mieśćce

Polish: miejsce

Silesian: miyjsce

/mʲɛɕt͡ɕt͡sɛ/

/mʲɛɕt͡ɕt͡sɛ/

Inherited from Proto-Slavic *městьce. By surface analysis, miasto + -e. First attested in the 14th century.

miestce (alternative)
mieśce (alternative)
miesce (alternative)

place (physical area; somewhere within an area)

place (responsibility or position in an organization; role which one should fill)


klwać

Polish: (obsolete) kluć

Vngweque crudeli rostroque volatile celi sculpet, bądze klwal, epigramma lugubre pelle tua

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 24:


łuczyć

/ɫut͡ʃʲit͡ɕ/

/ɫut͡ʃʲit͡ɕ/

A iestli kamyenyem cissne y lvczi kogo (si lapidem iecerit et ictus occubuerit) y od tego razv vmrze, takyesz pomsczono bødze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 17:


lpieć

Middle Polish: lpieć

Aza lpy przy tobie stoliecz zloszczy (numquid adhaeret tibi sedes iniquitatis)?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 93, 20:

(attested in Greater Poland) to adhere, to cling


nacząć

Polish: nacząć

/nat͡ʃʲɑ̃t͡ɕ/

/nat͡ʃʲɑ̃t͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *načę̀ti. First attested in c. 1420.

Nacząl s ngø... *mulwiczi

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 170:


poczywać

Sine, ut ego etiam molam, hoc est in Polonico: Day, *ut ia pobrusa, a ti poziwai

1949 [c. 1270], Roman Grodecki, transl., Księga Henrykowska, Silesia, page 24r:

(attested in Silesia) to rest, to take a rest


mirzieć

Abhorrere, id est detestari... caret supino, proprie myerszecz

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) to disgust

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

Ale eze niczss na tem swyeczye nye moze przicz przes myrzaczky a przes pracze, a *szewszde dobrzi slym są przeczywny a mysyerny, przeto eze o tich to blogoslawyenstwach mislączim a robyączim przichodzi przecziwnoscz, myrsyączka a przesladowanye od slich

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:


płókać

Polish: płukać

Ploczø reficientes (procedens inde vidit, sc. Jesus, alios duos fratres... reficientes retia sua Mat 4, 21)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 359:


snować

Polish: snuć

Nevit snovala abo przendla

1874-1891 [1451], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to warp yarn, to spin

Texuntur, id est componuntur schnowany schią (psalmi tricesimus sextus et centesimus decimus... quamquam diverso scribantur metro, tamen eiusdem numeri texuntur alphabeto I Reg prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:

(transitive, figurative) to combine words into text


rdzieć

Inherited from Proto-Slavic *rъděti. By surface analysis, rdza + -eć.

Et inmotus ens rubigine mox sordescit, gl. confunditur rdzeye

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 280:


tolić

Polish: (partially) tulić

Ad quas Xps conuersus aliquomodo benigne eas corripiens, tolącz, dixit: ... Filie Ierusalem, ... nolite flere super me (Luc 23, 28)

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 82:

(attested in Greater Poland) to hug (to embrace with one's arms, to draw in)


wielić

Pamatay, thocz tobe wela, by cz[y]czyl swatha nedzela

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 4:

Welicz gi bødø (magnificabo, Puł: wyelbycz gy będę) w chwale

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 35:

(attested in Lesser Poland) Corruption of wieliczyć or wielbić.


galić

Inherited from Proto-Slavic *galiti. First attested in 1470.

Goszdi szobye gali

1877-1881 [1470], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2620:


żeleć

Szelal stimuleris (mamotrekt mikułowski: by zielel, in sermonibus meis stimuleris Ecclus 12, 12)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 162:

(attested in Greater Poland) to grieve, to regret


głobić

Inherited from Proto-Slavic *globiti. First attested in the 15th century.

Globycz impetrare

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to ask insistently, to implore

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ten gisti Iassek zobical sø yest, esz ma za to prawicz hy glovicz szø, gczes *szi mu crziwda stala w gego hymenu

1872 [15th century], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 118:


płony

Polish: płonny

In communi pascatione vlg. na ploney pastwe

1928 [c. 1475], “Kmieć wielkopolski w zapiskach sądowych średniowiecznych”, in Kazimierz Tymieniecki, Zygmunt Lisowski, editors, Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, volume III, Greater Poland, page 43:

(of land, attested in Greater Poland) barren, uncultivated

Plonnych figow sicomoras (sycomoros succinderunt, sed cedros immutabimus Is 9, 10)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 89:

Plonna yablka malmatica

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4001:


włodać

Inherited from Proto-Slavic *voldati. Displaced by władać, a borrowed doublet.

Wlodacz bødzesz nad nimy w metle szelazney (reges eos in virga ferrea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 9:

(attested in Lesser Poland) to reign, to rule

Wlodaly presidebant (in tota Iudaea lugebant Iosiam, et qui praesidebant, cum uxoribus lamentabant eum usque in hunc diem II Esdr 1, 32)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 104:

(attested in Greater Poland) to lead, to spearhead

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Calepha... wyodø w zemyø tø to... a szemyø iego bødze wlodacz yø (semen eius possidebit eam)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 24:

Wlodaly preerant (qui credita habebant utensilia sanctuarii, praeerant similae et vino, et oleo, et turi, et aromatibus I Par 9, 29)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 91:

(attested in Greater Poland) to take care of


inegdy

Polish: inegdy, inedy (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *jьnogъda. First attested in 1428.

Jacom ya Wawrzincza nye sandzil ginedi, geno kedi bil mim slugø vrzandzonim

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2779, Warsaw:


inędy

Inherited from Proto-Slavic *jьnǫdu. First attested in the fifteenth century.

Powyecz my to, acz poydø gynødi na prawo albo na lewo (ut vadam ad dexteram sive ad sinistram)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 49:


żydki

Począly bycz pągamy ostrych ządl napelnyonymy y myotlamy barzo zythkymy tako trudno, az zbrozdzyly yego czyalo vschytko

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 821:


krzydło

Polish: skrzydło, krzydło (Przemyśl)

Silesian: krzidło

Ssmyara a pycha byzkvpya przes dwye krzydlye (per duas alas)... wyobrazzony sø y wylozzony

1901 [14th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 432:

Pod pocriczim krzidl twogich (in velamento alarum tuarum) weselicz se bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 62, 8:


-ć

Polish: -ć


-ąc

Etymology tree
Proto-Indo-European *-onts
Proto-Slavic *-ǫťь
Old Polish -ąc
Inherited from Proto-Slavic *-ǫťь.

etymon

forms contemporary adverbial participles -ing


barwić

Polish: barwić

From barwa + -ić. First attested in the 15th century.

Korzenye, ktorim sukno barwya

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 97:

(attested in) to dye (to change the color of)

Barwycz cartare

1876-1929 [1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 494:

(attested in Lesser Poland) to pad or stuff or comb cloth


ależ

From ale + -ż. First attested in the 15th century.

Tha pany przeczyw themu... nycz nye rzekla..., alesz po szmyerczy yego przyszla przed gayny szad

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 83:

(emphatic, attested in Greater Poland) but

Yensze trudy czyrpyal beszmyernye, yeszczecz byl nye przyszpial zawyernye, alesz sząm bog z marthwych wsthąl

1937 [End of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number D, Częstochowa:

Mieszkajże tam, ależ (donec) cie ja wzowę

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 89:

Alesz gospodzyn strz[e]dz bødze masta (nisi... custodierit), we prosznoscz czynø, gysz strzegø gego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 126, 2:

*W swej sekci[e] albo zakonu nikogo nie przyjęli, jedno ależ rok służył (nisi sub anni probatione)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 182:

Vye alesz Vlian, Pyotr y Maczk, ysz szly luthi

1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki, Kłobuck, page 443:

(attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain.


ależ

Polish: ależ, alez (Masuria, Warmia)

Silesian: ależ

*Iżebyli wiedzieli, ktorego sie czasu to miało stać, nie leżeliby tamo, aleby ależ na ten czas przyszli (ad certam horam convenirent tantum si sciretur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 255:

used to introduce a new, conflicting fact, but


brzydzić

desc

Polish: brzydzić, brzedzić się (Middle Polish), brządzić się (Masovian Borderland)

Silesian: brzidzić

Inherited from Proto-Slavic *briditi. First attested in c. 1455.

Brzydzy sya abhorret

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 183:

Abominare vnmenschich gebarn brzydzycz szya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 1v:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to abhor, to abominate, to loathe (to feel disgust towards something)

Ny[e] brzydzy non horret

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, page 505:

(reflexive with się, attested in hapax legomenon) to fear

Nauseare wulgern brzydzycz szya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 86v:

(reflexive with się, attested in Greater Poland, hapax legomenon) to feel nausea


puchlny

Polish: (metathesised) pulchny

Cum ferro et pede movere terram circa vitem et facere ipsam mollem, id est puchlna zema

1973 [Middle of the 15th century], Maria Kowalczyk, Elżbieta Belcarzowa, Felicja Wysocka, editors, Glosy polskie Jakuba z Piotrkowa i innych autorów w rękopisach Biblioteki Jagiellońskiej [Polish glosses of Jakub from Piotrków and other authors in the manuscripts of the Jagiellonian Library], page 95:


leny

Leny tardus

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

(attested in Sieradz-Łęczyca) lazy, slothful


-yzna

Polish: -yzna


rozmówić

Polish: rozmówić

Silesian: rozmōwić

Etymology tree
Proto-Slavic *orz-
Old Polish roz-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish rozmówić
From roz- + mówić. First attested in 1449.

etymon

Esz Wyrszbyanta nye roszmowyl Michalowa paropka any wnoszl do nyego rzeczy za czthirdzeszczy groschy, any go zachowal

1921 [1449], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 45:

(attested in Masovia) to talk out of work (to convince someone to not work somewhere)


drużka

Polish: drużka

Inherited from Proto-Slavic *družьka. By surface analysis, drug + -ka.

Druszka pronuba

1885-2024 [1443–5], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 79:

(attested in Lesser Poland) bridesmaid (woman who attends the bride at a wedding ceremony)


bolączka

desc

Polish: bolączka, bolącka (Kielce, Western Kraków, Zagórze, Podhale)

Silesian: bolōnczka

/bɔlʲɑ̃t͡ʃʲka/

/bɔlʲɑ̃t͡ʃʲka/

From boleć + -ka. First attested in the 15th century.

Bolączka czyrpyacz dolentes

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 281:

Bolączka dolor

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 6:

Dolor vlg. bolanczka

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 91v:

Dolor bolączka

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 6:

Bolaczką, przymyoth apostema

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Apostema est dura collectio humorum eyn drusz przymyoth bolaczką przymyoth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 11v:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) ulcer


jemiełucha

alternative form of jemiołucha (“mistle thrush”)


wyspowiadać

Polish: wyspowiadać

From wy- + spowiadać. First attested in 1466.

Illi compuncti, pocutovawschy, ... amplius ad culpas non rediere suas. Compunctum, bycz vyspovya[da]nego, pocutuyączego, vero me, cum firmum fore spero, impugnant fragilem me mala

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(reflexive with się, Christianity, attested in Sieradz-Łęczyca) to confess, to shrive (to disclose sins)


kobiec

Kobyecz vagos

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1334:

Falco subbuteo
Falco subbuteo#Translingual


zgrzytać

Polish: zgrzytać

skrzytać (alternative)
skrżytać (alternative)

Skrszitali sø na mø *zobi swimi (frenduerunt super me dentibus suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 19:

(attested in Lesser Poland) to grind, to scrape, to rasp, to grate (to make a sound by rubbing hard objects vigorously)

Aper frendit krzaka, sgrzytha vel skrzeka

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 134:

(of an animal, attested in Greater Poland) to roar; to howl (to make a characteristic soand)

(of a pig, attested in Greater Poland) to grunt

Scrzytaly strident (angues Triptolemi strident et squamea curvis colla levant attrita iugis)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 344:

Frementis, skrzytayaczego, id est sonantis (vox impetus rotae et equi frementis Nah 3, 2)

1977-1980 [1. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 252:

Przecz scrszitalo (fremuerunt) poganstwo?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 1:

(attested in Lesser Poland) to get upset; to express resentment or anger


-ż

Polish: -ż

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *ge
Proto-Slavic *že
Old Polish -ż
Inherited from Proto-Slavic *že.

etymon

albo + -ż → alboż


wysza

Polish: wyż

Vdzelal y oltarz offyerni... pyøcz lokyeth na czworo a trzy na wiszszøø (in altitudine)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 1:

height (distance between the base and the top of the object)

Ogyen... pozarl Arnon Moabitskich y przebiwacze na *wissze (excelsorum) Arnon

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 28:


węda

Ku potrzebye gego szdzyalal rozmagyte ssøødi s myedzy..., wødi (fuscinulas) y male wødzycze

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 3:

Vncinos wąndy aut haczky (facies et uncinos ex auro Ex 28, 13)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 27:

(attested in Greater Poland) clothes hook

Iaco... ludze z Malewa napawali dobitek y wandø ribi lowili w Sdbinskem yeszerze

1967 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 386, Kościan:

(attested in Greater Poland) fishing rod

Damus... sibi... in nostro lacu... cum his retibus piscari, videlicet cum *slampncicza, venczers et mala vanda

1877-1999 [1364], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume III, Greater Poland, page 251:

(attested in Greater Poland) rope with hooks or a small net


wędzica

Inherited from Proto-Slavic *ǫ̀dica. By surface analysis, węda + -ica. First attested in c. 1420.

Potom na pyadla rospyechu, wandziczami tarhachu

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 169:

Yako ye chczemy yącz, kyedy ny mamy any szyeczy, any vedzyce

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 130:


stajać

Polish: stajać

Przetocz stol weliky sweboda, staye na nym pywo y voda, y k temu møszo y chlep

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 9:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to be placed

Poth gimszecz domem skoth y oslowe szøcz ony bily pod n[i]m thamo stagaly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

(attested in Lesser Poland) to be; to be located

Obrzødzenym twogym stayø dnowe (perseverat dies), bo wszytko *slwdzy twoge

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 91:

(attested in Lesser Poland) to last (to exist or continue a certain amount of time)

Skvszenyee naas navczylo, ysz nyeegdi stayączy kv prawv (non contumaces) yakobi nye stayączy alybo theesz po prawdze nye stoyączy nad obyczay tego msczenya vczaązany bywayą o nyestaanyee

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 29:

(attested in Masovia) to appear at a court hearing

Bonum autem facientes non deficiamus, dobrze czynącz nye staymy, tempore enim suo matemus non deficientes (Gal 6, 9)

1880-1894 [med XV century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 113:

(attested in Southern Borderlands) to stop doing something

Czemv szya lekarze stayv, gdy sz thwey moczy nye vybavyagyv?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 297:

(reflexive with się, attested in Masovia) to become; to show up


stajać

Polish: stajać

Vy yestesczye schvl zyemye, a stayely sol (si sal evanuerit Mat 5, 13), v czemze bądzye solono?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 265:


pogłytać

Cedzącz komora, vyelbląda poglytayącz (camelum... glutientes Mat 23, 24)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 763:

Idem prophecia mundi est honor secularis, in quo sunt episcopi, canonici, prelati, clerici, et multi alii, qui deworant vlg. poglitayø substanciam pauperum et patrimonium crvcifixi, facientes sermonem magnum et delectabilem, ut diligantur ab hominibus

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 84:


birzwno

Inherited from Proto-Slavic *brьvьnò. First attested in the 14th century.

biermo (alternative)
birwno (alternative)
birzmno (alternative)
birzmo (alternative)

Co widzisz proszek w oce brata twego, a bierma, ktore w twem oce jest, nie widzisz (trabem in oculo tuo non vides Mat 7, 3)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 282:

Thy... vyranbylesch *byrbna y do dworu thwego do Kyelpini wyozl

1950 [1474], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1436, Warsaw:

Byrwno trabes

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

Byrzmna a. trami trabes

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 42:

Byrzmno trabs

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 3:

Trabs trabo dicitur eyn balck byrzmno

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 139v:

Birzmo trabes

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 354:

Kedim birzwna rambil na tey dzedzine, ne bil Wlodek tedy w dzerzeny

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 63:

Pro... arboribus birzwna

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 2837, Łęczyca Land:

Iacom ia Pawlininich birzwen ne poszekl

1920 [1402], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 134, Płońsk:

Tra bes al. birzwna

1856-1870 [1402], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 851:

Iacussius... cum Nicolao... quia sibi violenter interdicere voluisset scindi ligna al. birzven et przeczesi ad edificandum

1895 [1417], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 141:

Birzwna... trabem

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

*Byszvny moszyądzevymy trabibus aenis

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 345:

Pro trabe dicto virzwno

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 9385:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) beam, log

O cthori *brziswną Pyotr na mya [zalowal] thich ya jamv nye pobral

1950 [1438], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 867, Warsaw:

Yakom ya nye virzabyl *brzisznyey szamotrecz w *gaw Pyotrovym *gwanthem anym gothovich *brziszney pobral, anim s thich *brziszney sthodolj sbudoval

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1334, Warsaw:


rydzy

Polish: (dialectal or obsolete) rydzy

Rydzy faluius

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 488:

(attested in Greater Poland, Masovia) copper, fulvous, red-yellow

Iohannes... intercessit nobilem Nicolaum... pro equo coloris rydzy

1868 [1465], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 468:

(of the color of a horse's fur) chestnut


płast

Boyazn boza... *slotszeyssza nad strzedz y plast (super mel et favum)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 18, 11:


męchyrz

męchyrz m animacy unattested (canonical)
mecherz (alternative)
miecherz (alternative)
męcherz (alternative)

→ Belarusian: міхіе́р (mixijér)

*Mąchyr* vesica

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1569:

Bødøø wrzodowye a møchyrze *nødøte (ulcera et vesicae turgentes) na lyudzech y na dobitku we wszey szemy egipskyey

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 9:

Rozdarl morze y przewodl ie, y postawil wody iaco w møchirzu (statuit aquas quasi in utre)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 16:

(attested in Lesser Poland) leather water bag


stradać

Polish: (obsolete) stradać

Yakom nye poby[ł] Mychalowy ganszy... any gych othe mnye stradze

1960 [1390-1447], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 865, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to be bereft, to be deprived of something

Bogaczy sø stradaly (divites eguerunt) y laczny byly

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 33, 10:

(attested in Greater Poland) to become poor

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Quid michi misero imputastis, quod coronam glorie per malum tactum me priuastis stradaliscze

1874-1891 [xv p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 183:

to deprive someone of something; to take away


wnątrz

Winyeszly z nyego wszitkø nyeczistotø, iøsz wnøtrz (intro) nalezly w odzewnyci domu bozego

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 16:

inside (on the inner part of a physical object)

Wyessyelenye biwa zewnątrz, ale radowanye wnatrz

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Wszitka slawa iego czori crolowey od wnøtrz (omnis gloria eius filiae regis ab intus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 15:

(attested in Lesser Poland) inside (within oneself; with regard to one's feelings and thoughts)

Forinsecus, id est intus wnątrz (accepi librum possessionis signatum et stipulationes, et rata, et signa forinsecus Jer 32, 11)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 213:

Misunderstanding of Latin forīnsecus (“on the outside”).


wnątrz

Polish: wnątrz

A zatym Benadab vcyekaiø wszedl w myasto do przebitka, gen bil wnøtrz przebitka (intra cubiculum)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 30:


celić

desc

Polish: calić, celić (Western Greater Poland)

Inherited from Proto-Slavic *cělìti. By surface analysis, cały + -ić. First attested in 1471.

Instaurantur id est integrantur; instauro id est reparo […] ad similitudinem prioris rei facio czylą (pro celę?) (Rom 13, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 126:


dyjabeł

zlw-opl-noun

dyjabeł m animacy unattested (related adjective dyjabelski or dyjabli or diabłów)

dyjabeł m animacy unattested (canonical)
dyjabelski (adjective)
dyjabli (adjective)
diabłów (adjective)
diabeł (alternative)
dyjaboł (alternative)

desctree

Polish: diabeł, dyjabeł, dejabeł, dyjaboł, diacheł (Middle Polish), dyabeł (pre-reform orthography (1816)), djabeł (pre-reform orthography (1936)), debeł (Żywiec), dyjacheł (Far Masovian, Łomża Voivodeship)
→ Kashubian: diôbéł, diabéł, diobéł
→ Slovincian: djôùbel

desc

Silesian: diŏboł, djoboł (Steuer's Silesian Alphabet), dioboł (simplified), dzioboł, deboł

Etymology tree
Proto-Indo-European *dwóh₁
Proto-Indo-European *dwísder.
Ancient Greek διά (diá)
Ancient Greek δια- (dia-)
Proto-Indo-European *gʷelH-der.
Ancient Greek βᾰ́λλω (bắllō)
Ancient Greek διαβάλλω (diabállō)
Ancient Greek διάβολος (diábolos)bor.
Latin diaboluslbor.
Old Czech diábelbor.
Old Polish dyjabeł
Borrowed from Old Czech diábel. First attested in the 14th century.

etymon

Nepriiacele, to sø dyably, urocy cloueca gresnego, gloz sø... scrvsena vslisely

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 8:

Pogany, ize ge, gdze chcze, dyabol poganyą

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

Ktho tho wsdruschy, dyabel bandzye pan gego duschi

1853 [XV p. post.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Rogoźno, page 44:

(folklore, religion, theology, attested in Lesser Poland, Greater Poland) devil (evil creature, the objectification of a hostile and destructive force)


zwono

Polish: dzwono

De clenodio rotham sine quarta vlg. przezwona et proclamacio Hossoria

1907 [1414], “Nieznane zapiski heraldyczne z ksiąg wiślickich/Jana Zamoyskiego notaty heraldyczno-sfragistyczne”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 7, number 17, Wiślica:

(attested in Lesser Poland) felloe, wheelrim (part of the wooden circumference in a cart wheel)

Svono chrzypthove spondile

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 137:

(anatomy, attested in Greater Poland) vertebra


zwonica

Polish: dzwonnica

Ksancz oppath thineczsky ne dal drzewa rambicz plebanowi besdzeskemu cv szwonniczy... w lesze

1895 [1425], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 166:

Jakom ne kazal mym *ludzey iachacz na Steppanowø dzedzinø, czinicz gwalt y swønicza et non super crucem

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1963, Poznań:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


zwon

zlw-opl-noun

zwon m animacy unattested (diminutive zwonek)

zwon m animacy unattested (canonical)
zwonek (diminutive)

desc

Polish: dzwon, zwón (Central Greater Poland)

Silesian: zwōn, zwůn (Steuer's Silesian Alphabet)

Thv szą wyelky dzyw sstal: szamy szwony szwonyli

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 195:


zwonić

Polish: dzwonić

Silesian: zwōnić

to make a sound; to tinkle, to clink, to jingle

Tedy Pylat... kazal zwonycz y w traby trabycz

1911 [XV p. post.], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 474:


sieść

Polish: siąść

Gdisz syødzesz (cumque sederis), okopasz okolo czebye a layna pyersczø przikrigesz

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 13:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to sit down (to assume a sitting position)

Z yutra weszol nikt ne bødze, alysz gdi za stolem szødze, tosz wszego mislena zbødze

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 15:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to sit down at a table to eat

Sadl ies na stolczu (sedisti super thronum), iensze sødzisz prawdø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 4:

Mnogy ydze za stol, szødze za nym yaco wol

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 20:

Szadl (apparuerunt illis dispertitae linguae tamquam ignis sedtique supra singulos eorum Act 2, 3)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

Ze zlymy nye szyędę (non sedebo)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 25, 5:

(attested in Greater Poland) to sit; to rest; to be located somewhere

Gdisz odszedl y syadl nad potokem Karit (sedit in torrente Carith)..., przinosyly gemu gawrony chleb

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 5:

Jaco Okancze bilo Gotarthowo a syadlo po danyv prawa na Rakowe

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 464, Warsaw:

(attested in Masovia) to be established, to come into being, to arise

Vstawyami, abi kv myestczv slvchanya rzeczy, na kthorem sząndzee sandzicz sządzą (in quo iudices praesidebunt), ... powod a sąmperzs... wyslvchany... mayą bycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

to begin to perform the duties of a judge

Zly tho czynek kosthyrze schadl, gdy po uschi do pyekla wpadl

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 137:

to befall, to occur, to happen, to bechance


dźwirze

Polish: dźwierze

Silesian: dźwiyrze


plesz

Polish: (obsolete) plesz

Plesz plata

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

(Christianity) tonsure (bald patch resulting from being tonsured)


sędzić

Polish: sądzić

Silesian: sōndzić

/sæ̃d͡ʑit͡ɕ/

/sæ̃d͡ʑit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *sǫditi. By surface analysis, sąd + -ić. First attested in the 14th century.

Iaco praue zandzilismi i *przesandali to zito wynach dwadzescza cop

1958 [1396], “Nieznane czternastowieczne roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich krakowskich [Unknown fourteenth-century Polish oaths from court records of Krakow landowners]”, in Zbigniew Perzanowski, Mieczysław Karaś, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego [Scientific Journals of the Jagiellonian University], volume I, Krakow, page 245:

Sødzony *bodø ludze (iudicentur gentes) przed obliczim twogim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 19:

Sødzy sirocze (iudicare pupillo)..., iszbi wøcey ne smal wiszicz se czlowek na zemi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 41:

Eze cso Spitek szødzil Dobkowa cloweka, to gy szødzil podle prawa

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 74:

Jaco Jan *prziwolt mne szødzicz na Szandziwoyewe kmecze, a gim prawa ne pomogl

1967 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 135, Kościan:

Iacom sandzil Tuleczskø s... Boguszem o zapust

1959 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 811, Poznań:

Sødzy to bog myedzy mnø a myedzy tobøø (iudicet... inter me et te)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 5:

Czso posual Jacub medzi mnø a medzi Bodzechnø, tho posual po prawe, bosmi tho sandzili

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 49, Poznań:

Pan moze ge o czynsz swoy sądzicz (pro censu suo iudicare eosdem) y cządzacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

Ya cziczi thu otpoveczecz podle møch listow papeskych, aczesz mi thi moczon *sandczicz o me prawo pape[s]ke

1872 [1402], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 119:

Czso sprawyedliwego bødze, *sodzicze (quod iustum est, iudicate)!

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 16:

+obj

(law, attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) to judge, to rule (to determine someone's fate in court; to preside over a legal case) [with dative ‘the part on trial’] [with naprzeciwko (+ dative) ‘against what’], [with accusative ‘whom/what’], [with na (+ accusative) ‘whom’], [with case] + [with z (+ instrumental) ‘whom against whom’], [with między (+ instrumental) ‘between whom’], [with accusative ‘subject of conflict’], [with o (+ accusative) ‘over what’]

Wszedlesz yako czudzozemcza, azaly bødzesz sødzycz (numquid ut iudices)?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 9:

Chczemy, aby gdze grzech szstal szą, onym prawem, kthorego ona wyesz pozywalaby, ma bicz ssądzon (debebit iudicari)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 43:

(law, attested in Masovia) to judge (to administer justice, to exercise judicial power)

Czeszarz wschlyschawschy ych rzecz, dal ym navyelyebnyeysche Rzymyany..., by szyą przed tymy sządzyly (partibus prosequendi copiam dedit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 113:

Nullam peccatori arbitror, sødzø, misericordiam fieri

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 69:

Michi autem pro minimo est, vt a vobis iudicer, gl. sc. quasi infidelis dispensator mnye zaprawdę za namnyeysche yest, ysze mnye sądzycze yako nyewernego szchafarza (I Cor 4, 3)

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 53:

Qui (sc. Christus) cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est, esse se equalem deo nye podlug prziwlasczanya nyerzødnego sødzil sø (Phil 2, 6)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page gl. 66:

(attested in Pomerania, Greater Poland, Souther, Sieradz Borderlands) to judge, to reckon, to think (to be of the opinion) [with accusative ‘whom’] [with jako (+ accusative) ‘as what’]

attested in Pomerania; Greater Poland; Sieradz Borderlands; attested in Pomerania; Greater Poland; Sieradz Borderlands

Zgrzeszy-ly dussa slyszøcz glos przysyøgayøczego a szwyatkyem bødzye... albo swyadkyem gest, nye bødzyely sødzyl (insi indicaverit), ponyessye grzech gego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 1:

mistranslation of Latin indicō (“to indicate, to point out”) instead of Latin iūdicō


gołęby

→ Old Prussian: golimban

Inherited from Proto-Slavic *gȍlǫbъ. First attested in 1480.

Yakom ya thamo konya byalego et kobyla golanba wschyal

1950 [1480], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1511, Warsaw:

(of horses, attested in Masovia) ashen, ashy


gace

desctree

Polish: gacie
→ Czech: gatě, gaťe, katě
→ Slovak: gate, gaťe,
→ Ukrainian: ґа́чі (gáči), ґа́ці (gáci)

Inherited from Proto-Slavic *gaťę. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Gacze braca, femoralia

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 18:

(attested in Greater Poland) pants, trousers

Gacze renale

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:


wieszczy

/vʲɛʃʲt͡ʃʲiː/

/vʲɛʃʲt͡ʃʲi/

Wignal bil Saul z zemye wszitki wyesczce a guszlnyki, a pobyl ty wszitki, gysz myely w brzusze wyescze czari (Saul abstulit magos et hariolos de terra, war.: abstulit... et interfecit eos, qui pythones habebant in ventre)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 3:

prophetic, oracular (able to see the future)


wieszczy

wieszczy m animacy unattested (canonical)

Polish: wieszczy

/vʲɛʃʲt͡ʃʲiː/

/vʲɛʃʲt͡ʃʲi/

Bo gest lepsze posluszenstwo nysz obyata, ... przecywycz syø gest iako grzech wyesczego (peccatum hariolandi)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 23:


zgibać

Mnye, boze, dzyszya rosvmyey, kolyana thobye zgybaya kv chwalye thwey y racze thobye szkladaya

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 99:


gorze

Inherited from Proto-Slavic *gȍře. First attested in the 14th century.

Gdy sthworzyl bog czlowyeka..., podal yemv ryby sz morza, chczacz go szbavycz wszego gorza, poleczyl mv rayszkye szady, chczacz gy szbavycz wszey byady

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 124:


gorze

Gorze mne (heu mihi), ysz przebit moy przedlvszyl sø gest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 119, 5:

Carmen spevanye et ve gorze, bąda (et scriptae erant in eo lamentationes et carmen, et vae Ezech 2, 9)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 155:

(attested in Lesser Poland) woe is me, alas


czołn

Polish: czółno

/t͡ʃʲɔ(ː)ɫn/

Inherited from Proto-Slavic *čьlnъ. First attested in the 15th century.

Czoln cimba

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Coln

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

Coln scapha

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:

Czoln tragum

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:

Czoln scapham, id est parvam navicula

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 135:

A chczely czoln schiekacz a. zrambacz et passi sunt eam excidere

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 136:

Duas pupes al. czolny

1868 [1473], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 522:

Kady Chrczon poydzye od Radzykowskyey granycze albo w czolnye poyedzye po Nrovye rzecze asz do Laznyewskyego granyczy, thady Chrczonovo na pravo, a Lasnyewskych na levo

1950 [1495], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1662, Warsaw:

Tragum czoln

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 13:

Cimba czoln vel czolnek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27r:

Scapha czoln scalmus idem phazelus idem

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 120v:

Jesus uźrał... Jakuba... i Jana, brata jego, w czełniech

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 213:


źrzebiec

źrzebiec m animacy unattested (canonical)

/ʑr̝ɛbʲɛt͡s/

/ʑr̝ɛbʲɛt͡s/


zrok

desctree

⇒ Polish: wzrok, wejzrok (Chełmno-Dobrzyń)
→ Belarusian: зрок (zrok)

Silesian: zdrok

Tobye zrok on nawrocyl (te... videre fecit lumen caeli)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 3:


źmija

Polish: żmija

Silesian: żmija

Roserdze gim podlug podobenstwa wøszowego, iaco zmye gluchey (aspidis surdae) y zacyskaiøczey vszi swoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 57, 4:

(attested in Lesser Poland) adder, viper

Nullus immundus est ovis Cristi, sed dyaboli, qui dicitur szmyą

1981-2001 [XV p. post.], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 166:

(Christianity, derogatory) viper (Satan)


żędać

Polish: żądać

Szøda y schodzi dusza moia w wesze bosze (concupiscit... in atria domini)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 1:

Owa sødal gesm kazny twogych (concupivi mandata tua)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 40:

Ne chczeycze pwacz w lichoti a lupu ne szødaycze (rapinas nolite concupiscere)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 10:

Swyathle oblycze wydzyely na gorze trzey apostoly..., thego oblycza ządaly proroczy, by ye vydzyely

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 177:

Iacosz szøda ielen ku studnam wod (desiderat... ad fontes aquarum), taco szøda dusza moia k tobe (desiderat... ad te), bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 1:

A tey... myecz nye moze, alisz na swyecze nyczss nye ząda, ny czczy cakyey any gimyenya

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

Szødala gest dusza moya sødacz prawot twoych (concupivit... desiderare iustificationes tuas) we wszelkem czassu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 20:

Znamyonvgemi cako zandayąncz, abi poddani naschi... czestnye zyli (cupientes, ut... honeste vivant)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Nye bvdzmi prozney chwali zadąyaczy (non efficiamur inanis gloriae cupidi invicem provocantes Gal 5, 26)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) to desire, to crave [with genitive] [with accusative] [with infinitive] [with ku (+ dative)]

to desire, to crave [with genitive] [with accusative] [with infinitive]

Myluy bogą thwego... i blysznego szwego, ządayacz gyemv *vzelkyego dobrego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VI, number 1:

Alye sz granycz krolewstwa nye povynny slvzzycz nam, ... alyszby przes nasz byli proszeny k themv y sądany (nisi... fuerint petiti et rogati)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 66:

Myloscywy panye,... thwyg sffgethy myloscy zwdam, dagze ngeprzyg[a]celum mym wsnange a... wgerne wypokwtowanye

1965 [XV ex.], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1550 roku. Z inkunabułów Kalisza, Kazimierza Biskupiego, Koła, Sieradza i Warty, Kalisz, Kazimierz Biskupi, Koło, Sieradz, Warta, page 70:

Tedy ocz by nasz ządaly (quodcumque... in nos quaereretur), tho chczelybychom gym... podlug prawa odpyszacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 39, 2:

Prze odpusthy sząm thąm z plączem yal papyezą zandacz, by mu odpusthy raczyl dacz

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 139:

Zøday ode mnye (postula a me), a dam czy pogany w dzedzycztwo twoye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 2, 8:

Poslal swego sina Adurama ku krolyowy Duidovy, szødaiøcz od nyego myrv (ut postularet ab eo pacem)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 10:

Czokoly bądzyesch ządacz od boga (quaecumque poposceris a deo Jo 11, 22), to tobye bog da

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 436:

Roga me, ząday v mnye, per meam passionem

1448, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 354:

Brath nasch krol kogo bąndze ządal wyelkyego posla, tego ya k nyemv poslyą

1952 [1500], Josip Hamm, editor, Altpolnisches aus kroatischen Archiven, page 174:

Gdi Staszek szandal odpusczena v Warpansza, a on mu dal

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 82, Gniezno:

By szø tho szthalo, czosz zødami w milego pana boga

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 79:

Anna szmvthkv szvego czyala thego na bodze zadala, by ya bog plodem navyedzyl

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 211:

A tak gymye zødacz swaczbi (potitus optatis nuptiis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 30:

Illa pete a deo, que tibi expediantur, czocz sluszno *szyadacz, accipere et illum dare

1981-2001 [XV in.], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 106:

Fratres, non cessamus pro wobis orantes et postulantes, ut ympleamini agnicione voluntatis dei, szadayaczy, aby sza napelnyly vsznana voley boszegy, in omni sapiencia et intellectu spirituali (Col 1, 9)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 55:

(transitive, Masovia, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, Pomerania, Silesia) to request (to turn to someone for something) [with genitive] [with o (+ accusative)] [with od (+ genitive)] [with u (+ genitive)] [with accusative] [with na (+ accusative)]

Greater Poland; Pomerania; Silesia; Greater Poland; Pomerania; Silesia

Nulla lingwa carnis eam digne sufficit laudare, quia quicquam de ea dixerimus, minus est, quam eius dignitas requirit et meretur ządą y zaslugvye

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 276:

Maszli nyeprzygiaczyela, ząnday oka twego myecz strozem szobye (quaeras tuum oculum pro tui custodia)

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLI:

Jakosmy chodzyly do burmistrza y do radzecz w Oszeczne ot panyey Margorzathy w possel[s]thwye, ządayącz ludzy yey ot nich na panske szkasząnye

1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1350, Kościan:

Synowye po szmyerczi maczerziney nye mayą sządacz od oczcza cząnsczi (non petant... portionem)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 15:

Yako krol Herod z davnego czaszv poządal mylosczyvye vydzyecz personą mylego Iesucrista y ządal od nyego znamyenya vydzyecz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 796:

[Gdy miał przysiąc], tedy zadal od woythą dnya (postulavit... diem), a woyth mv go nye chczal dacz y zadal po nyem przyszagy (exposcebat ipsum ad iustitiam)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 90, 3:

Jaco bich bil na røky dal Janovi rzeczy, by ktho v mne zødal

1960 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 402, Pyzdry:

Jacom ya chczal dacz sastawą panu Janussewy, yaco xangy omawyayą, a on ge v mnye nye ządal wtenczass, yaco xangy omawyayą

1967 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1152, Kościan:

Iaco Potrek do kaliszkego slal zøndayø miru, drzewey nisz w zemi zawadzil, an mu go ne *chdzal dacz

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 446, Poznań:

[Ha]nka ne proszila na ten sød preczif [...] *anim go szadala

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 165, Poznań:

Jaco wtenczasz mya pany Gorzewska zaszadzila za zadza n[y]a zawitem rocze na Pawla Jandrzeyewi o trzy rany, ktores yen mu skazal zaplaczicz, a tam wtenczasz Jandrzey zadal racoyemstwo, by mu to Pawel obraczil

1959 [1430], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1353, Poznań:

Pothem drvgy... wiwodzi szą wzgardzonym..., ządayącz thegodla spyszacz tho skazanye y othmyenycz (postulans... debere eandem sententiam retractari)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 38:

Jaco Jan ne chodzil... do burgmistrza ot pana medzirzeczskego y ne szandal, bi mu szø gwalth ne sstal o yanczcza

1967 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 281, Kościan:

(attested in Greater Poland, Masovia) to demand, usually in court, to claim the right to something [with infinitive] [with od (+ genitive)] [with genitive] [with accusative] [with po (+ locative)] [with u (+ genitive)]

Caritas... non est ambiciosa nye zada sye

1968 [XV p. post.], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 46:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to exalt oneself, to be proud


bracki

Polish: (obsolete) bracki

Inherited from Proto-Slavic *bràtьskъ, from Proto-Balto-Slavic *brā́ˀtiškas. By surface analysis, brat + -ski.

O ctori liszth braczszky zalowal Olexi na Daczboga, tego mu on ne røczil

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1730, Zakroczym:

(relational, attested in Masovia) brother's, fraternal (of or pertaining to a brother, male sibling)

W brathczkych rzeczhach nye korzyszcy

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 4:

(relational) brother's, fraternal (of or pertaining to a brother, fellow human)

Mynystrovye... vyny y nyedostathki braczszkye (fratrum... culpas)... mayą navyedzaczovy... povyedaczy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 723:

(relational, religion, attested in Lesser Poland) brother's, fraternal (of or pertaining to a brother, member of a men's religious order)

Pecunias eclesialium fraternalny al. braczky

[1480], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Grójec, pages 3, 351:

(relational, attested in Masovia) fraternal (of or pertaining to a fraternity)

Szluthowane a miloszcz braczszką ymagøcz medzi szobø compacientes, fraternitatis amatores (I Petr 3, 8)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 79:


barzy

Polish: barzy

Inherited from Proto-Slavic *bъ̑rzъ. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Postavylesz szyedm planet na nyebyeszyech y przykazalesz ym, by dzyerzely barzy byeg vcz[w]yrdzenya nyebyoss

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:


żyźń

Inherited from Proto-Slavic *žiznь. By surface analysis, żyć + -źń.

Pola twoia napelnona bødø szyzny (ubertate)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 12:

(attested in Lesser Poland) fecundity, fertility


wymowność

Polish: wymowność

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Old Polish wymowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish wymowny
Proto-Balto-Slavic *-astis
Proto-Slavic *-ostь
Old Polish -ość
Old Polish wymowność
From wymowny + -ość. First attested in 1447–1462.

etymon

Bo thy szwą [nauk]a Aristhothelyscha... przewyszasch..., [T]ullyvscha y thesch Marona wymownoszczya

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:


skrzeczec

skrzeczec m animacy unattested (canonical)
skrzeczek (alternative)

Skrzeczecz cremium

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) pork rind, pork scratching

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

*Skreczecz canopeus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1846:

hamster (any of various Old-World rodent species belonging to the subfamily Cricetinae)


szyrz

Polish: (obsolete) szerz

Vdzyalal Beseleel skrzynyø... mayøczøø poltrzeczya lokczya na dluszø a poltora na sszyrz (in latitudine)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 1:

Gdisz... bila wyelka szirz myedzi gymi (cum... esset grande intervallum inter eos)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 13:


gacić

Polish: gacić

Silesian: gacić

Inherited from Proto-Slavic *gatìti. By surface analysis, gać + -ić. First attested in 1437.

Kmethones Stanislai, ubi via vadit per aggerem, debent wirgultas per aggerem ponere al. gaczicz

1868 [1437], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 40:

(hapax legomenon) to pave (to lay fascines on the road through the marshes)


zasię

Univerbation of za + się. First attested in 1395.

zajsie (alternative)
zajsię (alternative)
zasie (alternative)

Cdisz vøcz thy vmrzesz, tedy szø vøcz thy szaszø f szemø obroczisz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

(attested in Lesser Poland) again (another time)

Is Potras ne vigal s Tomislawowe domu, kedi zabil czloweka [na] na Chorinu ani sasø w dom wyal

1967 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 76, Kościan:

Tedy vøcz svøthy Gan gest cy on k nemu (sc. synowi ślachcica) tako rzecl byl: Iusz, dze, thy czas masz, abi szø thy ku swemu domu szaszø nafroczyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 184a:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) back (to the original place)

Ysz gdi s przythczey kakeykolye przigodzi szą w Krakowye interdicth cirkewni dzirzecz a chowacz, myastho Kazymyrz myedzi rzeką Wyslą themv tho interdicthovi nye ma bycz podano y *takeysz zaszą (non debet subiacere et e converso)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

(attested in Masovia) back (oppositely, conversely)

Czego ządasz od blysznego, by mv zasyą zyczyl tego

1902-2024 [c. 1450], Pamiętnik Literacki, volume IX, page 318:


zasię

Polish: (obsolete) zasię

⇒ Silesian: zaś

Tedi Dauid wstaw s tego myasta y szedl precz, a Ionatas zasyø takesz do miy[a]sta (sed et Ionathas ingressus est civitatem)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 43:

Jako Adam... ne wszøl kona na dobrowolney drodze Nicolao, ale gy wszøl w swem zapuscze y ten mu kmecz zaszą vkradl

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 673, Kościan:

(attested in Greater Poland) however, nevertheless, nonetheless


truchły

truchlejszy (comparative)
truchł (alternative)

Rzekl ku nym: Truchla yest we mnye ma dusza (tristis est anima mea Mat 26, 38) asze do szmerczy, jakoby rzekl: Truchl ge[śm], dokød mø szmerczø ne wykupyø grzesznych

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 104:

Truchleyszy contabescens (mansit itaque Thamar contabescens in domo Absalom II Reg 13, 20)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 73:

(attested in Greater Poland) weakened, without strength

Krolevno dostoyna, ... nye bacz truchla przeczyv Yanovy, bocz przykazal yemv tvoy szyn, aby nykomv nye povyedzyal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 554:

+obj

grudgeful [with przeciw (+ dative) ‘against whom’]


trawta

Polish: tratew, (metathesised) tratwa

trafta (alternative)
tryfta (alternative)

Yako ya tho […], *ossmyh kloth soly […] y drugą s trawthamy […] vsskodzylesch

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1423, Warsaw:

Iohannes... recognouit, quia... Nicolao... quingentos triffthi super primam aquam... in Danczk soluturos [se obligavit]

1912-1930 [1429-1433], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume VI, page 112:


kromie

Locative singular of krom, from Proto-Slavic *kromъ.

Cso nam pres togo nemochnego na lozcu lezøcego znamona? Zauerne nics ynego crome cloueca gresnego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 34:

Zele zelone wszitkocz dawam kromye tego, abiszczye myøsa (excepto quod carnem) ze krwyø nye gedli

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 4:

(attested in Lesser Poland) except, apart from, but [with genitive]

Iøsz alesz wszelky s pelna... zachowa, krome wøtpena (absque dubio) na w[ie]ky zghyne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 2:

(attested in Lesser Poland) without [with genitive]

Przechna ma swe ossobne dzedziczstwo w Szekirkach, cromye Potrka yest geg prawe dzi[e]dzistwo

1959 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 642, Poznań:

(attested in Greater Poland) besides, beyond, other than [with genitive]


jęciec

/jæ̃t͡ɕɛt͡s/

/jæ̃t͡ɕɛt͡s/


kłodnik

kłodnik m animacy unattested (canonical)

From kłoda + -nik. Cognate with Russian коло́дник (kolódnik).

Omnes homines, manentes in villis episcopi Vratislaviensis..., erunt inmunes et liberi ab omni povoz et podvoda, sed prevod ducent militare et tantummodo in hiis rebus, ferinis carnibus et piscibus, ... et militem captivum, qui dicitur clodnik

1832 [1261], Gustav Adolf Tzschoppe and Gustav Adolf Stenzel, editors, Urkundensammlung zur Geschichte des Ursprungs der Städte und der Einführung und Verbreitung deutscher Kolonisten und Rechte in Schlesien und der Ober Lausitz [Collection of documents on the history of the origin of cities and the introduction and spread of German colonists and rights in Silesia and Upper Lusatia], Silesia, page 347:

Gresnik u greseh zapecclony jesc iaco klodnik u cemnicy scouany

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page bv 4:


plenić

Borrowed from Old Czech pleniti. First attested in the 15th century.

Odwroczyl yes nas opak po naszych nyeprzyaczyelyech, a czo nyenasrzely nas, plenyly sobye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 43:

(attested in Greater Poland) to loot, to pillage, to capture, to take prisoner


mudzić

Cur pede sopito, gl. prigo pede lenyvą nogą, lenyvim stąpanym, cursum, gl. byeg, tempusque moraris, gl. tardis mudzysz?

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 14:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to linger, to loiter, to procrastinate, to be late


rozdrzeszyć

/rɔzdr̝ɛːʃʲit͡ɕ/


staciwa

Polish: staciwa (obsolete)

Perticam fullonis nawoy al. staczywe tkaczskø

1874-1891 [XV century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:


obrzym

Polish: olbrzym

Iako obrzymowye (gigantes) domnymani sø bili, aby byli rowni synom Enachovim

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

Adducit in exemplum elephantem, obrzim, qui vnicum puerum tamen habet et hoc in centum annis, quem cum magna astucia parturit

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 62:

(attested in Pomerania, Greater Poland) giant (person, or rarely an animal, of very large proportions)

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


plęsać

Polish: pląsać

Pląsszącz plaudendo

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 352:

(attested in Silesia) to clap (to tap one's hands together)

Factum est, ut audiuit salutationem Marie, exultauit, pløsalo, infans (Luc 1, 41)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 60:

(attested in Pomerania, Greater Poland) to bounce

*Plaszancz tripudiare

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to dance


juniec

Greater Polish: joniec

Inherited from Proto-Slavic *junь̀cь. First attested in the 14th century.

O ctorego iuncza Staszek na mø zalowal, tegom ya ne uszczwal

1920 [1462], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1949, Zakroczym:

Ogarnøli me czeløt wele y iunczowe tlusci osedli me (tauri pingues obsederunt me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 12:


braciec

braciec m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *bràtьcь. By surface analysis, brat + ec. First attested in the end of the 15th century.

Nye zabyay braczcza svądv

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 8:


kinąć

Polish: (obsolete) kinąć

Csom vczinil Chrczonowi, tom vczinil za yego poczøtkem, kedi na mø toporem kinøl

1920 [1402], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 234, Płońsk:

(attested in Masovia, hapax legomenon) to fling, to throw


skiwnąć

Annuerunt stuknąly, skywnąly (annuerunt sociis, qui erant in alia navi, ut venirent Luc 5, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 123:


piaseczny

Polish: piaseczny

Inherited from Proto-Slavic *pě̄sъ̀čьnъ. By surface analysis, piasek + -ny.

Dominus archiepiscopus eisdem fratribus... de quodam angulo prefati lacus a vado dicto paseczni brod directe ad partem hereditatum eorum protenso cessit bona fide

1877-1999 [1371], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume III, Greater Poland, page 360:

Ktorzis to roswodnyenye morskye iako mleko saacz bødø y skarby skrite pyaseczne (thesauros absconditos arenarum)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 19:


świrbieć

desc

Polish: świerzbić, sierbić (Chełmno-Dobrzyń)

Nye bądze szwyrbyalo any bądze dropano tunc gaudes defricacione

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 523:


jakże

Polish: jakże

From jak + -że. First attested in c. 1455.

Wrog møzoboystwa vinyen bødze, przirodzoni zabitego natichmyast, jakze by nalasl, zadavi gy

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 21:


aksamitny

Polish: aksamitny

Silesian: aksamitny

From jaksamit + -ny. First attested in 1493.

Item czepyecz axamythny zyelony

1885-2024 [1493], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 664:


składny

Polish: składny

From skład + -ny. First attested before 1500.

Composito skladanim (war. kal.: skladanym posczim) aut zamislonim (ambulabant, sc. filiae Sion, pedibus suis et compositio gradu incedebant Is 3, 16)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:


alabastrowy

Polish: alabastrowy

From alabastyr + -owy. First attested in 1471.

Slogyek alabastrovy alabastrum (venit mulier habens alabastrum unguenti Mar 14, 3)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:

(relational) alabaster (made of alabaster)


alboż

Polish: alboż

From albo + -ż. First attested in the 14th century.

Aza na weky gnewacz se bødzesz nam? albosz rozczøgnesz gnew twoy (aut extendes iram tuam) od pocolena w pocolene?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 84, 5:

Aza spowadacz se bødze tobe proch, albosz ziawy prawdø twoiø (numquid confitebitur... aut annuntiabit)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 29, 12:

Czemu Pilat nie doczekał odpowiedzenia..., co by prawda była. Pirwe przeto, bo to pytanie potrzebowało ku naprawieniu dobrego czasu...; alboż tak możem rzec, iże tego dla bog tego nie przepuścił, ... bo nieprzyjaciel prawdy nie był dostojen słyszeć

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 787:

Alboz, podlug svyątego Avgustyna, czemv by szye svadzyly, to yest nam na znamye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 557:

Alboz takoz, yze snadz dom Cayphaszov byl vyelyky, yze mogl krola schovacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 704:

Albosz dobrze yemv by bylo, by szye byl nye narodzyl, podlug pospolney przemovy: lyepyey by nye bycz, nyzlyby slye bycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 547:

Zzali martwim bødzesz czinicz dziwi, albosz lekarze wzkrzeszø?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 11:

Albosz yest yedno slovo, ktore yest rzekl svyąthy Llucasz zydowszky deutroprokoran, a ny laczynsky vtore pyrwe secundo primo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 324:

(emphatic, attested in Lesser Poland) or


łusk

Lusk canderes

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 949:

Llusk arunca

1900 [ca 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4143:


ścierw

ścierw m animacy unattested (canonical)
ścirw (alternative)
ścirzw (alternative)

Polish: ścierw (obsolete)

Ktos bi syø dotknøl scirzwv (cadaver) czlowyeczego..., nyecist bødze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 11:

Hoc wlpes nimirum coram querente cibum carnis, gl. cadaveris sczyrwu, tam avide arte picta et wlpiam fraudem subdola se ingessit

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:


alkierz

alkierz m animacy unattested (canonical)
elkierz (alternative)
halkierz (alternative)
olkterz (alternative)

Polish: alkierz, halkierz, jalkierz (Middle Polish), ałkierz, hałkierz (Middle Polish or Near Masovian), alkiérz (Masuria, Far Masovian, Central Greater Poland, Kalisz), alkirz, jalkirz, walkirz (Przemyśl), walkiérz (Podegrodzie), anklirz (Western Lublin, Bychawa, Baranów, Masovian Borderland, Radom), wałkier (Far Masovian, Sterdyń), jalkiesz (Southern Greater Poland, Miejska Górka), alkier, ałkierz (“alcove”) (Podlachia), ankiérz (Sieradz, Wieluń)

Silesian: alkiyrz

Borrowed from Old Czech alkeř, arkeř. First attested in 1426.

Item tecturam faciat in modum crinalis, in vulgari crancz, et hoc idem tegat... simul cum propugnaculis et in eisdem propugnaculis erectis in vulgari alkerz

1874 [1426], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 991:

Ganek, halkerz pinnaculum templi (statuit eum super pinnaculum templi Mat 4, 5).

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, Trzemeszno, page 383:

(architecture, attested in Greater Poland) bower, deambulatory


zażec

Ach, myly lvdze, zazyce my ale svecze!

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 64:

Ach, kind people, at least light me a candle!

Przespey modlytwa moya przed oczyma twogyma yako zaszono (sicut incensum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 140, 2:

(attested in Lesser Poland) to light, to ignite (to cause to burn, e.g. a candle)

Ognyem twego ducha szwyantego zazzy, boze, szercze moye y me wschytko pomyszlyenye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 97:

(figuratively) to light, to ignite (to evoke passion)

Wsczedl iest dym w gnewe iego a ogen od oblicza iego zaszegl se iest (exarsit)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 10:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to catch fire

Zkusi me, gospodne, y pokusy me, zaszszy pocrøtky moie (ure renes meos) y sercze moie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 25, 2:

(attested in Lesser Poland) to heat up, to inflame, to enliven, to excite

Iaco Cracowczini *dzedzi szaszgli Gregorii pirum

1897 [1408], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1367, Łęczyca Land:

Zaszgli sø ognem (incenderunt igni) swøtoscz twoiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 73, 8:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) to set fire to, to start a fire, to burn down (to cause to burn; to destroy by burning)

Wydzøc Zamri, ysze myasto bødze dobito, szedw na syen y zaszegl syø z domem krolyowim (succendit se cum domo regia)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 18:

Slowa bosza zaszgla gy (inflammavit eum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 19:

(attested in Lesser Poland) to evoke some emotion

Sgrzalo se sercze moie we mne a w mislenu moiem zaszsze se (exardescet) ogen

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 4:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to light up, to wake up

Acz przezpravnye szye zazzemy na thego czlovyeka,... kto nass s tego grzecha vymovy?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 583:

(reflexive with się) to get angry at someone [with na (+ accusative) ‘at whom’]

Mox illa, gl. sc. aquila, dileccione sapiencie inflamata, gl. succensa zazegwszi schya, petiuit a sole, vt quid ea, gl. sapiencia, esset, luce diffinicionis ostenderetur

(reflexive with się) to get excited about something

Zazegl sze exarsit

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

(reflexive with się) The meaning of this term is uncertain.


snębić

Abichom nye dawaly dzewek swich lyvdu zemskemv any gich dzewek snøbycz za nasze sini (ut... filias eorum non acciperemus filiis nostris)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 30:

to marry off (to give away as a husband)


postrzeć

From po- + Proto-Slavic *stérti, from Proto-Indo-European *sterh₃-.

A on vzryavschy y y dal yemv chvalą, y postarl yemv rącznyk, ktor[z]y dzyerzal v rącze, y rzekl yemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 752:

In regione vmbre mortis hoc totus mundus tuis gen[u]ibus prouolutus, post[r]arty, expectat

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 100:

(transitive, attested in Greater Poland) to spread (to stretch out, open out (a material etc.) so that it more fully covers a given area of space)


babina

Polish: babina

Inherited from Proto-Slavic *babina. By surface analysis, baba + -ina. First attested in 1399.

Post ipsius Martini attave, sc. babine mortem

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2337, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) grandma (parent's mother)

Nobilis Elisabeth... vendidit suam porcionem in Sarnky tam matris sue et awe al. babyna pro viginti marcis

1868 [1472], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 348:


antyfona

Polish: antyfona

Learned borrowing from Latin antiphōna. First attested in c. 1475.

Antifona: Wizwol, Panie, dusze gich od wszelkiego zawøzu grzechow

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 19v:

Antifona na magnificat: O blogoslawyona... Anna szwyatha... Magnificat: Wyelby dusza moia pana

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 95b:

Tu za vmarle tako se modl. Y takoz po komplecze antifona

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 18a:

(Christianity, attested in Lesser Poland, Greater Poland) antiphon (devotional piece of music or prayer)


apostolski

Polish: apostolski

Silesian: apostolski

From apostoł + -ski. First attested in 1420.

Przyszedł... Jesus... ku świętemu Piotru, nie poślad ale naprzod, bo jest on głowa apostolska

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 536:

Pospolu sz... wschithkym wlyczayøczym szø w vyarø krzesczygenskø wyerne y tesch krzesczyenszkey y apostolszkey vyary czczøczym (cum... catholicae et apostolicae fidei cultoribus)

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 314:

Podlug rady pobozne apostola Pyotra *svyątheko, xyązączya apostolzskyego (iuxta beati Petri, apostolorum principis salubre consilium)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 710:

Była uzdrowiona na prośbę apostolską (ad petitionem discipulorum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 288:

Szwyatha Maria, szkarbye apostolsky

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 35:

O apostolskey zgodzye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 132 arg:

(relational, Christianity, attested in Lesser Poland, Greater Poland) apostolic (pertaining to apostles or their practice of teaching; pertaining to the apostles of early Christianity or their teachings)


jeś

Polish: -ś, -eś


arcybiskupi

Polish: arcybiskupi

From arcybiskup + -i. First attested in 1387.

Prope molendinum nostrum (sc. archiepiscopi Bodzanthae), dictum vlg. arczibiskupi mlyn

1877-1999 [1387], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume VI, Greater Poland, page 346:

(relational, Christianity, attested in Greater Poland) archbishop's


miązdra

Polish: miazdra

Seszlo byelmo z gego oczu, iako myøzdra z byalku iagecznego (quasi membrana ovi)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 14:


atłasowy

Polish: atłasowy

Silesian: hatłasowy

From atłas + -owy. First attested in 1466.

Ornatus... cum cruce athlaszowy

1878-1889 [Middle of the 15th century], Archiwum Komisji Historycznej, volume V, Przemyśl, page 428:

(relational, attested in Lesser Poland) satin


siedlić

Polish: siedlić (obsolete)

Jacom ya wstal oth Jana o tha krzywda, yze ma na Godi nye szedlyl

1879 [1433], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXI:

(attested in Masovia) to settle (to move (people) to (a land or territory), so as to colonize it; to cause (people) to take residence in (a place))


zuć

⇒ Polish: zzuć

Przistøpiwszi zona k nyemv przed starsimi zvge (tollet) boti z gego nog y plvnye w oblicze gego, rzekøøcz: Tak syø stanye czlowyekv, ktori nye vdzala domv brata swego, y bødze slynøcz ymyø gego dom zvtego (domus discalceati)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 9.10:

Tedi vozni s opolim mal iest idz strugø i posz[e]dl zuf szø possrod strugi z opolim

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 396, Poznań:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to unshoe oneself


azali

Univerbation of aza + li. First attested in the 14th century.

Azaly chleb mosze dacz, albo gotowacz stol ludu swemu (numquid et panem poterit dare)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 24:

Aszali thego dla ne podobno thobe szmilowacz szø nathwim szlugą?

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 82:

(attested in Lesser Poland) interrogative particle: introduces a yes-no question


azali

Polish: azali

Pytham na prawye, azaly my nye mamy... thego gymyenya dzyerzecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 51:

(attested in Greater Poland) if, whether

Panno Maria, prosy syna th[w]ego..., azali wsdrowi nedostatky czala mogego

1881-1890 [15th century], Wojciech Kętrzyński, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Ossolińskich, number 372, Kopyłów:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Azaly donec (factique sunt termini Chanaan venientibus a Sidone Geraram usque Gazam, donec ingrediaris Sodomam et Gomorram Gen 10, 19)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 9:


kocieł

Polish: kocioł

Jaco mi Pyotrasz mial koczel f cz[t]irech nedzelach oprauicz

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 142, Poznań:

Item braseatorium al. browar cum vasis pro braxacione cervisie al. due kadzy, koryto, kossz pywny, kocziel

1895 [1494], “Opyś podiłśkych zamki 1494 r. [Description of the Podilśky Castles in 1494]”, in Mychajło Hruszewśkyj, editor, Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenkat [Zapysky Scientific Society named after Shevchenko], volume 7, numbers 1-18, page 6:

Ku... gyeradzye... szlusza czynyone szlotho y szrebro..., panwye pywne... y gyeden *woszkowy koczyel (eyn waschkessil), ... y drugye thakye rzeczy, czo nyewyasthy pozywaya

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 69:


babimór

babimór m animacy unattested (canonical)
babimórz (alternative)

Polish: babimór

From baba + -i- + mór. First attested in 1437.

Babimor spica gallica, spica celtica, cauda

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2805:

stag's-horn clubmoss
stag's-horn clubmoss

Lycopodium clavatum
Lycopodium clavatum#Translingual

stag's-horn clubmoss (Lycopodium clavatum)


czarnobyl

czarnobyl m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *čьrnobylь. First attested in 1472.

Bilicza, *czrnobil* artemesia

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 389:

Artemisia vulgaris
Artemisia vulgaris#Translingual


bachmat

bachmat m animacy unattested (canonical)

Polish: bachmat

Borrowed from Middle Russian бахматъ, бахнатъ (baxmat, baxnat). First attested in 1500.

bor+

бахматъ, бахнатъ

Vasyl... prestitit equum... bachmath czysavy

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 399:

Ubi canes servabantur bachmathi domini principis

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 40:


przekażać

Alia festa non habetis, czo by vam przekazaly robocye

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 148:

to hinder, to impede, to bother [with dative ‘what’]

Gdy yesm molwyl gym, przekazaly my (impugnabant me) za dar

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 119, 6:

(attested in Greater Poland) to oppose, to resist [with dative ‘whom’]

Dirimit, id est infringit przelamvge, przekasza

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 3: