡ʃʲɫɔvʲɛt͡ʃʲstfɔ/


wszemogący

/fʃʲɛmɔɡɑ̃t͡siː/

/fʃʲɛmɔɡɑ̃t͡si/

From wsze- + mogący. Calque of Latin omnipotēns.

Ta to sloua tec to ocec suøti Sy[meon powiada na i]mø bogu ochchu usemogøcemu

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 7:

Gospodzyn yako møsz boyvyøczy, wszemogøczy (omnipotens Ex 15, 3) ymø gego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 4:

(Christianity, of God, attested in Lesser Poland) almighty, omnipotent


czyść

Middle Polish: czyść

Inherited from Proto-Slavic *čistì. First attested in the 14th century.

Y wszedl krol do domv boszego... y czedl (legitque)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 2:

Iaco ten list wsdawni, czosz Ianowi Lukowskemu wsdana Goslina y Bodussowo, tenesmi cztli y ten list sprawne wyszedl. Alij: Iacosmi vidzeli y sliszeli, kedi czczon y sprawne wyszedl

1902 [1409], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 374:

A ginako tego zapissa albo compromissam nye widal, gedno yakom gy z minuti przet krolem czedl

1874 [1420], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 460:

Panye bosze..., racz przeszegnacz then lud wszystek na thych *czangach czthanczy

1885-2024 [1454], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 758:

Cce sø taco ue Kxøgah sødskih

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 4:

Jesus... rzekł im: ... Aniście czli o wstaniu s martwych (de resurrectione autem mortuorum non legistis Mat 22, 31)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 414:

Czthą w yednich kszagach o nym, ktho chcze szluchacz, yą powyem

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 9:

To czcze szan w kzangach kro[n]yk rzymskych

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2151:

Takoż uczynił sie Archalaus markrabią, a grabią nigdy nie postał. Tegodla kiedy ji chcesz margrabią (cum ergo eum legeris monarchum fuisse), rozumiej, iżeć był dziewięć lat przy tego ojcu podług domnimania pospolnego luda

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 116:

Nygdy nye badze czczono, aby sze kyedy vkazal nunquam... legitur apparuisse

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 261:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to read [with accusative ‘what’; or with z (+ genitive) ‘from what’; or with na (+ locative) ‘on what (page)’; or with w (+ locative) ‘in what’; or with o (+ locative) ‘about what’]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


czso

co (nominative singular)
cso (nominative singular)
czso (nominative singular)
czego (genitive singular)
czemu (dative singular)
co (accusative singular)
cso (accusative singular)
czso (accusative singular)
czym (instrumental singular)
czem (locative singular)
czym (locative singular)
co (alternative)
cso (alternative)

Etymology tree
Proto-Indo-European *kʷísder.
Proto-Slavic *česo
Old Polish czso
Inherited from Proto-Slavic *čьso, genitive case of *čь and *čьto. First attested in the 14th century.

etymon

relative pronoun; that what..., which, that


czso

subordinate clause
subordinate clause#English


czso

Polish: co

Silesian: co


mądo

Piga [...], bursa testiculorum moszna v mandu

1885-2024 [15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:


wieli

Prawda twoia iaco gory, bosze, sødowe twogi gløbokosczi wele (abyssus multa)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 6:

(attested in Lesser Poland) great, large, big (of large physical size)

Ysze brzemyą... myedzi wyelymy roszdzelyonee (inter plures divisum) lekczey bywa nieszono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 23:

(attested in Masovia) large, big (many in number)

Dostalasz tham vyelyey chwaly myedzy yego apostoly

1880-1894 [XV p. post.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 147:

Yacosm byl nemoczen Welą Nedzela prawą nemoczą hy spowadalem za

1959 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1222, Poznań:

(attested in Greater Poland) big (of great importance; grave)

Archiepiscopus ergo puerum... suscipiens ac confirmacionem sacri crismatis ei tribuens Adalbertum vlg. wyelly Voyczech... apellauit

1885-2024 [XV med.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 59:

(attested in Lesser Poland) Possibly a corruption of wielki.


lić

Polish: lić

Podzwigly rzeky licz swoiø (elevaverunt flumina fluctus suos Psal 92, 3)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 124b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) billow, current, torrent


lić

Povyemlycz annunciavero (si adnuntiavero tibi, nunquid non interficies me? Jer 38, 15)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 101:

(emphatic) Introduces a conditional clause; if

Vybyerzczye vy mazov lepsych a mocznyeyschych dvanasczye, dayczyez ym dzyerzecz choragvye. Tedy vyącz vzre[ly], schylyąlycz szye samy od szyebye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 756:

(emphatic) interrogative particle: introduces a yes-no question; whether


leść

Iegosz pocløcza vsta pelna sø y gorzcosci, y lscy (dolo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 28:

(attested in Lesser Poland) guile, cunning


czrześnia

/t͡ʃʲr̝ɛɕɲa/

/t͡ʃʲr̝ɛɕɲa/


chrzbiet

desc

Polish: grzbiet, chrzybiet (Near Masovian, Far Masovian), chrzybiec (Kociewie, Malbork)

Silesian: rzbiet

Inherited from Proto-Slavic *xrьbьtъ. First attested in the 14th century.

chrzebiet (alternative)
chrzebt (alternative)
chrzybiet (alternative)
grzebiet (alternative)
grzebt (alternative)
krzebiet (alternative)
krzebt (alternative)

Poloszil ies zamøty na chrzepcze naszem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 10:

Acz spacz bødzecze medzi dwema zaconoma, perze goløbe posrzebrzone a posladcowe chrzepta iego w bladosci zlota

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 14:

Na chrzebcze mogem kowaly sø grzeszny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 128, 3:

Alle ty wytargl gesz dvszø moyø, aby ne zghynala, porzvczyl [jeś] za *chirzybet twoy wszytky grzechy moge

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ez 11:

Christus in cruce pendens, dorso, chrzebthem, pendebat ad orientem

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 266:

Uszrzysz chrzbyet moy, alye oblyczya mego wydzyecz nye *bøødzyesz moocz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 23:

Ran chrzebyet nyeprziyaczol gego

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 11:

Odwrocyly twarzi ot stanu pana boga naszego y obrocyly gemu chrzbyet

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 6:

Chrzeptem *dorstitenus

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:

Jaco ya nye sbil Mikolaya gwalthem anym yemu zadal ozmy ran: czthyrzech synych za crzebyeth et czth[y]rzech othworzysthych krwawich

1879 [1478], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXVI:

Intulisti sibi yiolenter in capite ipsius ąuatuor yulnera cruenta al. krwave et quinque livida al. szynye in dorso ipsius al. na chrzbyeczye

1868 [1498], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 360:

Odwroczyl od brzemyon chrzbyet yego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 80, 6:

Dorsum a durus quasi dursum eyn ruck chrzybyeth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 42v:

Gibbus ną chrzypczye garb

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 57v:

A ony nathychmyast vzyavschy y y zvyązaly yemv rącze opak na chrzybyet

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 701:

A vzryavschy rące mylego Iesucrista y zvyazaly y opak na grzyebyeth

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 710:

Yego svyate rącze zvyazaly opak na grzebth, aby ym Pylat vyerzyl a prze wschytkey zaloby yzby gy vmorzyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 750:

Czczyenye o tem, yako odvyazawschy y y obroczylv krzeptem ku slupy. Gdyz y tako okruthnye... vbyczovaly na grzebyeczye..., odvyazaly gy od slupa a obroczyvschy gy grzebyetem ku slupv y vzyąly yemv rącze opak

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 819-820:

O tem, yako vtore byczovaly mylego Iesusza obroczyvschy gy krzebyetem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 821:

(Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) back (rear side of the torso from the nape to the small of the back)

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland


kować

Polish: kuć

Na chrzebcze mogem kowaly sø grzeszny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 128, 3:

Then falszerz nye kowal thych pyenyadzy falszywych

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 39:

(attested in Greater Poland) to mint coins; to forge coins

Yaco na ftore postawene... yego *dzloweka ne cowal ane go na ranki dal

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 760, Poznań:

(attested in Greater Poland) to manacle, to shackle


jedność

Polish: jedność

Silesian: jedność

From jeden + -ość. First attested in 1420.

Eze we wschem stworzenyu zawszde geno ss drugyem nye ma sslączenya w gednoscz, nysze casde chcze bicz za syą samo

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 246:

Idemptitas eynigkeyt yednoscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 62v:

(attested in Greater Poland) unity (state of being one or undivided)

Ymeycze twardoscz y gednoscz w pokoyv y lasky

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 64:

Zrzadzil yedna iednoscz unam facit rempublicam

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:

Yednoscz commercium

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

mutual relations, communion, being together


ociec

zlw-opl-noun

ociec m pers (related adjective ojcowski or ojcow or oćczysty or oćczyzny)

ojcowski (adjective)
ojcow (adjective)
oćczysty (adjective)
oćczyzny (adjective)

desc

Polish: ojciec, otciec, occiec, hojciec, otciec, hociec (Middle Polish), ociec (obsolete or dialectal)

Silesian: ôjciec

Inherited from Proto-Slavic *otьcь. First attested in the 14th century.

(Christianity, especially capitalized) Father (God)

father (male ancestor more remote than a parent; a progenitor; especially, a first ancestor)

general term of respect for a male; father


igrzec

Polish: igrzec (historical)

Inherited from Proto-Slavic *jьgrьcь. By surface analysis, igrać + -iec. First attested in the fifteenth century.

Joculatores pysczkowye abo gygrczy, kvglarze

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 6:


dań

Polish: (dialectal) dań

Inherited from Proto-Slavic *dȃnь. First attested in the 15th century.

Iako v mne Ian prziyøl ogroth na dan a vczeckl prawa my ne zaplacziw

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1775, Zakroczym:

A tako vøcz gescy on to bil prikasal, abycz fszeliky clouek... do Bethlehem pprzysetl bil a szobø thø to dan przynosl bil, gaszczy gest ona rzimskemv czeszarzevy dacz byla mana

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

(attested in Masovia, Lesser Poland) tax, tribute

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Barczy na pusczach albo w gymyenyv gynszego pana kmyecze trzymayącz albo prawem dzedzynnym mayącz a poth ginszim bydlącz, dany sz myodv mayą dacz (mellificia... tenentes... de tributis al. dany seu melle respondere teneantur), gysz gdyby w zaplaczenyv they tho dany byly szmvdny (si in solutione tardi exstiterint) albo placzycz by othmawyaly, tedy rzeczony pan moze ge o czynsz swoy sądzicz y cządzacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

[Czyebe] proszymi..., blogoszlaw thy danye, thy dary (te... rogamus..., uti... benedicas haec dona, haec munera)

Middle of the 15th century, Kanon mszy św., Canon missae., volume X, Błonie, page 77:

Bødzecze offyerowacz obyatø zapalnø panv, bocz iest szbor[u] a dani (et offeretis holocaustum domino: est enim coetus atque collectae)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 36:

Oczczecz za zywotha swego dzewkam swogym moze gymyenye kvpyone alybo tesz sz krolewskey dany od[r]zirzane (bona empta seu etiam ex regia donatione obtenta)... poleczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 57:

(attested in Masovia) act of granting property


pwać

Ia zaprawdø wszegdy pwacz bødø (semper sperabo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 15:

Oczi bosze... w tich, gisz pwaiø na miloserdze iego (qui sperant super misericordia eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 18:

Puace v moch boga uasego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 3:

Bo ne werzili sø w boga ani pwali sø we zbawenu iego (nec speraverunt in salutari eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 26:

(attested in Lesser Poland) to trust (to confide in, to have faith in) [with na (+ accusative)] [with w (+ accusative)] [with w (+ locative)]


łomić

Polish: (obsolete or dialectal) łomić

Iaco Stanislaw... na Andrzeow dom gwaltem ne begal ani gemu rani dal, ani domu lomil

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 88:

Lomysz mnø et stringis me ad hoc faciendum

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 153:

to stir up, to shake up (to evoke strong emotions such that the other person has cramps, shakes, etc.)

Luctabatur lomyl schą aut byedzyl (et ecce vir luctabatur cum eo usque mane Gen 32, 24)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 12:


pośrześć

/pɔɕr̝ɛ(ː)ɕt͡ɕ/

/pɔɕr̝ɛɕt͡ɕ/

/pɔɕr̝eɕt͡ɕ/

pośratnąć (alternative)
pośtratnąć (alternative)
pośreść (alternative)
pośrzatnąć (alternative)
pośtreść (alternative)

A obrocziwszi syø y sli po drodze Bazan y posrzatl (occurrit) ge Og

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 33:

Miloserdze a prawda posrzatla iesta iemu (obviaverunt sibi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 84, 11:

(attested in Lesser Poland) to encounter, to meet


drobny

Polish: drobny

Silesian: drobny

Inherited from Proto-Slavic *drobьnъ. By surface analysis, drób + -ny.

A za yutra manna przyszla, yako rossa w *okoly gich. A gdisz bila przykryla wyrzch szemye, z[ya]wyla sze gest na puszczy *drobnø rzecz (apparuit in solitudine minutum), yako kosmate, ku podobyenstwu szrzonowy na szemy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 14:

Gorącza rzecz yesth, gdy kogo wchwacza, a on kogo byye..., albo gdy naydą kradzyesz albo roszboy w yego domu..., nyszlyby thakye male rzeczy albo drobne byly, ysz gye mozono oknem wrzuczycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 49:

Persecades sunt ille parve gutte pluviales vlg. drobny desdz"

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 99r:

(attested in Greater Poland) fine (consisting of especially minute particulates; made up of particularly small pieces)


nietopyrz

nietopyrz m animacy unattested (canonical)

Polish: nietoperz

Netopyrz vespertilio

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1109:

bat (any of the flying mammals of the order Chiroptera, usually small and nocturnal, insectivorous or frugivorous)


robociądz

robociądz m animacy unattested (canonical)

/rɔbɔt͡ɕɑ̃t͡s/

/rɔbɔt͡ɕɑ̃t͡s/

*Roboczyocz plotow edificator sepium (vocaberis aedificator saepium Is 58, 12)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 96:

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Yakom ya de Katherine robothy gey roboczyądzyow szamowthor nye szegnal gwalthem

1921 [1470], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 67:


obów

Polish: obuwie

W Idumeiø wzczøgnø obow moiø (calceamentum meum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 9:


kierz

Polish: (dialectal) kierz

Silesian: kerz

A utore gy uidal Moyses ue kru polaiøcego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 16:

Jacom ya nye *pral mchv s Jacubowa krza

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2699, Warsaw:

(attested in Masovia) thickets; red bushes


wyknąć

Polish: wyknąć (obsolete)

Vynydz z moyey skoly, bocz nye trzeba ode mnye vyknącz (necesse a me doceri tu non habes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 129:

Zydovye począly szye dzyvovacz rzekacz: Yako ten vmye pysmo a nye vykl yego (non didicerit Jo 7, 15)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 432:

Czlovyecze, wstany, kazecz, a potym vykny prawdzye, mądrosczy a vyerze (veritatem disce)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 133:

Myle dzyeczyatko Iesus nye tako drzal, vyknacz (discens) chodzycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 99:

+obj

dative ‘something’; with infinitive ‘to do something’

to learn [with genitive or dative ‘something’; or with infinitive ‘to do something’]


zobać

desctree

Polish: (partially) dziobać, dziabać, dzióbać
→ Belarusian: дзю́баць (dzjúbacʹ)
→ Russian: дзю́бать (dzjúbatʹ) (dialectal)
→ Ukrainian: дзю́ба́ти (dzjúbáty)

Bil czasz, gdis zrzale iagodi godzili syø zobacz (vesci possunt)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 21:


źrzeć

desc

Middle Polish: źrzeć (“to look”), źreć (Western Kraków, Podhale, Rabka-Zdrój)

Silesian: zdrzić

Etymology tree
Proto-Slavic *zьrěti
Old Polish źrzeć
Inherited from Proto-Slavic *zьrěti (“to look”). First attested in the 14th century.

inh+

Oczi iego na vbogego zrzita (oculi eius in pauperem respiciunt)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 30:

Wesselycz se bødze gospodzyn..., gensze zrzy na zemyø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 33:

Grzy contemplatur

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 68:

Nye jrzely k nyemu non exąuisierunt

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 85:

(attested in Lesser Poland) to look, to look at


źrzeć

desc

Middle Polish: źrzeć (“to ripen”), źreć (Żywiec, Rabka-Zdrój, Podhale)

Etymology tree
Proto-Indo-European *ǵerh₂-der.
Proto-Slavic *zьrěti
Old Polish źrzeć
Inherited from Proto-Slavic *zьrěti (“to ripen”). First attested in 1471.

inh+

Rzane grona precoqua

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 25:


łaskać

Sed thaurus quando debet iugum in eum imponi, primo laskagø go, postea iugum inponitur

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 67:


ozd

Iacom y[a] Iacuszowi nowey istbi ani osdu [ni]e røczil

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 362a, Płońsk:


łoni

Polish: łoni

Inherited from Proto-Slavic *olni (“last year”).

Jako mi loni Stasszek szaplaczil ot pan[ci] grziwen grzifna a latosze niczsz

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 206, Poznań:


postrobić

Borrowed from Old Czech, from Proto-Slavic *storbiti.

Mostropeni (pro postrobeni) sø (confortati sunt, Puł: poszylyeny sø), gisz gonyly *so mne neprzyacele mogi po crziwdze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 68:

(transitive, attested in Lesser Poland) to strengthen, to fix, to affix, to fasten


grędzi

Polish: grędź (rare, obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *grǫ̑dь. First attested in the 15th century.

Ale grødzy bødø Aaronowy y synom gego (pectusculum autem erit Aaron et filiorum eius)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 31:

Dzyerszecz bødøø w røcze tuk obyeti srzødzy (pro y grødzy, tenebit manibus adipem hostiae et pectusculum)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 30:


osoczyć

Polish: osaczyć

/ɔsɔt͡ʃʲit͡ɕ/

/ɔsɔt͡ʃʲit͡ɕ/

Oszoczon yeden czlowyek panv po krzywdzye y nyewynnye

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 141:

(transitive, attested in Greater Poland) to accuse, to slander


źrzały

Polish: źrzały (obsolete)

Silesian: zdrzały

Bil czasz, gdis zrzale iagodi (praecoquae uvae) godzili syø zobacz

mature, ripe (ready for reaping or gathering)


darznąć

Inherited from Proto-Slavic *dьrznǫti. First attested in c. 1450.

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Darszøc presumptuose

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 570:


skrzeczek

skrzeczek m animacy unattested (canonical)


powiedzenie

Polish: powiedzenie

/pɔvʲɛd͡zɛɲɛː/

From powiedzieć + -enie. First attested in the second half of the 15th century.

etydate

Movy svyąthy Byernath kv Eugenymv byskupv rzekącz: Tvoy myecz szvyeczky yesth snacz thve skazanye albo povyedzenye, alye nye thwa rąką ma bycz dobyt

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 639:

Tamo sø wstøpyly postaczy... w szwyadecztwo Israhel na powyedzenye (ad confitendum, Fl: na zyawyenye) ymyenyu bozemu

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 121, 4:

(attested in Greater Poland) announcing; renowning


baczyć

desc

Polish: baczyć, bacyć (Far Masovian, Lasovia)

Silesian: bŏczyć

desctree

→ Old Ruthenian: ба́чити (báčiti), ба́чыти (báčyti)

Belarusian: ба́чыць (báčycʹ)

Carpathian Rusyn: ба́чити (báčyty)

Ukrainian: ба́чити (báčyty)

→ Lithuanian: bõčyti

→ Middle Russian: ба́чить (báčitʹ)

Russian: ба́чить (báčitʹ) (archaic)

→? Czech: báčiť (dialectal)

→? Old Slovak: *báčiť

Pannonian Rusyn: бачиц (bačic)

→? Serbo-Croatian:

Cyrillic script: ба́чити

Latin script: báčiti

Slovak: báčiť, bačic (dialectal)

Pomeranian:

→ Kashubian: baczëc

→ Slovincian: baczic

/bɒt͡ʃʲit͡ɕ/

Back-formation from obaczyć. First attested in the 14th century.

Poczną pytać: Azalim ja? Iże w tem pytaniu nie baczyli, czyja by ręka ostała w misie z Jezucristem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 549:

Przeto wisluszal bog y baczil iest glos prosby moiey (propterea exaudivit deus et attendit voci deprecationis meae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 18:

Attendere andencken pylnye bączycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 15v:

Percipio perfecte capio baczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98v:

(attested in Greater Poland) to notice, to heed; to be aware of

Też jeszcze mamy baczyć, wspominając trudną mękę, ktorą cirpiał miły Cristus u Annasza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 701:

Innuere id est nutum facere vel signum vel dari intelligi bączycz albo porozvmyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 67v:

Pensare ponderare vel deliberare wegen baczycz vązycz roszvazącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98r:

(attested in Greater Poland) to consider, to ponder

Baczy zawsze møkø (propterea considera semper passionem filii mei)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 426:

Bacz dobrze ten ortel, czo gy lagyesz

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 197:

Baczczye przyklad, kosthirowye, nąpyschczye gy dzysz w zwey glowye

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 136:

Contemplari beschawen oder betrachten bączycz naboznye roszmyslącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33v:

(attested in Greater Poland) to remember

Thu szthąd baczczye, yzecz thak dawno roszlewągya krew luczką marno

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 140:

Rozumeycze glupi w ludzoch a szaleni nekedi baczicze (stulti aliquando sapite)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 8:


bakałarz

bakałarz m animacy unattested (canonical)

Polish: bakałarz, bakalarz (Middle Polish)
→ Kashubian: bakalôrz (through Middle Polish bakalárz)

Learned borrowing from Latin baccalārius. First attested in 1457.

lbor

Nobilis Nicolaus baccalarz

1921 [1469], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 135:

Albertus et Petrus dicti bakalarzevye, kmethones de Bobyno

1874 [1482], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1431:

Gello rusticus ineptus aliter bancarzs vel baccalarzs

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Dolsk, page 15:

(sometimes offensive, attested in Greater Poland) teacher


jątrznica

Polish: jątrznica

From jętry + -nica. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Yathrznyczą farcimen

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 24:

(attested in Greater Poland) intestines stuffed with blood and fat

Flaky *varzona y ssyekane, yantrznyce, tripe

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:

Sumen venit a sus, yatrznycza, vel venit a sumo smyotana

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 269:


bucić

Polish: bucić (obsolete)

⇒ Polish: buc

Inherited from Proto-Slavic *butěti. First attested in the end of the 14th century.

Gisz se buczøø, ne bødø powiszeni samy w sobe (qui exasperant, non exaltentur in semetipsis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 6:

(reflexive with się) to be arrogant, to vaunt


bidło

Polish: bidło

Inherited from Proto-Slavic *bidlo. First attested in 1470.

Katherine... deperditum et receptum fuerat de arpica al. bydlo cum dentibus fereis

1923 [1470], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 88:

(attested in Lesser Poland) batten of the loom


gabać

Polish: gabać

Silesian: gabać

Inherited from Proto-Slavic *gabati. First attested in 1393.

Iacom ne gonil To[to]mislawa, *anys gy slymi slowi gabal

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2095, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Lud twoy, gospodne, ysmerzili so y dzedzinø *twoio gabaly

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 5:

Gabasch agitas

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

Skargą cząstokroczzmi sliszely, ysz wozny..., vboge slyachti y wszi zaakonnich... gabayąącz, winalyazvyą wymislonee obyczaye, thako ysz gdi kthorey wszi vbodzy slyachczicy alybo kmyecze zakonnich gych na lyvboscz tich tho slvzebnykow... nye czczą..., thedi czy ysczy sluzebnycy thi tho wboghe slyachti... przes wyni... pozywayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

Ne mei ceteri discipuli me audiant sic insultari, gabacz

1956 [XV med.], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 67r:

Irritat, gaba, et provocat

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 342:

Intricare duo sc. gaabacz, zaslonycz szya

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 492:

Agitatum, gabanego, senem sortis forte impugnat aduersitas

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 1:

Jako ya nye zasthapyl drogy Marczinowi, gdy gyechal od kosczyola, any yego zony gabał

1950 [1488], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1623, Warsaw:

Wyymy szablyę y zawyęzy przeczyw tym, czo mye gabayø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 34, 3:

O boże, który dlya othkupyenya szwyatha chczyalesz szye narodzycz,... byczym y layanym gabacz,... wybaw mye

1882 [XV ex.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 292:

(transitive, attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia) to accost, to beset

Iako *Sandziwo ne gabal Micolaya po gego oczczu trzi lata o *rankomstwo

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 21:

Jako Woczech mal vmowø sz Dobeslauem, isz to ranko[je]mstwo ne mal nitkis v krolewem szøndze gabacz

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 179, Poznań:

Scepan ge nigdi ne gabal

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1741, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Ez Wanch ranczil za zona... Nicolaoui, ez ne mala o ten cinz gabacz... a gdibi gye gabala, tegdi X grziwen bi iemu ostala

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7056:

Eze Betrzich thø barcz... trzimal pancznaczcze lath w mirze y pocoyu a nigdi o tho ne gaban

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 94:

Ez oth XXX lat byli w dzerzhenyu dzedzini, a nikth gich o nya nye gabal

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8934:

Esz pan Jaszek, lowczi, wroczil listy panv Mar kowy dla yednanya, a o to pan Marek nye myal gabacz yego

1880-1894 [1400], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, Czchów, page 190:

Iaco Materni ne gabano o rancogemstwo

1902 [1407], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 335:

Iaco Margorzatha ne gabala prawem pana Iandrzecha o ten siad

1913-2024 [1413—8], Język Polski, volume XXXIII, Pyzdry: Organ Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego, page 390:

Gednacze visnali sø, esz paney Milocay ne mai gabacz o ten vadol

1872 [XV in.], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 119:

Yze od trzy lath Potr gesdzil tø drogan a nikth *ge ne gabal o nąn w Keskowe polancze, gdze bylo wydzene

1895 [1420], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 152:

Ho wyną kmyothowszką paan gych nye ghaban bąncz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

Mozely gy tesz gabacz o szwoy dlug y dobycz przed prawem, czyly moze on, czo mv za raką podan, s tego wyacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 82, 2:

Panna za zywota oczcza za masz wydana z oprawą, po smyerczy oczcza brata nye mosze gabacz o posag

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 53:

Przedal Symek... dom..., a Symek yemu odewsdal.., yako yest obyczay, a tu gemu slubyl, gęstłyby kto gabal..., *zastopycz

1936 [1495], Ludwik Musioł, editor, Staropolskie teksty z protokolarza miasta Wozniki w wojewodztwie slaskim, 1521-1570, volume II, Woźniki, page 16:

+obj

(transitive, attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia, Silesia) to accuse, to indict, to sue [with accusative ‘whom’; or with o (+ accusative) ‘over/for what’]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; Silesia; attested in Greater Poland; Lesser Poland; Silesia

Krolevstvo moye nye yest s tego svyatha. Iakoby rzekl myly Cristus: Nye gabamczy panystva vaschego na tem svyeczye, bo krolewstwo moye są vyerny moy, ktorzy nye szą s tego svyatha

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 779:

to want to grab something; to strive hard for something


nędzić

Polish: nędzić (obsolete)

/næ̃d͡ʑit͡ɕ/

/næ̃d͡ʑit͡ɕ/

Napirsuecz byskup oblecze na szø czaszne xlo, choscy na nem scisne gego odzene, a przes to xlo mamy rosumecz gego cysto zyvoth, choscy gy nødzil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 105a:

(attested in Lesser Poland) to rack, to torment, to vex

Obiciunt nandzą, dovodzą, movyą (non respondes quidquam ad ea, quae tibi obiciuntur ab his? Marc 14, 60)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:


kiegdy

Inherited from Proto-Slavic *kъgъdy. First attested in the 14th century.

introduces either a dependent or interrogative clause in reference to time; when


kiegdy

Polish: kiedy

Silesian: kedy

introduces a temporal relative clause; since; as; when