były

Polish: były

From być + -ły. First attested in the 14th century.

Pan Ian xandz mazowesski... takye czlonky i wstawyenya na roczech vyelikich, na swyantho swyanthego Iacuba apostola w Czirsku bilich (celebratos), vichwalil

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 91:


pigwa

Polish: pigwa

Pigua citonia

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2549:

Pigwy citonia et poma rubea

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4785:

Cydonia oblonga
Cydonia oblonga#Translingual


bluszcz

zlw-opl-noun

bluszcz m animacy unattested (related adjective bluszczowy)

bluszcz m animacy unattested (canonical)
bluszczowy (adjective)

desc

Polish: bluszcz, blusc (“bean”) (Podhale)

Silesian: bluszcz

Inherited from Proto-Slavic *bľuščь. First attested in the 15th century.

Bluscz edera repens

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5186:

Bluscz edera

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 515:

Bluscz edera

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Bluscz

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

Bluscz edera

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 117:

Bluscz drzewni edera arborea

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6065:

Sub *adera bluscz vlg.

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 335:

Bluscz seu brzostan edera

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 66:

Blvscz edera; blvscz hedera

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Bluscze vynykayv edere serpunt

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 345:

Edera […] est nomen arboris parwe vlg. bluscz

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 62v:

[E]dera bluscz […] est nomine arboris parwe

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 74rb:

*[E]dra est sedes episcopalis sc. edera […] et est quedam herba Et dicitur ab hero […] quod arboribus rep[un]tando inheret bluscz

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 74va:

Edera ebich blvscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43v:

Hedera est herba crescens in arboribus ebich blvscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 60r:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands, Greater Poland) common ivy (Hedera helix)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland

Bluscz zemni edera terrestris

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6059:

Bluscz edera terrestris

1900 [6060], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6059:

Glechoma hederacea
Glechoma hederacea#Translingual


batog

Polish: batog

Silesian: batok

Inherited from Proto-Slavic *batògъ. First attested in c. 1420.

Batog taurea

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 443:


nadal

Polish: nadal

Univerbation of na + dal. First attested in 1425.

Tego na czø zaluyø, eszesz my drzewa mego gwaltem wzøl pol zachczika we dwnaczcze... et ego... wszczøgnølem czø ku praw..., a thy wszdi ne stoyø praw ani zapowedzy *dbayo, puszczil yesz drzewo nadal, ale ya vestigans te in Zacrocim wszczøgnølem czø y prziposzwal ku praw

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1335, Zakroczym:


grozno

Inherited from Proto-Slavic *grozdьno, from *grozdъ.

Iagoda gich groszno zolczy a groszno przegorzke (uva eorum uva fellis et botri amarissimi Deut 32, 32)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 46:

(attested in Greater Poland) bunch or cluster of grapes


bursztyn

zlw-opl-noun

bursztyn m animacy unattested (related adjective bursztynowy)

bursztyn m animacy unattested (canonical)
bursztynowy (adjective)
borsztyn (alternative)
burnsztejn (alternative)
bursztejn (alternative)

desc

Polish: bursztyn, burztyn (Middle Polish, Central Greater Poland, Kuyavia, Western Kraków, Lasovia, Podhale), bustyn (Lasovia), burstyn, burzsztyn (Middle Polish)

Borrowed from Middle Low German bernstein, barnstēn. First attested in 1323.

bor+

Ardentem lapidem, qui burnsteyn dicitur

1853 [1323], Antoni Muczkowski, Leon Ryszczewski, editors, Codex diplomaticus Poloniae [Diplomatic code of Poland], volume II, page 678:

Ardentem lapidem, qui burnsztejn dicitur

Ad farnisium faciendum al. pogost recipe lapidem bursthin et terre

1895 [XV med.], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume I, page 191:

Bursthyn *cababre

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3415:

Burstyn carabe

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4196:

Borstin karabe

1900 [1491], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 11066:

Item legibula de burstyn sola recepit in valore viginti grossorum

1927-1930 [1497], Wilhelm Rolny, editor, Najstarsze akta konsystorza lwowskiego. Acta officii consistorialis Leopoliensis antiquissima, volume II, number 1625, Lviv:

Burstin piro

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

Bursteyn agates

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 9:

Burstin asbeston

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 280:

Piro[pus] burstin

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Ebeston bvrschthyn

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43v:

(attested in Southern Borderlands, Greater Poland) amber (hard, generally yellow to brown translucent or transparent fossil resin from extinct coniferous trees of the pine genus)

attested in Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Greater Poland


bić

Polish: bić

Silesian: bić

Inherited from Proto-Slavic *bìti. First attested in 1388.

kijem bić

Przibegly na jego *gospodo i bili

1931 [1416], “Instytucja początku w średniowiecznym prawie mazowieckim”, in Józef Rafacz, editor, Themis Polska, volume 6, Masovia, page 19:

Wawrzinecz ne bil Veronie

1887, 1889 [1388], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 320, Poznań:

Naklonczye glowy szwoye, byancz pyerszy szwoye mowczye: Boze, bancz mylosczyw

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:

Jacom ya nye byla bidla Falczina samowtora silø

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2688, Warsaw:

Oczy mu zaw[a]zaly Zydowye okruthny, poszyky mu dawaly, w lyczye yego byly

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 145:

Jęli miłego Jesucrista, ... niektorzy po szyji bijąc

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 652:

Spadł deszcz, przyszły potopy, vzyaly wiatrowie bijąc ku onemu domu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 285:

Climonth ne byl Clary meczowa glowicza

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8448:

Byt iesm iaco syano y zeschło iest sercze moie, bo iesm zapomnal giescz chleba mego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 5:

The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament

Iacom ya pomoczniczø ne bila, kedi Smislawa bita

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 760, Płońsk:

Biyandzi sbytemu albo czirzpyąnczemu crzywdan ot policzka pyancz kop groschi... zaplaczicz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 10:

Bythego, zarzuczonyego et nos portavimus eum leprosum et percussum a deo

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 301:

A gdiszbi uszrzal krew na swyrz[ch]nych prodzech y na obu podwoyu, mynyecz dzwyrze domowe, a nye da byyøczemu wnydz w wasze domi a uraszycz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 23:

Czlowyek aczbi spal z *zon[y]a sløczenim szemyenya (coitu seminis), gesz to bi bila dzewka..., ale wiplatø nye *viplaczono..., bita bødzeta oba

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 20:

Bith id est percussus

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 402:

Tako okrutnye smagaly y bily

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, Trzemeszno, page 383:

Gorącza gest rzecz, gdy kogo vfaczą, a on kogo byge albo dobyya

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 182:

Jakom ya Stachny... nye byl..., gdy byegla do syna swego zabytego

1885-2024 [1467], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 20:

Naklonczye glowy szwoye, byancz pyerszy szwoye, mowczye: Boze, bancz mylosczyw!

Staszek kigem ne bith ot paney

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 363:

Sødza przykazral gy kiymy bycz

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 321:

Sly mnych... nye dba, ysz go kygyem bygyv

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 459:

Mlothem moye pyrzszy bygyv, dusza nye szmye vynycz szygyv

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 45:

O boże, który dlya othkupyenya szwyatha chczyalesz szye narodzycz... a yako baranek nyewynny na offyarą wyeszcz..., od fałszywych szwyathkow oszkarzycz,... czyrnym ykoronowacz, poszyky bycz

1882 [XV ex.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 292:

+obj

accusative ‘whom/what’; (of winds) with ku (+ dative) ‘to what’; with instrumental ‘with what’

(transitive, attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland) to beat, to hit [with accusative ‘whom/what’; or with w (+ accusative) ‘what’; or with po (+ locative) ‘what’; or (of winds) with ku (+ dative) ‘to what’; or with instrumental ‘with what’]

attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland

Iacom ia ne bil na Mar[czino]w dom szamotrzecz szilø

1920 [1400], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 17, Płońsk:

Na gego dom bil y begal

1888 [1401], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 48:

Yego bracza... strzelaly y bili... na mø braczø

1879 [1416], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 75:

Tszom vczinil Barthlomeieui, tom vczinil sza iego poczanthkem, kedi prziszedl na mø gospodø y bil na mø pilatikem

1950 [1422], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 28, Warsaw:

Czo vczinil Iasszek łanowy, tho za yego poczanthkem, kedi pomocznikem byl vel fuit bratu swemv, kedi nan bil vel percussit

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 956, Zakroczym:

Vczinil... za yego poczanthkem, kedi yemu na striya szekyrø byl

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1298, Zakroczym:

Luba nye zastampal Mychala any nan byl schamotrzecz szylą

1885-2024 [1445], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 18:

Ja kom ya nye zastąpal Michal[a] anym nam byl schamotrzecz szylą

1921 [1445], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 81:

Jakom ya przischethwschi do goszpody szamowt[o]r gwalthem dobythym myeczeem nye bilem na goscze paną pothkomorzego

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3036, Warsaw:

Jakom ya sszamopyath gwalthem przischethwschi na gimyenye Bronischowo ssz ostra bronya nye bilem na zoną gego anym gey szwoyka na glowye przeczam

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3057, Warsaw:

Thegom ya zabyl za yego *poczothkyem, gdy na mya ostra bronya byl

1931 [1473], “Instytucja początku w średniowiecznym prawie mazowieckim”, in Józef Rafacz, editor, Themis Polska, volume 6, Masovia, page 23:

Hrycz violenter invadiens in molendinum Gotardi secavit hostium, ...et ad molendinatorem tetigisset al. byl

1868 [1482], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 234:

(attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland) to attack, to assault [with na (+ accusative)]

Nyszadni z was nye wichocz z domu swego asz do zayutrka, bocz pan poydze byyøcz Egipskye

Panie Iesu, ...prossą czyebye, aby thwoy krzysz wybawił mye od anyola byyaczego

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 243:

Grudzyen gymyecz moye: byya vyeprze szvogye ludzye

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 325:

Przeto zbyly biki y wzøly kaplany krew gich y przelyaly iø na oltarzv y byly takesz skopi, a tich krew na oltarzu przelyaly

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 22:

O ktori jasz szalowal na mø Vith, ten ja biyø daley trzech lath

1879 [1407], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 8:

Palye *byyyą pali fundantur

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 146:

(attested in Masovia, Lesser Poland) to fasten, to fix

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Dlugo bywsszy szę sz nym, assz podal thyl dyu pugnando convertit in fugam

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 485:

Gdy dwa bylasta szą byky duobus dimicantibus tauris

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

Romey byl sza jako dobrj czlowek podluk jego sziku, a gego odgechanim ne stala [się] skoda panu Komorowskye]mu]

1856-1870 [1443], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3153:

Tu syø gest s nym bil møz aze do yutra

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 24:

Byly schą certaverunt

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 34:

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 780:

(reflexive with się, attested in Greater Poland, Masovia) to fight [with z (+ instrumental) ‘with whom’]

Meus pater cum Alexio fratre habent rzond diuisiue, quod non debuit bicz sø ad Glandzanouo, quem frater exemit

1897 [1388], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 1107, Łęczyca Land:

Cum Nicolao condictacionem habui, quod in die sancti Johannis ad agrum non veniet, tunc ad ipsum nichil haberet, ne mal szø bicz

1897 [1389], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 1411, Łęczyca Land:


pokład

Polish: pokład

Deverbal from pokładać. First attested in 1401–1425.

*Tyś *roża rayskiego kwiata, *tyś poklad wszego stworzenia, ... wszech smutnych *utyessenie

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:

(attested in Lesser Poland) bed, base, foundation, substratum, underlayer (something underneath something else)

Poclat gaza

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Dussa, ktora bi sgrzessyla a... zaprzalabi pokladv blysznego swego (negaverit proximo suo depositum) ... nawroczy wszytko

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 6,2:

Testes Iain..., prout ipsum Omelto inculpavit, quod fures perservasset... et poklad furum apud se servasset

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 276:

Tegdy vezmesz, gl. przymesz, modli sprawedlnosci, poklad y modli (tunc acceptabis sacrificium iustitiae, oblationes et holocausta Psal 50, 21)

1401–1425, Karta Świdzińskiego, przekład psalmu 50, Krakow:

Exequiae zalomsche albo poklady, albo pogrzeby

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 72:


namawiać

namówić (perfective)
namałwiać (alternative)

Polish: namawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *na-
Old Polish na-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish namawiać
From na- + mawiać. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Ut per triginta dies ea suadere[n]t, namauali, adducendo eum

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

(Maryja) począla drzączy glossem namavyacz svyatego Yana, rzekącz: O, namylschy, mow se mną, vschech nyevyast smąthnyeyschą, povyedz, a gdzye yest moy syn

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 734:

(attested in Lesser Poland) to persuade, to convince into doing something


pisarz

zlw-opl-noun

pisarz m animacy unattested (related adjective pisarzów or pisarski)

pisarz m animacy unattested (canonical)
pisarzów (adjective)
pisarski (adjective)

Polish: pisarz

Silesian: pisŏrz

From pisać + -arz. First attested in 1391.

Pyszarz scriba

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 67:

Pysaarz sandowi (scriptor causarum, var. notarius seu scriptor)... oczrzedzą prawvyącye szą... myenycz maa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 25:

Ideo omnis scriba doctus in regno celorum similis est patri familias wszelky mysztrz nawczony, wszelky doctor albo pyszarz w crolewszthwe nebeszkem rowni yeszth oczczw czeladnemw (Mat 13, 52)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 86:

(attested in Greater Poland, Masovia) writer (person who writes, deals with writing, copying on someone's behalf, an official in a court, city or prince's office)

Scriba est nomen officii eyn schrifftweyser mystrz navczony w zakonye pyszarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 121v:

(attested in Greater Poland) writer (master trained in a monastery)


bieluń

bieluń m animacy unattested (related adjective bielonowy)

bieluń m animacy unattested (canonical)
bielonowy (adjective)
bieleń (alternative)
bielon (alternative)
bieluj (alternative)
bielun (alternative)

Polish: bieluń

Borrowed from Old East Slavic беленъ (belenŭ). First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Byelon cassilago

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5292:

Byelen iusquianus

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3601:

Ivsquinius uel iusquianus est herba quedam vlg. byelon

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 144r:

Iusquiamus est genus herbe aput Grecos vlg. byelun

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 130r:

Iusquiamus est quedam herba bylsam byelon

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 71v:

Stolopendia est quedam herba scheley, byelon

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 130v:

Byelwy iusquiamus

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6113:

Hyoscyamus niger
Hyoscyamus niger#Translingual

(attested in Greater Poland) black henbane (Hyoscyamus niger)


lecha

Lecha aruetum

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) bed (narrow strip of arable land restricted by furrows)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


bednarz

zlw-opl-noun

bednarz m animacy unattested (related adjective bednarski)

bednarz m animacy unattested (canonical)
bednarski (adjective)

desctree

Polish: bednarz
→ Kashubian: bednôrz
→ Slovincian: bednorz

Silesian: bednŏrz

Borrowed from Middle High German bütenære. First attested in the 15th century.

bor+

Iohannes bednarz

1868 [1437], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 32:

Doliator eyn butner vel binder bednarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 42v:

(attested in Greater Poland) cooper (barrel craftsman)


anyż

Polish: anyż

⇒ Silesian: hanyszek, hanysek

Borrowed from Old Czech anýž. First attested in 1440.

Anetum […] est herba quedam odorifera que sumpta in cibo calefacit et constringit proprie anysz [ysz]

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 18r:

Anysz anisum

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3342:

Pimpinella anisum
Pimpinella anisum#Translingual


szczyt

Iaco Luthognew vranil Zemøthø... y sczith gemu odiøl

1960 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 121, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) shield, buckler (broad piece of defensive armor, held in hand, formerly in general use in war, for the protection of the body)

Szczitem (scuto) ogarne cz[e]be prawda iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 90, 5:

(metaphoriclly, attested in Lesser Poland) shield (that which protects generally)

attested in Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

Jaco Jandrzey... gest... po gego maczerzy clenotu Czwekowe, ktorzy nosszą byali sczyt a czarny strich przesen

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 923, Kościan:

Extunc decreuimus sibi educere et dicere clipeos al. sczyty

1878-1889 [1424], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 332:

Jaco Micolay nass brath y nass sczith y nassego cleynotha

1910-2024 [1386], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, volume III, page 1:

(attested in Greater Poland) coat of arms; member of a family belonging to a particular coat of arms

Parietem vlg. scyth supra hostium... [tenebitur] murar

1874 [1486], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVIII, page 147:

Pinna, id est summitas cuiuslibet rei, sed proprie templorum et murorum spyczą vel gąnek, vel okragly sczyth

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 106:

(attested in Greater Poland) top part of a construction

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Lorco debet facere murale al. schczith circa dictam ecclesiam

1874 [1445], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1195:


cyrkiel

cyrkiel m animacy unattested (canonical)

Polish: cyrkiel

Silesian: cyrkel

Borrowed from Middle High German zirkel. First attested in c. 1500.

Circinus ein zyrckel a circus czyrkyel

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27v:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) compass, pair of compasses (device used with a pencil to draw an arc or circle on paper)


gdyby

Polish: gdyby

Silesian: gdyby

Gdyby ktho kogo zabyl, ranyl, yako mayą na nye doszwyaczycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 31:

A gdibi bil plascza ne wrzocil, tegdy tego rakoyemstwa przoszen

1895 [1418], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 144:

Gdyby ktho mowyl o rayczach przed dzyedzycznym panem. Pythalysczye nasz o prawo thymy szlowy: Gdyby kthory czlowyek rzekl przed dzyedzycznym paanem o rayczach mowyącz, aby nye byly prawdzywy..., czo then za tho przepadl?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 37:

Gdibi sią w sądzie zwada stala (de trubatione iuris)

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 273:

(attested in Greater Poland) introduces an unreal conditional; if

Alye tego myly Cristus yavnye nye rzekl, gdyby yny slyschely, alye ysch tego nye baczyly, bo nye chczyal myly Krystus grzecha Iudaschova

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 549:


mosiądz

zlw-opl-noun

mosiądz m animacy unattested (related adjective mosiądzowy or mosiężny)

mosiądz m animacy unattested (canonical)
mosiądzowy (adjective)
mosiężny (adjective)

desc

→ Old Ruthenian: мосїондзъ (mosjondz), мосюндзъ (mosjundz), мосендзъ (mosendz), мосенцъ (mosencʹ), мосꙗзъ (mosjaz)

Belarusian: мосенз (mósjenz), мосанз (mósanz)

→ Lithuanian: (dialectal) mãsendzis

⇒ Old Ruthenian: мосѧжъ (mosjaž)

Belarusian: мосенж (mósjenž)

Ukrainian: мося́ж (mosjáž), мо́сінж (mósinž), муся́нж (musjánž)

Polish: mosiądz
→ Kashubian: mòsądz

Silesian: mosiōndz

Inherited from Proto-Slavic *mosędzь. First attested in the fifteenth century.

Mossyącz electrum

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 28:

Electrum est ferrum cuius tercia pars est auris et due partes argentee proprie moszacz

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 82v:

Auricalcum uel auricalcon est genus metalli simile auro vlg. *moszyczcz et dicitur ab aurum et calcon malum quasi aurum aureum habens colorem sed non valorem quia est fex auri uel est cuprum purificatum

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 47r:

Decem sunt nomina metallorum videlicet […] oricalcum moszyadz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 82v:

(attested in Greater Poland) brass (alloy of copper and zinc)


prędkość

Polish: prędkość

Silesian: pryndkość

From prędki + -ość. First attested in the beginning of the 15th century.

Quartum gaudium suum donum dabitur homini, pratkoscz, velocitas

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 372:

A yesthlyby kto *oczh [p]roznye albo nye baczącz przysyągal z vpadv yązyka swego albo z prąthkosczy (lapsu linguae), ... thedy thaki... ma... zmoviczi trzy paczierze

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:


podobny

zlw-opl-adj

podobny (comparative podobniejszy, derived adverb podobnie or podobno)

podobniejszy (comparative)
podowny (alternative)

Polish: podobny

Silesian: podobny

Inherited from Proto-Slavic *podobьnъ. By surface analysis, podoba + -ny. First attested in the 14th century.

Bog wiwyodl gy z Egypta, iegosz syla podobna iest (similis est) kv ienorosczowi

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 8:

Tako nathychmyast vystampylo vyelye svyadkow krzyvych y począly movycz rozmayta krzyva svyadecztva, ktore vschytky nye byly podobne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 714:

similar, alike (resembling someone) [with ku (+ dative) ‘to whom’]

Dzewky... yusz dorosle a kv vydanyv podobne (nubiles) chowayą, nye chczącz gych za mąsz dacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

Gdysz podlvg pysma navky wszelky czlowiek w mlodosczy gest podobnyeyszy kv zlemv (sit pronior ad malum)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 1:

(attested in Masovia, Lesser Poland) correct, proper, right [with ku (+ dative)]

Polyczky yego byly nye tluste a takyesch nye czyenkye, alye podobne y porządne (bene condecentes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 150:

Tegodlya vydzycz my szyą to *podobnye (ergo mihi placet hoc), aby Ioachym bogv wschechmogączemv szyą modlyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 28:

Czsocz v lyvdzy nyerowno, v boga *schytko podobno

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 594:

Podobny domabilis

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 6:

Intellectus Scripture historiacus, gysthny, ... allegoricus, podobny albo przykladny, tropoloicus, czsny albo obyczayny, anagogicus zwyczayny albo pasroczny

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

(of Biblical texts) allegorical, figurative


bryła

desc

Polish: bryła, breła, brela (Middle Polish), baryła (Podhale)

Silesian: bryła

Inherited from Proto-Slavic *bryla. First attested in the 15th century.

Obfita bryla sufficiens massa

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:

Bryly massa

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 24:

Bryla massam

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 182:

Massa est coadunatio cuiuslibet rei vel pondus metalli brylą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 80v:

Sarcinus brylą myaszą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 119v:

Super prato al. na lanczcze est schachta cooperta lapidibus al. brila

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 356:

(attested in) mass, lump (roundish piece of something)


główny

Inherited from Proto-Slavic *golvьnъ. By surface analysis, głowa + -ny.

Gysz mąszoboycza... nye bądzeli mocz zaplaczicz..., mąką glowną ma bicz skaran (poena capitali puniatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:

Zyla glowna cephalica, vena quedam

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 19:

(relational, in set phrases, attested in Masovia, Greater Poland) head

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Glowna strawa cibaria capitalia

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 3:

attributable to a head (that which can be attributed to a main person)

Ostali ksyøszøta glowna slug koscyelnich po czelyadzach swich w Ierusalemye (capita Levitarum, per familias suas principes, manserunt in Jerusalem)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 34:

Noxa id est mortalis culpa sev pax fracta vlg. glowny grzech

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 8:

Z glownymy gwalthy criminalibus violentiis

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 2:

Glowne myasto metropolis

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

head, main, chief, principle (most significant among other objects of the same kind or in the situation in question)

Pyenyądze glowne za krewy wzyąte pretium sanguinis

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 273:

Kthokolye przygodnye... vmrze, za thego zaloba glowna nye ma bicz czynyona (quaestio capitis non debet intentari), a gdze wąnthpyenye gest o mązzoboystwye, ... blyszszy... o glową rzecz konacz bandą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 13:

(relational, attested in Masovia) murder


główny

Polish: główny

Silesian: głōwny

Presentibus dominis: Petro Sandomiriensi pallatino, Swanthoslao camerario, Borzugio tribuno, Iactore dicto glowny... ac aliis pluribus terre nobilibus

1874 [1368], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 228:

(nominalized) ducal official collecting fines for murders


długo

Polish: długo

Silesian: dugo

From długi + -o. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech dlúho.

etydate

Maczey... gest przedal... ląką, ktorasz leszy myedzy Golkową ląką a myedzy Szodlarzową thako dlugo, szyroko, yako szyroko leszy ot Pilcze

1874-1891 [1463], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 382:

far, a long way (over a great distance in space)

Przebywal gesm... w Czedar: dlvgo bydlyla dvsza moya (multum incola fuit anima mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 119, 5:

(attested in Lesser Poland) long (for a lengthy duration)


pacht

Polish: pacht

Silesian: pacht

Borrowed from Middle High German pfaht. First attested in 1425. Doublet of pakt.

Dedimus etiam praefato... quinquaginta arbores pro refformatione mellicaparum et libere... possidere, sed si praedictus scultetus... plures arbores refformaverit quam quinquaginta..., extunc dare debent dationem al. pacht ad curiam secundum consuetudinem ipsorum laborantium al. barthodzieiew

1877-1999 [1425], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume XI, Greater Poland, page 228:


nędza

Polish: nędza

Prze nødzø ne ymaiøcich (propter miseriam inopum) y prze lkane vbogich nyne wstanø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 5:

(attested in Lesser Poland) penury, poverty


rolnik

Polish: rolnik

Silesian: rolnik

From rola + -nik. First attested in 1471.

Rusticus rolnyk, oracz (Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 6:

(agriculture) farmer (person who works the land and/or who keeps livestock)


daleko

Polish: daleko

Silesian: daleko

From daleki + -o. First attested in the end of the 14th century.

Przecz ies, gospodne, odszedl daleco (ut quid, domine, recessisti longe)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 21:

Daleko od grzesznich zbawene (longe a peccatoribus salus), esze prawot twogych ne szvkaly

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 155:

Daleco vczinil ies znane moie ote mne (longe fecisti notos meos a me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 8:

Ian ne ranczil za kmecza niczsz daley, yedno do Buku

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 358:

+obj

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) far away (not physically close) [with od (+ genitive) or genitive ‘from what’]

Jaco dersza dzedzina XVIII lat y daley de (pro do) poszwu s pokoyem

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8230:

Jacom ya nye ranczyl daley zapusth Hyndzychowy za Pyotra yano ten rok, czszo myal bycz na zapusth

1950 [1439], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 535, Warsaw:

(attested in Masovia) for a long time [with genitive]

Tescy tuta dale mouø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 61a:

Lyata nasza yako payøk pomyszlyony będø..., ale acz w mocznych oszmdzyeszøt lyat a daley gych trud y bolyeszcz (amplius eorum labor et dolor)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 89, 11:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) later [with genitive]

A on ym odpovyedzyal rzekącz: A ktory czlovyek myedzy vamy, ktory by myal yedną ovczą, aby yemv vpadla w dol v ssobotą, azalyby yą dzyersącz a nye podnyosl? A wsako daleko lepsy yest czlovyek nysly ovcza (quanto magis melior est homo ove Mat 12, 12)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 326:

Myeskal tamo myly Yesus dwa dny, a dalyeko vyeczey ven vvyerzylo, slyschacz yego movą vyelebną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 249:

intensifies a comparative; much more; far

Przyszasznyczy tako mayą przyszagacz ku prawu, ku kthoremv ony szą wybrany: ysz my ortele woythowy myesczkyemv y ludzyom prawe ortele nadz chczemy y dzyerzescz przyszaszny stolecz yako my prawo vmyemy, tako daleko, yako k t[w]emv mamy wolnoscz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 52, 4:

creates a comparison of equal value; as much as


kłobuk

Polish: kłobuk

Eidem Henrico fecit galerum al. clobug cum propijs perlis... et quatuor wlnis awri et una wlna tafte

1856-1870 [1427], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2134:

Klobuky bulla, in aqua cadente pluvia

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:


piać

Polish: piać

Spowadacz se bødø gospodnu podlug prawdi iego y pacz bødø (psallam) ymenu gospodna naywiszszego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 18:

(attested in Lesser Poland) to sing; to praise

Stertere chrapącz, pyącz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 64:


zupełnie

Polish: zupełnie

From zupełny + -ie. First attested in the fifteenth century.

*Jakøm ya Janowy... za szvmą pyenyadzy kxągąm zapyszan[y]ą przeth zapowyedza... *doszych vczynyl svpelnye

1950 [1477], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3096, Warsaw:

O, vythay, myly szynv, s panny Mariey narodzony, bo moya vyara... mocznye y zupelnye zawzdy vyerzy podlug thwogych szlow, yzesz thy w byalosczy chlyeba thego prawy bog

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 77:

(attested in Masovia) completely, entirely

Sed quis est tam eloquens..., ut posset illos planctus explicare, integraliter, zupelnye, quos tunc fecit virgo Maria?

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 85:

(attested in Greater Poland) exactly (in an exact manner)

Notandum, quod Christus homo sedet a dextris dei, eminenenter hereditans omnem boni possessionem, congruenter reintegrans omnem celi habitacionem, affluenter, gl. szupelnye affluenter, erogans omnem doni perfeccionem

1981-2001 [15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 94:

(attested in Pomerania, Greater Poland) abundantly

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


doświadczenie

Polish: doświadczenie

Silesian: doświadczynie

/dɔɕfʲatt͡ʃʲɛɲɛː/

/dɔɕfʲatt͡ʃʲɛɲe/

From doświadczyć + -enie. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech dosvědčenie and Old Slovak dosvedčenie.

etydate

doświaczczenie (alternative)
doświaczenie (alternative)

Na doswyathczenye swego rodzayv slachathnosczy ma wyescz szescz slachathnych mązow (ad probandum suae genologiae nobilitatem tenetur inducere sex nobiles viros)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 33:

(attested in Masovia) verbal noun of doświadczyć (“to prove”)

Jawne doszwathczenye gest argumentum evidens est

1874-1891 [1475], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Ruszcza, page 127:

(attested in Lesser Poland) proof, evidence

Nam ignis ille non ad interitum (s. Laurentii) sed ad probacionem ipsius fuit aboyem nye byl gemv na zatraczene, [ale] na doszwyaczene sbawyena duschy yego

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 362:

Experimentum... besynnunge dosvyaczczenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 48v:

Dosvyaczczenye experientia

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 14:

Experientia erfarung oder besynnunge dosvyaczczenye


chrapać

Polish: chrapać

Silesian: chrapieć

Inherited from Proto-Slavic *xrapati. First attested in the 15th century.

charpać (alternative)
chrapieć (alternative)

Sapacz vel charpacz sterto

1885-2024 [XV med.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 29:

Chrapal soporatus

1874-1891 [c. 1470], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 379:

Chrapyalem soporatus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:

Chrapy stertit

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 67:

Stertere est naribus dormiendo resonare schnarchen chrapącz [pyącz]

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 130r:

to snore (to breathe during sleep with harsh, snorting noises)

Si corde ad se invicem discordant, ita quod una discrepat rzi extra alteram raucitando chrapyącz, ibi nullam melodiam faciunt audienti

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 149:

Si corde ad se invicem discordant, ita quod una stat extra rzaszy, altera est rauca chrapy

(attested in Lesser Poland) to snort (to make hoarse sounds)

Chrapacz na slvgy zaleszy stertere servorum

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(attested in Sieradz-Łęczyca, hapax legomenon) to rebuke, to scold [with na (+ accusative)]


trwać

desctree

Polish: trwać
→ Old Ruthenian: трывати (tryvati), тривати (trivati), трвати (trvati), трвать (trvatʹ)
Belarusian: трыва́ць (tryvácʹ)
Ukrainian: трива́ти (tryváty)

Silesian: twać

Inherited from Proto-Slavic *trъvàti. First attested in the first half of the 15th century.

Pelnyøcz ge (sc. przykazania) na dlvgi czasz bødzecze *trwacz* (longo perseveretis tempore) w zemi, w nyøs to... wnidzecze kv dzerzenyv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 47:

Perseuerare beherten bestan id est persistere trvącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 99r:

Persistere id est perseuerare bestan oder beherten trvącz

(attested in Greater Poland) to stay (to remain in some place or state unchanged for some time)


rynek

zlw-opl-noun

rynek m animacy unattested (related adjective rynkowy)

rynek m animacy unattested (canonical)
rynkowy (adjective)

desctree

Polish: rynek
→ Belarusian: ры́нак (rýnak)
→ Kashubian: rënk
→ Russian: ры́нок (rýnok)
→ Ukrainian: ри́нок (rýnok)

Silesian: rynek

Borrowed from Middle High German rinc, from Old High German ring. First attested in 1400.

Cso Potrasz Potraszowi dal rani, to mu ye dal, eze gi potkaw na rinku y dal mu naprzod rani

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 79:

(attested in Greater Poland) market, square (open area in the center of a town housing a public market)

Vdzala... Chale y *rinek* myedzi Nynywen a Chale (aedificavit... Chale, Resen quoque inter Niniven et Chale)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 12:


bałwan

desc

Polish: bałwan, bałwán, bełwán (Masuria, Ostróda, Warmia), bełdán (Masuria), bałaban (Near Masovian)

Silesian: bałwōn

Inherited from Proto-Slavic *balъvanъ, *bъlvanъ. First attested in the 14th century.

inh+

Modlyly sø sie rytym balwanom (adoraverunt sculptile)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 20:

Simulacrum id est imago effigies eyn abgot balvan

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 125v:

(religion, attested in Lesser Poland, Greater Poland) idol, graven image

Bancum salis seu balwan

1874 [1418], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 164:

Bancus […] est scamnum uel magnum frustum salis proprie balvan

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 29r:

Bancus […] est scampnum uel magnum frustum [sa] salis proprie balvan

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 8v:


szabla

→ Middle High German: sabel

sabre (light sword, sharp along the front edge, part of the back edge, and at the point)


członek

Polish: członek

Silesian: człōnek

Inherited from Proto-Slavic *čelnъkъ, from *čelnъ. First attested in the 14th century.

*Sklanczienie czlonky, stawy pieluchami sukiennimi... obvianszala membra pannis involuta virgo alligat

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

Rospiata rospusczy czlonky tensa laxa viscera

Yego swiantim czlonkom artubus sacris

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 308:

Gdi slachczicz rownego sobye slachczicza zabige, abi za glową szesczdzesząth, za vczącze ktoregole szstaw alybo czlonky trzidzesczi... grziwyen zaplaczicz powynyen byl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:

Za kasde yrazenye przerzeczonych czlonkow vyną... ma bycz zaplaczona

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 67:

Rosdrzvczanymy czlonky disiectis artubus

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 335:

Czlonky

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 40:

Aby yego czlonkow roskoschnych a mlodych ne ipsius membra delicata et tenera lederet

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 274:

Kaszdi czlonek w mym ziwocze chczą chowacz w kaszny y w cznocze

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 80:

Czlonek membrum, id est articulus

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 8:

Jakom ya na drodze... kmecza Mikolaya gwalthem nye szbil anym mv zadal cztirech ran crwawich, anym go we czlonky szkaszyl

1950 [1469], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2980, Warsaw:

Jakom ya wszathwschi na vosz Mykolayow... ny vderzilem go kygem anym go vschkodzil we czlonczech... jego

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3025, Warsaw:

Jakom ya sszamoczwartha... nye *szbilem go gwalthem anym mv zadala sszyedmy rąn..., anym *vnego vschkodzila we czlonczech jego

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3060, Warsaw:

Maczey Zakrzewsky nye zachowal w domu swogym... zlodzeyow, lotrow y zboydz... any... wyprawyl na skazanye, zbycze, oczyancze, ranyenye Stanislaowich czlonkow, glowy, palczow i ranky

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 19:

[Czł]onkow zdrowosczy membrorum sanitatem

1885-2024 [c. 1500], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 748:

Palcze myal... dlugye..., czlonky od zadne krosty nye byly dolkovaty

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

Themv szye nye trzeba dzyvovacz, yze [przykładnie] mynya, yszby dvsza myala czlonky bo y bostwo thymze obyczayem przez czlonky yest znamyonano

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 396:

Kazdy czlovyek ma w sobye szyedmdzyeszyat cztyrzystha y dva czlonky

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 501:

(attested in Masovia, Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, anatomy) body part

Vthnaly mu *kabalyecz palcza, czo nye gyesth czaly czlonek..., tho nye gyesth ochromyenye..., ale gdyby komu vczyatho czaly czlonek sz palcza..., tho zowyemy chromothą

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 57:

Proszthe rany, kthore szą na gyeden pasznogyecz w glabyą, a gyeden czlonek wszdlusza, ... szą zamyąszkane

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 72:

(attested in Greater Poland) part of one's finger

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Xpc na chczal gest byl cloueka stvorzycz s pouetrza tegodla, abycz on ne bil pyszny, tescy go on na chczal sz ogna stvorzicz, abicz on ne bil gneflyvy, any s vod[z]y, isbicz on ne bil necisthy, allecz gest gy on szeme byl stworzil pres to, isbicz on byl skromny... A ticz fszythky clonky mal gest byl f szobe sfwøthy Bartlomeg dzerszøcz naukø sfvøthe ew[angeli]e

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

F svem stadle mala gest trogaky clonek: mødro[ść] quod... virgo tria habuit in statu suo: videlicet prudenciam, fortitudinem et mundiciam

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 169a:

Trzy czlonky baczmy ve krzczonym Iesucristvszye: mocz, szyla a svyatloscz, dwye vzdzyerzal, a yedną dal svym zvolyenykom, to yest mocz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

(attested in Lesser Poland) component or element of one's psyche

Nyekthore wyąnthpyenye o dzeszanczynach i o gynsych czlonkoch nyszey popyszanych (super decimis et aliis articulis inferius contentis) bilo szą... porvszylo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

Any dzeczi lyaath nye mayąncze odpowyedzeecz mayą, gedno we czlonkoch nyzey popyssanych

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 19:

O prawye, w ktorem ktho powyedzecz yma sprawnye, poklada thesz dwa czlonky polskyego prawa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 42:

O pozeszczach pyrwy czlonek polsky

Vstawyamy, aby starosthy zem naszich ginszich rzeczy mymo czlonky niszey popyszane nykake sądzycz nye myely: gwalth albo fatanye dzewycz..., nagabanye gwalthowne czyego przebythkv

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 79:

Tho ma bicz rozumyano w oboyem czlonku

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 102:

A przydzely ktho a lyczy szye temu vmarlemu przyrodzony, thedy ma wymyenycz czlowyek blyszkosczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 105:

Rzekli: Tegośmy naleźli od wracając lud nasz, zapowiedając dań cesarzowi dawać... Ale rwy członek nic nie dbał, bo ji wiedział, iże nie był przewrotnik luda

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 792:

Szpowadami szø..., yszeszmi szgrzeszili we dwnaczcze czloncow chrzeszczianszkey wary

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

(attested in Masovia, Greater Poland) point; paragraph; article


tworzyć

Polish: tworzyć

Silesian: tworzić

Inherited from Proto-Slavic *tvorìti. First attested in the 15th century.

Przipusczy prze Ihesu Crista, przes gegosz ta wszistka zawszdy dobraa tworzisz (per quem haec omnia... bona creas), swąnczysz... y dawasz naam

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

Fingo tworzą, lepyą

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 211:

to create, to make (to bring into existence)

Radocha sama syry tworzyla

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 220:

Tworzy generat (vasorum diversa genera, omne vas parvulum Is 22, 24)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 189:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin generō


potrzeba

Polish: potrzeba

Silesian: potrzeba

Inherited from Proto-Slavic *poterba, from *po + *terba. First attested in the 14th century.

Przetocz stol weliky sweboda, staye na nym... møszo y chlep, i wele gynich potrzeb

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 11:

Iako mne ne dal Adam w czasz potrzep cu oprawenu yszthbi... Iako mne Stanislaw szlal do Gedama prze potrzebi cu oprawenu yszthbi

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1647, Zakroczym:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) need (that whose lack if felt; what is necessary)

Chczesz szye bvdowacz, nyechay czye nye przywodzy k themv ząndza twa, ale potrzeba (inducat te necessitas non voluntas)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Bąndz my pomocznikiem w moych potr[z]ebach esto mihi socius in negotio!

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 180:

A przetosz wisszokosczi czczi wasszey ządam..., abisczie my bili na pomocz w kazdey potrzebie

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 48a:

W *potrzebacz in oportunitate (factus est dominus refugium pauperi, adiutor in opportunitatibus Psal 9, 10)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) need (difficult state; indigence)

Y offyerowaly... pyrwe vrodi panu... a czsokoly ku potrzebye (ad cultum) y k ruchu szwyøtemu potrzeba bila

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 21:

service (act of being of assistance to someone)

Yako Marczyn... nye vydal sbroye kopyynyczey s *podrzebamy *wszthykymy

1950 [1498], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1883, Warsaw:

Ku potrzebye ad vehiculum

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 156:

(attested in Masovia) need (what belongs to something is a necessary addition, a supplement)

Jakom ya ne obranczil Andrzeyeui listhow polosszicz cu gego potrzebye

1950 [1432], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 373, Warsaw:


trochę

Polish: trochę

Silesian: trochã

From trocha + -ę. First attested in 1463–1465.

By mya chczalą trocha slvchacz, chczalbych czya nyeczo pytacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 295:


cietrzew

cietrzew m animacy unattested (canonical)

desc

Polish: cietrzew, ciećwér (Far Masovian)

/t͡ɕɛtr̝ɛfʲ/

/t͡ɕɛtr̝ɛfʲ/

Etymology tree
Proto-Indo-European *teter-
Proto-Indo-European *-wós
Proto-Balto-Slavic *teterwás
Proto-Slavic *tȅtervь
Old Polish cietrzew
Inherited from Proto-Slavic *tȅtervь. First attested in 1390.

etymon

Pro auibus dictis fazonibus vlg. czeczrzewe

1874 [1390], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 42:

Pro auibus siluestribus dictis czetrzewe

1874 [1408], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 377:

Pro... duobus phasianis vlg. czetrzeve

1878-1889 [1411], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Kalisz, page 180:

Czetrzewya fasano

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

Fasianus […] est quedam auis et dicitur quasi fagianus a fagin grece quod est comedere latine quia eius caro est dulcis ad comedendum vlg. *czeytrzew

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 86v:

Faso czyethrzew

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 50r:

Fasianus est quedam auis eyn fasan czyethrzew

Phasianus est quedam auis eyn phasan czyethrzew

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 100r:

Czyethrzew phasianus

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:

Czetrzew ornix

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 354:

Lyrurus tetrix
Lyrurus tetrix#Translingual

(attested in Greater Poland) black grouse (Lyrurus tetrix)

Gallus siluestris czyethrzew

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 56r:

western capercaillie
western capercaillie

Tetrao urogallus
Tetrao urogallus#Translingual

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) western capercaillie (Tetrao urogallus)

Coturnicem id est czetrzew

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 307:

Turdus eyn brachuogel oder eyn widhoppe czyetrzew

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 142r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


cynamon

cynamon m animacy unattested (canonical)
cynamom (alternative)
cynamum (alternative)

desctree

Polish: cynamon
→ Lithuanian: cinamonas
→ Ukrainian: цинамо́н (cynamón)

Learned borrowing from Latin cinnamōmum. First attested in 1436.

Czynamom cinamonum

Tamo roskoszna wonia cinamona

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 25:

Cinamum cinamomum

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4777:

Cynamom cinamomum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 858:

Czynamon cinamomum

1900 [1475], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3153:

Cinamony

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1895:

Cinamomum est arbor breuis mire virtutis czynamom

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27r:

Cinnamomum verum
Cinnamomum verum#Translingual

Cinnamomum zeylanicum
Cinnamomum zeylanicum#English

(attested in Greater Poland) cinnamon (Cinnamomum verum or Cinnamomum zeylanicum, belonging to the family Lauraceae; spice of this plant)


opora

Polish: opora

Inherited from Proto-Slavic *o(b)pora. By surface analysis, deverbal from oprzeć. First attested in the 15th century.

surf

Przeto... z dobrym rozmyslem dla pokoyv pospolnego y opory kosczelney, mocza szlvbv obv stron vkladamy myedzy panem krolem a tesz byskvpem

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

(attested in Lesser Poland, hapax legomenon) benefit; advantage


kilko

desc

Polish: kilka, kilko, kielko, kielka, kolko, koliko (Middle Polish), kila (Far Masovian, Przemyśl, Western Lublin, Eastern Lublin, Lublin Voivodeship), kilo (Eastern Kraków, Gmina Stopnica)

Silesian: kilka, kela (Cieszyn)

Inherited from Proto-Slavic *koliko. First attested in the end of the 14th century.

A po kylko dny (post aliquot dies)... Maczey... zaplaczil thy pyenyądze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 51:

(attested in Masovia) more than two but less than ten (a quantity from three to nine); several; few

Kelko gest dnwo (pro dnow, quot sunt dies) slvghy twego?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 118:

Kelco zglobyl se iest neprzyaczel w swøtem (quanta malignatus est inimicus in sancto)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 73, 4:

(interrogative, attested in Lesser Poland) how many?

Kelko sliszeli y poznaly iesmi ie (quanta audivimus et cognovimus ea) y oczczowe naszi powadali sø nam, ne sø vtaiona od sinow gich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 3:

Powadali sø nam... powadaiøcz..., kelko kazal oczczom naszim ziawona vczinicz ie sinom swogim, bi poznalo pocolene druge (quanta mandavit patribus nostris nota facere ea filiis suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 7:

(relative, attested in Lesser Poland) as many as


u-

Etymology tree
Proto-Slavic *u-
Old Polish u-
Inherited from Proto-Slavic *u-.

etymon

u- + wiązać → uwiązać


na-

Polish: na-

Etymology tree
Proto-Slavic *na-
Old Polish na-
Inherited from Proto-Slavic *na-.

na- + pisać → napisać

na- + łożyć → nałożyć

na- + mówić → namówić


pod-

Etymology tree
Proto-Slavic *podъ-
Old Polish pod-
Inherited from Proto-Slavic *podъ-.

pod- + kładać → podkładać


nad-

Etymology tree
Proto-Slavic *nadъ-
Old Polish nad-
Inherited from Proto-Slavic *nadъ-.

nad- + chodzić → nadchodzić


od-

Polish: od-

Etymology tree
Proto-Slavic *otъ-
Old Polish od-
Inherited from Proto-Slavic *otъ-.

od- + ić → odejć

od- + sypać → odsypać

indicates repetition of some process; re-

od- + dać → oddać

indicates returning an action to someone; back


roz-

Polish: roz-

Etymology tree
Proto-Slavic *orz-
Old Polish roz-
Inherited from Proto-Slavic *orz-.

indicates dissolution or undoing a process, dis-

roz- + paść → rozpaść się

roz- + mawiać → rozmawiać


z-

Polish: z-

Silesian: z-

Etymology tree
Proto-Slavic *jьz-
Proto-Slavic *sъ(n)
Old Polish z-
Coalescence of Proto-Slavic *jьz- and Proto-Slavic *sъ-.

attached to verbs to form verbs denoting getting something together

forms perfective verbs from imperfective ones


z-

Polish: z-

Silesian: z-

Etymology tree
Proto-Indo-European *h₁wes-
Proto-Indo-European *h₁wésus?
Proto-Indo-European *h₁es-?
Proto-Indo-European *h₁su-
Proto-Slavic *sъ-
Old Polish z-
Inherited from Proto-Slavic *sъ- (“good”).

inh+

(chiefly not productive) forms words with positive meanings


kadłub

Polish: kadłub

Inherited from Proto-Slavic *kadъlbъ. First attested in 1466.

In una monstravit ei puilulas al. cadluby, in ąuibus mel erat

1868 [1466], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 43:

Item ... est camera sive spycherz, in qua sunt duo reservacula al. szasyeky vacui. Item carluby sex vacui

1895 [1494], “Opyś podiłśkych zamki 1494 r. [Description of the Podilśky Castles in 1494]”, in Mychajło Hruszewśkyj, editor, Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenkat [Zapysky Scientific Society named after Shevchenko], volume 7, numbers 1-18, page 6:

Est et alia domus, sive gaza, al. spycherz, in qua sunt due camere, in quibus nihil reperi preter aliquot katluby vacui

1895 [1494], “Opyś podiłśkych zamki 1494 r. [Description of the Podilśky Castles in 1494]”, in Mychajło Hruszewśkyj, editor, Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenkat [Zapysky Scientific Society named after Shevchenko], volume 7, numbers 1-18, page 12:

hollow (tree trunk hollowed out inside, a vessel made of a hollowed out tree trunk, a barrel, e.g. for honey or grain)


owien

Gory, weselylyscze sø yako baranowe, a pogorky yako ownowe owecz (sicut agni ovium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 113, 6:

(attested in Lesser Poland) ram (male sheep)


wiesz

Polish: (dialectal) wiesz

⇒ Polish: wszech-

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *wišas
Proto-Slavic *vьśь
Old Polish wiesz
Inherited from Proto-Slavic *vьśь. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Tim usem tec to bog mylosciuy moui reca: Vstan!

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 14:

Pomnecz bødø ymø twoie, gospodne, ode wszego pocolena (in omni generatione) y w pocolene

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 44:

Nenawidzal ies wszech, czso czinø lichotø (omnes, qui operantur iniquitatem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 6:

Szukaiøczy gospodna ne vmnyeszeni bødø wszego dobrego (omni bono)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 10:

Panuyczye... wszemu stworzenyu, gesz to szø rucha (universis animantibus, quae moventur) na szemy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,28:

Oczecz, szyn, duch szwanthi, wsze yeden gospodzin, racz bicz sze mnø

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 79:

To, czso mi dali vinø panowye..., tegom wschego od pirwego do poslednyego praw

1874 [1420], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume VIII, page 460:

Mi Ian... s prziswolenya... wschech i koliszdich naschich stolecznykow... vstawilismi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 104:

My grzeszni ludze szpowadami szø bogw... naszich wszech grzechow, czszoszmi szø gych dopwszczili

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

(attested in Lesser Poland, Masovia) all; every (not excluding any)

Przistal wszey drodze (omni viae) nedobrey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 35, 4:

Wydz dobra Yeruzalem swszech dnow (omnibus diebus) szywota twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 127, 6:

O tich to blogoslawyenstwach mislączim... przichodzi... przesladowanye od slich na wschech myesczyech y wschech czassyech

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:

(attested in Lesser Poland) any; every; (no matter what kind)

Ne vczynyl gest tako wszey postaczy (omni nationi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 147, 9:

(in negated sentences, attested in Lesser Poland) none, no

[Z]aplacahø, praui, usem sircem

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page av 12:

(attested in Lesser Poland) all; entire, whole


babizna

Polish: babizna

From baba + -izna. First attested in 1425.

Pro aualitate al. babisnø

1856-1870 [1425], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2023:


najemnik

Polish: najemnik

Inherited from Proto-Slavic *najьmьnikъ. By surface analysis, najem + -nik. First attested in 1402.

O chtori lasz zalowal Iasek na mø, tego moy nagemnik ne røbil w iego, ale w mem

1920 [1402], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume 1, number 140, Masovia:

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 12:

Przychodzę a najemnik nie będzie jego jeść

Nayemnyk... vzrzavschy vylka k sobye byezączego y vczyekl,... a nycz mv od tych ovyecz nye przychodzy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 426:

(attested in Masovia) hire (a person hired for pay)

Then, przes czyge gymyenye szwynye pana they tho dąbrowy... lvbo tesz nayemnyka gey... pądzony bądą, sz oboygey strony drogy... zalącz swoy pyrzwey ma pobracz..., aby... pan alybo nagemnyk dąbrowy... swe swynye... mokl pądzycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 60:

(attested in Masovia) tenant (one who holds a lease)


towarzystwo

Polish: towarzystwo

Silesian: tŏwarzistwo

From towarzysz + -stwo. First attested in the 14th century.

Przyaczyelyv..., ktoremvm szye v tovarzyzstwo podal..., naczesz przyschedl?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 617:

companionship (act of being together with someone)

Zawisus Niger... contumax in termino primo contra Czarnotham... pro thowarzisthwo valoris XXX-ta marcis

1425, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume CXCV, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 332, 12:

Zawis[i]us Niger... contumax in termino primo contra Czarnotam... pro towarzystwo valoris XXX-ta marcis

(attested in Lesser Poland) participation in a military expedition

Rozdzely ge w towarzystwo (pro rozdzelyw towarzystwo, divisis sociis) y uderzy na nye w noczi, y sbyge ge

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 15:

companionship (group of people in the same place)

Towarzystwo torques (in die illa auferet dominus ornamentum calceamentorum et lunulas, et torques, et monilia Is 3, 19)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 182:

Legion est ornamentum pretoris quod racionale dicitur towarzystwo

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 133v:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin legiō


tłusty

desctree

Polish: tłusty
→ Old Ruthenian: тлу́стый (tlústyj)
Belarusian: тлу́сты (tlústy)
Carpathian Rusyn: тлу́стый (tlústŷj)
Ukrainian: тлу́стий (tlústyj)

Silesian: tusty

Oczyecz thvoy zabyl czyelą tluste (vitulum saginatum Luc 15, 27)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 388:

Tlussczsse corpulenciores (post dies autem decem apparuerunt vultus eorum meliores et corpulentiores Dan 1, 15)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 235:

(attested in Greater Poland) fat (of people or animals, having much fat)

Gora bosza, gora tlusta (mons pinguis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 15:

(figuratively, attested in Lesser Poland) abundant

Asser, tlusti chleb (pinguis panis) gego

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 20:


tłusty

Yedli sø y pochwalaly sø wszitczy tluscy zemsczy (pingues terrae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 31:


baster

zlw-opl-noun

baster m animacy unattested (female equivalent basterka)

baster m animacy unattested (canonical)
basterka (feminine)

Ultimately from Medieval Latin bastardus. First attested in 1449.

Cum spurio al. baster

1921 [1449], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 203:

Spurius id est ignobilis illegitimus basthart bąster bakarth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

(attested in Greater Poland) bastard (person who was born out of wedlock, and hence often considered an illegitimate descendant)


chrzan

Polish: chrzan

Silesian: krzōn

Proto-Slavic *xrěnъ First attested in 1464.

Chrzan raphanus maior

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4901:

*Chran rafanus

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4056:

*Chran, rzodkew radix

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 842:

*Cchrzan raphanus maior

1900 [1475], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3108:

Chrzan, *szrzothkyew rafanus

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1964:

Chrzan acedula

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2156:

Chrzan, kadzydlnyk centrum

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2210:

Chrzan radix

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6267:

Chrzan raphanus minor

1900 [1493], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 10963:

Chrzan albo rzothkyew raphanus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 8:

Chrzan raphanum

1885-2024 [c. 1500], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 759:

Chrzan rafanus maior

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5546:

Chrszan raffanus

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 7275:

Rafanus maior rzothkyewy sed rafanus minor chrzan

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 174v:

Raphanus est lata radix rattich oder merretich chrzan albo rzothkyew

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 113r:

Armoracia rusticana
Armoracia rusticana#Translingual

(attested in Greater Poland) horseradish (plant of the mustard family, Armoracia, Armoracia rusticana)


-isko

Polish: -isko

Etymology tree
Proto-Slavic *-išče
Proto-Slavic *-isko
Old Polish -isko
Inherited from Proto-Slavic *-isko.

etymon

stanowić + -isko → stanowisko

forms nouns, typically relating to place


obfity

naobfitszy (superlative)
opłwity (alternative)

Polish: obfity

Radvycze syą a wyessyelczye syą, bocz otplata wascha opvytha gest na nyebyeseh (Mat 5, 12)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 233:

Sicut in die honeste ambulemus, non in comessacionibus et ebrietatibus w opuitem iedzenu y piczu (Rom 13, 13)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 75:

Y powiszon bødze... rot (pro rog) moy, a staroscz moia w miloserdzu oplwitem (senectus mea in misericordia uberi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 91, 10:

Naopfytsze copiosior

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 74:

(attested in Lesser Poland) abundant (appearing in large numbers, high intensity, or in large amounts)

Owa oni grzeszni y oplwiczi (ecce ipsi peccatores et abundantes) na swecze odzerszeli sø bogaczstwa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 12:

Que est ista, que ascendit de deserto deliciis affluens, innixa, z puschczyey oplywita w roskoschaach..., super dilectum suum (Cant 8, 5)?

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 272:

Vsta twoia oplwita bila zgloby (os tuum abundavit malitia)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 20:

(attested in Lesser Poland) abundant (overflowing with something, abounding, rich)

Zona twoya yako maczycza oplwyta (uxor sicut vitis abundans) w sczanach domv twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 127, 3:

Padolowe bødø oplwiczi szita (valles abundabunt frumento)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 14:

(attested in Lesser Poland) fertile, fruitful


kłopot

Polish: kłopot

Silesian: kłopot

Inherited from Proto-Slavic *klopotъ. First attested in the 14th century.

Smøczil iesm se w clopocze moiem (contristatus sum in exercitatione mea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 2:

(attested in Lesser Poland) trouble (difficulty, problem)

Czso Drogomir przedal Bodzandze cone, o ti gi slubil viprawicz, aczbi ot tego clopot mal

1959 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 725, Poznań:

(attested in Lesser Poland) fight, altercation

(law, attested in Greater Poland) litigation

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

K stolv..., asz od nyego wstanieczye, to, czo podlug obyczany (pro obyczayu) cztą, sluchaycye s pylnoscza a przes klopotu cum acceditis ad mensam, donec inde surgatis, quod vobis secundum consuetudinem legitur, sine tumultu et contentione audite

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume IV, Trzemeszno, page 92:

(attested in Greater Poland) noisy conversations; arguments

fight, altercation
noisy conversations; arguments

Braczya... [i] syostry mayą sye [wia]rovaczi nyezgody y tez svarow, klopotow (litigia) myedzy sobą

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 722:


prąd

Polish: prąd

Silesian: prōnd

Inherited from Proto-Slavic *prǫdъ. By surface analysis, deverbal from prząść. First attested in the 15th century.

surf

Wszedlem pyeskamy w noci przes prød (per torrentem)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 15:

stream, creek (small natural flow of water)


złożony

Polish: złożony

Silesian: słożōny

From złożyć + -ony. First attested in the 14th century.

Zloszonyma rankama collatis manibus

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 487:

Yszem byl sloszon prawą nyemoczą oth boga przepusczoną, a nye se smisloną

1959 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1506, Poznań: