azażby

From azaż + -by. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

By w sodomskim mieście były ty uczynki były uczynione..., azażby aże do dzisiejszego dnia było zostało (si in Sodomis factae fuissent virtutes, quae factae sunt in te, forte mansissent usque in hanc diem Mat 11, 23)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 318:


azażci

From azaż + -ci. First attested in the end of the 15th century.

Aszaszczy gy czarczy *nyoszv?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 457:

(attested in Masovia) interrogative particle: introduces a yes-no question


ażby

Polish: ażby (Middle Polish)

From aż + -by. First attested in the 14th century.

Blogoslawoni czlowek, iegosz ti navczisz, gospodne, y s twego zakona navczisz gy. By vcogil iemu ote dnow zlich, aszbi v[o]copan bil grzesznemu dol (ut mitiges ei a diebus malis, donec fodiatur peccatori fovea)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 13:

(attested in Lesser Poland) (In unreal clauses) until

Chcze on, bichom mi tako wnątrz syą przecziwyenstwu radowaly, aschbichom y zewnątrz tho pocazowaly ludzem

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Poszylacz nynye w poselstwye k tobye, ku panu swemu, azbi[ch] nalazl myloszcz przed twym oblyczym (mittoque nunc legationem ad dominum meum, ut inveniam gratiam in conspectu tuo)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 5:

Nie może nikt tych znamion czynić, ktore ty czynisz, ażby bog s nim był (nemo... potest haec signa facere, quae tu facis, nisi fuerit deus cum eo Jo 3, 2)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 236:


ażci

Middle Polish: ażci, ażeć

From aż + -ci. First attested in the end of the 14th century.

Przebødzesz kylko czasow s nym, asczy syø za tym vpokogy gnyew (donec requiescat furor) brata twego

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 44:

Ony szø ge byly tako szucho przesly, ascy ony svich *nok... ne szocz (pro szøcz) ony byly rosmoczyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174b:

(emphatic, attested in Lesser Poland) connects clauses; that

Gednocz ona gest tho bila vczinila, aszecz natichmasth gest ona sdroua byla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(emphatic, attested in Lesser Poland) as soon as, at the moment when; immediately after


ażciby

From ażci + -by. First attested in the end of the 15th century.

O bandz volya twa, myly panye, azczyby mala kropya vkanala z opphythego myloszyerdzya twoyego, a vczyn mnye, Nawoyka, szluga szwa

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 91:


babczany

Polish: babczany

From babka + -any. First attested in 1475.

Vt laxacio cessaret, que dicitur dissenteria... Bibat aquam paciens plantaginis vlg. bapczana

1900 [1475], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 97:


babczyzna

From babka + -yzna. First attested in 1498.

Anastasia... cum consensu mariti sui donavit nobilem Vanyko Lachodowszky... awunkulum suum germanum sibi bona post mortem vetule sue succedencia al. bapczysną

1868 [1498], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 348:


babimórz

babimórz m animacy unattested (canonical)


bedawija

desc

Polish: badawja (obsolete), bedawija (Middle Polish), badawija (Middle Polish), bedew (obsolete)

Borrowed from Ottoman Turkish بدوی. First attested in 1497.

Pro equo castrato al. o bedorvya (pro bedavya)

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, page 53:


bagnięć

bagnięć m animacy unattested (canonical)

⇒ Polish: bagniątko (obsolete)

Inherited from Proto-Slavic *agnędъ. First attested in c. 1450.

Cum palmis benedictis bagnyandem

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 575:


bańturzyć

>? Polish: bajdurzyć

From unattested *bajdura + -yć, from bajać. Compare Polish bajdurzyć. First attested in 1483.

Banythurzisch et non dicis, quantum servit ad ius

[1483], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Łomża, pages 3, 883:

(attested in Masovia) to blather, to lie


bajtko

Polish: batko, bajtko (Middle Polish)

Borrowed from Middle Russian ба́тько (bátʹko). First attested in 1466.

bor+

Grzegosz zalowal na ruszkyego baythka; ... na tho odpowyedzyal baythko

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 143:

Dominus episcopus cum suo capitulo stant pro ipsorum pena iuxta ipsorum baythconem

1868 [1474], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 19:

(religion, attested in Greater Poland) Russian priest


bakałarzowa

From bakałarz + -owa. First attested in 1499.

Causa inter Paulum cartenmecher et Agnethem baccalarszową data est ad dominos scabinos

1917 [1499], Jan Ptaśnik, editor, Cracovia artificum 1300-1500, number 1364, Krakow:

(attested in Lesser Poland) teacher's wife


bakanie

Polish: bakanie

Inherited from Proto-Slavic *bakanьje. By surface analysis, bakać + -anie. First attested in 1449.

Przec[z]lynal vcrothlą szoyka bakanym increpat et domitam verbere nudat avem

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 14:

(attested in Sieradz-Łęczyca) verbal noun of bakać (“reprimanding, scolding, rebukement”)


bakliwość

From *bakliwy + -ość, from bakać + -liwy. First attested in 1449.

Przes baklywoscz a vporną gych szmyaloscz skaazanye a wycząnstwo obikli odnoszycz (per strepitum et importunam ipsorum audaciam sententiam sive victoriam causarum consueverunt reportare)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:


balaz

Balaz balasius

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1850:


waldryjan

waldryjan m animacy unattested (canonical)

Polish: baldrian (obsolete)

Silesian: baldrijōn

Borrowed from Middle High German baldriān. First attested in 1472.

Valdrian valeriana

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 429:

Valeriana officinalis
Valeriana officinalis#Translingual


balsamita

Ultimately from Ancient Greek βᾰ́λσᾰμον (bắlsămon). First attested in 1419.

Balszamytha herba Christophori

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3584:

Tanacetum balsamita
Tanacetum balsamita#Translingual


barbirzka

desc

Middle Polish: barwierka (Middle Polish)

From barwierz + -ka. First attested in 1482.

Honesta Barbara barbirszka concivissa nostra

1925 [1482], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume II, Poznań, page 111:

(attested in Greater Poland) barber's wife


barwierz

barwierz m animacy unattested (canonical)
barwirz (alternative)

Polish: balwierz

Borrowed from Old Italian barbiere. First attested in c. 1500.

Barvyerz barbitonsor; barvyerze cirurgici, medici wlnerum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 2:

In... domo apud barwerz

1856-1870 [1448], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3331:

Barbitonsor eyn bartscherer barvyerz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 17v:

Cirurgici id est medici wlnerum barvyerze

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 28r:

(attested in Greater Poland) barber; barber surgeon


barwierz

From barwić + -erz. First attested in the 15th century.

Fullo valkarz, follarz albo barvirz, co barvy ssukno

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXXIII, page 187:


bałdka

Ornatum de baldka rubei et viridis colorum, auro intextum, cum suis pertinencijs

1879-1920 [1419], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume IV, Krakow, page 66:

(attested in Lesser Poland) silver and gold enlaced fabric


bankarz

bankarz m animacy unattested (canonical)

Gello rusticus ineptus aliter bancarzs vel baccalarz

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Dolsk, page 15:

(attested in Greater Poland) inept teacher in the village


bantować

Middle Polish: bantować

Borrowed from Hungarian bánt + -ować. First attested in c. 1408.

Gynny szą beszmyerny ludze y neszprawny, ysz myru nygdzye nye maya, yako szą osządzeny na szmyercz y czczy odsządzeny, yako tho banthowany, ysz gym nygdzye myr nye gesth

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 112:


słuć

Nazwal to myasto bog wydzenya, przeto yze [ge] to myasto slowye (dicitur): na tey gorze pan bog wydzy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 14:

Dzyen ten troyakyem ymyąnyem vezvan. Napyrwe y myenya epyfanya.., vtore zową *teophonya..., trzeczye slowo bethffanya po greczkv od tego, czo szye stalo na svaczbye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 204:

Dal ym sve pyenyądze, kazdemv mna, ktorez yest greczkye slovo..., to slovye ymyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 407:


przedsie

Polish: przedsię

Silesian: przedsiã

Univerbation of przed + się. First attested in the 15th century.

Alye ony wolaly przedsze (illi autem clamabant Jo 19, 15): Wezmy gy, wezmy, ukrzyzuy go!

1911 [15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 476:


taszka

Polish: taszka

Silesian: taszka

From Middle High German tasche + -ka. First attested in 1437.

(Znaleziono rzeczy kramne w skrzyni: ... kalet), thasszek

1865 [1500], Szczęsny Morawski, editor, Sądecczyzna za Jagiellonów z miasty spiskiemi i księstwem oświęcimskiem, volume II, Stary Sącz, page 348:

(attested in Lesser Poland) purse, money sack

Regestrum expedicionis bellice super duos currus...: Butiri duo vasa, salis vas al. taszka

1878-1889 [1490], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Lublin, page 58:

(attested in Greater Poland) salt vessel, salt container

Panczers, oboyczek, lepka czyrna, thasky sthare

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 270:

part of plate armor covering one's thighs

Thasky bursa pastoris

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5904:

Capsella bursa-pastoris
Capsella bursa-pastoris#Translingual

(in the plural) shepherd's purse (Capsella bursa-pastoris)


wyja

⇒ Polish: zawyjek, zawyjka (dialectal)

Ponitur eciam ut simplex consonans et tunc aliquando grossatur, aliquando molliter profertur. Exemplum primi: viklad, vige, vya

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 402:

(anatomy, attested in Lesser Poland) neck


pokarmić

Polish: pokarmić

From po- + karmić. First attested in 1471.

Wezvaw wszech kaplanow, spolu wipelnywszi post, pokarmyly syø (simul expleto ieiunio refecerunt)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 20:


uwiązać

Polish: uwiązać

From u- + wiązać. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Gdysz bichom w[y]esli w zemyø a nye bil-li-by za znamyø ten to powrozek czyrwony, a ty gego nye uwyøzesz na okyenczv (ligaveris eum in fenestra), gimzesz to nasz vipvsczyla

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 18:

Prze vyączscha y *drudnyeyscha mąką nye przepusczyly yego (sc. Jesukrysta) zyemye dopascz czy, ktorzy povroz dzyerzely, ktory yemv na schyyą vvyaząly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 653:

to bind, to tie around, to wrap tightly by tying

Infixe sunt wyązly szą al. yazany schą (infixae sunt gentes interitu, quem fecerunt Psal 9, 16)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 127:

Bądzyely (sc. dziewica) vvyazana obyetnyczą prz[ez] wyedzyena svego oycza (si voto se constringeret patre nesciente) a oczyecz zvyedzącz [nie] ymye odmavyacz tego, natemmyesczye ma bycz obvyązana temv slyvbv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 28:


odrać

⇒ Polish: odra

O beata virgo, quam tu es denudata et lacerata, id est odrana!

1874-1891 [ca 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 373:

Sicut ipsius domum violenter odral (sc. Nicolaus)

1897 [1394], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 3288, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to steal, to sack


języczny

Polish: języczny

From język + -ny. First attested in the first half of the 15th century.

Møz yęzyczny (vir linguosus, Fl: *mosz molwyøczy) nye przespyeye na zyemy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 139, 12:

(attested in Greater Poland) foul-tongued, slanderous


niszczota

Polish: niszczota (dialectal)

/ɲiʃʲt͡ʃʲɔta/

/ɲiʃʲt͡ʃʲɔta/

Nisczotha

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

(attested in Lesser Poland) destitution, penury, poverty


wyklepać

Polish: wyklepać

From wy- + klepać. First attested in 1388–1430.

Wenceslaus... cum Nicolao terminum... habent... pro decem mercis... et pro eo, quod in tribus villis gagyos venariis (pro venatoriis?) procurauit vlg. wyclepal

1388–1430, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume III, Krakow, Biecz, and Czchów, pages b 514, 5:

Wenceslaus... cum Nicolao terminum... habent... pro decem mercis... et pro eo, quod in tribus villis gajos venariis (pro venatoriis?) procurauit vlg. wyklepał


isep

⇒ Polish: (regional) ispina

Inherited from Proto-Slavic *jьzsъpъ. First attested in 1397.

Lacum nyeczecza cum insulis vlg. yspy

1856-1870 [1468], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3902:

Prandotha... noluit condescendere hereditatem Payanczini..., pratis, agris et yszep[t], lacum et littus fluuii Rabe

1856-1870 [1397], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 6058:

island (contiguous area of land, smaller than a continent, totally surrounded by water)


śladować

Polish: śladować

Inherited from Proto-Slavic *slědovati. By surface analysis, ślad + -ować. First attested in the middle of the 15th century.

Przed ssmyerczyø nye slyadowal zzywota swyøtych (non imitabatur vitam sanctorum)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 428:

to follow, to imitate, to model one's actions on someone else's, to follow someone's lead


prześladowca

prześladowca m animacy unattested (canonical)

Polish: prześladowca

From prześladować + -ca. First attested in 1456.

Orate propter sequentibus, za przeszladowcze, vos et calumniantibus vos (orate pro persequentibus et calumniantibus vos Mat 5, 44)

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 106:

(attested in Greater Poland) harasser, tormentor, persecutor


szepiotać

Polish: (Middle Polish) szepietać

/ʃʲɛpʲɔtat͡ɕ/

/ʃʲɛpʲɔtat͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *šьpъtati. Doublet of szeptać (“to whisper”).

Y[e]sczye dw lyat ny myal, począl movycz spelna slova vymavyayącz a nycz nye zayąkayącz, yako ynsche dzyeczy pyrvey szepyecza, yedno pol slova wymavyaya (quia solent pueri primo titubando proferre vix dimidia verba detruncando), bo obyczay yest dzyeczynny, yze vątpy[ą]cz yezykyem szeplunya, alyes navykna yezykyem slova movycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 99:

(intransitive) to lisp (to incorrectly pronounce sibilants)


ucałować

Polish: ucałować

From u- + całować. First attested in the middle of the 15th century.

Oczyecz yego... padl na yego schyyą, oblapyvschy vczalowal y (leg. ji 'go' osculatus est eum Luc 15, 20)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 387:


schorzeć

Polish: schorzeć

From s- + chorzeć. First attested in the 15th century.

Oczy moye schorzaly (languerunt) przed stradzø Puł 87, 9; Infirmata est zvøntlala vel szchorzala

1890 [Fifteenth century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 182:

(attested in Greater Poland) to become weak or ill


łudarz

Eum (sc. Christum) lwdarzem nominare

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 64:

Ludąrza histrionem

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:


wyryć

Polish: wyryć

From wy- + ryć. First attested in the 14th century.

Wiryl iø (sc. winnicę, exterminavit eam) w[ie]prz z lassa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 79, 14:

(attested in Lesser Poland) to destroy by digging

Nye... przenyeszes myedz blisznego swego, ges to sø virili (quos fixerunt) pirwszy k gimyenyv twemv

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 14:

Vyryly byly sculpebant

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 270:


przeznanie

Ne sis securus, velut ex fato periturus, gl. sicut predestinacione moriturus s przesznanya boszkyego potanpyony

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 20:

(attested in Sieradz-Łęczyca) destiny, fate, lot


koleja

Polish: kolej

Silesian: kolyj

Inherited from Proto-Slavic *kolěja. First attested in 1425.

Exaras viam al. koleya ultra gosczinyecz

1879 [1425], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 308:

Orbita est vestigium rothe que rotunda dicitur... id est via uel semita rothe vlg. koleyą

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 172v:

Orbita et est vestigium rote eyn wagenleyse etiam est via circularis vt patet in hymno Beata nobis koleyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 93r:

(attested in Masovia, Greater Poland) track, road (path made by cart wheels)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Eze na Marczina coleya przisla a pan mu kazal na voyną, a on nye schetl

1879 [1445], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXI:

(attested in Masovia) order (established order, succession according to a certain order)


mieczowy

Polish: mieczowy

/mʲɛt͡ʃʲɔviː/

/mʲɛt͡ʃʲɔvi/

From miecz + -owy. First attested in 1399.

Climonth ne byl Clary meczowa glowicza

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8448:

Paknyąly bądze kyowa a krwawa, thedi yako y sza myeczową reną (sicut pro vulnere gladiali) wykladamy doszycz bicz vczynyono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 51:


niemowa

Polish: niemowa

Etymology tree
Proto-Indo-European *né
Proto-Balto-Slavic *ne
Proto-Slavic *ne
Old Polish nie
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish niemowa
Deverbal from nie mówić. First attested in 1414.

etymon

Verecundia illa regnat in corde, ut homo debite non exprimat peccata et hec mutitas, nyemowa, aliquando provenit ex pudore

1981-2001 [1414], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, Koźmin Wielkopolski, Słupia, page 36:


pognać

Polish: pognać

From po- + gnać. First attested in 1471.

Pozienye grozą minabit (sic minabit rex Assyriorum captivitatem Aegypti Is 20, 4)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 90:

Szlo tez s nym pyedzyeszyąd poczesnych mazów, którzy byly dzyevyącz tyszyącz lyvda do Rzyma sobą pognaly (secum traxerunt)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 115:

Pognaly acceperunt (omnes hi acceperant uxores alienigenas I Esdr 10, 44)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 52:

Corruption of pojąć (“to take as a wife”).


pokropić

Polish: pokropić

From po- + kropić. First attested in 1471.

Olegyem pokropyonego oleatam (faciens... tortulas saporis quasi panis oleati Num 11, 8)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 25:

(transitive) to sprinkle (to cover something by sprinkling a liquid on to it)


wyrodek

wyrodek m animacy unattested (canonical)

Polish: wyrodek

From unattested *wyrodzić + -ek, from wy- + rodzić. First attested in 1477.

Ecce hanc carnem manducamus, in Christo maneamus, sicut rami, rosgy, virides in arbore, radii in sole, rivi in fonte, discipuli in doctore, ducti in duce, membra in capite et originatum, *vyrodecz, in origine w rodczayv

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:


drabinka

Polish: drabinka

From drabina + -ka. First attested in the end of the 15th century.

O drabynko nyebyeszka, o matko boza, dzyevycze Maria!

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 46:

Oh ladder of heaven, Oh Mother of God, Virgin Mary


wrzemienny

Jz na bødøce dobro ne glødaiø, iz vremennem dobre lubuiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 16:

(religion, attested in Lesser Poland) mundane, worldly (as opposed to divine or related to the afterlife)


połowić

Polish: połowić

From po- + łowić. First attested in 1446.

Jaco mye Yan... *zayol ryby *sze yesor zamopąd y polowyl gwaltem

1950 [1446], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 763, Warsaw:


czyrw

czyrw m animacy unattested (canonical)
czyrzw (alternative)

Polish: czerw

Silesian: czyrw

Etymology tree
Proto-Indo-European *kʷŕ̥mis
Proto-Balto-Slavic *kírmis
Proto-Slavic *čьrvь
Old Polish czyrw
Inherited from Proto-Slavic *čьrvь. First attested in the 14th century.

Ia czirw iesm (sum vermis), a ne czlowek, przecora luczska y odrzuczene luczske

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 6:

Dal czirzwom owocz gich, roboti gich kobylkam

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 51:

Uczynyly tako, yako bil przykazal Moyszesz a nyczs gest nye zagynølo, any sze gest czyrzw nalazl w nyem

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 24:

Vinnicze wsplodysz y wskopasz, ale vina nye bødzesz pycz ani czso z nyey veszmyesz, bo bødze *opvsczona czirwmi

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 39:

Senta robak w slonynach czyrw

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 10:


przystęp

Polish: przystęp

Deverbal from przystępić. First attested in 1437.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “przystęp”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Ad castellum requiritur fossati profunditas, gląboky przekop, per quem prohibetur accessus, przysttąp, ad turrim

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 180:

Portum, gl. accessum, preparare przistanp prziprauicz (sola digna tu fuisti ferre pretium saeculi atque portum praeparare nauta mundo naufrago)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

Gestly w karanyv bødze, ku mylosyerdzv twemv przistøp myecz bødze (venire licebit)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 21:

Przistamp kv prawom sweczskym krolya Kazymyrowym myedzi layki... wstawyonym

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Quibus circumstanciis, przistøpi, essemus participes (sc. festivitatis Mariae)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 60:

(attested in Pomerania, Greater Poland) occasion

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


wdać

Polish: wdać

Yakom ya vdal oszmdzeszad grzywyen temu, komu lyst obmawya, pyrzweg, nisly ye Yan wosznym zapowyedzal

1960 [1430], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1033, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to hand over, to turn in, to give

Iacom przi tem bili, kegdi Øndrzey wdal Choczemirowi swø czøscz na ueki

1888 [1390], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 62:

(attested in Greater Poland) to give legal ownership


niestojcie

desctree

Polish: niestety, niestocie, niestojcie, niestyty, niestoty (Middle Polish)
→ Kashubian: niestetë

Silesian: niystety

/ɲɛstɔjt͡ɕɛ/

/ɲɛstɔjt͡ɕɛ/

Univerbation of nie + stojcie. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

Geden czlowyek przywyodl drugyego... przed gayony sand, a na *drocze wyodacz gy wolal czeter trzykrocz, slowie nyestoycze na mego morderza!

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 564:

Quidam confrater noster dederat vocem malam currens per villam clamans: Nyestocze super *fines, hoc est super filios Blasii

1923 [1451], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 57:

(attested in Lesser Poland) help! grab them!

Eu heu, ach nyestoycze, quod viuo vicio labens recidiuo

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 18:

Ach nyestocze proch dolor!

1915 [Middle of the fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 514:

(attested in Sieradz-Łęczyca) alas! woe is me!


paweza

Middle Polish: paweza

Borrowed from Old Czech paveza, from Middle High German pavese, from Italian pavese. First attested in 1466.

Terrificis armis, toracibus, blachamy, egide, paweszamy, parmis sczyty

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

Paweza ze rzebrem, lepka cystha staradawna a myecz

1893 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia piechoty polskiej, page 211:

Vmbo paveza albo tharczą vel na tharczy gvsz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 21:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) pavis


uczęstnik

Polish: uczestnik

Inherited from Proto-Slavic *učęstьnikъ. By surface analysis, u- + część + -nik. First attested in 1405.

Czynysch gye vcząsthnyky thwoyey mylosczy

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 135:

Bidlo... i thesz zitho... ku they tho wdowye... ma sluschecz, s (pro f) kthorichze tho... przirodzeny nye mayąn bicz vczanstnyczi (non debent existere participes)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 105:

(attested in Masovia) someone who has the right to a part of something

Nawogius... una cum Jachna, consorte sua, accusantur pro uczanstnyky vlg. et quia non statuit ipsos

1895 [1405], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume X, page 160:


dziewiętnosto

/d͡ʑɛvʲæ̃tnɔstɔ/

/d͡ʑɛvʲæ̃tnɔstɔ/

Inherited from Proto-Slavic *devę(t)nosъto. First attested in 1420.

inh+

Item jako o niezapłacenie pieniędzy[ni] dziewięć dziesiąt[yn] grzywien, mam szkody drugie dziewiętnosto grzywien

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 847, Kościan:


ciesielstwo

Polish: ciesielstwo

/t͡ɕɛɕɛlʲstfɔ/

/t͡ɕɛɕɛlʲstfɔ/

From cieśla + -stwo. First attested in the 15th century.

W czesselstwe navczonego in architectoria arte eruditum

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 182:


ożegle

desc

Polish: ożydle, ożédle (Malbork), ôżydle (Chełmno), ozégła (Kielce)

Inherited from Proto-Slavic *o(b)žerdlьje.

inh+

Ozegle orificium

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:


chocia

Polish: chocia

Silesian: chocia

Inherited from Proto-Slavic *xotę, the active participle of *xotěti. First attested in the 15th century.

Kaszdy czlowyek moze w gayonem sąndze swa zalobą odpusczycz..., choczyą tha zaloba gyesth... vszwyathczona albo przekonana

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 359:

Choczay

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 560:


niewierny

Polish: niewierny

Inherited from Proto-Slavic *nevěrьnъ. By surface analysis, nie- + wierny. First attested in 1402.

Braly lupi w tich myescyech Gedzuri a Geti y Amalech, bo tich lyvdzi nyewyernich bidlylo pelno z dawna po wszey zemy (hi enim pagi habitabantur in terra antiquitus)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 8:

Czo vczynil Sdzeslaw Micolayowi, tho za yego poczøthkem, kedy yemu rzecl, abi on bil newerni

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1612, Zakroczym:

A then Walthko raczsza, then nyewyerny sdraczsza s Greglavem scha radzyly, yakoby gy (leg. ji 'go') zabycz myely

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 20:

(attested in Masovia) unfaithful; perfidious

Iaco praue Ondrzey vmowil s Micolayem, eze Micolay mal postavicz... trzy swøthky ('świadki') przes othwloky, thedy Micolay, mimo vmowø przida do sødu, vstal newerni rok

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 117:

(attested in Greater Poland) false, fake; not real


wypitwać

Polish: wypitwać

Exenterare, id est euiscerare vynątrzycz, vypythvacz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 126:

(attested in Greater Poland) to disembowel, to gut


latosie

Inherited from Proto-Slavic *lětose. First attested in 1396.

Jako mi loni Stasszek szaplaczil ot pan(c)i grziwen grzifna, a latosze niczsz

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 206, Poznań:


pomocnica

Polish: pomocnica

From pomoc + -nica. First attested in 1406.

Iacom ya pomoczniczø ne bila, kedi Smislawa bita

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, number 760, Masovia:

Owa przeto, pomocnico (advocata) nasza, ony twoje miłosierdne oczy (k nam) obroci!

1438, Hymn Salve Regina (Zdrowa krolewno miłosierdzia), number 12:

Ipsa est... consolatrix pauperum, ... pya mater orphanorum, dulcis advocata, rzeczna pomocznicza, pecatorum

1901 [Fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:

(attested in Masovia) female equivalent of pomocnik (“helper”)


pszonak

pszonak m animacy unattested (canonical)
pszonnak (alternative)

Polish: pszonak

From *pszono + -ak. First attested in 1437.

Armoracea, rappa silvestris, rapistrix pszonak

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2451:

Pszonnyk, pszonnak armorica, rapistrum

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5047:

Rhamphospermum arvense
Rhamphospermum arvense#Translingual

Sinapis arvensis
Sinapis arvensis#Translingual

charlock (Rhamphospermum arvense, syns. Sinapis arvensis, etc.)


pszonnak

pszonnak m animacy unattested (canonical)


skalać

Polish: skalać

From s- + kalać. First attested in the 14th century.

Tesch byla (sc. Maryja) tako barzo czysta..., kyedykolvyek v kolepcze albo v pyelyvchach lyezala, nygdy szyą nye skalyala (se numquam maculavit) podlvg obyczaya dzyeczyączego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 13:

to befoul, to stain (to make foul; to soil; to contaminate, pollute)

Taynimy grehy scalano (sc. sirce)

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 13:

(figurative, attested in Lesser Poland) to befoul, to stain (to stain or mar i.e. with words)


grochowy

Polish: grochowy

Silesian: grochowy

Inherited from Proto-Slavic *gorxovъ. By surface analysis, groch + -owy. First attested in 1472.

Grochova kyta canderes *stilatum spelta

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 956:


ławnik

Polish: ławnik

From ława + -nik. First attested in 1398.

Iaco Michal obr[z]øczil za kmecza, czso mi launiczi scazali

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 729, Pyzdry, Gniezno, Kościan:


dosypać

Polish: dosypać

From do- + sypać. First attested in 1469.

Non vultis secum granicies inceptas sippare et facere, assipare et finire al. doszypacz et dokonczycz

1868 [1469], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 13:


dopiro

desc

Polish: dopiero, dopirzo, dopioro (Middle Polish), dopiro (Middle Polish or Near Masovian), dopir (Far Masovian, Węgrów County)

Silesian: dopiyro, dziepro, dziepiyro

Inherited from Proto-Slavic *topьrvo, with a change of t > d under influence of do, and a loss of v due to frequent use. First attested in the 15th century.

dopioro (alternative)
dopirzo (alternative)

Taco gemu pomoz bog..., iakom ne *wedzal Maczeya ode czthir lath, yedno dopiro v *punczicz

1888 [1407], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 121:

(attested in Greater Poland) then (at that time)

Przecz syø gest Sara smyala a rzekøcz: Dopyoro bødø rodzycz, yusz bødøczi babø (num vere paritura sum anus)?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 13:

Otpowyedzal Abimelech: ... Anym tego drzewa (pro drzewyey) sliszal, nyze dopyro tym razem (ego non audivi praeter hodie)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 26:


okrysić

From o- + Middle Low German krisselen + -ić. First attested in 1417.

Yako Mikolay dwe graniczy zosoral (pro rosoral) a dwe okrisil

1895 [1417], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 140:


zamowa

Polish: zamowa

Etymology tree
Proto-Slavic *za-
Old Polish za-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish zamówić
Old Polish zamowa
Deverbal from zamówić. First attested in the fifteenth century.

etymon

Slyvtowal syø pan nad nymy a wroczil syø k nym prze zamowø (propter pactum suum), iøsz myal s Abramem

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 13, 23:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Czedl (sc. krol) ano wszitci sliszely [y] wszitka slowa Ksyøg Zamowi Boszey (libri foederis), gesz naleszly w domv boszem

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 2:

(biblical) The third discourse the part of Deuteronomy (Deut. 27–30) containing a solemn renewal of the covenant between God and Israel


zmówić

Polish: zmówić

Etymology tree
Proto-Slavic *jьz-
Proto-Slavic *sъ(n)
Old Polish z-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish zmówić
From z- + mówić. First attested in 1301–1350.

Tedi gednacze yeli, smoui[s]li szø do woyevod[y] na spitane

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Jacosm ia medzy gimi smowil, iszby ieden na drugego ne *mayl wstawacz (leg. ustawiać) *rog

1967 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 172, Kościan:

Iacosm ne smowil s panem Mroczkem pospolu gechacz w Carnowo szø wansadz (leg. wwiązać)

1959 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 560, Poznań:

Jakom ia sch woythem ne schmowil szø ni s lawniki, gdim Janowi rok sdal

1897 [1409], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1739, Łęczyca Land:

Yz Woczech ne szmowil tey szmowy sz Baworowskim

1967 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 472, Kościan:

(sometimes reflexive with się, attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) to agree, to make a deal [with accusative], [with na (+ accusative)], [with infinitive]

Smowyly szą (war. kal.: schmovyly schią) federati sunt (quae cum audisset Adonisedec rex Ierusalem, quod scilicet cepisset Iosue Hai et subvertisset eam... et quod transfugissent Gabaonitae ad Israel et essent foederati eorum, timuit valde Jos 10, 1)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 56:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to make peace, to enter an alliance

Bo vyedzyal (sc. Judasz), yze Zydovye szye smovyly na smyercz mylego Iesusza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 444:

(reflexive with się) to collude (to plan something with someone)

Jacosm smowil rok medzi panem Dobrogostem a medzi Bodzanthø... w ssobothø po Gromniczach

1959 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 645, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) to arrange, to agree, to set or determine a legal window or deadline in advance

Sø ta ista sloua zmouona ochcem suøtim, iemuz bese ymø Symeon

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 3:

(attested in Lesser Poland) to say verbally, to utter

Iacom ya nye smouil Voycechowi syostri... Eze Wlodek nye smouil Voycyechowi syostri

1920 [1427], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 2907, Zakroczym:

(attested in Masovia) to result in a marriage proposal

Jaco Jan ne ssmowil swego possla (sc. na dzień), kyedi by mal wyecze w szwey wsszy

1959 [1414], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 703, Poznań:

(attested in Greater Poland) to set up, to make an appointment

Ale naam na vszitek na ze[mię przyszedł, jako Iza] yas profeta dobrze i podobne zmow[ił]

1922 [Fourteenth century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

to foretell, to prophesy (to predict the future)

Szmowyly aspirati

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 494:

(phonetics, attested in Greater Poland, Masovia) to aspirate, to say with aspiration

Yesthl[h]yby sye tho przygodzylo kthoremv brathv thego nye spelnyczi..., thedy pothem ma trzy paczyerze zmoviczy, zpyaczi y zpelnyczi (dicatur)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 711:

(attested in Lesser Poland) to say from start to finish; to recite a prayer


zmawiać

zmówić (perfective)
zmałwiać (alternative)

Polish: zmawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *jьz-
Proto-Slavic *sъ(n)
Old Polish z-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish zmawiać
From z- + mawiać. First attested in 1405.

Yakom w tem chodzyl y smaval, kedy raczyl pan Byechowsky za Phylypa... za trzecza czascz pyaczydzeszanth grzywyen... Vyanczenczovy

1974 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 1008, Kalisz:

Yako... thom szmawyal, ysze Yan cupil... dzyedzithstwo w Marcowiczac

1960 [1444], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1209, Pyzdry:

Jacom ya ss Wlothkyem nye szmawyal graniczicz Grothowa

1879 [1435], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXI:

(attested in Greater Poland, Masovia) to agree, to make a deal

Tez vydzyely (sc. zwolenicy), yze yvz Zydovye vyelyką nyeprzyasn przeczyv yemv (sc. Jesukrystowi) myely, smavyayącz szye, yakoby go vbyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 583:

(reflexive with się) to enter into a secret agreement against someone

Jacom ya szmowczą byl w they rzeczy, *gyedy Yadwigą zmavano za monsch za Stanislawa

1879 [1457], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXXIV:

(attested in Masovia) to mediate in a marriage contract

Ysz Ian [s] ne smawal cum pincerna nullum terminum mimo prawo

1960 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 270, Pyzdry:

(law, of deadlines, attested in Greater Poland) to determine, to agree on

Yako ne szmawal any mego masza, anym o thim wedzala, by szapustha na Thwardowe zapowedzana

1974 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 912, Kalisz:

(attested in Greater Poland) to inform; to notify

Legimus de quodam religioso dissolute vite, qui quodam tempore stabat ante ymaginem virginis Marie et orabat vesperas de ipsa. Et dum orando illum ympnum: Aue maris stella, venisset et pronunciasset, zmawyaal, illum versum: Monstra te esse matrem, venit ad eum vox de ymagine

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 273:


skłóć

Polish: skłuć

Jacobus recognovit, quia in domo... Guncerz..., in qua sedet edilis suus al. dwornik Sień, vidit postes et hostia violenter seccata et perforata al. zsieczone, złamane i sk[ł]ote

1868 [1471], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 123:

Kaszdi, genszebi szyø dodknøl gory, szmyerczyø vmrze. Røcze gego nye dodknø sze gori, ale kamyenym obrzuczon bødze albo *skot *bodze (confodietur) osøkamy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 13:


odsypać

Polish: odsypać

From od- + sypać. First attested in 1413.

Yacom ya ne mal sz Tomassem smowi medzi Puchalami granicz othsipacz

1920 [1413], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1940, Płońsk:

(attested in Masovia) to demarcate an estate by piling up mounds

Judicium decreuit, quod Johannes... aquam, quam de antiquo meatu al. z ssamicze eduxit, debet reddere viceuersa in anticum meatum ipsius aque et aggerem ressipare al. odssipacz

1856-1870 [1446], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 3250:


balka

desc

Polish: belka, bałk, belk, bełk, bełka (Middle Polish), balk, balka, bałek, bałka, belek (obsolete)

Silesian: bŏlka, balek, balk, belek, bŏlek

Etymology tree
Proto-Germanic *balkô
Proto-West Germanic *balkō
Old High German balko
Middle High German balkebor.
Old Polish balka
Borrowed from Middle High German balke. First attested in 1459.

etymon

Tramites al. balky

1925 [1459], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume I, Poznań, page 294:

(attested in Greater Poland) beam (large piece of timber or iron)


plutwa

>? Polish: płetwa

Borrowed from Old Czech plútva. Compare Bulgarian плу́тва (plútva), Czech ploutev, Slovak plutva.

Penulas krzele, pluth[w]y (omne, quod reptat et pennulas habet, immundum erit Deut 14, 19)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 29:


znawać

From znać + -wać. First attested in the 15th century.

Quas dedit (sc. proconsul quinque marcas)..., quando hominem detinuit al. gyal, iustum ibi cum tota communitate non colloquendo al. nye znawagyacz

1959 [Fifteenth century], Witold Maisel, editor, Ortyle sądów wyższych miast wielkopolskich z XV i XVI w., Greater Poland, page 23:

(attested in Greater Poland) to acknowledge, to recognize


otyć

Polish: otyć

Pane meo pingwis, gl. sc. tu mustela inscrassaris tyjesz, otyłaś

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to gain weight


gospodzin

gospodzin m animacy unattested (canonical)

desc

>? Polish: gospodyn (Middle Polish), hospodyn (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *gospodinъ. First attested in c. 1250. Compare Old Church Slavonic господинъ (gospodinŭ), Russian господи́н (gospodín). Displaced by Old Polish pan.

cog

Znaie gospodzin (dominus) drogø prawich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 7:

Gospodne bosze moy, wezrzy na mø (deus, deus meus, respice in me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 1:

Yeden yest bog: Tako gospodzyn oczyecz (dominus pater), gospodzyn syn (dominus filius), gospodzyn duch szwyęty (dominus spiritus sanctus)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Ath l8:

Pannonia sit mater et origo omnium Slavonicarum nationum. Pan enim iuxta graecam et Slavorum interpretationem dicitur totum habens et iuxta hoc dicitur pan in Slavonico maior dominus: licet alio nomine, iuxta diversitatem linguarum Slavonicarum, dicatur gospodzin

1864 [c. 1250], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 468:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) lord (master)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


połapić

Polish: połapić

From po- + Proto-Slavic *lapiti, from *lapati. Calque of Latin comprehendō. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Gonicz bødø neprzyacele moie y polapø (comprehendam) ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 41:

Rozumeycze temu, gisz zapominacze boga, bicz nekedi ne polapil (nequando rapiat)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 23:

(attested in Lesser Poland) to catch, to apprehend


pychlić

Middle Polish: pychlić

Qui nutrit et diligit inordinate corpus suum køble, pychly nevrzødne

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 580:


otóż

Polish: otóż

From oto + -ż. First attested in the 15th century.

Othosz na tho zalyeszy boyaszn bosza

1915 [15th century], Franciszek Pułaski, editor, Opis 815 rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich, page 12:

Othoosz

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 414:

(emphatic, attested in Lesser Poland) emphasizes the following statement; well


przezlisz

Middle Polish: przezlisz

Zatwyrdzy szyø szercze gego a slug gego przezlysz (nimis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 35:


dobrzemówić

Univerbation of dobrze + mówić. Compare Old Czech dobrořěčiti, Latin benedīcō. First attested in the end of the fourteenth century.

W czerekwach dobrzemowcze bogu (in ecclesiis benedicite deo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 28:

(attested in Lesser Poland) to adore, to praise, to condemn, to speak well of

Dobrzemowcze thym a modlcz[e] sze za thy, czo wasz przesladvya, dobrzemowcze (benedicite persequentibus vos, benedicite et nolite maledicere Rom 12, 14)

1880-1894 [Fifteenth centeury], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 58:

(attested in Southern Borderlands) to wish well


domawiać

Polish: domawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *do-
Old Polish do-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish domawiać
From do- + mawiać. First attested in 1466.

etymon

Odpovyedzyawschy svyąthy Pyotr rzekl kv mylemv Iesusovy rzekącz: Gospodnye, dobrze nam thv bycz, chczeschly, vczynym thv trzy przybytky, tobye yeden, Moyzeschovy yeden, a Helyaschovy drugy. Gescze tego domavya svyąthy Pyotr, nathychmyast oblok svyąthy zaczmycz ye (adhuc eo loquente, ecce nubes lucida obumbravit eos Mat 17, 5)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 366:

O tem, jako Pilat przyganiał Żydom, a swarzył sie s nimi, domawiając im

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 810:


domówić

Polish: domówić

Etymology tree
Proto-Slavic *do-
Old Polish do-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish domówić
From do- + mówić. First attested in 1481.

A takosch rzekl myly Kristus daley: Ova szye przyblyza, yen myą zdradzy. A nye doczyągnal myly Kristus tego slova domovycz, aze Iudasch poydzye (adhuc eo loquente ecce Judas... venit Mat 26, 47) z vyelyką tlusczą Zydov y ryczerzov

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 612:

Czczyenye o tem, yako Zydovye Vyelyką Srodą konyecznye domovyly, yze myely vbycz mylego Iesuszą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 507:

to agree on or coordinate the details of something

Prefatus procurator iure proloqutus est al. domowił sie, ut predicta Anna de Jasionka tradidit filio suo Iohanni per legitimum al. obcego tutorem causam vergentem cum generoso Iohanne subpincerna et eciam Anna Korytkowa eodem modo marito suo tradidit, quod et ius decrevit, quod possunt habere

1868 [1481], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 392:

(reflexive with się, law) to declare in a trial


opięć

Inherited from Proto-Slavic *opętь. Cognates include Czech opět, Russian опя́ть (opjátʹ).

Tako wthem myly Yesus naszylnye omdlaw opyødz dluszey poczøl sze modlycz

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 105:


opięć

Opyøcz (quoque) rzekl bog: Wiwyecz szemya stworzenye szywe

1930 [c. 1455], “Ge”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 24:


przekaza

Tosz slvsza kmyeczom vczynycz, kedy o vyną pana swego cząsza bylaby gym wszątha, ysz moglyby przes wszey przekazy (absque impedimento) vczecz a othydz oth *nygo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

(attested in Masovia) obstacle, impediment, hindrance

Legale impedimentum szødova przecasza

1895 [1453], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XXI:

Bødze[li] myecz przekazø (maculam), nye offyervycze

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 20:

Zayącze lowyączy obykly szą vbogim lvdzem... skody czynycz a przekazy (nocumenta atque damna), dobre gych a zytho podeptayącz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

(attested in Masovia) harm, damage, detriment


snadny

zlw-opl-adj

snadny (comparative snadniejszy, derived adverb snadno)

Polish: znadny

Inherited from Proto-Slavic *snadьnъ. By surface analysis, snadź + -ny. First attested in the fifteenth century.

Vczeny snadnyeyszim rzødem (faciliori ritu) poswyøczuyø syø nyszly kaplany

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 34:


mówięcy

Polish: mówiący

/mɔːvʲæ̃t͡siː/

From mówić + -ęcy. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Myly Iesukrisczye..., prosą czyebye, nye chodzy do Ierusalem v ten czvartek, boczyem vyelye zlego slyschala o tobye movyączy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 496:


mowodworna

From mowa + -o- + dwór + -na. First attested in c. 1492. Displaced by Polish krasomówstwo.

Mowodworna rhetorica

1915 [c. 1492], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 148:


moworzeczna

/mɔvɔr̝ɛt͡ʃʲnaː/

/mɔvɔr̝ɛt͡ʃʲnɒ/

From mowa + -o- + rzecz + -na. First attested in the c. 1492. Displaced by Polish dialektyka.

Moworzeczna dialectica


mołwiać

From mołwić + -ać. First attested in 1438.

Wzywaly gospodna a on wysluchal ye, a w slupye ognya molwyal k nym

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 98, 7:

(frequentative, attested in Greater Poland) alternative form of mawiać


mowstwo

Etymology tree
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Indo-European *-tusder.
Proto-Slavic *-ьstvo
Old Polish -stwo
Old Polish mowstwo
From mówić + -stwo. First attested in the fifteenth century.

etymon

Proloquucie, id est cause fouende, vlg. mowstwo uel rzecznyczstwo

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 9:

(law) appearing before a court on behalf of a litigant


mołwienie

alternative form of mówienie; verbal noun of mołwić


przerznąć

Polish: przerżnąć

From prze- + Proto-Slavic *rьznǫti. First attested in 1446.

Georgius... attulit literam scissam al. przerznyeny..., ut de registro et de actis terrestribus deplanaretur

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 270:


wykręcać

Polish: wykręcać

From wykręcić + -ać. First attested in the second half of the 15th century.

etydate

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus wszytko nyemyloszyerdze zdradne od bogatstw dobroty swoyey wykrø[c]za y oddalya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 51 arg:

(attested in Greater Poland) the twist out; to unscrew (to remove from the inside of by twisting)


wykręcić

Polish: wykręcić

From wy- + kręcić. First attested in the end of the 14th century.

Przeto bog zkazi cze do concza, wicrøczi cze (evellet te) y wynese cze z przebitka twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 51, 5:

(attested in Lesser Poland) to twist out; to unscrew (to remove from the inside of by twisting)

Wronka... proposuit super Vlkam..., quod sibi fenestra res eradicavit al. vykraczila cum ligno al. zerdza et recepit sibi de vestimentis, peplis

1868 [1444], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 136:


wiećw

Palmes est rames (pro ramus) vitis wyeczv

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 277:

(attested in Greater Poland) vine branch


potrzebizna

Middle Polish: potrzebizna

From potrzeba + -izna. First attested in the end of the 14th century.

Jakom prze tho cupil ten skoth..., yz my go bilo trzeba k mey potrzebisne

1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 698, Kościan:

Movy svyąthy Augustyn, aby myto krvye zbavyczyela naszego nye grzesnym dalo potrzebyzną, alye pyelgrzymom odpoczynyenye gotovalo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 764:

Nye yesth potrzebyzna (non est opus Mat 9, 12) zdrovem lyekarza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 294:

(attested in Greater Poland) need, necessity, requirement (that what is missing or wanted)

Expedit potrzebysna yest

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:

Domina non wlt ipsam literam ponere, bo gey ne yest potrzebisna

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 674, Zakroczym:

Krystus dobrovolnye vmarl, a nye s potrzebysny (non necessitate)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 207:

Vyesz yestem kvpyl y mam potrzebyzną (necesse habeo Luc 14, 18) obezrzecz ya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 382:

(attested in Masovia) need (the necessity to perform an action)

Sze mna bandz we wschythkych pokvszach, w szmathkach, potrzebyznach y w nyemoczach mogych

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 174:

Przecz yes, gospodnye, odszedl dalyeko, nyenaszrzysz w potrzebiznach (in opportunitatibus) y w zamęczyech?

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 22:

(attested in Greater Poland) need (state of wanting or requiring)

Szluga w potrzebysznye panszkyey bythy czyny albo ma czynycz szam o szyą y o szwe rany

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

Ne *bodzesz se bacz... od potrzebyzny (a negotio) chodzøczey we czmach

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 90, 6:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) affair, issue (something which needs to be taken care of or resolved, or area of interest)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


potrzebizno

From potrzebizna + -o. First attested in the end of the 14th century.

Ktorykole chcze zbawon bycz, przede wszym potrz[e]byszno gest (opus est), aby dzerszal krzesc[ij]anskø werø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 1:

(impersonal, attested in Lesser Poland) ought to, should


potkać

Polish: (obsolete) potkać

From po- + tkać. First attested in c. 1428.

Bo sø nye chczeli wasz potkacz (noluerunt vobis occurrere) s chlebem a s wodø na drodze

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 4:

Potem Iacob szedl... y potka szye s angyoli bozymy (fueruntque ei obviam angeli dei)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 1:

(intransitive or reflexive with się) to encounter; to run into, to meet by chance

Nedawno mą rzecz byla pothkala, abich barzo crasznø pannø mylowal

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 481:

(attested in Greater Poland, Masovia) to befall, to bechance, to happen, to occur


zrębać

Polish: zrąbać

From z- + rębać. First attested in 1471.

zrębić (alternative)
zdrębić (alternative)

Fyedor... recognovit, quia dum venit in bona ipsius (sc. Iohanni) in Pyetrcze et ibi vidit resecatam al. srąbane portam circa curiam Iohannis

1868 [1487], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 245:

Nicolaus... et... Wylam... recognoverunt, quod... viderunt familiarem eiusdem Anne vulneratum et cessum al. srąbanego et penes curiam cepem subsecatum

1868 [1499], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 298:

Et passi sunt eam excidere a chczely czoln schiekacz aut zrambacz (war. lub.: syecz, leg. zsiec, albo srąbycz, mamotrekt mikułowski: zsekati; tunc absciderunt milites funes scaphae et passi sunt eam excidere Act 27, 32)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 302:


postrzyc

Polish: postrzyc

From po- + strzyc. First attested in 1421.

Pansska ministerialis debet docere infra duas septimanas, quod est signatus vlg. postrzizen ministerialis

1856-1870 [1421], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 1810:

to perform a Slavic coming-of-age ritual haircut


obmawiacz

obmawiacz m animacy unattested (canonical)

Polish: obmawiacz

/ɔbmɒvʲɒt͡ʃ/

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish ob-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish obmawiać
Proto-Slavic *-ačь
Old Polish -acz
Old Polish obmawiacz
From obmawiać + -acz. First attested in c. 1500.

etymon

Detrac[ta]tor vwloczczą, obmąvyacz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 54:

(attested in Greater Poland) badmouther, slanderer


niemowiątko

/ɲɛmɔvʲɑ̃tkɔ/

/ɲɛmɔvʲɑ̃tkɔ/

Etymology tree
Proto-Indo-European *né
Proto-Balto-Slavic *ne
Proto-Slavic *ne
Old Polish nie
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ę
Old Polish -ę
Proto-Slavic *-ko
Old Polish -ko
Old Polish niemowiątko
From nie mówić + -ę + -ko. First attested in the fifteenth century.

To dawaiø wyedzecz, sinu moy, yszem dal dzesyøcz lybr srzebra, gdisz ti gescze bil nyemowyøtkem (dum adhuc infantulus esses)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 21:


gwiazdomówca

gwiazdomówca m animacy unattested (canonical)

From gwiazda + -o- + mówca. First attested in 1471. Displaced by Polish astrolog. Compare Old English tungolwitga or Ancient Greek ἀστρολόγος (astrológos).

Gwyazdomowcza astrologus (taceo de grammaticis, rhetoribus, ... astronomis, astrologis, medicis, quorum scientia mortalibus satis vel utilissima est Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 6:

Gwiazdomowca—astrologer (not to mention grammarians, rhetoricians, astronomers, astrologers, doctors, whose knowledge is of utmost utility to mortals Prol)


odmawianie

Polish: odmawianie

Etymology tree
Proto-Slavic *otъ-
Old Polish od-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish odmawiać
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -anie
Old Polish odmawianie
From odmawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Ta iest woda odmawanya (aqua contradictionis), gdzes sø syø karcili synowye israelsci przecziwko panv

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 13:


odmówienie

Polish: odmówienie

/ɔdmɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Slavic *otъ-
Old Polish od-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish odmówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish odmówienie
From odmówić + -enie. First attested in 992–1573.

Then orthel, czosz przyszyasznyk sz gynnymy przyszyasznyky wyrzek[ł], yesth moczny a oszthogy szye besze wszego odmowyenya sz prawa prawego

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 42:

(attested in Greater Poland) verbal noun of odmówić


omawianie

Polish: omawianie

/ɔmaːvʲaɲɛː/

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish o-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish omawiać
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -anie
Old Polish omawianie
From omawiać + -anie. First attested in the middle of the 15th century.

Pysano yest: Nye bądzyesch kvszyl pana boga tvego. A daley: Nye dasch nyeprzyaczyelyovy tvemv omavyanya (scriptum est, quod deum non temptabis, occasionem contra te nec inimico dabis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 196:

reason or cause for speaking ill of of someone


omówienie

Polish: omówienie

/ɔmɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish o-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish omówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish omówienie
From omówić + -enie. First attested in the end of the 14th century.

Quis enim oblatrancium catulorum potest fauces obstruere, a corosivis invidiorum obloquiis, od vrąganego omowyenya, repagulum obiectare

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(attested in Sieradz-Łęczyca) slander, defamation

Ne spusczay sercza mego we slowa lychoty, na omolwene wymolwa (pro wymolw a. wymolwena) grzesznich w grzeszech (ad excusandas excusationes in peccatis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 140, 4:

(attested in Greater Poland) reason; pretense, excuse


omołwienie

/ɔmɔɫvʲɛɲɛː/


omowa

Middle Polish: omowa

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish o-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish omówić
Old Polish omowa
Deverbal from omówić. First attested in the 15th century.

Czlowyek ma tloczicz, yaco moze, calisdą omową o schobye y o ginem

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Vezrawschy na Marya, rzekl yey: Ktora omova chczesch tego (sc. poczęcia) zbycz?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 59:

To rzekl svyaty Yan na omove onego slowa, ktoresch byl rzekl (sc. pan, occasione illius verbi, quod dixit dominus)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 188:


omowny

Polish: omowny

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish o-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish omówić
Old Polish omowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish omowny
From omowa + -ny. First attested in 1474.

Jan... gy sprosnymi, vrągayøczymy, omownimy, przecziwnymi, neczsnymi,... nesprawedliwimi, zlosthliwimi slowmi omovil

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) slanderous


omówca

Polish: omówca

Etymology tree
Proto-Slavic *o(b)-
Old Polish o-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish omówić
Proto-Slavic *-ьca
Old Polish -ca
Old Polish omówca
From omówić + -ca. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

Aby thy tesze ne byl pothfarczø, pochlebnikem, lychefnikem, omofczø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

(attested in Lesser Poland) badmouther, slanderer


wiesić

Wyesyly [dzieci] za glowi (suspendebant pueros a cervicibus) po wszech domye[ch]

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 64:

Ecce reum damnat iudex, crux horrida, gl. crudele patibulum, punit, gl. furem vyeszy

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to hang (to execute by suspension from the neck)


wiesić

Middle Polish: wiesić, wiessić, *więsić

Sed eius manus lecto, maram, adheserunt weszili sø (princeps sacerdotum manus ad feretrum, sc. Mariae, misit volens ipsum evertere, sed manus eius arruerunt et lecto adheserunt, Gn gl. 134a: przyschly, PieśniWład 176: szą przylnąly)

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 267:

(reflexive with się) to adhere, to cling, to stick


pomowa

Polish: pomowa

Etymology tree
Proto-Slavic *po-
Old Polish po-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish pomówić
Old Polish pomowa
Deverbal from pomówić. First attested in 1400.

etymon

Cristus sylno laczno szye mogl vymovycz vschytkym tym pomovam

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 772:

Omne dampnum habendum inter Christianos et Iudeos super pomowa et absque iuramento refundere habebit

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 10499:

Sin autem... prenotatas V marcas non solverimus..., extunc... X marcas eiusdem monete... obligamur sine quovis iuramento super simplicem assercionem, id est na prosta pomowa

1874 [1417], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, number 85, page -:

accusation
(law) verbal accusation made in court

accusation
verbal accusation made in court


pomówca

pomówca m animacy unattested (canonical)

Etymology tree
Proto-Slavic *po-
Old Polish po-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish pomówić
Proto-Slavic *-ьca
Old Polish -ca
Old Polish pomówca
From pomówić + -ca. First attested in the middle of the 15th century.

Pylat rzekl... Cayphaschovy y ynem falschyvem pomovczan

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 806:


przeciwomołwić

Univerbation of przeciwo + mołwić. First attested in the end of the 14th century. Compare Latin contrādīcō.

etydate

Wyimesz me od przecywomolwøczego luda (de contradictionibus populi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 47:

(attested in Lesser Poland) to contradict, to withspeak; to oppose, to say something opposite


przeciwomołwienie

/pr̝ɛt͡ɕivɔmɔɫvʲɛɲɛː/

/pr̝ɛt͡ɕivɔmɔɫvʲɛɲe/

From przeciwomołwić + -enie. First attested in the end of the 14th century.

Poloszil ies nas w przecywomolwene (in contradictionem) søsadom naszim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 79, 7:

Kusil iesm cze v wodi przecywomolwena (apud aquam contradictionis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 80, 7:

(attested in Lesser Poland) contradiction, withspeaking; argument


przeciwomołwa

From przeciw + -o- + mołwa. First attested in the end of the 14th century. Compare modern Polish przeciwmowa as well as Latin contrādictiō.

Rozdrzesz, gospodne, rozdzel iøziki gich, bo iesm widzal lichotø y przecywomolwø[cz] w mescze (quoniam vidi iniquitatem et contradictionem in civitate)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 9:


przemówca

przemówca m animacy unattested (canonical)

Etymology tree
Proto-Indo-European *per-
Proto-Slavic *per-
Proto-Indo-European *per-
Proto-Indo-European *pró
Proto-Indo-European *pro-
Proto-Slavic *pro-
Old Polish prze-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish przemówić
Proto-Slavic *-ьca
Old Polish -ca
Old Polish przemówca
From przemówić + -ca. First attested in 1471.

etymon

Advocatum rzecznika al. przemowczą (si quis peccaverit, advocatum habemus apud patrem I Jo 2, 1)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 137:


przemówić

Polish: przemówić

Silesian: przemōwić

Etymology tree
Proto-Indo-European *per-
Proto-Slavic *per-
Proto-Indo-European *per-
Proto-Indo-European *pró
Proto-Indo-European *pro-
Proto-Slavic *pro-
Old Polish prze-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish przemówić
From prze- + mówić. First attested in the 15th century.

Przemovila iest oslicza rzekącz (locuta est)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 28:

Szmyercz do nyego przemowyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 48:

Szynku myly, ... przemow k mathcze bych szya uczyeszyla

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 48:

+obj

(attested in Masovia, Lesser Poland) to begin speaking [with do (+ genitive) or ku (+ dative) ‘to whom’]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

By byla czo przykrego przemovyla, szervalaby szya ve mnye kaszda szyla

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 93:

Velebna cystota te to defky byla gest, yscy ona any bogadstwem, any *groso ne dala sø gest przemouicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

(attested in Lesser Poland) to talk over to talk around


przymawianie

Polish: przymawianie

Etymology tree
Proto-Slavic *pri-
Old Polish przy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish przymawiać
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -anie
Old Polish przymawianie
From przymawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

etymon

Dabit (sc. vir) percucienti se maxillam, saturabitur obprobriis vlg. brzythkosczy, ... soczenya, przymavy[a]nya (Thren 3, 30)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Zakroczym, page 375:


przymowa

Polish: przymowa

Etymology tree
Proto-Slavic *pri-
Old Polish przy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish przymówić
Old Polish przymowa
Deverbal from przymówić. First attested in the fifteenth century.

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Przymowa affatus

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 27:

Mogl myly Cristus rzecz oną przymovą pospolnego luda: Pravda przebya glovą, a dobry vczynek schyyą lamye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 684:

Zbaw naas, proszymy, panye, od wszech zlosczy... y s przimowø y s proszbø... dzewicze Mariey (et intercedente... virgine... Maria)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

Przymowa, contumelia

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 356:


przymowny

Polish: przymowny

Etymology tree
Proto-Slavic *pri-
Old Polish przy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish przymówić
Old Polish przymowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish przymowny
From przymowa + -ny. First attested in c. 1455.

Concinnus sgodny, wymowny, przymowny, llaszkawy

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 492:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) pleasant, polite

Przymowny contumeliosus

Przymowny, affamatus

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) famous, well known


przymówca

przymówca m animacy unattested (canonical)

Polish: przymówca

Etymology tree
Proto-Slavic *pri-
Old Polish przy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish przymówić
Proto-Slavic *-ьca
Old Polish -ca
Old Polish przymówca
From przymówić + -ca. First attested in the fifteenth century.

Przymowcza advocatum (I Jo 2, 1)

1914 [Fifteenth century], Eugeniusz Barwiński, Ludwik Birkenmajer, Jan Łoś, editors, Sprawozdanie z poszukiwań w Szwecji dokonanych z ramienia Akademii Umiejętności, page 50:


przymówienie

Polish: przymówienie

/pr̝imɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Slavic *pri-
Old Polish przy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish przymówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish przymówienie
From przymówić + -enie. First attested in c. 1500.

Kyedy k thobye schedl, przymowyl szye k thobye takym przymowyenym

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 52:


rozmownie

Polish: rozmownie

Etymology tree
Proto-Slavic *orz-
Old Polish roz-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish rozmówić
Old Polish rozmowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish rozmowny
Old Polish -ie
Old Polish rozmownie
From rozmowny + -ie. First attested in the fifteenth century.

Ani za morzem postawyono iest (sc. przykazanie), aby ge rosmownye powyedzal (ut causeris et dicas, Biblia taborska: aby sie rozmluwie řekl)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 13:

conversationally; while conversing; during conversation


rozmówienie

Polish: rozmówienie

/rɔzmɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Slavic *orz-
Old Polish roz-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish rozmówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish rozmówienie
From rozmówić + -enie. First attested in the fifteenth century.

Hunc pedem (sc. iambum) soccii cepere grandesque coturni, alternis aptum sermonibus obopolnemv roszmovyenyw

1968 [Fifteenth century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Sieradz, page 211:

Simbola rosboszne (pro roskoszne) spolu rosmowenie (war. kal.: wsboznem, pro roskoszne, [s]polv *rozmawyenye, mamotrekt mikułowski: rozkossne spolu rozmluwanie; quia vacantes potibus et dantes symbola consumentur Prov 23, 21)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 9:

(attested in Sieradz-Łęczyca) conversation (verbal exchange of thoughts)


gbeł

Middle Polish: gbel

Inherited from Proto-Slavic *kъbьlъ. First attested in c. 1418. Possibly a doublet of kubeł.

A wstawi ge pod gbel abo pod kadz

1876-1929 [c. 1418], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Kostrzyn, page 511:

(attested in Greater Poland) large vessel for liquids


umówca

Polish: umówca

Etymology tree
Proto-Slavic *u-
Old Polish u-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish umówić
Proto-Slavic *-ьca
Old Polish -ca
Old Polish umówca
From umówić + -ca. First attested in 1477.

Habeo collocutores vel paranimphum al. dzewosląba vel wmowcze

[1477], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Kolno County, pages 2, 250v:

(attested in Masovia) person who helps conclude an agreement or contract


umówka

Polish: umówka

Etymology tree
Proto-Slavic *u-
Old Polish u-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish umówić
Old Polish umowa
Proto-Balto-Slavic *-kāˀ
Proto-Slavic *-ъka
Old Polish -ka
Old Polish umówka
From umowa + -ka. First attested in the fifteenth century.

[P]rzygadza syą, ysze porodzony s plemyenya slacheczskyego... wydawayą syą na lotrowstwo... a swą wolą bywayą zbyegowie s krolestwa naschego, a taką mayącz vmowka (occasionem habentes), wiele zlego w krolestwie poczynayą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 39:


niewymowiący

Etymology tree
Proto-Indo-European *né
Proto-Balto-Slavic *ne
Proto-Slavic *ne
Old Polish nie
Old Polish nie-
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish wymawiać
Proto-Indo-European *-onts
Proto-Slavic *-ǫťь
Old Polish -ący
Old Polish niewymowiący
From nie- + wymowiać + -ący. First attested in 1444.

Invisibilis (gl. ineffabilis) nyeobesrzanczi, nyewimowianczi

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:


niewymownie

Polish: niewymownie

Etymology tree
Proto-Indo-European *né
Proto-Balto-Slavic *ne
Proto-Slavic *ne
Old Polish nie
Old Polish nie-
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Old Polish wymowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish wymowny
Old Polish niewymowny
Old Polish -ie
Old Polish niewymownie
From niewymowny + -ie. First attested in the 15th century.

Yestlyby kto byl barzo vrwan, nyewymownye albo tesz przesz sznamyenythych ran bylby byth, za [po]pokvp XXX szelagow onemu czyrpyaczemu maya bycz dany

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 144:

(attested in Greater Poland) indescribably


niewymówiony

Etymology tree
Proto-Indo-European *né
Proto-Balto-Slavic *ne
Proto-Slavic *ne
Old Polish nie
Old Polish nie-
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Proto-Slavic *-onъ
Old Polish -ony
Old Polish wymówiony
Old Polish niewymówiony
From nie- + wymówiony. First attested in the fifteenth century.

O szwathloszczy blogoszlawona, o vczecho nyewymowona, napelny szerdeczna thwogych wyernych wnatrza!

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 201:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) indescribable


wielemowna

Univerbation of wiele + mowa + -na. First attested in c. 1492. Displaced by Polish logika. Compare Ancient Greek λόγος (lógos).

Vyelemowna llogica

1915 [c. 1492], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 148:

(philosophy, logic) logic (study of the principles and criteria of valid inference and demonstration)


wielomówienie

/vʲɛlʲɔmɔːvʲɛɲɛː/

From wiele + -o- + mówienie. First attested in 1484.

Yesthlyby kto oczh [p]roznye albo nye baczącz przysyągal..., yakoz tho sye czyąstho przygadza w vyelomovyenyv (in multiloquio), thedy thaki... ma rozmyslyczi, czo vdzyelal

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:

(attested in Lesser Poland) loquaciousness; talkativeness


wymówca

wymówca m animacy unattested (canonical)

Polish: wymówca

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Proto-Slavic *-ьca
Old Polish -ca
Old Polish wymówca
From wymówić + -ca. First attested in the fifteenth century.

Erat Allexander acerrimus perorator czysthy vymowcza

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 176:

Ridiculosa... res est... preco mutus vymowcza, povądącz

1977 [c. 1500], Julian Wojtkowski, editor, Glosy i drobne teksty polskie do 1500 roku, page 134:


wymołwienie

/vimɔɫvʲɛɲɛː/


wymówiony

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Proto-Slavic *-onъ
Old Polish -ony
Old Polish wymówiony
From wymówić + -ony. First attested in c. 1428.

Quod si predictas hereditates a predicto Iohanne non exemeremus aczby prerzekoncze dzedzini o[d] wymowyonego […] ne wykupilibichom

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 482:

(attested in Greater Poland, Masovia) above mentioned

*Vvigatus mihi eris bandzesz wymowyenszy

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 179:


wzmawiać

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *uź
Proto-Slavic *vъz
Proto-Slavic *vъz-
Old Polish wz-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish wzmawiać
From wz- + mawiać. First attested in the fifteenth century. Compare Polish wzmawiać.

Redicere wsmawyacz seu lepak mowycz

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 21:


zmowny

Polish: zmowny

Etymology tree
Proto-Slavic *jьz-
Proto-Slavic *sъ(n)
Old Polish z-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish zmówić
Old Polish zmowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish zmowny
From zmowa + -ny. First attested in 1399.

Jako Adam na smowni dzen s listem na szoltistwo przyal do Landa

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 373, Poznań:

(attested in Greater Poland) agreed upon, earlier determined