zająć

zlw-opl-verb

zająć pf (imperfective zajmać or zajmować)

zajmać (imperfective)
zajmować (imperfective)

Polish: zająć

Silesian: zajōńć

Sicut Andreas non tetigit, ne zayøl, duas lineas, zagonow, de obligacione Jasconis

1897 [1392], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4398, Łęczyca Land:

(transitive, attested in Lesser Poland, Greater Poland, Kuyavia, Masovia) to seize (to take from or deprive someone of, legally or illegally)

(attested in Sieradz-Łęczyca) to occupy property, to appropriate

attested in Lesser Poland; Greater Poland

Jaco tha krowa nye bila w tem scocze, kedim byl zayąl

1981 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 461, Konin:

Forestare zayacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 53v:

(attested in Greater Poland) to take (cattle) in damage to secure compensation

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

to take (cattle) in damage to secure compensation

Pro eo, quia vlg. zayaly peccora de communi campo et pellerunt ipsa in domum eiusdem domine

1428, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume III, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 114, 870:

Pro eo, quia vlg. zajęli peccora de communi campo et pellerunt ipsa in domum eiusdem domine

Czo Viszocze szaiønthi kobili, tich Jakusz vszitka ne ma

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 196, Poznań:

Jakom Adamoua skota ne zayanl z gagu y wegnal w ssve szytzo

1897 [1421], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 2404, Brześć Kujawski Voivodeship:

Isze Sczepan[owi lud]ze zayøli kone na dobrouolne drodze

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 150, Poznań:

Isz moy parobczy say[a]øly Symonowy kone f tem szayeszdze

1967 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 47, Kościan:

Quia zayal equum ad stabulum al. do obori

1921 [1439], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 241:

Jakom ya nye posslalą czeladzi moyey anym zayala owyecz sz pola gwalthem Falkovych do obory

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3030, Warsaw:

O kthora krowa Dobek na myą zalowal, they yam yemv nye zayąl gwalthem

1950 [1451], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 902, Warsaw:

Yz pan Dobrogost... yachal na Stanislawową Zydowcziną dzedzyną... y zayąl yego stado... gwaltem moczą, wząw cztirzy scopy y snadl ge

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 783, Kościan:

Jaco pan Pyotr posslal dzewandz paniczow... na dzedziznø paney Margorzathi y szayøli geg, y pobraly moczø y gwaltem scotha y owecz yaco szesczdzeszanth grzywyen

1959 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 693, Poznań:

Yako mi Philip szagøl sc[z]ot przesze scodi gwaltem silø... s tako dobrimi yako sam

1974 [1406], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 172, Kalisz:

Iacom ya nye zayøl Smyerzinich swini samowtor silø

1920 [1427], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 2753, Zakroczym:

Quod voyskø... vac[c]a ne zagøta Johanni, ale gø pani Powoy zagøla

1897 [1385], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 10, Łęczyca Land:

Yako Janusz zaiøl Woyczechowi swyne [w] swem prosche

1981 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 36, Konin:

Iaco czso Swanthos zayøl v [Ku]sza kobili, czso mu ge Jarnolt slubil wiprawi[ć], ty bili tako dobre iaco LXXX marce

1981 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 56, Gniezno:

Jszem ya nye kazala zaiancz Mirzonovich cobil sz yego dzedzyni, yedno swe

1959 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1410, Poznań:

Czo posel zaial M[ś]czigneief scot pane *Broszke, to zaial na swe zastawe

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 321, Poznań:

Yakosz pan Milay kaszal my zayacz konye przed stodolą v kobyl

1960 [1437], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1129, Pyzdry:

Ysz czso zayøl Pyotr..., tho iest zayøl we szkodze w owsze

1960 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 484, Pyzdry:

Ysze do Maczka szagøtho swerzepe cobili przed møsopusti Jaskoui

1974 [1407], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 196, Kalisz:

Allexy slamawszi ploth y wegnal skot na ogrod Bechnyn a gdy Bechna zayøla skot do swego dworu, tedy Allexy... gwaltem ten gisty skot otbil

1967 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 642, Kościan:

Tak pobraw swoy nabitek a zayøl stada (tulit omnem substantiam suam et greges),... y bral szø ku Isaakowy... do zemye Kanaan

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 18:

to take with oneself; to take on the road

Tesch podobno krolewsthwo nyebyeskye szyeczy, nyevodv vpusczączemv v morze, ktorasz zaymye s kazdego rodv rybnego (sagenae... ex omni genere piscium congreganti Mat 13, 47)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 343:

Poddal gy pan bog gego w røkø krolya syrskego, gen pobyw gy wyelyki plyon zaiøl (cepit) z gego rziszey y prziwyodl do Damaska

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 5:

Zayme (mutuabitur) grzeszni a ne zaplaczi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 22:

Mutuare zagyancz w zagyem (qui petit a te, da ei, et volenti mutuari a te ne avertaris Mat 5, 42)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 261:

(attested in Lesser Poland) to take out a loan, to borrow

Zyemye znyvvo zabranye wyna (apprehendet messium tritura vindemiam Lev 26, 5)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 287:

to occupy (to fill a period of time with some action)

Ut amore flagraremus zagyalybyszmy sza ku myloszczy

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 151:

(reflexive with się, sometimes figurative) to start burning, to catch fire


cny

Polish: cny

Inherited from Proto-Slavic *čьstьnъ. By surface analysis, cześć + -ny. First attested in the 14th century.

czsny (alternative)
czstny (alternative)

Bødz tobye poszegnanye, sinu moy myly, bo gesz dobrego druga a czsnego møza sin (boni et optimi viri filius es)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 7:

Tey czney Magdcze

1937 [c. 1400], Paul von Diels, editor, Der älteste polnische Cisiojanus, Płock:

Intellectus scripture... tropoloicus czsny albo obyczayny

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

Toc uem uelike u[bostwo krola] taco csnego

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 35:

(attested in Lesser Poland) honorable, worthy of honor

Vstawcze dzen czstny (constituite diem solemnem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 117, 26:

Szwyadeczstwo gynych dobrych cznych nyewyasth

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 374:

Yan polyeczyl opyekanye szwego gymyenya wszythkego po szwey szmyerczy czney Doroczye, szwey zenye

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 82:

(attested in Graeter Poland) Used in greetings.


gzło

Polish: giezło, gzło, żgło

Perhaps a doublet of czecheł. First attested in the middle of the 15th century

etydate

Yakom ya thobye nye wszyala gszla, yadancz sz thoba na woszye

1950 [1480], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1525, Warsaw:

(attested in Masovia) shirt (article of clothing)

A gdisz ge bil omyl, oblegl byskupa we gzlo lnyane (vestivit pontificem subucula linea) y opassye gy passem a obleczye w suknyøø modrøø

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 7:

Thy, dzyevko luda mego, opaschy szye ve vloszyenycza, czvsch zglem vloszyanym (filia populi mei, accingere cilicio

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 736:


ciemierzyca

desc

Polish: ciemiężyca, ciemierzyca (less common), czemierzyca (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *čemerica. First attested in 1419.

Czemyerzycza elleberos albus

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5170:

Czemerzicza elleborus albus

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2583:

Elleborum uel elleberus est quedam substancia uel quedam herba que scabiem remouet vlg. *szemyerzycza

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 95r:

Czyemyerzycza eleborum album

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3515:

Czyemyerzicza eleborus

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4800:

Czemyerzycza elleborus

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3890:

Czyemyerzycza elle borus albus

1900 [1485], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6047:

Czemyerzicza byala elleberos albus

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5169:

Czemyerziczą byalą

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 516:

Byala czemyerziczą eleborus alba

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4936:

Byala czemyerziczą condisi, pulvis ellebori albi

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4935:

Byala czemyerzycza condisi

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1976:

false hellebore (Veratrum)
dust of this flower inducing sneezing

Czyemyerzycza elleborus niger

1900 [1485], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6050:

Czemyerziczą eleborus niger

1900 [1491], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 11051:

Czyemyerzycza eleborum nigrum

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 63:

Czemyerzicza czarna elleborus niger

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6049:

Adonis vernalis
Wikispecies:Adonis vernalis

(attested in Lesser Poland) false hellebore (Adonis vernalis)


wargal

Stanisl[aus]... pro septuaginta asseribus *wanszoszø... habet sibi solvere... sicut emptores vlg. warghale... inveniant

[1431], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Łomża, pages 1, 152v:


czub

Polish: czub, czuba (Żywiec)

Silesian: czub

Inherited from Proto-Slavic *čubъ. First attested in 1440.

Cirrus […] est ciuitas sapiencie vel est coma uel conglomeratio crinium in anteriori parte capitis czub vlg. czos

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 51v:

Czub

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 346:

Czvb cirrus

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 269:


służyć

Polish: służyć

Silesian: sużyć

Inherited from Proto-Slavic *služìti. By surface analysis, sługa + -yć. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Dwa zaky zluzyly przi dworze (curiae servierunt) a geden darowal drugego... sz dobrey woley

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 48, 3:

Tedy vøcz pothem on gego sziin gestcy on bil f klastor fstøpyl a svøthemv Ganv gestcy on bil barszo slusil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 184a:

Tako to czvoro przyrodzenye albo elementa nygdy nye panovaly v mylem panye, alye szą yemv sluzyly (sed sibi famulantes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 157:

Munuscalarius qui pro munere seruit respectu gracie vlg. kto sluszy na myloscz

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 148r:

(attested in Lesser Poland) to serve (to provide a service to someone)

Quantum prodesse, slussy, videretur

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:

Mog mily pane bosze, proszø ga dzysza..., isbichcy ga... tako thobe sluszyl, gakobichcy ga svoge duszy nalasl sbauene

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Czesto bogv wschechmogączemv slvzyl svemy naboznymy modlytvamy (deo semper exhibebat cum devotione)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 31:

Cy to sø ksyøszøta spyewakow po czelyadzach koscyelnich slug, gisz w poswyøtnich komorach bidlyly tak, abi we dnye y w noci vstawnye swø sluszbø sluszily (ut... suo ministerio deservirent)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 33:

Sollicitudine non pigri, ... domino seruientes panw bogv w tem szlusząncz (Rom 12, 11)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 58:

(religion, attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) to serve (to worship a god or diety in an official capacity)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

Pop Ucholdycz citaverat... Nadosza popadya, quod sibi noluit admittere ad prefatam ecclesiam Rutenicalem in Stradecz celebrare al. szluszycz

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 399:

O slvzbye slachty woyenney, aby podlug swego dostathkv slvzyly (de servitio dominorum)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 56:

Ktho kvpy szolthyszthwo a z thego zluzy krolowy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 74:

(military, attested in Masovia) to serve (to be in military service)

Jakom ya nye pomloczyl dwv brogv..., kthorich brogow... polovicza sluzy na nye

1950 [1478], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1207, Warsaw:

(of property and belongings, attested in Masovia) to fall to one's lot

Przivilegyow na gymyenye Jarczow sluzączich nye zabrala

1908 [1466], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VII, pages 2, 45:

to belong to someone; to concern something

Pvska yesth, kv kthorey sluzą dwa klucza

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 57:


brzost

zlw-opl-noun

brzost m animacy unattested (related adjective brzostowy)

brzost m animacy unattested (canonical)
brzostowy (adjective)

Polish: brzost, brzóst (Near Masovian)

Silesian: brzost

Inherited from Proto-Slavic *berstъ. First attested in 1415.

Sexagena bukow, grabi, brostow

[1415], Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg ziemskich i grodzkich kościańskich, poznańskich oraz pyzdrskich, number f. 39v, Kościan, Poznań, Pyzdry:

Stat arbor dicta brzost

1875 [1431], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 258:

Arbores dictas brzost et vyrzba

1856-1870 [1460], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3652:

Brzost peranus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1787:

A pascua ad montem acquitavimus ad arborem, que vocatur brzosth ibidem faciendo scopulos

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 535:

Ebanus est quedam arbor inconbustibilis. Versus: Ebanus est arbor quam nullus concremat ardor br[z]osth vel vyaz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 43v:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) field elm (Ulmus minor)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Mulier in bannito iudicio fuit volens coniurare ministrum Gregorium pro puero, quod puer sit suus; tamen dominus Kosnynsky, notarius... terruit ipsam minis volens ipsam vinculare, ne ipsum coniuraret, mandans afferri al. brosth

1874 [1490], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1870:


szady

desc

Polish: szady, sady (Near Masovian), sady (“dark”) (Kielce)

Silesian: szady

Przecziwko szadim glowam powstany

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 32:

Y czo klądzyesch nadzyeyą v starem, yen szade yloszy kraszy, aby szye yydzyal mlod

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 104:

Interdum autem s non mollitur, nec etiam in sua propria voce ponitur, sed interdum aspiratur, ut cum ponitur cum ch sequente, ut: schadi, schipee, Schimun

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 410:

(attested in Lesser Poland) grey, grey-haired

Domina habet construere thabernam pro se et pro suis legittimis successoribus circa rubum canum, qui dicitur in wlgari sadi kerz

1895 [1397], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 71:

Recognouerunt inter willas fecisse granicies seu signa... a signo thoporziscko ad signum sady kierz

1874 [XIV ex.], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 380:

Clemens... debet habere granicies incipiendo a scopulo al. od naroznycze domini Pakossy et debet recte ire et transire ad schadi kyerz, nondum adyeniente schady kyerz locavimusque ibi tres lapides in signum istarum granicierum... Ab istis autem lapidibus debent ire ad schady kyerz, a schady kierz usque ad vallem..., ubi solebat ius sedere

1962-1975 [1419], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume I, Lesser Poland, pages 426-427:

Szada yablon

1905 [1375], Friedrich Lorentz, editor, O pomierielskom (driewnie-kaszubskom) jazykie do połowiny XV stoletija, Pomerania, pages 3, 82:

(in plant names, attested in Lesser Poland, Pomerania) spiky

attested in Lesser Poland; Pomerania; attested in Lesser Poland; Pomerania

Alye kyedy byl v mąstvye, nyeczo byl szot od gorączosczy sloneczney

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 148:


wyza

Inherited from Proto-Slavic *vyza. First attested in 1472.

Vyza vsio

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1427:

Iporus vyzą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 64v:

(attested in Greater Poland) beluga, European sturgeon (Huso huso)


pochwat

Movyly, by szye on krolyem czynyl... A temv snadz pochvat ymyely z [o]oney chvaly dzyeczynney, ktorą y chvalyly v kvyethna nądzyelyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 778:


uchopić

Gdyby... glową zabythą albo czokole gynego nyerzadnego vczynyono..., a ten, czo to vczynyl, vczekl tako, asz szą goraczey rzeczy nye vchopyon albo nye vlapyon (non deprehenduntur)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 64, 1:

Tedi vchopyw gy Saul za klyn plascza gego (apprehendit summitatem pallii eius) tako, esze syø rozdarl

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 27:

to grab [with za (+ accusative) ‘by what’]

Acz wiszedwszy ogyen nalyazlbi klossy a uchopilbi brogy *szydne (si... comprehenderit acervos frugum)..., wroczy szkodø, ktorø ogyen szdzegl

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 6:


uchwacić

Pomoz my panye, gydzecz na myø riba.Y rzecze angyol: Vfacy iø za skrzele (apprehende branchiam eius), wiczyøgny k sobye

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 4:

Si te deus raptam, vchwaczywschy, in celo, sicut sancto Paulo fecerat, ostenderet hoc donum et premium, quod viduis est in celo preparatum

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 264:

to grasp, to seize, especially violently or suddenly

Gdze zak swanczoni albo caplan bilbi zabith, wranyon, vfaczon (captus), yanth..., tam cirkew albo cirekvi... prawem... szą zapowyedzany

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

(attested in Masovia) to apprehend, to capture, to seize, to take captive

Yakoby rzekl: Ty mass slova tako slotkye, tako mądre y laskave, yze yednem slovem vchvaczys

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 771:

Yze... krolestwo nyebyeskye yest vsylszthvem rozbyto a wschylnyczy ye vchvaczą (violenti rapiunt illud Mat 11, 12)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 316:

Rzecl iesm: Iusze vchwaczil iesm to (nunc coepi, Puł: vrozumyal yesm)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 76, 10:

(attested in Lesser Poland) to grasp, to understand


bawoli

Polish: bawoli

From bawół + -i. First attested in 1416.

In clenodio seu clipeo bawola glowa a colce v nostrz et zauolane Venawa

1895 [1416], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 139:


bleń

Inherited from Proto-Slavic *bel(e)nъ. First attested in 1460.

Blen attricus

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3369:

Hyoscyamus niger
Hyoscyamus niger#Translingual


krokiem

Instrumental of *krok. First attested in 1471.

Pedetentim, id est paulatim adire remissim (war.: adverbium remissivum) kro[th]ky[e]m (mamotrekt mikułowski: krokem; scilicet nisi tu, semper recrastinans,... caute et pedetentim tuas possesiunculas vendideris, non habet Christus unde alat pauperes suos Prol. VIII)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 4:


niewielki

niewieliczski (diminutive)
niewielgi (alternative)
niewieliki (alternative)

Polish: niewielki

Silesian: niywielki

/ɲɛvʲɛlʲkiː/

From nie- + wielki. First attested in the 15th century.

Bethleem, myastho nyewyelgye, myalo gosczye thedy mnogye

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 5:

(attested in Lesser Poland) not big; small, little

Rzekącz k temv, yzby yego czlovyeka vyna [yego] byla nyevyelyka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 743:

not big; unimportant, nonsignificant, insubstantial


wilgi

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Est eciam beatissima virgo Maria ministra humoris, wylga, id est gracie

1968 [c. 1484], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Błonie, page 214:


niże

By surface analysis, univerbation of ni + że.


berła

desctree

Polish: berło, barło, berła (Middle Polish)
→ Kashubian: berło

Silesian: berło

Etymology tree
Latin ferulabor.
Middle High German ferlabor.
Old Czech berlabor.
Old Polish berła
Borrowed from Old Czech berla. First attested in the 15th century.

etymon

perła (alternative)
piorło (alternative)

Pyorlo sceptrum est signum regale, eyn zepter, vel regia potestas

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 66:

(attested in Greater Poland) sceptre; royal power (ornamental staff; authority represented by this staff)


mawiać

Polish: mawiać

Etymology tree
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
From mówić + -ać. First attested in 1438.

Mami syą strzecz, bichom przecziwo bogu nye mawiali w przecziwnosczyach

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 237:


wiece

Polish: wiec

Chceemi, abi nasza wstawyenya wszystka nynye w wyeczv wyelkeem (in colloquio generali) w Wyslycy vczynyona, nye patrzyli przemynąlich... rzeczi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 20:

Adame, thi bozi kmeczw, thi syedzysz w boga weczw

1937 [1408], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number B, Krakow:

(attested in Masovia, Lesser Poland) assembly, council (gathering of feudal lords to discuss legal affairs)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Terminum habent na wecze Cracouie

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 11050:

Przewrothny obiczay w othkladanyv rokow vyecza pospolitego (colloquii generalis)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 73:

Przed oblycznosczą krolya alybo wyeczv wyelgheem (in colloquio generali)... skazaw, sząndza zlego skazanya naganyoon bicz ne mozze

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 18:

(attested in Masovia) date or session of such a meeting

Jaco Jan ne ssmowil swego possla, kyedi by mal wyecze w szwey wsszy

1959 [1414], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 703, Poznań:

Colloquium wyecze uel poradzenye

1876-1929 [XV in.], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 267:

(attested in Greater Poland) court; proceedings

Zzalilo szø gego gemu, isze czlowyeka vczynyl na szemy... a wistrzegayøcz ge, isze bødø w wyeczu (tactus dolore cordis intrinsecus, war. et praecavens in futurum, Biblia ołomuniecka: wystrziehage sie buducie vieci vecie)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 6:


bębenek

bębenek m animacy unattested (canonical)

Polish: bębenek

Silesian: bymbynek

From bęben + -ek. First attested in 1408.

Tria recia vlg. dicta wanczerze et bambenky

1877-1999 [1408], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume V, Greater Poland, page 132:

(attested in Greater Poland) type of net


cyp

Borrowed from Middle High German zipf. First attested in 1437.

Czip liripipium

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Petit... tunicam valoris unius sexagene, liripipium al. czyp valoris XIII grossorum

1927-1930 [1487], Wilhelm Rolny, editor, Najstarsze akta konsystorza lwowskiego. Acta officii consistorialis Leopoliensis antiquissima, volume I, number 1972, Lviv:

Jako on mye wsyal czyp modrj svkyeny gwalthem

1950 [1494], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1660, Warsaw:

Leripipium vel liripipium eyn kappen zypffel czyb

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 74v:

Liripipium eyn kappen zypffel czyb

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 76r:

(attested in Southern Borderlands, Masovia, Greater Poland) tassel; fringe; hood (decorative tassel on a hood, fringe; the hood itself)

attested in Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Greater Poland

Cirrus ein zopff oder lock czerb czyb vel [ząthyczką] zathoczką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 28r:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) lock (tock of hair sticking out on the head)

Redimiculum id est monile corona vel vitta qua mitra in capite feminarum alligatur oder zyerheyt czyb vel [ząthyczką] swoy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 114r:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) band, necklace or girdle (decorative women's headdress)


stróża

Yakom ya tego yanczcza nye dal panu podszadkowy w yego stroszą

1960 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1072, Pyzdry:

Werzisz w tho, czlowecze zbozny, ysz przesz trud bog swoy lud odyal dyabley strozey

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) guarding; watching over; supervising, taking care of; defending

Bo tisøcz lat przed oczima twogima iaco dzen wczorayszi iensze pominøl, a strosze (custodia) w noczi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 89, 5:

(attested in Lesser Poland) time of a night watch

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

Thego domv racz bycz stroza..., panno mylosczyvą

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 213:

Prawa dobra zensczynaa... iest stroza mysli

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Zalozil strozø (posuerat in insidiis) myedzi Bethel a Hay

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 12:

Stroza custodia (cecidit Babylon magna et facta est... custodia omnis spiritus immundi et custodia omnis volucris immundae Ap 18, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 138:

Ab omni seruitute, pouoz uidelicet et preuod et strose homines... immunes constituens

1928 [1225], Karol Maleczyński, Studia nad dyplomami i kancelarią Odonica i Laskonogiego (1202-1239), volume IV, page 339:

Strozam cum *pomochne soluunt

1875 [c. 1125], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 2:

(attested in Lesser Poland) obligation to guard a town, which favor was later returned by tribute in kind or money

Tenutariis et gubernatoribus custodie nostre piscium al. strosza... graciam regiam

1874 [259], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 30:

Royal fish farm on the outskirts of Krakow.


owak

Polish: owak

Inherited from Proto-Slavic *ovakъ. First attested in the fifteenth century.

Custos dei angelus, qui et in sompnis et aliquando in vigilia iam sic iam aliter, y thak y owak, hominem amonet

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 320:

otherwise, differently; in a different way


biret

desctree

Polish: biret, bieret, bieryt, bierlet, beret, biretr, birlet, biter (Middle Polish)
→ Kashubian: biret

Borrowed from Old Czech biret. First attested in 1405.

Yacosm ne wszanl chøszebnø rzeczø panczi *krziwen y bireta Ianowi Gelenewi

1902 [1405], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 252:

Schąpką na byreczye apex, idem summitas vel subtilis pileus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 3:

Apex id est summitas vel subtilis pileus schąpką na byreczye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 11v:

(attested in Greater Poland) kind of cap; biretta


rogozie

Fetida spatula, matta, spatula fetida rogoszye

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 121:

Alga est, quod proycit mare, vel herba marina rogoszye vel rogoza

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 85:

(attested in Greater Poland) Species of seaweed.


mrzost

In prima congelacione aque et in estivali capturis squillarum, que mrost vocatur, nostra sagena ab uno fine lacus usque ad alium primum tractum obtineat

1877-1999 [1235], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 153:

(attested in Greater Poland) fish spawning


człek

Polish: człek

Silesian: człek

Syncopic form of człowiek. First attested in 1399.

Sulyma ne gest slodzegem..., ale gest dobry czlek yako gyni

1901 [1423], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 302:

Swadczimi, kedi zødal Jaroslaw v Paska praua na Paula, a on wtenczass gego czlekem ne bil

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 779, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) subject; peasant


człowieczy

Polish: człowieczy

/t͡ʃʲɫɔvʲɛt͡ʃʲiː/

/t͡ʃʲɫɔvʲɛt͡ʃʲi/

Inherited from Proto-Slavic *čьlověčьjь. By surface analysis, człowiek + -y. First attested in the 14th century.

Mislene czlowecze spowadacz se bødze tobe (cogitatio hominis confitebitur tibi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 75, 10:

Day nam pomocz z zamøtka, bo proszne zbawene czlowecze (quia vana salus hominis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 12:

Bog rzekl: Syn czloweczi przy[szedł niemocne] oszdrowicz

1922 [14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:

Bąndzeli plynyenye rzeki oth wlostnego byegv przes oprawyenye czlowyeczee odwroczono (si fluxus fluminis a proprio meatu per reparationem hominis retrahatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

Wszpomyonąl pan bog wszechmogaczy na rodzay czlowyeczy

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 84b:

Potem Adam poznal czyelestnye Gewø, swø zonø, gdisz to poczøla y urodzyla Kayma a rzekøcz: Mam od boga plod czlowyeczy (possedi hominem per deum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 1,4:

Potem szø znydø w czyeleszenstwye syn[owie] boszy s szyostramy czlowyeczymy (postquam enim ingressi sunt filii dei ad filias hominum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 6:

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus bog przed wyekyem od czlowyeczego vczedlnyka przeradnego przedan yest

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 54 arg:

(relational, attested in Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) human

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Bog gest... swirchowany czlowek, od dvsze rozvmne y czloweczego czala sącz (deus est... perfectus homo, ex anima rationali et humana carne subsistens)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 30:

(attested in Lesser Poland) humane; fit for a person; honest; decent


gomoły

Polish: (obsolete) gomoły

First attested in 1473. Cognate with Russian комо́лый (komólyj).

Yako Andrzey, oczecz nassch, nye wzyąl... gymyenya russayączego, zytha y bidla rogathego y gomolego

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1401, Warsaw:

(attested in Masovia) hornless (without horns)


ząbr

ząbr m animacy unattested (canonical)
ząbrz (alternative)
zubr (alternative)

Polish: żubr

Zøbrz zubro

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1847:

Boleslaum ducem... in saltus de Vszosin, quibus zubronum habebatur copia, est secutus. Cumque Boleslaus dux multis mactatis feris zubronem unam rarae magnitudinis et ferociae

1873-1878, Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Historiae Polonicae libri XII, volume I, Łysa Góra, page 462:

Qui Michael nominavit se de clenodio duorum cornuum jelen[ia] y zambrza, de proclamacione Rogala

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 10425:

Militares et cives..., qui portant caput zubronis pro insigni

1887, Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Banderia Prutenorum, Krakow, page 578:

Bison bonasus
Bison bonasus#Translingual

(attested in Lesser Poland) European bison (Bison bonasus)

Zambrs tigris (concordes varia ludunt cum tigride dammae)

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 345:

Quem pannum dedi nuncio ducum Mazowie, qui portavit tigridem al. zubrum

1960, Stanisław Gawęda, Zbigniew Perzanowski, Anna Strzelecka, editors, Rachunki królewskie z lat 1471-1472 i 1476-1478, Krakow, page 218:

Panthera tigris
Panthera tigris#Translingual

(attested in Lesser Poland) tiger Panthera tigris

Oxa, oxula *rzønbrz

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3670:

Carex arenaria
Wikispecies:Carex arenaria


baczenie

Polish: baczenie, bacenie (Lasovia)

Silesian: bŏczynie

/baːt͡ʃʲɛɲɛː/

From baczyć + -enie. First attested in 1450.

Kv prawdzye mali alybo radszey nygeden bacczenya zrok ymyaan (ad veritatem parvus vel potius nullus respectus habetur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 24:

(attested in Masovia) verbal noun of baczyć (“heeding, paying attention, noticing”)

O glembokych tayemnycz baczenyu

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 103 arg:

(attested in Greater Poland) verbal noun of baczyć (“consideration, contemplation”)


kostarz

kostarz m animacy unattested (canonical)

By surface analysis, kość + -arz. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Sz nesktorego szyna slodzeg byua, kostarsz y pyganicza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:


obmawiać

Polish: obmawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish ob-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish obmawiać
From ob- + mawiać. First attested in 1430.

etymon

Com sgrzeszyl czvdze grzechy obmavyayancz..., thego my szal

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:

to slander (to speak unkindly about someone)

Yakom ya vdal oszmdzeszad grzywyen temu, komu lyst obmawya

1960 [1430], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1033, Pyzdry:

Pany Judka... quidbriff dala przecziwo lysthowy, kthory obmawya na trzidzessczy grzywen

1959 [1437], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1580, Poznań:

(attested in Greater Poland) to inform, to let know


obmawianie

Polish: obmawianie

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish ob-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish obmawiać
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -anie
Old Polish obmawianie
From obmawiać + -anie. First attested in c. 1500.

Tenor obmavyanye, inde dicimus: tenore presencium obmavyanym nynyeschych lystow vel podlvg vylozenya nynyeyschych lystow

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 54:

(attested in Greater Poland) contents of a written document


obmówienie

Polish: obmówienie

/ɔbmɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish ob-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish obmówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish obmówienie
From obmówić + -enie. First attested in 1471.

Sub obtentu, id est sub occasione pod obmovyenym (qui devorant domos viduarum sub obtentu prolixae orationis Marc 12, 40)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:


świeboda

świeboda m animacy unattested (canonical)

Przetocz stol weliky sweboda, staye na nym pywo y voda, y k temu møszo y chlep, y wele gynich potrzeb

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 8:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) generous man

Ioannes... servis suis 20 marcas in villa deserta... cum libertate al. swyeboda 3 annorum inscribit et donat

1905, 1907, 1908 [1481], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume III, number 208:

relief from burdens in favor of a feudal lord


mówienie

Polish: mówienie

Etymology tree
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish mówienie
Inherited from Proto-Slavic *mъlvľenьje. By surface analysis, mówić + -enie. First attested in 1433.

Nad mowienie

1874-1891 [1433], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 293:

A tez w pozpolythem movyenyv (in communi ... loquela)... [maj]ą sye przysągy vyarovaczi

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:

(attested in Lesser Poland) conversation

Komornyczy albo vrzadnyczy... nye mayą, nyszlyby wlosthne szwe rzeczy, mowycz any kv mowyenyv rzeczy sz sądv szą wsznoszycz (non debebunt alias causas, nisi proprias, procurare vel procurandum se de iudicio levare)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:

(attested in Masovia) verbal noun of mówić (“appearing in court with statements”)

Wessolee bødz gemv *mlowenye (eloquium, Puł: molwyenye) moye

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 35:

Modlytwa gego y vsliszenye, wszitki grzechi a potøpa... popysano wszitko w mowyenyv Ozay (scripta sunt in sermonibus Hozai)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 33:

(attested in Lesser Poland) speech (formal session of speaking, especially a long oral message given publicly by one person)


czeczotka

Polish: czeczotka

/t͡ʃʲɛt͡ʃʲɔtka/

/t͡ʃʲɛt͡ʃʲɔtka/

From Proto-Slavic *čečetъ + -ka. First attested in c. 1455.

Czeczothka

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

Czeczotka fifauellus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1381:

*Cetula czeczothka auis quedam

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 26v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) redpoll (any bird of the genus Acanthis)


barz

Lesser Polish: barz

Clipping of barzo. First attested in the 15th century.

Pleczy myal myly Iesus nye bar schyrokye any barzo vąskye, alye maluczko nachylony a rovny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:


atłas

zlw-opl-noun

atłas m animacy unattested (related adjective atłasowy)

atłas m animacy unattested (canonical)
atłasowy (adjective)
hatłas (alternative)

desctree

Polish: atłas, jatłas (Western Lublin, Puławy)
→ Kashubian: atłas

Silesian: hatłas

Borrowed from Ottoman Turkish اطلس (atlas). First attested in 1393.

bor+

Pro IV staminibus purpure al. atlas nigri coloris

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 159:


bezprawny

Polish: bezprawny

Silesian: bezprawny

From bez- + prawo + -ny. First attested in c. 1408.

Beszprawny, szlowye czo prawa nye ma, a thaczy szą roszmagyczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 111:

Czyaszkye rany albo czokoly takyego beszprawnege

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 384:

Mozely wyoth besz gayonego sandv rok odbozycz do zayvtrzą, gdy szye stanye beszprawna rzecz przed polnoczą?

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 387:


bezprawność

Polish: bezprawność

Silesian: bezprawność

From bezprawny + -ość. First attested in c. 1455, but in common usage only as of 1460.

etydate

Besprawnoscz iuris vacuitas

[c. 1455-1460], Rękopiśmienne ekscerpty, page 21:


bystrość

Polish: bystrość

Silesian: bystrość

From bystry + -ość. First attested in the 14th century.

Rzeczna bistroscz weseli masto bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 45, 4:

Bystroscz vehemencia

1877-1881 [1444], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2246, page -:

Bistroscz rzek fluminis im petus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 64:

Vslysz nas, boze,... yenze zamoczasz glębokoszcz morza, szum bystroszczy yego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 64, 7:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) rapidity (speed of water)

Od bistrosczy trosky a mortis impetu, turbacione

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:

Preceps dicitur homo omnia sine mora et periculo faciens prąthky, bystroscz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 6:

(attested in Greater Poland) rapidity; impetus (suddenness of disposition or feelings)


wyjechać

Polish: wyjechać

Silesian: wyjechać

From wy- + jechać. First attested in 1389.

wyjachać (alternative)
wyjać (alternative)

[Jako Mś]czislaw ne vigal Szekirek i ne bral [Mści]gnewa

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 55, Poznań:

Iaco ten Ptasnik viyal s mego domu na mem wosze, na mich konech

1959 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 896, Poznań:

Ale mu ssza prawo ne *moglø stącz, ysze byl szeme wyyąl

1959 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1172, Poznań:

(attested in Greater Poland) to leave; to ride out; to drive out (to depart by vehicle)

Domini debent equitare al. wyyachacz ad conspeccionem dicte terre sive granicierum

1868 [1439], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 70:

to inspect by driving or riding around in a vehicle


wynikać

Polish: wynikać

Silesian: wynikać

From wy- + Proto-Slavic *nikati. First attested in the fifteenth century. Compare Old Czech vynikati and Old Slovak vynikať.

Vczynyl... oltarzyk, vlyaw cztyrzy pyerszczyenye... ku przewleczyenyu szerdzy..., ktore... przewlekl przes krøøgy, ktore na bocze[ch] oltarzowich winykaly (qui... eminebant)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 38, 7:

to stick out (to stand beyond some surface)

Bluscze vynykayv edere serpunt (fluctuat hic denso crispata cacumine buxus, hic hederae serpunt, hic pampinus induit ulmos)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 345:

to grow out (to grow beyond some surface)


rokicina

Rokyczyną *ffructicetum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 85:

(attested in Greater Poland) creeping willow, Salix repens subsp. rosmarinifolia


trzewa

Polish: trzewa, trzewia

Silesian: strzewa

Inherited from Proto-Slavic *červo. First attested in the end of the 15th century.

Tham gy (sc. kostarza) dyably pochwiczyly..., thrzewa sz nyego wytranczyly

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 137:


czyżyk

Polish: czyżyk

Silesian: czyżyk

→ Old Prussian: czilix

Inherited from Proto-Slavic *čižikъ. By surface analysis, czyż + -yk. Compare Old Slovak čížik, Upper Sorbian čižik.

Spinus spinus
Spinus spinus#Translingual

Eurasian siskin (any bird of the species Spinus spinus)


świadczyć

Polish: świadczyć

Silesian: świadczyć, świŏdczyć

/ɕfʲɒtt͡ʃʲit͡ɕ/

From świadek + -yć. First attested in the 14th century.

świaczczyć (alternative)
świaczszyć (alternative)
świaczyć (alternative)
świadszyć (alternative)
świedczyć (alternative)
świedszyć (alternative)

Czy nye mogą nykomv ku gego prawu pomocz, to gesth szwyathczycz (testimonium ferre)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 31, 1:

Nobilis Miculecz, subiudex Sanocensis, testificavit al. swietschil, quia... sibi omnes citaciones... sunt cremate

1868 [1448], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 328:

Drudzy, kyedy vstaly szvyadczycz krzyve svyadecztvo, natychmyast począly movycz przeczyv byskupom

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 715:

Jako wem y swathczim, eze Adam ne ucradl Falkowi dwu kopu rzi

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 60:

Bo woyth swey rzeczy sam szwyatczycz nye moze

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 40, 4:

Gdy czlowiek ma szwyathczycz bandz o glową (testificare debet pro homicidio), bandz o dlug

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 75, 1:

Dobrze movy svyąty Maczyey: Krzyvy svyadkovye, yze svyadczyly przeczyv pravdzye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 713:

Na naszey lascze... osylnyk ma bycz, a tho acz o gey wolanyv... wyesznycze bądą swyaczycz (si... fuerint protestati)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 58:

Mayączy (pro nayączy) ludze nye mogą w zadney rzeczy szwyathczycz (in nulla causa testificare possunt)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 70, 3:

Gdysz rzecz szamego czlowyeka gest, moze[li] on sząm szobye szwyathczicz (an sibi ipsi testificare debeat)?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 40, 3:

Stara rada yvsz nye mosze nayn szwyathczycz (super ipsum testificare)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 35, 4:

Cayphasch... rzekl do mylego Iesucrista: *Slyschychly, czo czy przeczyw tobye svyadscha (quae isti adversum te testificantur Mat 26, 62)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 717:

+obj

:o(acc/loc)<about what>/:na(acc)<on/about whom>/:w(loc)<with regards to what/in what case> + :przeciw(dat)<against whom/what> + dat<to whom>

o (+ accusative locative) ‘about what’ na (+ accusative) ‘on/about whom’ w (+ locative) ‘with regards to what/in what case’ along with przeciw (+ dative) ‘against whom/what’ along with dative ‘to whom’

(law, attested in Greater Poland, Masovia) to testify (to act as a witness) [with o (+ accusative or locative) ‘about what’ or na (+ accusative) ‘on/about whom’ or w (+ locative) ‘with regards to what/in what case’, along with przeciw (+ dative) ‘against whom/what’, along with dative ‘to whom’]

Mozely myasto szwą *pyączączą szwą rzecz szwyathczycz (causam propriam testificare) a szwym swyadecztwem swą rzecz szyszkącz?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 37, 4:

(law) to support a case in court with someone's testimony or some established fact

Bocz lakozyrsstvo szwyatczy na myeszek swymy zadząmy (gula affectionibus probat)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLI:

(figuratively) to bring a case against someone

Gdi woyth albo prziszasznyczy szyedza ku prawu a sandu nye gayą..., ale tako przesz gayonego szandu przed nymy szye prawowano a ony tako szyedzely y szwyathczyly (iudicaverunt et testificaverunt)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 48, 2:

to make a statement, to issue official decisions or certificates

Swatczicz bødø tobe (testificabor tibi, var. contestabor te, confitebor tibi), bosze!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 8:

(attested in Lesser Poland) to witness; to testify, to confirm, to state that something happened

Yako ya Margorzathy... s domv yego nye odwyothl... anym lystow swyathczaczych, myenyacz ya bycz vmarla, nye przynyosl

1908 [1473], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 35:

Nye bødze mocz pospolstwo wstøpicz na gorø Synay, bo ti gesz szwyatczyl (testificatus es) a przykazal gesz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 23:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Smączyl szye yest duchem..., Iudaschovy myloszyerdnye szye zalvyącz y svyadczyl yest (turbatus est spiritu et protestatus est Jo 13, 21), chczącz y od yego zlego vmysla *odewzacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 544:


oświadczyć

oświadczać (imperfective)
oświaczczyć (alternative)
oświaczszyć (alternative)
oświaczyć (alternative)

Polish: oświadczyć

Silesian: ôświadczyć

/ɔɕfʲaːtt͡ʃʲit͡ɕ/

/ɔɕfʲɒtt͡ʃʲit͡ɕ/

From o- + świadczyć. First attested in 1398. Compare Old Czech osvědčiti and Old Slovak osvedčiť.

Tegdi Wawrzinecz... wstrøcil ti, czso sli podle strugi. Tegdi Iaroslaw z Przeczslawem oswadczil vosnim to wstrøcene

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 396, Poznań:

(attested in Greater Poland) to publicly announce, to make a statement


podjąć

zlw-opl-verb

podjąć pf (imperfective podejmować or podejmać)

podejmować (imperfective)
podejmać (imperfective)

Polish: podjąć

Silesian: podjōńć

From pod- + jąć. First attested in the 14th century.

Podyøl ramyenyem (supposuit humerum) swym ku nyeszenyu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 15:

Yssze... sząndza sto grziwen scody podyal y ma

1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1333, Kościan:

Lud bozy [przez an]gela uicøzstuo odirzely, a pogany smirc podiøly

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 12:

Pati czyrpyecz albo podyącz

1876-1929 [End of the 15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XII, Murzynowo, page 144:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Pomerania) to undergo, to suffer something

attested in Greater Poland; Lesser Poland; Pomerania; attested in Greater Poland; Lesser Poland; Pomerania

Na syene podyøøl leszene

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

Podeymyely szye dobry czlowyek rzecz mowycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 28, 2:

Nyszly ona kthore lysthy wyaczey polozy, nyszly szyą podyala

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 99, 4:

Pospolny poszel moze dobrze rzecznykyem bycz, gdy szye ostrzesze, acz nye zamyeszka tego w rzeczy, czego szye podyal

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 28, 3:

(reflexive with się) to take on, to oblige oneself to

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Podyøl (abstulit) iaco owcze lud swoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 57:


czmiel

czmiel m animacy unattested (canonical)
przmiel (alternative)
pszczmiel (alternative)
szczmiel (alternative)

Polish: trzmiel

/t͡ʃʲmʲɛ(ː)lʲ/

Sczmyel scabro

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

Sed verum est, quia apis recipit mel in floribus, sed czmel in spinis

1981-2001 [15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 99:

(attested in Pomerania, Lesser Poland, Greater Poland) bumblebee (Bombus)

attested in Pomerania; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Pomerania; Lesser Poland; Greater Poland

Sczmel athaczella

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3367:

Melampyrum nemorosum
Melampyrum nemorosum#Translingual

Przmyel fusarius

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 81:

(attested in Greater Poland) a species of spindle tree Euonymus


-owa

Polish: -owa

Etymology tree
Proto-Slavic *-ovъ
Old Polish -owy
Old Polish -owa
Feminine of -owy.


przebieg

przebieg m animacy unattested (canonical)

Silesian: przebiyg

Polish: przebieg

Deverbal from przebiec. First attested in 1407.

Villae... cum fluviis, piscinis,... z dolynąmy, montibus y rownoscziąmy et cum aliis przebiegii ad eas villas..., sicut ex antiquo pertinebant

1868 [1407], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VII, page 51:


gędźba

Inherited from Proto-Slavic *gǫdьba. By surface analysis, gąść + -ba. First attested in the 15th century.

Staly vczeny dzerszøcz gødzbø Dauidowø (tenentes organa David), a kaplany trøbi

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 26:

Czlowyecza roskosch podluc czyala, yąsz zli maya za blogoslawenstwo, zalezicz... na glossyech gączbi, pyszdzbi

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:


ostropest

ostropest m animacy unattested (canonical)
hostropest (alternative)
ostropezd (alternative)
ostropes (alternative)

desc

Polish: ostropest, ostropezd (Middle Polish), ostropes, ostrpystro, rozczepierz (obsolete)

Borrowed from Old Czech ostropezd. First attested in 1437.

Carduus lactatus, labrum Veneris ostropezd

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2516:

Labris Veneris, carduus Marie ostropesd

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2658:

Labris Veneris, carduus Marie ostropesd

Tribulus domesticus, labrum Veneris, carduus lactatus, carduus sancte Marie ostropesd

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2821:

Ostropeszd labrum Veneris

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3605:

Ostropesth cametenta alba

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3868:

Llabrum Veneris ostropesz, ostropest

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4402:

Labrum Veneris *'ostropystro, ostropezd

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1118:

Ostropes labrum Veneris

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 7172:

Silybum marianum
Silybum marianum#Translingual

milk thistle (any species or plant in Silybum and the whole genus, and particularly the species Silybum marianum and any plant of it)

Hostropesth iringus

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6126:

Osztropesth iringus

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6128:

Eryngium capestre
Eryngium capestre#Translingual

field eryngo (a European medicinal herb (Eryngium capestre) of the carrot family)


świekier

świekier m animacy unattested (canonical)
świekr (alternative)
świokier (alternative)

Polish: świekier

Byl Annasch szvyeker Cayffaschow (socer Caiphae Jo 18, 13)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 669:


zełw

Nurus slew (socer nurum suam polluit nefarie Ezech 22, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 227:

Filia Wlodimiri... habet terminum cum suis zeluami infra duas septimanas et constituit suum patrem procuratorem

1897 [1387], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 435, Łęczyca Land:

(attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) daughter-in-law

Cum sua levira al. zelwya

[1478], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Kolno County, pages 2, 282:

(attested in Masovia, Sieradz-Łęczyca) sister-in-law


-anie

Polish: -anie

Etymology tree
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -anie
Inherited from Proto-Slavic *-nьje.


wkładać

Polish: wkładać

Silesian: wkłŏdać

From w- + kładać. First attested in the fifteenth century.

Dzalaiøci na murze, a noszøcy brzemyona, a wkladaiøci (portantium onera et imponentium) genø røkø dzalaly, a drugø myecz dzerszely

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 17:

Confundantur Christiani, qui Mariam virginem in illud crimen involuunt wkladayą

1965 [Middle of the 15th century], Henryk Kowalewicz, editor, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 128:

(attested in Greater Poland) to suspect of wrongdoing, of sin

Prorok o szwętem męzu molwyøcz Yezukristowø (pro Yezukrista) albo szwyetego ducha wklada w pamyęcz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 111 arg:

Gdisch nyenasiczona yest ząndza, viczyanganyu pyenyandzi konycza nye wkladayąncz (extorsioni pecuniarum terminum non imponens)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 103:

(attested in Masovia) to stop, to cease doing

Bądą wam mowicz wschitko sle, lszącz prze myą, thu sromotne vczinky a ganyebne na wasz wcladayącz, lsziwye na potwarz prze myą

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 246:

Nos iudex et subiudex videntes, quod dominus Iohannes Cobilenski non obedit huic nostro iuri..., ponimus al. wkladami huiusmodi causam super dominum capitaneum in eadem causa dare iuvamen al. pomocz iuxta iuris formam

1868 [1451], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 370:

Tedi tho gymyenye tych dvchownych na naszą pracza przypysvgemy, ktorym owszeyky mylczenye vkladamy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 10:

(attested in Lesser Poland) to deny the right to bring to court

Wklądacz szyą intromittere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 121:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to get into (to go to the inside of)

Ingerere podvsczycz vel wklądącz szya

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to meddle


układać

Polish: układać

From u- + kładać. First attested in the fifteenth century.

Przeto my... mocza szlvbv obv stron vkladamy myedzy panem krolem a tesz byskvpem (nos... laudamus atque ordinamus et... arbitramur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 3:

(attested in Lesser Poland) to reconcile (to restore a friendly relationship; to bring back to harmony)

O swynach vkladamy (decernimus), ysz kthokole swynye wlosthne do czvdzego lasza na szolącz wypądzy, ten, czy by byl lasz, ... moze... swynye zagyącz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 69:

(law, attested in Masovia) to adjudicate, to enact, to resolve

Gd[z]ysz... wstawyenya y statuta wkladayą [prawo] (constitutiones et statuta legem imponant) rzeczaam... przydączym..., chceemi, abi nasza wstawyenya... nye patrzyli przemynąlich... rzeczi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 20:

(attested in Masovia) to consider binding or necessary to do

Lsczy vkladal molliebatur jnsidias (haec illo loquente, Ieroboam retro moliebatur insidias II Par 13, 13)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 96:

(attested in Greater Poland) to contrive; to prepare

Vcladal sze daley finxit se longius (se finxit longius ire Luc 24, 28)

1885-2024 [1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 573:

(reflexive with się) to pretend, to feign


latoś

Polish: latoś

Silesian: latoś

Klichna po dobiczu lysta byla w dzerszenyv dzedzini v Wanczkowicz, alysz sye latoss Budek w tø dzedzinø mocza ssilø wwansal

1880-1894 [1400], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, Czchów, page 191:

(attested in Lesser Poland) synonym of latosie


postawa

Polish: postawa

Silesian: postawa

Inherited from Proto-Slavic *postava. By surface analysis, deverbal from postawić. First attested in the 14th century.

surf

Statura humilis per humilitatem postava pobozna przesz prostoscz

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 66r:

Gestus […] actus corporis cogitatio vel mos postavą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 57v:

(attested in Greater Poland) posture (positioning of one's body)

nature; shape (external appearance)
posture (positioning of one's body)

Nye patrzi na gego oblycze any na postawø gego wisokoscy (altitudinem staturae eius)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 7:

Postawa apparencia

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 266:

Bog gest z osoby albo sz postawy (ex substantia) oczczowy przed weky vrodzon

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 29:

(attested in Lesser Poland) essence, substance (set of essential features, what is essential and unchangeable in an object)


bezmian

bezmian m animacy unattested (canonical)
przezmian (alternative)

Polish: bezmian

First attested in 1483. Compare Old East Slavic безмѣнъ (bezměnŭ).

Do... octo homines, videlicet villanos nominatim,... secundum nomine Stanislaum Alexeyovicz et legittimis ipsius cum proventibus, videlicet dwa besmyany mellis, dvye daklye siliginis,... quartum Mylonowicz cum... proventibus, videlicet thry besmyany mellis,... quintum Lvpko cum... labore proventibusque tres grossos,... thrzy besmyany

1932-1939 [1483], Jan Fijałek, Władysław Semkowicz, editors, Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, volume I, page 388:

unit of weight of approximately one kilogram


chlebowy

Polish: chlebowy

Silesian: chlebowy

Etymology tree
Proto-Germanic *hlaibaz
Gothic 𐌷𐌻𐌰𐌹𐍆𐍃 (hlaifs)bor.
Proto-Slavic *xlě̀bъ
Proto-Slavic *-ovъ
Proto-Slavic *xlě̀bovъ
Old Polish chlebowy
Inherited from Proto-Slavic *xlě̀bovъ. By surface analysis, chleb + -owy. First attested in the 14th century.

etymon

Szrø lud moy, iaco karmø chlebowø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 52, 5:

Kaplany vstawyeny bødø nad chlebi poswyøtnimy a nad obyatø chlebowø

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 29:

Azaly nye posnayą wszytczy, czosz czynyą zloszcz, czy, czo poszyrayą lyud moy yako karmyą chlyebową?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 13, 8:

Crusta et hoc crustum superfices vel cortex panis skora chlebovą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36r:

(relational, attested in Lesser Poland, Greater Poland) bread


odkładać

odłożyć (perfective)
otkładać (alternative)

Polish: odkładać

From od- + kładać. First attested in 1396.

Non fecit, ut mali medici, qui sanacionem differunt, odkladaya, causa lucri

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 270:

Paulus... citavit dominam de Choczice ad judicium regale in Costan et sic ipsa domina duos terminos deposuit otcladala

1887, 1889 [1396], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1922, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Domina subiudicissa dixit: Nye chczą szą othprzecz, essze panu memw dano wączsze rzeczy do xadza do roka, y o tho *othklodam do xądza

1921 [1443], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 344:

(attested in Greater Poland) to put off (to delay)

Ad hoc idem convivium nos omnes vocat, nullum excipiendo nye odcladayącz

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 173:

Nye vkvsylem tego w zalosci mey anym tego odkladal (nec separavi ea) w ktorey nyecistocze

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 26,14:


przerobić

Polish: przerobić

From prze- + robić. First attested in 1458.

Domini... heredes de Dubeczsko... recesserunt... Dobeslao... agros dictos laszy, quos elaboraverunt al. przerobyly cives opidani de Dubeczsko et suburbani dicti opidi

1868 [1458], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 433:


przerabiać

Polish: przerabiać

From przerobić + -ać. First attested in c. 1500.

[…] sanitatem corporis sui est labor, id est przerabyanye, ante prandium. Sic nos, qui predicamus, debemus przera[biać], scilicet penitendo

1874-1891 [ca 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 370:


mowny

Polish: mowny

Etymology tree
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Proto-Slavic *mъ̀lvьnъ
Old Polish mowny
Inherited from Proto-Slavic *mъlvьnъ. By surface analysis, mowa + -ny. First attested in the fifteenth century.

Mowny loquax XV p. post,

1882 [Fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 275:

eloquent; talkative (able to speak much and easily)

Si cupias pacem, lingwam, mowny gezyky, compesce loquacem

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 289:

(attested in Silesia) talkative (talking a lot in general)

Wyobraza mowna rzecz depingitur verbositas

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, page 485:


wymowny

Polish: wymowny

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Old Polish wymowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish wymowny
From wymowa + -ny. First attested in 1447–1462.

Nusch, moy namyleyschy, nade wszythky gyne w navkach nauczon[y]e, [w] przyrodzenyv czvdne, *mocznye, *mądrze y thesch *wymownye nawybornyeyschy, bo thy szwą [nauk]a Aristhothelyscha... przewyszasch

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:

Concinnus sgodny, wymowny, przymowny, llaszkawy

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 492:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) kind, nice; friendly


brzeczka

desctree

Polish: brzeczka, brzedka (Middle Polish)
→ Old Ruthenian: бречка (brečka)

Silesian: brzyczka

Inherited from Proto-Slavic *brečьka. First attested in 1450.

brzęczka (alternative)
wrzeczka (alternative)

Brzeczka *braxma

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 494:

Brzeczka braxalium

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:

Brzyeczka braxivium

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 10:

*Wrzeczka brixinium

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

Brzecka braxidium, id quod primo exit de braseo, cum coquitur cerevisia

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Braxibium […] dicitur esse illud quod primo exit de braseo cum coquitur ceruisia proprie brzeczka

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 38r:

Braxidium […] et dicitur esse illud quod primo exit de braseo cum coquitur ceruisia proprie brzecka

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 30r:

Braxibium […] dicitur quod prius exit de braseo cum quoquitur ceruisia vlg. br[z]aczka

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 40va:

Braxibium […] dicitur esse illud quod prius exit de braseo cum coquitur ceruisia proprie brzeczka

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 34r:

Braxidium […] dicitur esse illud quod primo exit de braseo vlg. brzeczca

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 14r:

Brixinium wrzeczka

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Braxivium brzyeczka

XV p. post., Wokabularz petersburski III, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.32., page 10:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands, Greater Poland, brewing) wort (malt extract from which beer is made)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland

Nectar est dulcis potus vel claretum lauter getranck brzeczka secundum Polonos

ca 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 87r:

Nectar dulcis potus brzeczką

ca 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 87v:

(attested in Greater Poland) sweet drink


uzyskać

Polish: uzyskać

Silesian: uzyskać

From u- + zyskać. First attested in 1427.

Yszye Mycolay ne byl dzelen ss Yanem, bratem swim tedy, kedy wzyskal Petr de Ysszycze, wstal P[iotr] na Yanye

1915 [1427], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Lublin, page 538:

(attested in Lesser Poland) to obtain something in court, to win something in court


przekazać

Polish: przekazać

Silesian: przekŏzać

From prze- + kazać. First attested in 1399.

[O kt]hore penødze na mø Anna zalo[wala], thy przekazala dacz Iacubowi

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 182, Zakroczym:

Przekazą-ly raycze... poszpolne przykazanye kv thakyey rzeczy, aby kaszdy pr[z]yszed kv *wyednyczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 35:

(attested in Masovia, Greater Poland) to order, to commission

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Debent cognoscere, quod si przekazal Petrus Jacussio, quod Nicolaus de Dambrowka obligaret se easdem pecunias Jacussio soluere, quas Petrus comisit Jacussio

1897 [1399], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 4434, Łęczyca Land:

Jakom ya nye wząl Andrzegevy cabatha szylą, alle my gy wroczyl na przekazane pyenyądze

1885-2024 [1446], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 18:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) to give away

O przekasszan[y]e rzeczi

1428, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume CCCXII, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 350, 5:

Johannes... penam sex scotorum Clementi... et judicio sex scotos pro eo, quia receperunt per corulum ad judicium pro przecazane rzeczy, et corulum ipsum Johannem non juuit

1856-1870 [1434], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2552:

(attested in Lesser Poland, law) to sentence, to judge


podawać

Polish: podawać

Silesian: podŏwać

From po- + dawać. First attested in the 14th century.

Jacom nye lscziwe Maczeyewy scolteto podawal pyanczdzesszad grzywen grossy za szoltistwo

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 828, Kościan:

Sicuti accepta habere dignatus es..., quod tibi obtulit summus sacerdos, podawal wyrzchny kaplyan, tuus Malchisedech, sanctum sacrificium tuum

c. 1431, Kanon mszy św., Canon missae., volume XII, Krakow, page 218:

(attested in Greater Poland) to give (to transfer one's possession or holding of (something) to (someone))

Sexto, debet wlnera alligare, id est sacramenta eis ministrare podavacz

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 281:

Czczyenye o tem, yako myly Iesus... podaval pyczye svem apostolom

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 529:

to pass, to hand (to move, allowing something to be taken or used)

Nye podaway, panye, zwierzątom dusz chwalaczich cziebie

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 20a:

Nye podavay non trahas (super humilem animo fortior esto et elemosyna non trahas illum Ecclus 29, 11)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 82:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to give away, to give out

Bądzye podavacz brat bratha kv smyerczy (tradet... frater fratrem in mortem Mat 10, 21)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 310:

to give away, to commit [with dative ‘to what’]

Si recederet, tunc... tres marcas succumbet, quia idem homo... ubique fuerit, ipsum debent exdare, ad hoc se subdidit al. podawa sze benivole

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 275:

(reflexive with się) to oblige to something, to take on an obligation

Ducit testes Jassek erga cmetonem de Dobeslavicze... Jse *se on mu ne podawal podluk prawa ani mu przecz kasal

1857 [1397], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume II, Biblioteka Warszawska, page 797:

(reflexive with się) to announce one's departure

Isze pani Zowka ne stracyla ctirdzesancy grywen, nisli acz gee strączyla to gee stracyla swim *począdkem... a to tegodla, isz yest podawala woytową oczcysną, *chącz gy oddalicz

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1212, Kościan:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


zdarzać

Polish: zdarzać

From zdarzyć + -ać. First attested in c. 1428.

Sdarzayoncz contribuens

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 490:

(attested in Greater Poland, Masovia) to contribute to something


przechodzić

Polish: przechodzić

Silesian: przechodzić

From prze- + chodzić. First attested in the 14th century.

Poloszyl yes tczmy y vczynyla sø nocz, w nyey przechodzycz bødø (pertransibunt) wszelka zwyerzøta lesnaa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 21:

Przechodzycz szyą spaciari

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 78:

Spaciari id est spacium ire deambulare huc et illuc przechodzycz szyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 128r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) (sometimes reflexive with się) to go; to move

Sicut radius solis vitrum penetrat, promyen sloneczny sklo przechodzy, sine vitri fraccione, sic Xpc dominus ex virgine natus est sine ipsius vteri corrupcione

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 259:

Sed profundum penetrat abyssum przechodzy przessdennoscz

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 96:

Wznyosl sze anyol boszy, gensze przechodzyl (qui praecedebat) stani izrahelskye

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 19:

Vstawyamy, ysz... kmyecz nocznego czasv sbyegem gdi othydze, thedy rzeczy, ktorekole w domv ostawy wczyekayącz, pan wszy sobye myey mocz odzirzecz... a tho gdy vczekl nyyeną wyną panyską przechodzączą (et hoc ubi nulla culpa domini praecedente)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

(attested in Masovia) to precede (to walk in front of)

Honore invicem preuenientes wprzedzayącz yeden drugego czczą przechodzęczy (Rom 12, 10)

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 58:

(attested in Southern Borderlands) to surpass; to pass

Sed qui maior est in vobis, fiat sicut minor et qui precessor est przechodzøczi yest, sicut ministrator (Luc 22, 26)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 85:

Homo..., qui transcendit, przechodzy, nubes

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 102:

(attested in Greater Poland) to go through, to pass through; to cross

Multi pro transitorio, gl. transitoria newstafne vel *przechodzocze, regno exponunt corpus et animam pro regno eterno nolunt

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 78v:

(attested in Silesia) to pass, to elapse

Gdi ktho o zlodzeystwo... do roka przes sząszada theyze wszi... nye bandze oskarzzon, dawnoscz rocznaa przeczyw powodowy przechodzy (procedit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 18:

Przechodzy rok w ocrądze pochodzącze byegy agit celeres annus in orbe rotas

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 17:

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain.