czasza

Polish: czasza

Inherited from Proto-Slavic *čaša. First attested in 1287.

Recepisti... duodecim coclearia, quinque cyphos al. czasye, tria wasa al. kupky

1856-1870 [1437], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2721:

Vdzyelal... ssødy kv rozmagytey potrzebye stolowey, ocztowe czbany, banye, czyesszee y kadzydlnycze z zlota czystego, w ktorich offyerowany mayø bicz plinøczee rzeczy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 16:

A stol takesz obietny owinø modrim plasczem a wlozyø s nim kadzidlniczø, tarlkø a *czasøø* (ponent... thuribula et mortariola, cyathos et crateras)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 7:

Ku they tho gyeradzye... szlusza czynyone szlotho y szrebro, czo szlusza ku panyeszkyey kraszye, y srebrne czasze, zlowye roszthuchany

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 69:

Czasche vasa

[c. 1455-1460], Rękopiśmienne ekscerpty, page 55:

Czascha

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

Duos ciphos al. czasche argenteas

1868 [1483], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 529:

Cantarus stanneus unius mensure al. czaszna

1927-1930 [1491], Wilhelm Rolny, editor, Najstarsze akta konsystorza lwowskiego. Acta officii consistorialis Leopoliensis antiquissima, volume II, number 467, Lviv:

Bo czasza w ręcze bozey wyna czystego pelna zmyeszy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 74, 7:

Picarius cassą

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

Patera eyn schale; Versus: est cyphus pathera Nicolai villa pathera; patera cząschą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 96v:

Nusz, vy Zydovye a mądrczy zydowsczy, to czo yest wzvyrchu czasze albo myszy, to czczyczye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 305:

A też ktokoli jednemu namniejszemu s tych da telko czaszę wody żywej w imię zwolenika mego, zawiernie wam po- wiedam, nie straci zapłaty swojej

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 314:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) chalice, cup

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

A solucione mellis quod dicitur *csafa* vulgariter, latine vero cifus (Matr III Suppl nr 8: czassa vulgariter, latine *cisus)

1877-1999 [1287], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 544:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) tribute of honey


szczęście

Polish: szczęście

Silesian: szczyńście

/ʃʲt͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕɛ(ː)/

/ʃʲt͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕɛ/

/ʃʲt͡ʃʲæ̃ɕt͡ɕe/

Inherited from Proto-Slavic *sъčęstьje. First attested in the 14th century.

Day scząscze, zdrowye, panye, przy szmyerczy dobre skonanye

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 595:

happiness (prosperity, thriving, wellbeing)

Na drogą pokoia, zbawienia y szczøszczią

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 16b:

Fortuitus vlg. szczescze

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 112r:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) happiness (emotion of being happy; joy)

Boga proszmy..., abi gdi dzien odszedlbi a nocz scziøsczie przywiodloby (cum... noctem sors reduxerit), ... gemv spiewalibiszmi chwalą

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 2a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) luck; fate, destiny

To przyiøly møszowye za sczøscye

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 33:


powód

zlw-opl-noun

powód m animacy unattested (related adjective powodny)

powód m animacy unattested (canonical)
powodny (adjective)

Polish: powód

Silesian: powōd

Inherited from Proto-Slavic *povodъ. By surface analysis, deverbal from powieść. First attested in 1299.

surf

Powodowye (actores) theesz bi swogych zaloob alybo rzeczy nye wiproozznyeny, wstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

Quia citauit (sc. Katherina) cum ministeriali, non mittendo scum aliquem nunccium al. powodu

1856-1870 [1444], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3203:

Prout super suo antecessore... Stanislao abbate... accquisiverat al. przezyskal accionem al. powodv

1934 [1460], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 88:

(law, attested in Lesser Poland) right to bring a lawsuit

Ad powod militare seu conductum villarum supradictarum incole non tenebuntur

1887 [1299], Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366-1506, volume II, Lviv, page 6:

(attested in Southern Borderlands) civic duty to provide means of transport to a ruler and his officials

Super hoc iudex... accepit memoriale... et instituit eos v *otbydzv, propter hoc wsdaly eos sicut na povodu secundum modum terrestrem

1868 [1455], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 437:


przyczyna

Polish: przyczyna

Silesian: prziczyna

Inherited from Proto-Slavic *pričina. By surface analysis, deverbal from przyczynić. First attested in the 15th cenetury.

Yzem do cziebie malo pisal, nyemocz przicziną tego bila quominus ad te scripserim, morbus fuit in causa

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 179:

Occasio id est mala vel iniusta causa eyn vrsach oder gluck przyczyną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 91r:

(attested in Greater Poland) reason, cause, motive; favorable conditions

Przyczyna sprawyayacza causa efficiens

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

Causa efficiens ein wirckende sach przyczyną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 25r:

(attested in Greater Poland, philosophy) one of the four ontological causes in Aristotle's understanding

Przesz Anny szwyathey y panny Mariey przyczyna day nam, myly panye, grzechom odpvsczenye

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 77a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) intercession, advocacy

Jako... Malgorzatha nye str[z]aczila dzedzacza (pro dzeczącza) w moyem domv sz moya przicziną

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3047, Warsaw:

Ysze Andrzey nye gesth przyczina ku smyerczy Pyothrowey

1950 [1464], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1239, Warsaw:

(attested in Masovia) causer, perpetrator; reason

Szwyeczydlnyk se wszøø swoyø przyczynøø (cum omnibus vasis suis) waszyl gest grzywnøø zlota

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 24:

addition, supplement (part of a larger whole)

Prohibemus omnino, quod filie in hereditatibus, quod vlg. przyczyna dicitur, non succedant

1895 [1452], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page 542:

Aczlyby zastawa nye stala za thy pyenyądze, w ktorych by byla zastawyona, a powod... nye vczynyl szadney wymowy, ... tedy ma ymyecz dosycz na tey zastawie, ale acz sobie wymowy ktorą przyczyną (sed si condicionem creditor apposuerit)..., tedy gemv sądzą przysądzy pyenyadzi dopelnycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 20:

(attested in Lesser Poland) stipulation, condition

A zadnym ynakym obyczayem nye ma byczy thaki przyąth, vyąwschy nyzlyby syą ynako... mynisthrom... zvydzyalo podlug przyczyny persony (conditione personae)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 708:

(attested in Lesser Poland) condition, place, status

Igitur, tegodla, habuerit hos mores parvulorum, de quibus jam dictum est, vel has proprietates przyczyny dzedzynne

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, page 204:

property (attribute or abstract quality associated with an object, individual or concept)

Humilitas est origo omnium virtutum, mors viciorum, instumentum iusticie prziczina szprawedliwoszczy

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 86:

Kv przyczinye in obscuro (prope viam domus illius graditur in obscuro, ... in noctis tenebris et caligine Prov 7, 9)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 67:

possibly a mistranslation of Old Czech přitmí or a corruption of Old Polish przyćmie


pokora

Inherited from Proto-Slavic *pokora. First attested in the 15th century

Glos Yezukristow o Yudaszu... y Yudaszowy zloszczy warowacz szye, a Yezukrystowø pokorę naszlyadowacz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 108:

Pokora za manzoboystwo slyachthy. Item gdi slyachczicz zabye slyachczycza, pyanczdzyesyant kop... zaplaczicz ma a pokoran... dlya sgladzenya nyeprziyasny... vczinicz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 92:

(attested in Masovia) humiliation (public humiliation of a perpetrator, usually a murderer, and a request for forgiveness)


brzydki

desc

Polish: brzydki, brzydźki (Western Kraków, Kielce, Lasovia, Podhale, Żywiec), brydźki (Podegrodzie), brzydzki (Podhale)

Silesian: brzidki

Etymology tree
Proto-Slavic *bridъ
Proto-Slavic *-ъkъ
Proto-Slavic *bridъkъ
Old Polish brzydki
Inherited from Proto-Slavic *bridъkъ. First attested in 1444.

etymon

Brzythkye displicibile

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 155:

Brzythka displicens

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 159:

Abominabilis vnmenschlich wsgardzony vel brzythky

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 1v:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) disgusting, abominable, detestable (arousing reluctance, disgust)

Brzytką per amaram passionem

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 298:

(hapax legomenon) nasty, ugly, unpleasant

Brzitka rigorosam vitam

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 310:


lekarz

zlw-opl-noun

lekarz m animacy unattested (female equivalent lekarka, related adjective lekarski)

lekarz m animacy unattested (canonical)
lekarka (feminine)
lekarski (adjective)

Polish: lekarz

Silesian: lykŏrz

Inherited from Proto-Slavic *lěkařь. By surface analysis, lek + -arz. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Przykazal... lyekarzom (servis suis medicis), abi drogymy maszczyamy zmazaly oczcza

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 50, 2:

Medicus lecarz

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 143r:

Medicus lecarsz

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

Medicus id est phisicus eyn artzt [lus] lyekarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 81r:

(attested in Greater Poland) doctor (medical healer)

Lekarze vnguentarii (faciesque unctionis oleum sanctum, unguentum compositum opere unguentarii Ex 30, 25)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 19:


wcześnie

Polish: wcześnie

From wczesny + -ie. First attested in 1447.

Wczessznye mediocriter

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

(attested in Sieradz-Łęczyca) averagely, mediocrely


przyjmować

przyjąć (perfective)
przyimować (alternative)
przymować (alternative)

Polish: przyjmować

Silesian: przijmować

From przyjąć + -ować. First attested in the 14th century.

Albertus... przymuge czeszcz szynowcza

1923 [1476], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 95:

(attested in Lesser Poland) to get, to receive, to accept

Yako my szye zawyøsal Maczek lista dacz za pyancz a za dwadzescza grzywen wtenczasz, kedi zastawą przyymowal, yszbi myal penandze wroczycz a zastawø wzancz

1960 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 568, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to take; to grab

Isze Paszek... mesczskego *brawa ne przymowal

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6574:

Item consolatur nos adoptando in filios dei przimuyancz albo possabyayancz nas synmy boga (Eph 1, 5)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 275:

to accept; to agree; to recognize (to not reject)

A ma[yą] sye byczi barzo vystrzegano..., aby zadny kaczerz... nye przymovan... w then tho zakon

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 706:

Boga proszmy..., bi proznosczi nye przygymowal

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 1b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to let in, to give access

Jam poselkyny gego, przymvyą goscza thego, syna boga zywego

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 594:

to host, to take in, to welcome, to give hospitality

Miloserdze twoie y prawda twoia weszdi przymowala iesta (susceperunt) mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 15:

(attested in Lesser Poland) to defend; to help

Jaco Jan, kedi Micolay... sządal ot Dobrogosta na Micolaya prawa, ysz tich ran ne rzymowal na szą, y ne chczal s nym prawa pomocz, rzekącz, ysze to moya rzecz yest

1959 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1028, Poznań:

(attested in Greater Poland) to take responsibility

Pauperes ewangelisantur vbodzy nowy zakon przymvyą (war. kal.: *wbodze novy zakon przygymąyą) aut gynny sprawayą (caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur Mat 11, 5)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 118:

Azby za tho yawną pokuthą przyymowal (susciperet)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 31, 3:

Kyedysch to yest, yze czlovyek v sobotą przyymvye (accipit Jo 7, 23) obrzezanye, aby zakon Moyzeschov nye byl poruschon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 433:

Kthorym obyczayem mayą vrządy myedzy sobą przymovaczi, gdy kthoremv z nych poleczony bądą

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 720:

(attested in Lesser Poland) to take up a position or office

[N]yezgodny obyczay wsząly myedzy sobą zemyanye, ysze gdy ktori kmyecz vmrze nye mayącz dzeczy any ktorego przyrodzonego, pvscziną gego dobra k sobie przygmvyą (consueverunt occupari)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 29:

(attested in Lesser Poland) to seize, to occupy, to take possession of

Mayøczy sandi... obikli sząą przymowacz (acceptare) alybo obyeracz kv sandzenyv ssobye myestcza kthoralye nye naznamyonanaa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

(attested in Masovia) to choose, to designate

I dokød sødzycze zloszcz y oblycze grzesznych przymuyecze (sumitis)?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 81, 2:

(attested in Greater Poland) to be considerate of someone, to favor


służba

Polish: służba

Silesian: sużba

Inherited from Proto-Slavic *slùžьba. By surface analysis, służyć + -ba. First attested in the 14th century. Sense 8 is a semantic loan from East Slavic.

sl

Allecz ga naprzecif themv nix ne mouø, ysze ktoricz clouek ma on vele dzecy a [a] na slusbøcz ge on vyrzødzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:

Quia et ipsa creatura liberabitur a seruitute corrvpcionis bo czlowyecze przyrodzenye wyzwolono będze od slvzby, wyzbawono będze y wyzwolono od czala szmyertelnego szluzby (Rom 8, 21)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 96:

Dyabolus habet nimis dura seruicia vcruthne sluszbi

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 66:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands, Pomerania, Greater Poland) service (act of carrying out tasks and requests for someone)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Pomerania; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Pomerania; Greater Poland

Przidz k nam, panye, […] a poziuay sluszbi naszey (utere servitio nostro)!

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 6:

Potym vroczywschy szyą z vyeszyelym karmyly to dzyecząthko w slvzbye y v mylosczy bozey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 12:

Potem[…] weszli ksyøszøta iudzka y poklonyly syø krolyowy, gen obmyøkczon søcz gich sluszbye (delenitus obsequiis eorum), pozwolyl gym

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 17:

Issze Szegotha ne *wszoyl Spythkowy kona any go wsszythka m[y]a jaco IIIIor […], quando ipsum incaptivaverunt sancti Laurencii, jachaw na yego slusbe

1974 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 791, Kalisz:

Aczbi ten, kthoregosz w zemy nye, po vczczivich sluszbach i po swich rzeczach s zyemye bi viyechal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 85:

(attested in Greater Poland, Masovia) service (fulfilling official duties, holding an office; state of being subordinate to or employed by an individual or group)

Szpowadami szø[…], yszeszmi szgrzeszili... leniwszthwem qu bozey szluszbe

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

service (performing religious activities, sacrifices, performing religious ceremonies)

Nye ostanye slvsba slvgy twego (non morabitur opus mercennarii tui) v czebye esz do ivtra

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 13:

Familiaritatem, szluszbi, obczowanya, meam non negabo et te (sc. Judam Iscariotem) nomine tuo voco

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:

Jako Margaretha[…] ne saplaczila my koną yako pancz grzywem, *thsso my sdechl na yey slusbe

1974 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 825, Kalisz:

(attested in Greater Poland) use (act of using; purpose for which something may be employed)

Yako Szegotha ne yal na *Spytkowo sluzbø any mu tam nyczs nye wszyøl, any pomocznikem bil

1974 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 663, Kalisz:

(attested in Greater Poland) farm leased with the performance of service

A preparacione mensarum et sluszby

1879-1920 [1461], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume V, Krakow, page XXIX:

(attested in Lesser Poland) table setting


barszcz

barszcz m animacy unattested (canonical)
barzcz (alternative)

desctree

Polish: barszcz, barzszcz, barzcz (Middle Polish), bárzc (“rye or oat soup”) (Biecz), bászcz, bászc, boszcz (Przemyśl)
→ English: barszcz
→ Esperanto: barĉo
→ Old Ruthenian: барщъ (baršč)
Belarusian: баршч (baršč)

Inherited from Proto-Slavic *bъ̃rščь. First attested in the 15th century.

Barscz branca *uronia

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5285:

Heracleum sphondylium
Heracleum sphondylium#Translingual

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Brzeczka, malon, barscz braxalium

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:

Celidonia herba quedam barzcz

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 69r:

Chelidonium majus
Chelidonium majus#Translingual


bezpieczny

Polish: bezpieczny, bezpieczen (archaic), beśpieczny, beśpieczen, biezpieczny (Middle Polish), prześpieczny (Central Greater Poland), przezpiecny (Far Masovian)
→ Kashubian: bezpieczny

Silesian: bezpieczny

Univerbation of bez (“without”) + piecza (“care, attention”) + -ny. First attested in the 15th century. Compare Latin securus (“safe, secure”) or Russian беспе́чный (bespéčnyj, “careless”).

cog

Cu bezpyecznemvprzewodv in comitatu tutele

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 54:


dwadzieścia

Polish: dwadzieścia

Silesian: dwadziścia

Inherited from Proto-Slavic *dъva desęti. By surface analysis, univerbation of dwa + dzieścia. First attested in the 14th century.


biec

zlw-opl-verb

biec impf (determinate, indeterminate biegać)

Polish: biec

Inherited from Proto-Slavic *běťi. First attested in 1467.

Jakom ya Stachny... nye byl..., gdy byegla do syna swego zabytego

1885-2024 [1467], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 20:

(attested in Lesser Poland) to run (of living things: to move quickly on foot)


bąk

Polish: bąk

Silesian: bōnk

Inherited from Proto-Slavic *bǫkъ. First attested in the 15th century.

Bøk onocrotalus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1359:

Botaurus stellaris
Botaurus stellaris#Translingual

Bąmk bubo

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

Bubo bąk

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12:

Bubo ein steinkeutz oder eule... bank

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) Eurasian eagle owl (Bubo bubo)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Alitutus vermis volatilis vlg. bąk

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 27v:

bumblebee (insect that buzzes when it flies)


cień

Polish: cień

Silesian: ciyń

Inherited from Proto-Slavic *těnь. First attested in the 14th century.

cień śmierci

Dnowe mogi iaco czyen otchilily se

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 12:

Iako czen, gensz to myya, wzøt yesm

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 108, 22:

Czlowek proznoscy podoben wczynon gest dny gego yako czen myyayø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 143, 5:

Umbre transitus jako czyen szchodzenye est tempus nostrum

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 153:

W czenyv in umbra

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 281:

Chcesz, acz wzidze cyen wz gorø dzesyøcz rzøtkow, albo acz syø nawrocy tylesz slopyenyow zasyø? Y rzekl Ezechias: Snadno gest cyenyowy postøpycz dzesyøcz rzøtkow […] Naywodl cyen pan po tich rzøtkoch, gymysz ivsz bil sstøpyl na orloiv Achasowu zasyø za dzesyøcz slopyenyow

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 9-11:

Czen vmbra

1885-2024 [1481], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 747:

Wynnyczę z Egipta przenyoslesz... Przykryl gory czyen yey

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 79, 11:

Czyem umbra

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 8:

Vmbra schatte carens sole czyen

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 147r:

Aczbich chodzil posrzod czena smercy, ne bødø se bacz zla

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 22, 4:

Sedzøcz we czmøch (pro czmach) y w czenv smerczy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 10:

Poloszi iø w cyenyv szmyerczi

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 16:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) shadow; shade (darkness where light, particularly sunlight, is blocked; dark image projected onto a surface where light is blocked by an object)

Bo ty oszwyeczasz szwyeczę moyę, gospodnye, ... oszwyeczy czyenye moye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 17, 31:

Dziewica Marja... widziała się wszech naśmierniejsza i nabożniejsza, jako światłość miedzy czy[e]nyem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 18:

Pod czenem zkrzidl twogich zaszczicy me od oblicza nemilosciwich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 16, 10:

W czen zkrzidlu twoiu pwacz bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 56, 2:

Wyelye zzakow... ymyenyee oczczyszne trzymayącz a z thego tho ymyenya pod czeenyem zzakowskym powynnee naam... slvzbi woyenne odeymacz obikli

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 23:

Pod cyenyem røki swey obronyl myø gest

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 2:

(attested in Lesser Poland, Masovia) covering (that which covers something)

Czinyly sobye døte bogy... a cyenyow naczinyly

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 16:

Dixit..., quod esset... post matrem Corabyew, qui gerunt in clipeo cogą et in coga turrim cum tribus menibus al. czenamy

1878-1889 [1424], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 332:

Ian Gorzescoth yest nas brath... y nassego clenotu, ktori nossyymy cogą, a w nye wyeza ze trzemy czenyamy

Czyenye menia

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 197:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) wall battlement

Czeny vestibuli

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 100:

W jego *chcieniu zawżdy są roże, kwiatki z lilją..., w jego *chcieniu zawżdy jest czas rozkoszny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 25:

(hapax legomenon) double bed under a canopy

Jesus... padł na ziemię na swe oblicze, aby śmiarą swej myśli przykry cień ciała ukazał

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 596:

(hapax legomenon) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


powiedzieć

Polish: powiedzieć

Silesian: powiedzieć, pedzieć

/pɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/pɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *pověděti. By surface analysis, po- + wiedzieć. First attested in the second half of the 14th century.

+obj

dat/:k/:ku(dat)<(to) whom> + :o(loc)<about what>

k ku (+ dative) ‘(to) whom’ along with o (+ locative) ‘about what’

to say, to tell [with dative or k or ku (+ dative) ‘(to) whom’, along with o (+ locative) ‘about what’]


zmienić

Polish: zmienić

Silesian: zmiynić

From z- + mienić. First attested in the 15th century.

Zmyenyl comutauit (sapientia hominis lucet in vultu eius et potentissimus faciem illius commutabit Eccles 8, 1)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 144:

Allia fetorem pellunt variantque collorem, clarificant ravcam vocem szmyenyony glosz

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 291:

(transitive, attested in Greater Poland, Silesia) to change (to cause to be different)

attested in Greater Poland; Silesia; attested in Greater Poland; Silesia

Ihezus... nye chczal szmyenycz slowa swego

1921-2024 [End of the 15th century], Slavia Occidentalis, volume XXXIV, Gniezno, Warsaw, page 162:

(attested in Greater Poland, Masovia) to change (to replace with something else)

Yego krassne y barzo rozkoschne vezrzyenye, to szye bylo zmyenylo, bo okolo yego svyąthych oczv bylo vyączey nyz natyssyącz ran

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 833:

(reflexive with się) to change (to undergo a change; to become different)

Dokąth nye smyeny dzien szą donec aspiret dies (dilectus meus mihi et ego illi, qui pascitur inter lilia, donec aspiret dies et inclinentur umbrae Cant 2, 17)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 146:

(reflexive with się, of a day, attested in Greater Poland) to pass

Siue receptus terra Neptonvs classes aquilonibus arcet smyenyoną materiw

1968 [End of the 15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Sieradz, page 210:

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain.


wasz

Polish: wasz

Silesian: wasz

Inherited from Proto-Slavic *vašь. First attested in the 14th century.

Doszycz myeyczye v szoldzye vaszym (stipendiis vestris Luc 3, 14)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 299:

(attested in Masovia) second person plural possessive pronoun; your

Proszyemy vasey vyelebnosczy (magnitudinem vestram), aby yemv kazal stacz przed tvoy stolecz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 750:


swój

Polish: swój

Silesian: swōj

Inherited from Proto-Slavic *svojь. First attested in the 14th century.

reflexive-possessive pronoun one's own; my, his, her, its, our, your, their


cząstka

Polish: cząstka

Inherited from Proto-Slavic *čęstъka. By surface analysis, część + -ka. First attested in the 15th century.

Dlusznik nyektoran czanstka swemu poziczczi zaplaczyl (debitor aliquam partem eiusdem debiti suo creditori exsolverat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 100:

Yakom ya nye pooral Katherzenyney roley gwalthem w yey czasthcze anym gey wszcodzyl yako pyancz kop

1950 [1468], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1315, Warsaw:

(attested in Masovia) diminutive of część

Nawroczcyesz gym dzisz gich dzedzini y vynnyce gich y gich olyvye y domi gich, nye byerzøcz y se ssta czøstky pyenyødzi, zbosza, vyna y oleia, iøszescye bily obikly ot nych bracz, dacye za nye (reddite eis hodie agros suos..., quin potius et centesimam pecuniae..., quam exigere soletis ab eis, date pro illis)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 11:

Naam tesz grzesznim slugam... cząstką nektorą y towariszstwo dacz raczy ss twoymy swątimi apostoli (partem aliquam et societatem donare digneris cum tuis sanctis apostolis)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 62:


bądź

Inherited from Proto-Slavic *bǫdi. First attested in the 15th century.

Bandz ona szla za gyny mąsz, bandcz nye szla

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 547:

Bødz to olegem pokropyona, bødz to sucha wszytkym synom Aaronowim rownøø myarøø rozdzyelona kaszdemv bødzye

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 10:

Acz komv... rzeczy... bądz zlodzeystwem, abo zbogem... vezma, ten gdy przed rokiem... sadownye nye vcziny, ... ma bycz dawnoscza odrzvczon

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 50:

Mayąly okolyczną myasta... layano albo nye layano ortel s przyszwolenym gych dzedzynnego pana, bandcz on duchowny albo szwyeczky, az on gym odpusczy, az maya v nasz ortel bracz?

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 295:

(often repeated, attested in Lesser Poland) either ... or

Ale dvsze, ktoresz z pychy vcinyø *nyeczø sgrzeszø, lecz bødz myesczanin, lecz bødz goscz, ktoris przeciw panv szemrzøci byl iest, sgynye

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 30:

Chczallyby tesz ktory pan bandz duchowny albo szwyeczky szvoym poddanczom przyszvoly[cz], aby mogly waszego prawa pozywacz

Bancz to stary albo mlody sząthny nye udze szmyertelney skody

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 11:

Bancz vbodzy y bogadzy szvythky ma kosza potraczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 178:

(often repteaed, attested in Masovia) as well as; both ... and

often repteaed; attested in Masovia; often repteaed; attested in Masovia

Wysłuchawszy dziewica Marja ty słowa nasilniej się zmęciła, przeminiwszy swe światłe oblicze i spadła jej barwa krasna jako roża, bądź przeminiła się w białość

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 24:

A Sara bødz w dzewyøczydzeszyøt leczyech y porodzyla?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 17:

Wszdawam szwemu mazowy wszyczko, czokolwyek mam... besze wszey zawady bądz od przyrodzonych, ale thako ysz ya mam y chczą panya bycz, pokom zywa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 68:

(attested in Greater Poland) though, although


bądź

Polish: bądź

Mogaly kogo ku przyszyadze przyczysznacz, kyedy kto na kogo zalowal o dlug albo oczkolye bandcz o gyna rzecz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 374:

Paknyąly kthokole bącz kmyecza zabye, szescz grzywyen zaplaczycz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 67:

Gdi *kteri bąncz slyachczycz... nyecziyąn dzyewkąn dobrego lozaa... prziyaczyelyewy w zonąn bi prawąn vidal, tegdi... s gymyenya wlostnego yąn vipossazi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 90:

(attested in Masovia) Intensifies an indefinite pronoun.

Gdy nasza krolewska wyelmosznoscz w zyemyą kalyską alybo poznanyską wgeszdzy, sządza na te myescze lvbo kalysky lvbo poznanysky bącz ma przyechacz a wnycz na nasz dwor s sządzicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Masovia) Intensifies a disjunctive conjunction.


tysiąc

Polish: tysiąc

Silesian: tysiōnc

Inherited from Proto-Slavic *tysǫti. First attested in the 14th century.


pytać

Polish: pytać

Silesian: pytać

Inherited from Proto-Slavic *pȳtàti. First attested in the 14th century.

Tedy odpowyedzal ten ozalowany czlowyek pytayącz tak (requirendo sic)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 62, 2:

Drudzy pytayą (dicunt): Czo proszvsz (pro proszysz)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 192:

Queritur, pytayącz, vbi aula regia

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 267:

Adam pital szandu crolewskego podlug zaloby y otpowedzy

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 550, Kościan:

Vydzy my szye tako, yze tego od Iesucrista nye pytal (sc. Piłat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 793:

Bo Pylat pyta tego, czego by rozvmem nye mogl ossyądz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 843:

Iaco pan Sandziwoy mal poslacz lawniky pitacz prawa do Kalischa

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 57:

Y wiloszil Salomon gey to wszitko, czso pitala (proposuerat)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 2:

Panno myla, thobye sza klanam y na thwe sdrowe thim listhem pytham

1885-2024 [1444], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 3:

Bo ocz bądzyeczye w szadzye pythany (requisiti fueritis), toszczye powynny naydz, czokolwyek wyeczye, y wyrzecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 123:

Gyczczye a pythayczye pylnye o dzyeczyaczyv (interrogate diligenter de puero Mat 2, 8)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 293:

Wyącz szą po nym pythano, po *wszthkych domyech szvkano

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 197:

Jacosmi bili possly ot Wlotka do Paszka pytacz, aczby Wlotka yøl

1959 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 694, Poznań:

od (+ genitive) ‘whom’; in addition o (+ accusative) ‘about what’; o (+ locative) ‘about whom/what’;

(transitive or reflexive with się, attested in Greater Poland, Masovia) to ask (to request information or an answer to a question) [with genitive or od (+ genitive) ‘whom’; in addition, with genitive or accusative or o (+ accusative) ‘about what’; or with na (+ accusative) or o (+ locative) ‘about whom/what’; or with po (+ locative) ‘about whom’]

W moyem roszvmye pythalem y thakye w pyszmye czythalem, szandney thakyey nye szlychalem pany mylosczywszey

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 213:

Oth polnoczy do szachodv chodza nye pytayancz brodv

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 165:

Posadzily syø dzen pyrvi *myeszocza dzesyøtego, pitaiøcz syø na takø rzecz (ut quaererent rem)

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 16:

Szyercze szliachethne... nye pytha o wczynczech [nyewyestach] nyewyesczych (non inquirit de operibus mulierum)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Iesliby szie przidalo, yzeby nykthory thowarzisz szie po thim chcial pythacz albo badacz, czygye by tho bylo doszwolyenye

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 58:

na (+ accusative) ‘whom/what’; po (+ locative) ‘what’

(transitive or reflexive with się, attested in Masovia) to inquire; to research; to look for; to be interested in [with genitive or na (+ accusative) ‘whom/what’; or with o (+ locative) or po (+ locative) ‘what’]

Hic iam queritur inter dispensatores na tem swecze ywsz ma bycz schukano a pytano myedzy schafarzmy bozymy (I Cor 4, 2)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 52:

Chcza czya pytacz, smyr[yr]czy myla, by mya thego navczyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 479:

Pyta ye przysvoleną requirit eius consensum

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 87:

Ysszem prawą nyemoczą... byl nyemoczen, kyedim na szawitem rocze myal panow pythacz o szkaszanye rzeczy Marczinowey

1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1347, Kościan:

Szlyszymy, ysz szye pytą po dokazanyv (quaestionibus pro ostensione instigat)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 99, 3:

acc<whom> + gen/:o(acc)/:po(loc)<for what>

accusative ‘whom’ along with genitive o (+ accusative) po (+ locative) ‘for what’

(transitive or reflexive with się, attested in Southern Borderlands, Masovia, Greater Poland) to ask for, to request [with accusative ‘whom’, along with genitive or o (+ accusative) or po (+ locative) ‘for what’]

attested in Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Greater Poland

Czyly moze gescze ten czlowyek k szwemv gymyenyv pytacz y foldrowacz, [i] dzerzecz (an vir... se ad hereditatem suam vice versa trahere et tenere possit)?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 104, 1:


chodnik

chodnik m animacy unattested (canonical)

Polish: chodnik

Silesian: chodnik

Inherited from Proto-Slavic *xodьnikъ. By surface analysis, chód + -nik. First attested in 1419.

Iuxta semitam dictam chodnyk

1874 [1419], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 452:

Dowyodl mye na chodnyky sprawyedlnoszczy (deduxit me super semitas iustitiae)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 22, 3:


zwycięstwo

Polish: zwycięstwo

Silesian: zwyciynstwo

From zwyciężyć + -stwo. First attested in the 15th century.

Zwyczyasztwem victoria

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 523:

Spelne szwyczyąstwo palma victoriae

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 137:

Palma victorie spelne szwyczyąstwo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98v:

(attested in Greater Poland) win, victory (defeat of an enemy)


biegać

Polish: biegać

Inherited from Proto-Slavic *běgati. First attested in the 14th century

piechotą biegać

Przez lichoti begal iesm y chodzil

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 4:

Idę i biegałam miasta i ulic szukajęcy tego, ktorego miłuje dusza moja

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 747:

Pastyrzovye szyą wyeszyelczye a do Bethleem byegaycze

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 64:

Iacom ya Pawla ne gonila szamopøta ani moy szøcz begal za nim szamostrzalem

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 761, Płońsk:

Czorky bødø byegacz po muru

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 22:

Kyedy mnych na konyv szkacze, nye veszrzalby na nalepsze kolacze, ... gdy pyechothv gymye byegacz, mvsza mv naprzoth zabyegacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 455:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to run, to jog (to move quickly with one's legs) [with genitive ‘around/through what’; or with do (+ genitive) ‘to what’; or with za (+ instrumental) ‘to whom’; or with po (+ locative) ‘around what’]

Potrasz mlinarza s mlina ne vhygnal, sza gegosz Climek røczil, nisz czo bega sza rana y vynami

1888 [1411], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 125:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.

Lodzye mlynne, na kthorych kola byegaly naves molendini, in quibus rote currebant

1868 [1476], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 124:

Chwal skaszil mi kon... begayø sz lupem

1888 [1396], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 27:

(attested in Greater Poland) to run away, to flee

biegać gwałtem, siłą

Przibek tego roku ne begal na Janow dom ani iego zene zadal dw ranu sinu

1888 [1403], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 110:

Iaco Stanislaw samotrzecznaczcze s tako dobrimi iaco sam na Andrzeow dom gwaltem ne begal ani gemu rani dal, ani domu lomil

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 88:

Boguslaw ne begal szilø, moczø na Micolayow dom

1888 [1406], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 84:

(attested in Greater Poland) to attack, to raid


pamiętać

Polish: pamiętać

Silesian: pamiyntać

Inherited from Proto-Slavic *pamętati. By surface analysis, pamięć + -ać. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Tego... slutowana i milosze[rdzia]... wszdy miloscziwe pamøtaghøc

1922 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 231:

Nye pamyetasch (non recordaris), matko myla, slow Symeonovych?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 166:

Iste parwlus (sc. Christus)... Iesus, obrazony, non meminit, nye pamyątha, ad vindictam kv pomscze

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 181:

*Pomøtay (memor esto)... syny Edom w dzen Yeruzalem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 9:

Pamiatay na slowo twoie (memor esto verbi tui Psal 118, 49) sludze twemu

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 25b:

Pamyathay swyeczycz dny swyathe

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume I, number 7:

Pamøtaycze (mementote Is 12, 5), ysze wysoke ymø gego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Is 5:

Chego gim doych, ne pamøtaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 17:

Pamyątacz recolere

1885-2024 [End of the fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 24:

+obj

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to remember (to not forget; to keep in mind; to bear in mind; to take care of) [with ku (+ dative); or with na (+ accusative); or with accusative; or with infinitive]

Wiwyodl ge i postawyl ge przed myastem y mowyl gym: Pamyøtayczye, abiszczye [się] nye oglyødali

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 17:

Tym czsoschsmy pamyøtaly, wschithkym... myesczcze ochlodzenya... aby dal, proszymy

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 315:

Ma pamiatacz meditabitur (Christum tamen sub ipso meditabimur sopore)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:


czuć

Polish: czuć

Silesian: czuć

Inherited from Proto-Slavic *čùti. First attested in the 14th century.

Te tho gysthe noczy pastiirze szøcz ony byly svog dobitek pasly y szøcz go ony byly stregly, a tesczy ony ne szø byly spaly, allecz ony szø byly czuly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176b:

Czul iesm y vczinon iesm iaco wrobi szczegelny w dachu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 8:

Yakomkoly szgrzeszyl y pana boga rosznyewal spyacz, czwyaczy, chodzacz, leszacz

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 6:

Zawsdi cziwianczi pervigil

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:

Czuyancz vigilanter

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

Pylne czvyąncz na modlythwach invigil

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 58:

Pylnye czvycze na modlythwach et vigilate in oracionibus

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 87:

Czvycze vigiliate

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 95:

Szyedzycze tu u czuycze, a modlcze szø

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 104:

Czyrzpyal gesm nødzø a mroz czuyøcz, a nye spyøcz any mnye sen kyedi vmdlyl

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 40:

Nye czuye, mylknye soporat

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

Pastyrze byly w krolyesthvye onym czvyączy a strzegancz *stroszey *noczney nad thrzodą svogyą

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 292:

Pastyrzowye kyedy czvly a gdzy trzod swych przyglądaly, angyol szwyathly gye przestraszyl

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 58:

Tey noczy pastuschy pasącz a strzegącz svych czrod czvly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 68:

Tegodlya smątna yest duscha moya az do smyerczy. Poczekayczye albo vzdzyersczye brzemyą smatku ku czyrpyenyv a czuyczye se mną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 595:

Nye moglesz se mną czvcz yedney godzyny?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 600:

Wieliko by sie mieli sromać krześcjani, którzy tej nocy nie czują, modląc sie a czując, a udręczając swe ciało

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 608:

Zbawiciel wszego świata tej snadź nocy... czuł a modlił sie, takoż i matka jego, dziewica błogosławiona, syey nocy czuła i modliła sie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 608-609:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands, Masovia, Sieradz-Łęczyca) to stay awake, to stay up

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

Sgromadz pokolenye Levi a kasz stacz przed Aaronem kaplanem, aby gemv poslvgowali a czvli, a ostrzegali, czoszkoli k slvsbye przislvsze wyelkosci przed stanem swyadzeczstwa

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 6:

Czvcz bødø slvgy kosczelnye..., ale tac, abi kv sødom *swyatnemv y kv oltarzv nye *przistopali

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 3:

Acz s tobø sø czvyøczi w strozi stanowey y we wszech obiczayoch gego

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 4:

Ti ssødi sø swyøte, a zloto i srzebro oddano panu bogu..., czzvycye a ostrzegaycye, doiød nye dacye wiodarzom

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 60:

Czucz bandą excubabunt

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 26:

Czugyą excubant

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 27:

Nyechay, myly panye, anyol thwoy przy mnye czuye

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 90a:

Alysz gospodzyn strzecz będze myasta, w proznoszcz czuyø, gysz strzegø yego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 126, 2:

*Przytho thy czvy a przichod thwoy z trawyenym zawazy

1874-1891 [XV p.post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

Iżeby wiedział ociec czeladny, której godziny złodziej ma przydź, czułby zaprawdę, a nie dałby podkopać domu swego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 486:

Czaschi czągyączie noczy excubie

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 39:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to watch over, to guard

K tobe za swatla czuiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 62, 1:

Bødz vcho twe czuyøce ku modlytwye slugy twego

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 11:

Day my, myly panye Crysthe, mocz z nyeba, yzbych przewyczyązyla dvschnego nyeprzyyaczyelya czvyaczego y walczaczego naprzeczyw mnye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 169:

Czvyaczy slvgą suppeta

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 11:

Tegodla czujcie, bo nie wicie dnia ani godziny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 488:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to keep vigil

Paknyąly powod a sząpyerzs szą oth szebye daleko roszdny, tedy nye gynsza dawnoscz obrzeczona powoda zalvyączego o slodzeysthwo othpądza, nysz tylko trzechlethna, a ma dzyvowacz swemv lenyssthv, bo gdy wszystczy gnvszny a lenywy w posczyganyv swey skody malo czvcz szą obykly

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:

Tego dlya, abi yeden drugego besschodnego czvl zachowacz, vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 99:

Czeka lenywy pomoczy od boga, kt[o]hory przycazal na thym swyeczye czucz o sobye

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

(attested in Masovia) to try, to attempt

Szs takego othdzelenya strona oboya czvye nyevszytek

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

Sentire id est sensu percipere scilicet visu et auditu etc. czvcz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 123v:

On nye czul, gdis to syø z nym polozyla

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 33:

Wszytki rózgi wszelikiego drzewa nakłoniły sie są jemu, obracając sie ku dziecięciu dawały jemu chwałę, bo są czuły swego stworzyciela idąc

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 85:

Było na wysszem piętrze piekła jedno miasto... przeze wszytkiej męki, ktorąż by kto mógł czuć

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 395:

Byli też niektórzy, którzy mówili, iżby dusze i anieli mieli ciało s powietrza, by inako nie mogli czuć ognia żgącego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 396:

Źli... ba cząc poślednie rzeczy, czuż świeckie, zapominają przyszłych, czuż duchownych, bo w nich czuje oko myśli, a przeto pr[z]odku zapomniawszy czują światu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 631:

Lyelya sz czyerznya wyrosla, gdy panna z z[d]ydostwa poschla, Zydowye panny nye znaly, nyey vonyey dobrze czuly

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 104:

(attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland) to sense, to feel (to detect with one's senses)

attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland

to sense, to feel (to detect with one's senses)

Czugye odoratur

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:

(hapax legomenon) to feel; to predict; to forefeel, to presage (to have a feeling something will happen)

attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland

to feel; to predict; to forefeel, to presage (to have a feeling something will happen)

Vstawyamy, ysz gdi ktori naszich slachcziczow dzewką swoyą za mąsz da... A thakesz czvgemy o dzewkach szlachczyczow nyszszych vogevodi, aby ge za zywotha daly mąszom

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 57:

O Mojżeszu a o Eljaszu też mistrzowie czują albo rozumieją

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 368:

Ode wszego prawa thego they tho dzyedzyni othpadlym szą czvcz yma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 12:

Nyewyasta wyecz szą alybo czvy oth wszego prawa bicz odpadlą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 36:

Deprehensam id jest perfecte cognitam, improprie: czvgye szą , w krzywocze

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 10:

Ny w czem szyą nye czvyącz nullo conscius

1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 274:

Czugyesz szye, yzesz szye vpyl, waruy szye byesszyadi

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

(intransitive or reflexive with się, attested in Masovia) to know; to think, to suppose, to opine

Cum eciam ad guttulas longe inferioris deuocionis czvyącz male kropye daleko mneyschego

1880-1894 [MIddle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 279:

Bo gednego czuyø y rzekl

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 31:

Czuya sentit

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Czuge

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

Wszelykego czuyaczego

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 288:

(attested in Lesser Poland, Silesia) The meaning of this term is uncertain.

attested in Lesser Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Silesia


przychodzić

Polish: przychodzić

Silesian: przichodzić

From przy- + chodzić. First attested in the 14th century.

Owa yvsz trzy lata przychodza (venio Luc 13, 7) na kazde, schukayącz ovocza na tem drzevye fygovym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 375:

Vydzancz vyelye... Saducevszow przychodzącze na krzesth yego (venientes ad baptismum suum Mat 3, 7), rzekl gym

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

Drugyego dnya vydzyal Ian Iesusa przychodzączego do szyebye (venientem ad se Jo 1, 29)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 301:

Rano przichodzili k nemu (veniebant ad eum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 38:

do (+ genitive) ku (+ dative) ‘to whom/what’

(of living beings, attested in Masovia, Lesser Poland) to come, to arrive [with do (+ genitive) or ku (+ dative) ‘to whom/what’]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Potem w vbostwo wpadwszy, kv gorszemv przychodzą (ad vicia deteriora labuntur) abo zbygyayą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 36:

na (+ accusative) ku (+ dative) ‘to what’

(attested in Lesser Poland) to come to; to get (to achieve a particular state) [with na (+ accusative) or ku (+ dative) ‘to what’]

Bogaczstwa acz bødø p[rz]ichodzicz (divitiae si affluant), ne przicladaycze sercza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 10:

(of things, attested in Lesser Poland) to come, to appear

Vydzalo szą gest nam..., abi... synowye nye prosili gimyenya przychodzączego sz strony oczczovey (obvenientium ex linea paterna)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

(attested in Masovia) to belong to someone

Aby lasy..., gdze male vzithki przychodzą (ubi modicae utilitates proveniunt), byli wykopany, aby w szyrsze vszytky byly obroczony

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 80:

(attested in Masovia) to arise; to be born

Isczy nasz mily Ihu Xc narodzilci szø gesth on byl f ten tho czasz, gdisczy stare latho schodzy, a noue przichodzy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Przichodzy-cz staroscz (appropinquat senectus), radzą-cz, aby radnyey syą poleczal bogu nyzly synowy

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLVII:

(of concepts, phenomena, etc., attested in Lesser Poland) to arise, to appear

phenomena; attested in Lesser Poland; phenomena; attested in Lesser Poland

Iusz czaszkoscz przychodzy mego zywotha

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 75a:

(of negative experiences, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to happen

Yze od czyebye, myly Yesu Criste, przychodzy wyelyka cznotha y wschelyka czysthota

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 111:

to spread, to extend, to appear, to come true

Przychodzøø (advena) a negemnyk nye bødze gego geszcz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 45:

Corruption of przychodzący or przychodzień.

[…]yeny i nysz przyghøto gesc przichodzøce

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:


celnik

Polish: celnik

Silesian: celnik

From cło + -nik. First attested in the 15th century.

Czelnika theolonarium

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 145 a:

I przyszly thesz czelnykovye

Theolonarius eyn zolner czelnyk

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137v:

Qm fuit *celnych

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 374:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) tax collector; tariff collector


dość

desc

Polish: dość, dojść (Northern Greater Poland)

Silesian: doś, dość

Clipping of dosyć from frequent usage. First attested in 1424. Compare Old Czech dost.

Sandek za swe penandze wząl zaplaczene... y rzecl: Mam za swe doscz

1901 [1424], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 303:

(attested in Lesser Poland) enough (all that is required, needed, or appropriate)


piorun

Polish: piorun

desctree

Silesian: pierōn
→ German: (archaic) Pierona

Inherited from Proto-Slavic *perunъ. By surface analysis, prać + -un. First attested in 1420.

Porun fulmen

1962 [1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 209:

(hapax legomenon) lightning (a flash of light produced by short-duration, high-voltage discharge of electricity within a cloud, between clouds, or between a cloud and the earth)


odpowiedzieć

zlw-opl-verb

odpowiedzieć pf (imperfective odpowiadać)

odpowiadać (imperfective)
otpowiedzieć (alternative)

Polish: odpowiedzieć

Silesian: ôdpowiedzieć

/ɔtpɔvʲɛd͡ʑɛ(ː)t͡ɕ/

/ɔtpɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/ɔtpɔvʲɛd͡ʑet͡ɕ/

From od- + powiedzieć. First attested in the 14th century.

Tedy vøcz swøthy Gan gestcy mv on tako byl odpouedzal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 184a:

Rzekl bog: Czemusz to vczynyla? Otpowyedzala (quae respondit): Wøsz myø sdradzyl

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 3,13:

Tedi wszitek lyvd vmylkl a nye otpowyedzal gemv nyczego (non respondit ei quidquam)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 18,36:

Y odpowyedzeli sø kv Iozve rzekøcz (responderuntque ad Iosue atque dixerunt)

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,16:

Czeszarz nye odpovyedzyav nycz y wschedl v rąda svymy (leg. z swymi) przyaczyelmy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 113:

Iesus k temv nycz nye odpovyedzyal (ad haec verba puer Iesus nihil respondebat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 137:

A nykt nye mogl odpovyedzyecz na to slova (nemo poterat ei respondere verbum Mat 22, 46)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 416:

Povydz my, synkv myly,... przeczyv takyey potvarzy czo mam odpovyedzyecz (ad hanc calumniam quid est respondendum)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 126:

Alye o szvych zvolyenykoch nycz nye odpovyedzyal (sc. Jesus)... przeto, yze nyyednego przy ssobye ny myal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 682:

Vestchnąla (sc. dziewica), czem by ym odpovyedzyecz mogla (quid illis respondere posset, inspiraret)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 24:

Ale pyrvey, nyzly ym myly Kristus na tho odpovyedzyal, aze svyąthy Pyotr... mayącz myecz dobyl go

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 636:

Myly Yesus odpovyedzyal k temv rzekącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 145:

A na to maya odpovyedzyecz (respondetur)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 192:

A przeczyv temv mamy tako0 odpovyedzyecz: Krolevstvo Iesucristovo zovye dvoyako

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 780:

Odpovyedzyely (responderunt), yze bog wschech bogow wschedl w zyemyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 92:

+obj

(attested in Lesser Poland) to answer; to reply; to respond [with accusative or dative or k (+ dative) ‘to what/whom’; or with na (+ accusative) ‘to what’; or with przeciw (+ dative) ‘against what’; or with o (+ locative) ‘about what/whom’]

Thedy tho daly przyszyasznyczy czyscz przed nymy y pythaly obudw (leg. obudwu) stronu, thakoly szye tho szthalo. Thedy odpowyedzyely z obu stron

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 65:

Anna stala przed gaynym szadem... y othpowyedzyala themu goszczyowy tako

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 70:

Zalowal nany woyth... prosto yemu dayacz wyną, tedy on tesz prosto odpowyedzyal szwą nyewynnoscz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 123:

Tego konya zaluyą na baythka yako trzech grzywyen. Na tho odpowyedzyal baythko rzekacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 143:

Tedi pan Hinczka otpouedzal ot szebe hy od dzeczi, isze to gest stara rzecz, nerad bich o to otpouedzal

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Zalwyąncz w prawye nyemyeczskem przeczywko krzywemv, gemv thymsze prawem othpowyedzeecz nye powynyen (eodem iure reo respondere non tenetur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 14:

Brat, yenze nye chczal przes brata swego otpowyedzyecz, o czanscz swey dzyedzini ma otpowyedzyecz (tenebitur respondere)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

Vszylstwo dzevyczaam czynączy... prawem polskym mayą othpowyedzecz o thą rzecz (iure Polonico tenentur respondere)

Za kradzeszstwa y skody vczynyone powynny mayą bycz prawem othpowyedzecz (tenebuntur iudicialiter respondere)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

acc<what> + dat<to whom> + ins<with what> + :na(acc)/:o(acc)<to what> + :za(acc)<for what>

accusative ‘what’ along with dative ‘to whom’ along with instrumental ‘with what’ along with na (+ accusative) o (+ accusative) ‘to what’ along with za (+ accusative) ‘for what’

(law, attested in Greater Poland, Masovia) to defend (to stand before court as the defendant) [with accusative ‘what’, along with dative ‘to whom’, along with instrumental ‘with what’, along with na (+ accusative) or o (+ accusative) ‘to what’, along with za (+ accusative) ‘for what’]

to defend (to stand before court as the defendant)

Yaco Szandziuog... Yasza crome paną starosczinego myru ne wordrowal... any go chowal, kedy Benakowy... poszega otpowedzal

1959 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1120, Poznań:

(attested in Greater Poland) to threaten, to make threats; to get back, to get revenge

Przeczyesz przes mego wyedzenya vczyekl any gesz my otpowyedzal (cur... fugere voluisti nec indicare mihi), abich czyø wiprowadzyl s radoszczyø?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 31,27:

Iescze wselki thowarzisz, yesliby chczial precz vendrovacz, thedi ma odpovyedziecz swemu mystrzowy dobrze przeth thym..., a tho dlathego, aby mv mystrz wczas sgothowal pyenyąndze yego

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 58:

Ktosz odpowye (qui contradixerit) vstom twim a nye poslvcha wszech rzeczi twych, gesto gemv przikazvges, smyerczø vmrze

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,18:

Swirzchowanye twee a vczene twe od møza swyøtego twego, gegozesz skvszil... y *sødzillesz v wod *odpowyadzanich (iudicasti ad aquas contradictionis)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 33,8:


bawełna

desctree

Polish: bawełna, baweła (Masuria, Ostróda, Warmia), bławal (Near Masovian, Grudów)
→ Belarusian: баво́ўна (bavóŭna)
→ Kashubian: bawôłna

Silesian: bawołna

Partial calque of Middle High German boumwolle. First attested in 1437.

pcal

Bawelna bombax

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2490:

Bombix bawmwoll vel dicitur *fermis qui net sericum bąvelną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 19v:

(attested in Greater Poland) cotton (fiber of this plant)


krzyż

Polish: krzyż

Thy takesz na kryszu musisz vmrzecz, gakoczesm ga vmarl byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

(attested in Lesser Poland) cross (cross-shaped type of gallows)

Mussymy szą falbicz w crzyszv nasschego pana Ihu Crista, w gemsze gest zbawyenye nassche

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 350:

(figuratively, attested in Lesser Poland) cross, cross to bear (hardship, difficulty, suffering)

Krzysz, wlocznyą bozą w zwem szerczyu myeymy

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 140:

(Christianity) Used in memory of Christ's suffering on the cross.

Moze (sc. wojt) szwą nyewynnoscz przyszaga vkazacz na krzyszv

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 212:

Jako my nye dzirszymy gymyenya gwalthem, za kthore Jakvb zamyaną vdzelal, thako nam pomozi boog y szwanthi crzisch

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3063, Warsaw:

De cleynodio et proclamacione Nowyni: deferentes crucem in appendio vlg. krzisz w zawasse

1895 [1412], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 113:

Micolai de Posznania, cognomine vlg. s [c]krzysem dictus

1913 [1480], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie. Libri iuris civilis Cracoviensis 1392-1506, number 7886, Krakow:

(attested in Masovia, Lesser Poland) cross (object shaped like a cross)

Kasdy przesznamionuy sya sznamyenyem svyanthego krzyza

1853 [Middle of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:

cross (symbolic gesture in the shape of a cross on one's body)

Jaco pąny Katherzina Gorzewska posląla szwego rzacza sze czterdzesczy kmothoviczy y vczinyly cruces al. krzisew et incisiones al. naczoszew faciendo granicies al. granicze in silva

1959 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1248, Poznań:

(attested in Greater Poland) cross (cross-shaped sign)


zostawać

Polish: zostawać

From z- + ostawać. First attested in 1466.

Hoc logici racio negat entimemate tali: Si parit, ergo perit virginitatis honor, conueniunt omnes in eo phisice raciones, quod si virgo manet, gl. durat zostawa, matris honore caret

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 24:


wojenny

Polish: wojenny

Silesian: wojynny

Inherited from Proto-Slavic *vojьnьnъ. By surface analysis, wojna + -ny. First attested in c. 1420.

O ktorą pomocz vogenną Bolesta na myą zalowal, o tom o wszyczko sz bracza vgednan

1950 [1434], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 624a, Warsaw:

(relational, attested in Masovia) martial, war (of, relating to of war)

Virum eius Vriam in belli acie, na szpiczi woyeney, poni iussit (II Reg 11, 15)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 84:

(relational) military (of, relating to of a military)


oje

⇒ Polish: wojnica

Temo dyszlą albo oye, albo czyągadlo secundum aliquos

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 57:


uczeń

Polish: uczeń

Silesian: uczyń

From uczyć + -eń. First attested in the 15th century.

Na lepsche textu zrozumyenye ma bicz to wyedzyano, eze bili mystrzewye, yako y dzyssya schą gich vcznyewye, aczle dyabel mystrze pobral

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

pupil, student, learner, disciple (one who learns)

Powiedzcie uczniom radośnie, że Chrystus wstał potężnie

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 92:

(Christianity) disciple (active follower or student of Jesus)


czyścić

Polish: czyścić

Silesian: czyścić

/t͡ʃʲiɕt͡ɕit͡ɕ/

/t͡ʃʲiɕt͡ɕit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *čìstiti. By surface analysis, czysty + -ić. First attested in the 14th century.

Erugenator qui preparat gladios inde erugino […] vlg. myecze czyszczicz

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 101r:

Kaplany wszedszi w koscyol bozi, abi poswyøcyly gy y winyeszly z nyego wszitkø nyeczistotø, iøsz wnøtrz nalezly..., y poczøly cziscycz pirwego dnya..., potem cziscyly koscyol osm dny

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 17:

Ruta est quedam herba raute et est calida et sicca in tercio gradu dobre zyele czysczy oczy barzo vyelye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 117v:

A tesch myely myecz *pyączą o svyczach oltarza, plascze albo pelly, sądy czysczyly *koscyelną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 14:

(attested in Greater Poland) to clean (to remove dirt, rust, etc.)

Duszø welbi, vsta cziscy, sercze weseli

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 1:

Pyąte omiwadlo syercza gest... modlitwa... O tem mowi Isidorus mistrz: Modlitwamy syą czisczimi, ale czczyenim syą vczimi

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 242:

Cziscyeny kaplany y navczeny geden iako drvgiz møsz y wszitci søcz cziscy ku obyatowanyv baranka wyelykonocznego

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 20:

(transitive, attested in Lesser Poland) to purify, to clean (to remove moral stain)

Cervisia defecatur seu purgatur et interpres in Polonico similiter dicet vere: pywo szyą vstawa albo pywo szye czysczy

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 399:

Szrzyebro ognyem wyplawyone, skuszone trzykrocz y czyszczone szyedmkrocz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 11, 7:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to purge, to purify, to clean (to remove impurities)

Nye wnidze czisczoni... w kosczol bozi

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 1:

Jakom ya Ondrzeyewy nye sznyadl byka nye *czisczonyego chazebną rzeczą, thako dobrego, yako *sszyemdzessanth groschi

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3000, Warsaw:

Jakom ya vyeprza thwego nye czysczyonego samothrzecz nye vfyczyl anym go w dom swoy wyosl

1950 [1490], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1704, Warsaw:

(transitive, attested in Masovia) to castrate, to geld


pełnia

Polish: pełnia

From pełny + -a. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Tacz panna... szlyczną yako myeszyącz w pelny

1921-2024 [End of the 15th century], Slavia Occidentalis, volume XXXIV, Gniezno, Warsaw, page 162:

(attested in Greater Poland, Masovia) full moon


blacha

desctree

Polish: blacha, blach, błacha, plach, placha, plech, płach (Middle Polish)
→ Kashubian: blacha
→ Russian: бля́ха (bljáxa)
→ Ukrainian: бля́ха (bljáxa)

Silesian: blacha

Borrowed from Middle High German blëch. First attested in c. 1440.

*Lamniam vlg. blachi zelazne

1915-1920-1951 [c. 1440], Mikołaj Trąba, edited by Jan Fijałek and Adam Vetulani, Statuty synodalne wieluńsko-kaliskie Mikołaja Trąby z r. 1420. Z materiałów przysposobionych przez B. Ulanowskiego, volume XCVI, Lesser Poland:

Ty *zaystczye blachamy zlotymy poloszyl

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 34:

Ty szerdzy vdzela sz drzewya sethym y pokryl ge blachamy zlotymy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 28:

Vdzelal y ołtarz offyerni s drzewya sethym, ...gegosz rogy s *woglow wichodzyly søø. I przykrył ge blachamy moszyødzowimy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 2:

Przikasz Eliazarovi..., acz sbyerze kadzidlnicze... y sklepye ge w blachi

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 38:

Tego czasu złamał Ezechias drzwy domv boszego a blyachi złote, gesz bil przibyl, y dal krolyowy asyrskemv

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 16:

Blachi laminis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 49:

Na blachach olownych plumbi lamina

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 61:

Blachamy laminis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 93:

Blachami laminis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 18:

Pro clavis et laminibus al. blachi

1931 [1476], “Najstarszy protokół miasta Pszczyny”, in Ludwik Musioł, editor, Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku, Katowice, volume III, Pszczyna, page 338:

Item trona parva, in qua sunt blachy al. laminę ferree in numero 148

1898-2024 [1495], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 62:

Blacha bractea

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXXIII, page 187:

Blachą lamen; blacha zyelaszną lamina

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 3:

Lamen eyn plechleyn vel frustum metalli eyn plech blachą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 72v:

Lamella eyn lamel kling; lamina idem blacha zyelaszną

(attested in Lesser Poland, Silesia, Greater Poland) lamina (thin layer of metal, etc.)

attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Blyachy lampades ardentes

1874-1891 [1476], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Mysłowice, Krakow, page 276:

*Goradze blachy ardentes laminas

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 182:

(attested in Silesia, Lesser Poland) lamina as a torture device

attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Lesser Poland; attested in Silesia; Lesser Poland


cecha

Polish: cecha (“quality”)

Silesian: cycha

Borrowed from Middle High German zeichen. First attested in 1441.

bor+

Czechy signa

1874-1891 [1441], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 268:

token; stamp (sign or marked object serving as evidence of a specific right or fulfillment of an obligation)


cecha

Polish: cecha (“cover, bag”)

⇒ Silesian: ceszka

Borrowed from Middle High German zeche. First attested in 1479.

Czecha von czwelich

1898-2024 [1479], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 50:


zdrowie

Polish: zdrowie

Silesian: zdrowie

Inherited from Proto-Slavic *sъdorvьje. By surface analysis, zdrowy + -ie. First attested in the 14th century.

A takes szø thy, *greszniy clouecze, ne oddalag k milemv Xpoui nafrocicz..., abicz thobe Xpc dal dludze stroue, bo thy... moszesz dzysza... s tego svatha szycz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

(attested in Lesser Poland) health (state of being free from physical or psychological disease, illness, or malfunction; wellness)

Day scząscze, zdrowye, panye!

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 595:

used in greetings, wishes, and the form of a letter

A drudzy oczynaly rozgy s alyvnego (pro olyvnego) drzeva y slaly na drodze, a tluscze, ktore sly naprzod y ty, ktore naslyadovaly, [wołały] rzekącz: Ossanna, czvsz zdrovye, synovy Davydovemv (hosanna filio David Mat 21, 9)!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 447:


zdrowie

From zdrowy + -ie. First attested in 1412.

Iaco Scepan ne cupil kona v Potrasza, ale mv go posziczil i tako mv gy sdrove vraczal

1974 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 393, Kalisz:


chudy

Polish: chudy

Silesian: chudy

Inherited from Proto-Slavic *xudъ. Sense 2 is a semantic loan from Old Czech chudý. First attested in the 15th century.

sl

Tyś wszech pragnych swiatla *sprawcze, tyś wszech chudych sczodra *darcze

1874-1891 [1435], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:

(attested in Lesser Poland, hapax legomenon) poor

Barzo chudi macilentus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Chudi vber

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Chuda corpora macilenta

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 340:

Chvda, blada, szolthe lycze, lsczy szya yako myethnycza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 29:

Chude macilente

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 13:

Macer […] mager tenuis subtilis vel exilis chvdy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 78r:

(attested in Masovia, Greater Poland) skinny

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland