mówić

mawiać (frequentative)
mołwić (alternative)

Polish: mówić, mówieć (Middle Polish)

Silesian: mōwić

Etymology tree
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Inherited from Proto-Slavic *mъ̀lviti. By surface analysis, mowa + -ić. First attested in the 14th century.

etymon

Allecz ga naprzecif themv nix ne mouø, ysze ktoricz clouek ma on vele dzecy a na slusbøcz ge on vyrzødzy, vøczcy ony byuagø slachethny a dobrich obyczagof napelneny

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:

+obj

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) to say, to speak (to vocalize using words) [with ku (+ dative); or with do (+ genitive); or with dative; or with na (+ accusative); or with o (+ locative); or with przeciwo (+ dative)]

(attested in Lesser Poland) to speak against, to deny, to negate [with naprzeciw (+ dative) ‘what’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

to say, to speak (to vocalize using words)

O dobry czye vczynek nye kamyenvyemy, ale yze movysch przeczyw bogu, yze ty bądącz czlovyekyem dzyalasz szye bogyem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 429:

to insult, to maledict [with przeciw (+ dative) ‘whom’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland

Vymy, ysch ten yest syn... Wschakocz ma lata, pytayczye yego, nyechacz sam za szye movy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 422:

to speak for, to speak in someone's name [with za (+ accusative) ‘for whom’]

to speak for, to speak in someone's name

Wloszyl zakryczye na lycze swoge, ktore, wchodzø ku bogu a mowyø z nym, odgymal

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 34:

Mouili a preto medzi soba dixerunt ergo ad invicem

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 73:

with miedzy (+ instrumental) ‘amongst whom’

to speak with, to converse with [with z (+ instrumental) ‘with whom’; or with miedzy (+ instrumental) ‘amongst whom’]

Tedi rzeknø Elyachym..., a Sobnya, a Iohae...: Prosymi, abi nam mowyl... po syrsku, bo rozumyemi temv iøzikv, a nye mow nam po szidowsku

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 26:

to speak (to be able to use a particular language) [with po (+ dative) ‘in what language’]

to speak (to be able to use a particular language)

Prawdø twoiø y zbawene twoie molwil iesm

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 13:

(attested in Lesser Poland) to narrate; to tell a story

Psalm molwicz bødø gospodnu

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 11:

Gdyby vrzadnik... gynako rothą przysągy mowyl swyathkom, nyszly gest skazano..., gyny w myastho gego ma bycz vstawyon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

Mowczye za mną spovyecz powszednya

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 5:

to repeat [with za (+ instrumental) ‘after whom’]

Movil dicebat

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 72:

to say; Further details are uncertain. Possibilities include:

to say; Further details are uncertain. Possibilities include

Pobudaiø ie moui [bog] vsemogøcy: Vstan

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 9:

Poslanem yest movycz do czyebye

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 287:

A tim usem tec to bog mylosciuy moui reca: Vstan! Y mouy piruey sedøcim: Vstan

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 15:

A tako vøcz gego mila matuchna... ona gest bila k nemv barszo laskaue mouila a *rzekocz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4b:

Przeto mowylesz na dom slugy twego

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 17:

I zle molwili sø o bodze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 22:

Molwili sø, bichø pocrili sidla

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 5:

Bąndzely nyewyesta mązzatha, yasz kv kthorey dzedzynye myeny y mowy szą dlya possagv alybo kthorimkole obiczayem prawo myecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 36:

Zgubisz wsz[y]stky, gisz molwø lsze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 6:

Moui to slou[o] albo sedøcim, albo spøcim, albo lezøcim

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 10:

Prosznoscy molwili sø kaszdi ku swemu blisznemu, wargi lsciwe w sercy y serczem molwili sø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 2:

Nema bødzcze vsta lscziwa, isze mowø przecziwo prawemu lichotø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 30, 22:

Spuridicus […] id est immunda dicens plvgąvye movyaczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

Cogitans vel nominans baczvcz albo myszlącz, albo mowyącz

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 161:

Swey zenye nye bødzesz mowycz Saray, ale Sara

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 15:

Alyecz yest oczyecz moy, ktory mye vyelby, ktorego vy movyczye, by byl vasch bog

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 476:

Taczy nye badą szą mocz mowycz dobrymy, gdysz szą nyerowny dobrym mąszom *dompnymany

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

Nye mov bycz szwyąthym, nysly bądzye, ale pyrvey bycz, czo by prawdzyvyey movyono

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 144:

accusative ‘whom’ along with genitive instrumental ‘by what’

[with dative or accusative ‘whom’, along with genitive or instrumental ‘by what’]

(attested in Masovia, Greater Poland) to call, to name [with dative or accusative ‘whom’, along with genitive or instrumental ‘by what’]

Vstawiamy, aby gednemv dano winą abo pomowyon o glową y poprzyssyąszon przez tego, kto nany mowy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 30:

Sedzøcz przeciwo bratu twemu molwil ies

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 21:

(law, attested in Masovia, Lesser Poland) to speak (to make statements in court)

(law) to accuse [with na (+ accusative) or przeciwo (+ dative) ‘whom’]

to speak (to make statements in court)
to accuse

na (+ accusative) przeciwo (+ dative) ‘whom’

[with na (+ accusative) or przeciwo (+ dative) ‘whom’]

Dorotha... ono tho czyrpyala, szlowye przeczyw temv nye mowyla

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 389:

to protest [with przeciwo (+ dative) ‘against what’]

to speak (to make statements in court)
to protest

[with przeciwo (+ dative) ‘against what’]

A take ten gisti Jassek ma mu dacz veczni pocoy hy weczne milczenie o wsithky rzeczi, *czosbø mal k nemu gdi mowicz

1872 [XV in.], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego, page 118:

Tako ona zlomy they drugyey panyey wwyazanye przetho, ysz ona w czasz gye odwolala y pyrwey k nemu mowyla podlug prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 79:

Vstawyamy, aby w tey dzedzynye, ktora by byla nagabana... dano yawny rok, ... acz kto ma mowycz czso k tey dzedzynye, abo yszby byla gego, abo ktore prawo w nyey ma, aby... tv na rokv vkazonem praw[a] swa vkazal

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 28:

Jaco mi Czibek ne movil o ten con

1902 [1403], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 172:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to dispute [with ku (+ dative) and o (+ accusative)]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

to speak (to make statements in court)
to dispute

[with ku (+ dative) and o (+ accusative)]

Komornyczy albo vrzadnyczy thako poszadzeny nye mayą, nyszlyby wlosthne szwe rzeczy, mowycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:

A thakesz mowymy, kedyby przeth starostą naszym tho szą sstalo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 64:

I na to mowymy my, aczby tesz rzeka moczą czlowieczą gynądy obroczona, a wszakosz pyrwsze brzegy myedzy dzedzinamy graniczą czynyą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 7:

(attested in Masovia, Lesser Poland) to decide

Mowy ewange[li]a, eze Xpus, nysze mowil, vsta swa otworzil

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

Dami gim rok do Koz[e]mina, yako gosczine listi movø

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

Sym wyklada szye plastr, bo molwy, yze smętek lyeczy rany grzechow

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 11:

Y moui ewangelista suøti pod obrazem trsy crolew poganskih: Gde iesc tec, ienze sø narodil crol zidowsky

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 20:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to tell (to inform, to let know)

Na tho pyszmo wyencze mowy

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 290:

(attested in Silesia) to explain [with k (+ dative) and na (+ accusative)]

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Silesia; attested in Silesia

to tell (to inform, to let know)
to explain

[with k (+ dative) and na (+ accusative)]


drzwi

zlw-opl-noun

drzwi nvir pl (related adjective drzwiany)

drzwiany (adjective)
dźwirze (alternative)
dźwi (alternative)
dźwirz (alternative)

desc

Polish: drzwi, dźwierze (obsolete or dialectal, Northern Greater Poland, Eastern Greater Poland), dźwi (Kuyavia), dźwirze (Żywiec, Przemyśl), drwi (Far Masovian, Łomża Voivodeship), drzwie (Western Lublin, Babin)

Silesian: drzwi

Inherited from Proto-Slavic *dvьrь through metathesis. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Ez Jan za nocznø rzeczø ne yal na Thomislaowø wesz sylø, moczø y troych drzwy ne wibil

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 99:

(attested in Greater Poland) door (portal)


rodzina

Polish: rodzina

Silesian: rodzina

Inherited from Proto-Slavic *rodina. By surface analysis, ród + -ina. First attested in the 14th century.

Wrocz szø do zemye swich oczczow a k swey rodzynye (ad generationem tuam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 3:

Cognatio magschafft rod vel rodzyną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 29v:

Parentela rodzyną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 95v:

(attested in Greater Poland) family (people of the same ancestor)

Aczby kto dzewką... kromye woley rodzyny (sine voluntate parentum) zgwalczyl

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 55:

(attested in Lesser Poland) parents (mother and father collectively)

Ale to dostoyenstvo pyrva nascha rodzyna (primi... parentes) svym przestąpyenym straczyly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 34:

Gdyby kthory myal vkazacz szwoge rodzyną (suam nationem seu legitimitatem) albo malzenszkye stadlo, temv moze kaszdy przyrodzony gego przyyaczel... pomocz przygacz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 4:

Dzewko, przymy thakye omyszly gospodzyna..., thym szya thwa rodzyna nyczgey nye poszkodzy

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 210:


mąż

zlw-opl-noun

mąż m animacy unattested (related adjective męski or mężny or mężowy)

mąż m animacy unattested (canonical)
męski (adjective)
mężny (adjective)
mężowy (adjective)

Polish: mąż

Silesian: mōnż

Inherited from Proto-Slavic *mǫ̑žь. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

Oua gi piruey uidal Habraham pod obrazem tri møzy

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 15:

(attested in Lesser Poland) man (human; person; male person)

Sicut Streczka strauila s tim dzedzødzem, czso bilo po møszu ostalo

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4543, Łęczyca Land:


poznać

Polish: poznać

Silesian: poznać

From po- + znać. First attested in the 14th century.

Posnay kasdy a poczwy stateczne do ssebe

1915 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 520:

to learn, to find out, to get to know (to begin knowing; to gain knowledge of something)

Gebal gestcy tho ona bila posznala, yszecz dzeuicza gest bila porodzila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) to realize, to come to understand

Darmo podnossy swe oko na wydzenye boga, gen gescze sam syebye poznacz a wydzecz nye umyege

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

Zapravdą z ovoczv drzeuo bądzye posnano (ex fructu arbor agnoscitur Mat 12, 33)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 329:

Gdisz gy pozna (cum cognovisser eum), padl na swø twarz

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 7:

Nye pozna (non cognoscet) wyøcze myesta swego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 15:

(attested in Lesser Poland) to recognize (to remember someone or something familiar, to distinguish among others as already known)

Thucz szem porąmbal drzewye do yednye dolyny, aby nykth nye posnal

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 354:

(attested in Lesser Poland) to see, to spot

Tria signa, per que boni operarii distingwntur, posznany bywayą, a malis

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 352:

(attested in Lesser Poland) to tell apart, to distinguish

V wody szø poczina czescz, drzewey nisz gdi szødø gestcz, tedyø na røcze dayø, tu szø wøcz starsy posznayø, przy tem szø k stolu szadzayø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 59:

Yakom czya, moy namyleyschy, posznala

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 545:

Poznal iesm (cognovi) wszistky ptaki nebesske

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 12:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Lesser Poland) to get to know, to meet (to become acquainted with someone; to see and remember someone's appearance)

Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland

Szoni, gesz møsze poznali (quae cognoverunt viros), zbycye

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 11:

Gdze sø czy møzowye...? Wiwyedz ge sam, acz ge poznami (ut cognoscamus eos)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 5:

Poznaiø (confitebuntur) nebossa dzywy twoie, gospodne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 6:

(attested in Lesser Poland) to confess, to reveal

Ktory mye bądzye svyaczschycz albo poznavacz przed lyvdzmy, ya ychze poznam przed bogyem oyczem moym (qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram patre meo Mat 10, 32)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 312:

+obj

to testify about someone [with przed (+ instrumental) ‘in front of/before whom’]

Czsosmi poznali, tosmi poznali prawø prawda y tosmi zyednali

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 775, Poznań:

Jacom przi tem bil, kedi Jaszek Crayewsky posnal Jandrzeieui dzeszancz grziwen

1967 [1409], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 395, Kościan:

(attested in Greater Poland) to admit to someone [with dative ‘to whom’]

Posznaly szye (fatebitur) tych szlow, tedy szromoczyl wasz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 53, 4:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Xc gesthcy on [p]osnan bil svathlosczø, presto isczy on nebo y szemø osfecza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Bo owa nyeprzyaczele twogy poznaly (sonuerunt)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 82, 2:

(attested in Greater Poland) corruption of powznieć

Czczyenye o tem, yako Zydovye nye chczyely boga ssądzycz etc. Odpovyedzyely yemv Zydovye..., yakoby rzekly: K tobyecz przysluscha poznacz takye rzeczy, bocz yest vynyen smyerczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 773:

(law, attested in Greater Poland) to adjudicate (to consider in court)

Falco poznal, ysze myecz y tobola wząl byl..., ale o pyenyądze zaprzal. Ale my poznawszy (attendentes), ysz nykt kromye czygey woley nysządney rzeczy nye ma wzącz, alyszby gego vproszyl, przetosmy w tey schtucze Gydzikowy sskazaly przyssyądz na swą schkodą

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 35:

take into consideration
take into consideration

(attested in Lesser Poland) to take into consideration


chcieć

desc

Polish: chcieć, kcieć (Żywiec, Przemyśl)

Silesian: chcieć

Inherited from Proto-Slavic *xъtěti. First attested in the 14th century.

chocieć (alternative)
kcieć (alternative)
ścieć (alternative)

+obj

acc/dat/gen<something> + inf<to do something>

genitive ‘something’ along with infinitive ‘to do something’

to want; to desire [with accusative or dative or genitive ‘something’, along with infinitive ‘to do something’]

A chczely czoln schiekacz a. zrambacz et passi sunt eam excidere (tunc absciderunt milites funes scaphae et passi sunt eam excidere Act 27, 32)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 136:

(of objects) to be close to done, to have nearly finished doing an action

(reflexive with się, impersonal) to want (to have a desire for something, or to do something)

(reflexive with się, impersonal) used to indicate when someone is experiencing a specific condition of their body that is associated with an action indicated by the subordinate verb


przyjaciel

zlw-opl-noun

przyjaciel m pers (female equivalent przyjaciółka, related adjective przyjacielski)

przyjaciółka (feminine)
przyjacielski (adjective)

Polish: przyjaciel

Silesian: przijŏciyl

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *prīˀjā́ˀtei
Proto-Slavic *prijàti
Proto-Indo-European *-tḗr?
Proto-Slavic *-jь
Proto-Slavic *-teľь
Proto-Slavic *prijateľь
Old Polish przyjaciel
Inherited from Proto-Slavic *prijateľь. First attested in 1399.

etymon

Ny mam vernych przyaczol *ne them svecze

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 62:

Zdrow bądz, Yoachymye, przyaczyelyv bozy (o amice dei)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 3:

Myly przyyaczyele (amici), pytalysczye nasz o prawo takymy szlowy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 26, 2:

friend (person, typically someone other than a family member, spouse or lover, whose company one enjoys and towards whom one feels affection)

Vstawyamy..., aby... bracza abo przyaczele (amici), przyrodzeny abo daleczy... w them dzale abo rosdzelenyv staly przes trzy lyatha

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:

Ale szą-ly blyszy przyyaczele (si vero successores propinquiores fuerint), tedy nye moze stoyącze gymyenye przedacz przesz woley thych tho dzyeczy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 27, 1:

Takyemv nye moze pomagacz przysząncz oczecz any przyrodzony brath albo kthorykolye przyrodzony przyyączel (pater, frater et conventi)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 42, 4:

Thych dzyeczy blyschy przyrodzony przyyaczel (proximior amicus) maszczyszna moze[ly] szye thych dzyeczy y gych gymyenyą podyącz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 75, 4:

(attested in Masovia) relative (person related by blood)

(in the plural) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Szesz opuscyla swe przyiacyele (quod reliqueris parentes tuos) y zemyø

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

parents (those who give birth to someone)

Iaco Micol[aj] s Wawrzincem ne vmawal nigednei vmo[wy], bi meli pusczicz na przyaczele

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1376, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) arbitrator (person to whom the authority to settle or judge a dispute is delegated)


cudzoziemiec

zlw-opl-noun

cudzoziemiec m animacy unattested (related adjective cudzoziemców)

cudzoziemiec m animacy unattested (canonical)
cudzoziemców (adjective)

Polish: cudzoziemiec

Silesian: cudzoziymiec

From cudzy + -o- + ziemia + -ec. First attested in the 14th century.

Wiszedl iesm przeciwo czudzozemczowi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page II Prol. 4:

Mne czudzozemczi poddani sø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 9:

*Dzvdzoszemcze alienos

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 352:

Vstawyamy, abi nygeden... zemyenyn nasz z czvdzozemczem... kostek nye gygral na pozyczki alybo na *brog, yano tylko za pyenyądze gothowe... Paknyąlibi ktho... swego dlvzebnyka alybo gego rąkoymyą pyenyądze thako poszyskane przykro vpomynal (si quis... acriter monuerit suum debitorem)..., ylkokroczby... layaal o dlug przerzeczoni, thylkokrocz gemv za szromothą wyną, yasz rzeczona pyencznadzescza, zaplaczicz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 46:

Wszitczy møzowye domu gego, tako wschowayøczi, yako zakupyenczi y *czudzoszenczi, pospolu obrzazany sø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 27:

Wszelki czvdzozemyecz nye bødze gescz swyøczonego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 10:

Czudzozemyecz aduena

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 1:

Czydzozemyecz uel daleky przychodzen aligenigen

Extraneos, gl. ignotos homines, czvdzosyemczom, nyesznanich, priuatis, gl. notis, vos nunquam preferatis

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 10:

Czudzoziemyecz alienigena

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 9:

Ku czudzoziemcziem ad extraneos

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 102:

Czudzoziemczi extranei

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 113:

Czudzoziemyecz barbarus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

Czudzoziemczem exterorum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 132:

Czudzoszemczi alieni

1890 [XV ex.], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 179:

Samaritanus […] et sunt Samaritani gentiles czvdzozyemyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 119r:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca, Kuyavia, Greater Poland) alien, foreigner (person from a different land)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


słowo

słowo n (diminutive słówko, augmentative słówce or słówsko)

słówko (diminutive)
słówce (augmentative)
słówsko (augmentative)

Polish: słowo

Silesian: słowo

Inherited from Proto-Slavic *slovo. First attested in the 14th century.

Zmouil sin bozi sloua uelmy znamenita, gimis casdø dusø zbosnø pobuda

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 4:

(attested in Lesser Poland) word (unit of speech)

Na poczathku slova mego prosza szobye na pomocz boga uszyechmocznyego..., by my raczyl szeszlacz dzysz dar ducha swathego

1853 [1450], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 120:

Jacom ne gonil To[to]mislawa anys[m] gy slymi slowi gabal

1967 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 40, Kościan:

Czszo Moroslaw vczinil, to vczinil Maczeyowim poczant[e]kem y besla (pro besal) na yego dom y vsdawal mu zla slowa

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 709, Poznań:

(in some collocations, attested in Greater Poland) insult; slander

V tem yest slovo prawdzyve (verbum verum Jo 4, 37), yze yny yest, ktory zyvye (pro szyeye), a yny, ktory znye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 249:

Przez to slovo rozvmy szyą ya szam s moym oyczem, bo el po zydowsku myeny szye bog

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 129:

Slowo ethimoloia (Dan prol.)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 108:

etymology (study of the origin of terms)


trudny

zlw-opl-adj

trudny (derived adverb trudnie or trudno)

Polish: trudny

Silesian: trudny

Inherited from Proto-Slavic *trudьnъ. By surface analysis, trud + -ny. First attested in the first half of the 14th century.

Prze slowa warg twoych ya yesm strzegl drog trudnych (vias duras)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 16, 5:

(attested in Greater Poland) difficult, hard (requiring effort and overcoming obstacles)

Trudna albo tagemna

1885-2024 [1444], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 590:

difficult, hard (requiring much mental effort)

Tacy dobre sø pres onogo nemochnego paralitica trvdnø nemocø urazonego znamonuiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 31:

(attested in Lesser Poland) difficult (annoying, causing pain, burdensome)

Lyvbo my to, aby […] s vamy vyelykonocz v Yerusalem, alyecz bądzye barzo *gorzka a *trudna vam y ye to vyelykonoczne svyato

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 507:

Dabo vobis panem certum et artum, id est trudny (Is 30, 20)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 175:

Tyś namacna ścieszka błędnych, tyś zdrowie wszech ludzi trudnych

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Przeworsk, page 42:

(attested in Lesser Poland) sick, ill; suffering


ćma

Polish: ćma

Silesian: ćma

Etymology tree
Proto-Indo-European *temH-
Proto-Balto-Slavic *tímāˀ
Proto-Slavic *tьma
Old Polish ćma
Inherited from Proto-Slavic *tьmà (“darkness”). First attested in the 14th century.

inh+

Inherited from Proto-Slavic *tьmà (“darkness”)

V yątrz[ey]nyeyschem, w czmye in vigilia matutina

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 36:

(hapax legomenon) The meaning of this term is uncertain.

darkness
The meaning of this term is uncertain.

Ingressusque Moyses in medium nebule, czmy, ascendit in montem

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 301:

Czma caligo

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

(attested in Lesser Poland) darkness
cloud; fog

Abi rzekl tym, kto[rzy] w iøczstwye sø: winydzcye, gys to we czmach sø: zyaw[cie] syø

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 9:

Sługę nieużytecznego wrzucicie vyeczny wnątrzne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 490:

(attested in Lesser Poland) darkness
prison

ćma śmierci

Ne wedzeli sø ani rozumeli, we czmach chodzø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 81, 5:

Weszla gest we czmach swatloscz prawym

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 111, 4:

Światłość przyszła na ten świat, a ludzie miłowali więcej ćmy niż światłości boskie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 238:

Będzieli serce twoje, które jest w tobie, ćmami, ty istne ćmy tako wielikie będą?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 280:

Czosz ya vam movye wy czmye, przepovyedayczye na szvyeczye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 312:

Droga grzesznych ćma, a nie widzą, gdzie idą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 632:

Yze mocz vascha, ktorasczye szye przeczyv svyatlosczy bronno przybraly albo przypravyly, yest ve czmach

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 650:

Poloszili sø mne w iezerze niszszem we czmach y w czemnosci smerczi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 6:

Sedzøcz we *czmøch y w czenv smerczy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 10:

Wywodl ye ze czmy y z czena smerczy y przekowy gych zlamal

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 14:

Oszvyeczycz thy, chtorzy w czyemnoszczyach y ve czmye szmyerczy szyedza

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 291:

(attested in Lesser Poland, Masovia, figuratively) darkness

Yze bog vschechmogączy... vymvye s moczy czyem y przylacza kv krolevstw syna myloszyerdzya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 779:

(attested in Lesser Poland) darkness
(hapax legomenon) hell

Grzesznicy... nagotowali sø strzali swoie w tule, iszbichø strzelali we czmach ymaiøcze prawa sercza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 10, 2:

Poloszil iest czmi szirokoscz swoiø, w okrødze iego stan iego, woda czemna w obloczech powetrznich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 13:

Bo ti osweczasz sweczø moiø, gospodne, bosze moy, oswecy czmy moie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 31:

Boiazn y drszene prziszly sø na mø y pocrili sø me czmi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 5:

Azali poznani bødø we czmach dziwi twoie?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 13:

Ne *bodzesz se bacz... od potrzebyzny chodzøczey we czmach

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 90, 6:

Poloszyl yes tczmy y vczynyla sø nocz, w nyey przechodzycz bødø wszelka zwyerzøta lesnaa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 21:

Posial tczmy y zachmvrzyl

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 27:

Snadz *czymy podepczø mø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 138, 10:

Ysze czmy ne oczeneny bødø ot czebe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 138, 11:

Nemylosczywy we czmach zamylknø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 14:

Alye szemya bila... proszna a czmi bili na twarzy przepaszczy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 2:

A vszrzal bog szwyatloszcz, ysze gest dobra y roszdzelyl szwyatloszcz ode czmi

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 4:

Nazwal gestszwyatloszcz dnyem, a czmi noczø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 5:

Uczynyl bog... gwyazdi..., abi... wlodly dnyem y noczø a szwyatlo rozdzelaly se czmø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 18:

A gdisz bilo slunce za gorø zaslo y vczyny szyø mrokowa czma

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 17:

Ktora radoscz mnye moze bicz, gen we czmach syedzø, a swyatla nyebyeskego nye wydzø

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 12:

Myedzy ymy bądącz oslyepyl ych oczy, ysch go nye posnaly, a tez ysch ssą yego nye poznaly, nye byla vyna v them, czvsch aby omaczmye s nymy movyl, bo... svycze, pochodnye, latarnye myely, aze ve vschem ogrodzye czmy nye bylo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 622:

Winniczø z Egipta przenosl ies... Pocrila iest gori czma iey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 79, 11:

(attested in Lesser Poland, hapax legomenon) shadow

Swyanti angele boszi, twimy modlitwamy pode czmø skrzidl mylosierdza twego zascziczi mye

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 144b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, hapax legomenon) covering (that which covers something)

shadow
covering (that which covers something)


ćma

Inherited from Proto-Slavic *tьma (“myriad”). First attested in 1437.

Czma legio

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

Czem legiones angelorum

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 270:

Czma legio

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:

Czma, zastąpy legiones

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 26:

Czma anyolow legio

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 120:

Czma legio

O czmach albo o zastapye zlych duchow, ktore Iesus vyrzvczyl z yednego czlovyeka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 218:

O czmach albo o zastepyech zlych duchow, ktore Iesus vyrzvczyl z yednego czlovyeka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 290:

Jesus rzekł k nim: tako wam mówią? Odpowiedzieli: legio, jakoby rzekł: ćma nasze imię, iże nas jest sześćdziesiąt a sześć tysięcy i sześćset zeszło sie złych duchów

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 291:

Kyedysby yeden anyol czaszv krola Davyda gednego dnya zabyl ossm thyszyączy mazow bronnych, a czos by vczynyla dvanascze czem anyolow?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 641:

Dwanaście ciem aniołów są siedm tysięcy dziewięćkroć sto dziewięćdziesiąt i dwa anioły, bo każda ćma jest sześć tysięcy sześćset sześćdziesięć i sześć aniołow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 642:

Legio czma

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 12:

Legio est magna congregatio hominum; Versus: milia sex legio sex centum sex decies sex czma continens in se 6666

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 74r:

Czma legio, czmy legiones

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, Trzemeszno, page 380:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) great multitude, host; legion

Czima minarum mille

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 372:


świat

Polish: świat

Silesian: świat

Inherited from Proto-Slavic *světъ. First attested in the 14th century.

Edificabuntur in te deserta seculorum, gl. id est columpne, muri et tecta spirituali edificii, ... tamen wlt dicere, quod in te conservabitur virtualis structura, quam mali angeli et mali homines ab inicio seculi relinquerunt bądą vstawyony swyathowye albo wyekowye (Is 58, 12)

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 311:

(attested in Lesser Poland) world (the Earth)

world (the Earth)
world (symbol of spiritual life)

Matko mylosczyva Iesucristvszova, ... baczy, yzecz Ivdasch sdraycza, yen iusz przedal svyat dusche tvey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 518:

(figuratively) world (that which is most important to someone)

Sch szwyatha, oblicznosczy de superficie terre (peccavit domus Jeroboam et eversa est, et deleta de superficiae terrae III Reg 13, 34)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 83:

top or peak of the world (highest point)

Drzewey nisz sø gori byly albo stworzona zema y swat (terra et orbis), od weka yasz do weka ti ies bog

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 89, 2:

Isczy szø... nasz sbauiczel gest bil narodzyl..., choscy on ten tho svath othkupicz ma

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

(attested in Lesser Poland) world (humanity collectively)

Vstavyamy..., aby zadny po svem wstąpyenyv w tho braczthwo nye smyal... ku svyathu (ad saeculum) sye [wracać]

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 708:

world (humanity collectively)
life in the world, among people

Tą swą ('całą') nocz policzkowan, plwan, nądzon do swatha

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

Bo przez tego ma bycz zkazona nascha vyara... a novy svyat eypskyemv lyvda ma przydz (nova vita cunctis Aegyptiis futura)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 94:


czas

Polish: czas

Silesian: czas, czŏs

Inherited from Proto-Slavic *časъ. First attested in the 14th century. Displaced wrzemię.

time (passage of moments into the future)

time (particular moment or hour; the appropriate moment or hour for something)


przy

Polish: przy

Silesian: przi

Inherited from Proto-Slavic *pri. First attested in the 14th century.


miecz

Polish: miecz

Etymology tree
Proto-Slavic *mečь
Old Polish miecz
Inherited from Proto-Slavic *mečь. First attested in the 14th century.

etymon

Jacom ne otpusczil Micolaiewi mecza, czom go posziczil iego szinu za trzi grosze

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 342, Poznań:

Nyewjesczy obraasz iest iako ognyowi miecz

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Sinowe ludzsczi, zøby gich czin a strzali, a yøzik gich mecz ostri

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 56, 6:

Vdrøczil ies lud y wignal ies ie, ani wem w meczu swoiem sø osedli zemø a ramø gich ne zbawilo gich, ale prawicza twoia y ramø twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 43, 4:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) sword (long bladed weapon)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Movy svyąthy Byernath kv Eugenymv byskupv rzekącz: Tvoy myecz szvyeczky yesth snacz thve skazanye albo povyedzenye, alye nye thwa rąką ma bycz dobyt, bo by k tobye myecz nye przysluzal nykako byl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 639:

Abbas domus Tynciensis habet iudicare... causas subsequentes: *me[c]h, kigy, sedmnadzeszcza, *penadzeszcze, glova, saglovna

1875 [(1286?) 1408], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 63:

(law, attested in Lesser Poland) sword duel

Myecz sklepovy pistulum

1908 [1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 43:

(attested in Greater Poland) slanted support

Ligustrum, volubilis mecz

1900 [1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4420:

Lonicera caprifolium
Wikispecies:Lonicera caprifolium

Italian honeysuckle (Lonicera caprifolium)


miecz

Borrowed from Old Czech mieč. Doublet of mięcz, an inherited form. First attested in 1471.

Myeczem pila

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 91:

(sports) ball (solid or hollow spherical or egg-shaped object that is kicked, thrown, or hit in a game)


dwa

Polish: dwa

Silesian: dwa

Etymology tree
Proto-Indo-European *dwóh₁
Proto-Balto-Slavic *duwō
Proto-Slavic *dъva
Old Polish dwa
Inherited from Proto-Slavic *dъva. First attested in the 14th century.


trzy

Polish: trzy

Silesian: trzi

Inherited from Proto-Slavic *trьje. First attested in the 14th century.


cztery

Polish: cztery

Silesian: sztyry

Inherited from Proto-Slavic *četyre. First attested in the 14th century.

czterzej (alternative)
czterzy (alternative)
cztyry (alternative)
cztyrze (alternative)
cztyrzej (alternative)
cztyrzy (alternative)
szczyry (alternative)
szczyrze (alternative)
szczyrzy (alternative)
sztyry (alternative)
sztyrze (alternative)
sztyrzy (alternative)


pięć

Polish: pięć

Silesian: piyńć

Inherited from Proto-Slavic *pętь. First attested in the 14th century.


dziewięć

Polish: dziewięć

Silesian: dziewiyńć

/d͡ʑɛvʲæ̃t͡ɕ/

/d͡ʑɛvʲæ̃t͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *devętь. First attested in the 14th century.


dziesięć

Polish: dziesięć

Silesian: dziesiyńć

/d͡ʑɛɕæ̃t͡ɕ/

/d͡ʑɛɕæ̃t͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *desętь. First attested in the 14th century.


nadzieja

Polish: nadzieja

Silesian: nadzieja

Inherited from Proto-Slavic *naděja. First attested in the 14th century.

Bo ty, gospodne, osobne w nadzegi (in spe) postawil ies me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 4, 10:

Chczemy, abi na dzedzinye, o ktorą szą skarga dzye alybo rvszona bicz w nadzegi gest (pro qua quaestio agitatur vel ventilari speratur), przes slvzebnyka... rok poszwanya... yawnye byl wszyawyon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 38:

(attested in Lesser Poland, Masovia) hope (feeling of trust, confidence, belief or expectation that something wished for can or will happen)

Iaco helm zaszczicza, nadzeia (spes) zbawena iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page I Prol 9:

(attested in Lesser Poland) hope (person or thing that is a source of hope)

Iakom do was posla ne slal ani w nadzeyø oracz kazal

1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 70:

(attested in Greater Poland) unknown right or obligation

(attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Decimo dico, quod in inferno est desperacio *naczeya

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 62v:


że

Polish: że

Silesian: że

Etymology tree
Proto-Indo-European *ís
Proto-Balto-Slavic *is
Proto-Slavic *jь
Proto-Balto-Slavic *ge
Proto-Slavic *že
Proto-Slavic *jь že
Old Polish że
Reduced form of iże, eże, inherited from Proto-Slavic *je že (neuter acc. sg. of *jь že), from *je n sg (“it; that”, accusative) + *že (emphatic particle). Compare English that, Old Norse at, German dass, Ancient Greek ὅτι (hóti). First attested in 1396.

subordinate clause
subordinate clause#English

Przistøpyøøcz kaplani synowye Levi, ktoresz to gest zwolil pan bog twoy, aby slvzili y blogoslavili ymyenyv gego, ze wszitka rzecz gich slovi syø kona a wszelkø rzecz cistø albo nyecistø sødzicz mayø (quos elegerit..., ut ministrent ei... et ad verbum eorum omne negotium... iudicetur)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 21,5:


wszelki

Polish: wszelki

Silesian: wszelki

From a phonetic reduction of wszelaki from frequent use, as well as from a general reduction of -Vli- > Vl- (compare Old Polish wielki, albo), from Proto-Slavic *vьšelijakъ. First attested in the 14th century.

Tako vøcz gescy on to bil prikasal, abycz fszeliky clouek... do Bethlehem przysetl bil (Luc 2, 3)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

Taky starostha, rzanczcza albo wschelky vrzandnyk (quisquis officialis) wschitka gymyenya yego ma dacz na rankoyemstwo

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 111:

Y ne *panvye mne wszelka krzywda (omnis iniustitia)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 133:

(attested in Masovia, Lesser Poland) any, whichever; (in negated sentences) no, none

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Kako dziwne iest ymø twoie we wszelikey zemy (in universa terra)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 8, 1:

(attested in Lesser Poland) entire, whole


tylko

desc

Polish: tylko, tylo (Near Masovian, Malbork)

Silesian: tylko

Inherited from Proto-Slavic *toliko. First attested in the 14th century.

teliko (alternative)
telko (alternative)

only (without others or anything further; exclusively)


już

Inherited from Proto-Slavic *(j)uže. First attested in the 14th century.

Pirwey nisli posli hy ius copczi począti snamonowacz za nimi

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

Alle szø ga... bogø, yszeszmy iusz ten tho dar fszythczy straczyly, a tho vygøfszy dzatky mlode

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

Mlod iesm [był], a iusz isem se sstarzal

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 26:

Rzecl iesm: Iusze vchwaczil iesm to

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 76, 10:

Wszytko yvsz przepowedzano gest, aby troycza w gednoczy a gednocz we troyczy czczona bila

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 25:

O ktore rzeczi Hanka na Szczepana szalowala, temu iusz rok minøl

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1666, Płońsk:

Iste testis yusch szan bil viroczil, ale palczow nye poloszil, nisch gy on wsperl

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 289, Warsaw:

Vstawyamy, ysz gdyby kthore sczepi... yvsze przyąthe vykopany, aczby tesz byly wlosthne tegosz vykopacza, polowiczą tych tho sczepow osthawycz na zemy... kaszdy wynowath bącz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 49:

Sciebat iam tempus pariendi appropinquasse, ysz yvsch byl sze czas przyblyzyl

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 256:

Kdicz yesm syø yusz starzala a pan moy yuz kmyeczyem, na roskosz syø dam?

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 12:

Iawno marna gest vczinyona twa nadzeia, a ialmuszni twe ivsz syø vkazali

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 22:

A gdisz ivsz bilasta odeszla, pocznye macz gego plakacz

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 23:

Od tego czasy pyrwey nysz gest bilo, tv gesm bil, a ivsz pan bog moy posial myø

1930 [c. 1455], “Is”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 48, 16:

Pytham prawa: yuszly ukazal on tho, yako yesth prawo ukazacz o dzyedzyczthwo, czyly nye

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 126:

Kto syą vkorzy, yvsz gest rozgrzeszon

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 24:

Plath... yvsz byl zagynąl

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 27:

Jako Olecschy, syn moy yvssz vmarly, wzanl... trzy konye

1950 [1461], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1113, Warsaw:

Darmo poszyvasz lvbyeszczka, yusz czy sgothowana deszczką

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 318:

Ivszem czy naostrzyla kosza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 364:

Ivsz szyekyera v korzenya drzewa polozona yest

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 298:

Chtory vyerzy ven, nye yest sądzon, alye chto nye vyerzy, ivsz osądzon yest

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 305:

Takosch ten vyelyebny plod, nyzly szyą porodzyl, yvsch byl oblyany czyelestnym darem [i przez] dvcha szvyąthego vzyal po[m]mnozenye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 10:

Krzyk vyelky pobudzyl wschytek dvor, yakoby krol *yąsz vmarl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 110:

Tegodla to veselye moye yvz szye popelnylo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 240:

A thesch tamo myeny, yze yvz Phylypp byl vmarl, kyedy począl Gagyvs krolovacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 242:

Proszą czye, nye dzywy my, boczyem yvze moye drzvy zamknąl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 21A:

A yako yvze wschytko stravyl, począł nyedostatky czyrpyecz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 386:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) emphasizes a quick ending, reaching the end of an action; already

emphasizes a quick ending, reaching the end of an action; already

Veszelcze szø vy tegodla, isczy on iusze k vam gydze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

Iusz, dze, thy czasz masz, abi szø thy ku swemu domu szaszø nafrocyl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 184a:

Slawa oczczv y synowi, y swøtemy dvchw, yakosz bylo na poczantkv, yusz, y zawszdy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 108, 31:

Jusz nam czasz... grzechow szy[ę] kayaczy

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

1937 [End of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number D, Częstochowa:

1937 [End of the 15th century–beginning of the 16th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number E, Cieszyn:

Ostan s namy, bocz yws pozdne

1950 [c. 1425], Jan Janów, editor, Najstarsze szczątki ewangeliarza polskiego, Krakow, page 42:

Pan Barthos Poneczsky tych ludzi... any... v kloda wzadzal, any trupa k nym do klody przilozyl, ale przyal, any jusch w klodze szedzely i trup pole gych bil

1861 [1426-1427], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 32:

A my czø yvsz thw vydzymy y przetho k thobye crzyczymy: Nye løcz nasz grzesznych oth szyebye

1874-1891 [c. 1440], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 220:

Swøty Blaszey przywital ge a rzkøcz gym: Dobrzescye prziszly, synowye mily, yvsz wydzø, ysz mye bog nye zapomnyaal

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 319:

Gdi yusze czlowek wiproszni syą oth grzechow, a yusze nye ma w schobye *rostraszenya any swarow

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 242:

Mozely yuze ona tho dawanye uczwyrdzycz po yego smyerczy?

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 366:

Paknyaly z yączstwa vczekną, tegdy yvsz od yączstwa badą wyzwoleny

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 8:

Hymnus: Ivsz dzyen nam sye vkazuye, szloncze wypuscza na nasz promyenye

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 64b:

Czlowek przes nowy zakon pokrzepyony, yusz wyernego byczya proszy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 3:

Yvsz stakam, yvsz my vmrzeczy, dvszą nye vye, gdze szya dzeczy

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 8:

Czom mal w scryny y w komorza..., thocz my yvsza opvscicy

1949, “Skarga umierającego. Woronczak Jerzy, Skarga umierającego. Ze studiów nad rękopisem nr 2 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu”, in Bolesław Erzepki, editor, Sobótk, page 12:

Yaly ryb vyelkoszcz obfytha... I rzekl do Symvna Ihus: […]Stad yvsze lyvdzye bądzyesz gymvyaczy

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 306:

Zly tho czynek kosthyrze schyadl, gdy po uschi do pyekla wpadl, nye pomogą mu y drygy, yusz tham w pyekle zmolą pygye

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 137:

Thak dawno roszlewągya krew luczką marno, alecz dzyschą wyanczey pewno,... grzeschą yusz ludze barzo

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 140:

Jusz syą angely vyeszyelą, na nyebye szlothko spyevayą

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 12:

O myly synkv, a kakoby y yvsz mogl crzeszycz?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 135:

Ten isti isczyecz yusch, gdi trzy lyatha mynąn, otpadnye ot swego prawa

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 94:

Bo yuze poydzeczye w lud wyelyky a przesylni

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 18:

A gdyz tho wszythko yuz spelnyą y vczynyą, tedy..., taky ma byczi przyąth

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 707:

Znamon naszich ne widzeli iesmi. Iusz ne iest prorok

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 73, 10:

Nygdi yuze slugø nye bødzesz Iacob, alye Israhel twe gymyø bødze

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 28:

Pyrzyey mowyl krothky czasz albo dlugy, a yvsze nye chcze mowycz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 24:

Aczby yvsz takym lvdzem klątym roz[roz]grzeszenya nye chczano dacz, a to tako, yszby to bilo yawno

Kyedy tho oblycze wydzą, nye pamyątham yusz na nądzą

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 15:

Myslylem yvsch nygdy czyelestną nyeczystotą czyala nye pokalyacz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 35:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Silesia, Greater Poland) emphasizes the imminent occurrence or existence of an action; already; anymore

attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland

emphasizes the imminent occurrence or existence of an action; already; anymore

*Poprzosmych yusz boga sza krola polskiego

Ywsz Marzya wszneszy my crisz wyszpr

2010 [XV in.], Jan Łoś, editor, Dwa teksty staropolskie, Pułtusk, Płock:

A przetoosz posluchay, yusz nynye poszly a zgromadz dobidczyøta *swøø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 19:

Sprawyedlywi gesz, panye... A ivsz, panye boze moy, rospomyen syø na myø, a nye mscy syø nad mimy grzech!

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 3:

Mnye dzeya vrzeszyen: iusz naszyenye szvoye kaszdi szey

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 324:

Jusz odethchny, nyeborakv, mow sze mnv, vbogy zakv, nye boy szya dzysz moyey scoly, nye dam czy czyszcz epistoly

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 88:

W czyszthosczy szwe czyalo do czaszu malzenyskyego zachowala... Jusz wy wszythky szwyeczkye panny byersczye przyklad szwyathey Anny

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 62b:

Yvsze wszysthczy szyą radvyczye..., bo szyą nam pan bog narodzyl

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 85:

Wyeszyel szyą, mathuchno moya, yusze pocz sze mna do raya

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 13:

Ovasz vzdrovyon a yvsch nye zgrzeschay vyeczey, aby szye potem nye przygodzylo gorzey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 257:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) emphasizes an order; already; so

Jakom ya Margorzathą vrzandzyl v syebye jusze polthora lyath[a]

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 217, Warsaw:

S prawem gest rzeczono gego gymyø Iakob, bocz my to yusz drugi ras vczynyl

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 36:

Hannusz kvpyl rolą v Methwochowey y zadal... gey yvsze dwe grzywnye

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 208:

Franczek gey spytal, kako dawno schla za masz, ktora odpowiedzala: Yvsz cztyrzy lata

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 26:

Tam szam oczy moye glvndzv, tocz yusz trzy szle dvchy vydzv

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 73:

Owa nynye Elzbyeta... tesch począla syna..., a temv yvsch yest szosty myeszyącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 50:

(attested in Masovia, Lesser Poland) emphasizes reaching a certain quantitative level; already; as much as, as many as

emphasizes reaching a certain quantitative level; already; as much as, as many as


już

Polish: już, juże (Middle Polish), uż (Malbork), juz (Lasovia), ju (Kuyavia, Central Greater Poland, Kalisz Voivodeship), juze (Western Lublin, Ponigwoda)

Silesian: już

Yusz glodem, yusz czasthym morem, yusz drapyeszthwem, yusz udrączenym, ... nye karz, boze!

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 138:

(repeated, hapax legomenon) used disjuntively; or... or


teraz

Polish: teraz, tera (dialectal)

Silesian: terŏz, teraz, tera, terŏ, terazy (Cieszyn)

Univerbation of ten + raz. First attested in the 15th century.

Teraz wszyscy *śpiewayym a panu Chrystusowi dziękuymy

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 76:

Oto teraz sen spuścił żonie twoje

1911 [15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 475:


rozumieć

zlw-opl-verb

rozumieć impf (perfective porozumieć or zrozumieć or urozumieć)

porozumieć (perfective)
zrozumieć (perfective)
urozumieć (perfective)
rozmieć (alternative)

Inherited from Proto-Slavic *orzuměti. By surface analysis, roz- + umieć. First attested in 1395.

Rzecli gednacze pana Hinczkoui: Mi ne roszumemi po nemeczszku

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

A iusz, crolowe, rozumeyce (intelligite), nauczce se, czso sødzice zemø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 10:

Rozumeycze temu (intelligite haec), gisz zapominacze boga

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 23:

Blogoslawoni, iensze rozume na potrzebuiøczego y vbogego (qui intelligit super egenum et pauperem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 1:

Alisz wnidø w swøtoscz boszø y rozumecz bødø w posladco[ch] gich (donec... intelligam in novissimis eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 17:

Rosvmal gesm (intellexi), esze kazanya twoya mysl moya gest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 99:

Napirsuecz tho vy macze rosumecz, yse ktoricz gest poczøtek gego svøtego miloserdza bil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 179a:

Othosz, mystrzv, barszo glupy, nye rosvmyesz o they kupy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 257:

+obj

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Masovia) to understand (to grasp a concept fully in one's mind) [with dative; or with na (+ accusative); or with w (+ locative)]

Ne wzgardzay prosbø moiø, rozumey mene y wisluszay me (intende mihi et exaudi me)!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 1:

(attested in Lesser Poland) to notice, to not overlook or neglect

Ktosz chcze przeto zbawon bycz, tako o troyczy rozvmey (ita de trinitate sentiat)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 26:

(attested in Lesser Poland) to consider, to see as, to be of the opinion, to think, to judge

Przes to sze rozumye (intelligitur) wyelyka myloszcz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 7:

(reflexive with się) to be had in mind, to be interpreted

Alye to pyczye nye rozvmye szye o iego svyąte krvy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 530:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to concern, to be about [with o (+ accusative)]

Magus... dicitur sapiens, et maxime, qui astrorum cursus sciens a nawyączey then, ysz sze na gwyasdach rosumye

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 265:

know one's way around
know one's way around

(reflexive with się) to know one's way around something, to know something very well [with na (+ locative)]


rozumieć

desc

Polish: rozumieć, rozmieć (Middle Polish)

Silesian: rozumieć

Iako ktho swyeczą przy zwadze w noczi zagassi, a za thym kogo vranyą, ma rannemv o rani bicz skazan, tho rozwmyecz, gdi nye wyedzą tego, yest gen go ranyl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 15:


przez

Polish: przez

Silesian: przez

Inherited from Proto-Slavic *perz. First attested in 1388.

Gensze przewodl lvd swoy przes pusczø (per desertum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 135, 16:

Przes gynszą drogą (per aliam viam Mat 2, 12) vroczyly szyą sa do krolyestwa svego

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 294:

Abi mu dwoye coni przeprawil przes przewosz

1959 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 678, Poznań:

O ctore kopanye y oranye przesz graniczą Jan... y Raczybor... na mya zalowali, thom ya nye oral v[o] gich, ale w swym

1885-2024 [1462], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 19:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) denotes movement from one side to the other, either on the surface or through the middle; physically or metaphorically across, through; along

Kthory s tobą zywye y kroluye... bog przesz wszythky wyeczne wyeky (per omnia saecula saeculorum)

1413–1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 263:

(attested in Lesser Poland) denotes lengths of time for

Navczczye nasz, gestly then powod doszycz vkazal... takym *thysz tramow y szkleppem (leg. z sklepem) gego w mvrze [j] oszyądzenym (leg. osadzenim) daleko przesz rok y dzyen (die et anno et multo diutius) przesze wszey odmowy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, pages 126-127:

(attested in Greater Poland) denotes a period occurring after something else after

*Jakom ia mam Micolayewy zastawą w dwdzestv (leg. w dwudziestu) cop przes thi na oui Godi

1950 [1429], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 353, Warsaw:

Svyathy Ieronym nalasl v zydovskych kxyągach pyecznasczye znamyon pyeczynasczye dnyow przed sadnym dnyem, alye yedenly po drugym ma przydz, czyly przestąpvyącz czasch albo przeze dny, albo dalyey (sed utrum continui futuri sint dies illi, an interpolatim), tego nye vymynyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 478:

A paklibi wol bodøczy bilbi od wczyorayszego dnya asz przes trzeczy dzen (ab heri et nudiustertius)..., wol kamyenym obrzuczon bødzye

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 21,29:

Gdy szyą od zbythkow czyelesthnych przesz czysthotą, per continenciam, powczyągamy

1882 [Post fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 273:

denotes intended recipient or goal aimed at; for

Adam mye w yeplcze vkuszyl, przetho przesz mya vmrzecz mvszyl

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 142:

Quia przes zapowecz pomloczyl pszenycza w gumne

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 203, Warsaw:

Pres ti dary milosc sina deuicego moze otrimach

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dr 3:

(attested in Lesser Poland) denotes an agent thanks to, due to

Ktoricz clouek thy to dary gest straczil, szukagsze gych mylosczyue..., a tako vøcz ge thy nadzesz presz svøthø spouecz a tesze pres dostognø pokuthø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(attested in Lesser Poland) denotes manner or adverbial use of a noun

Ty to sø kszyøszøta domow przesz czelyadz swø (per familias suas)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 14:

Ustawysz ludu granycze przez *okrøøk (per circuitum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 12:

Na tem *drogu bily czasky cztyrzy... y krøszky przez wsziczky (per singulos)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 20:

Nas... wybranich twych przykaszy *szawszky w czrzeedze vdarowacz presz Yesu Crista (per Christum dominum nostrum)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 55:

Eze Sulek przepraszal Groth trzemi grziwnami przes posla

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 99:

(attested in Greater Poland) denotes instrumentality through, by means of

Bo tu molwy o myloszyerdzyu, yez yest z wnętrza, a przes to sze rozumye wyelyka myloszcz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 118 arg. 7:

Jakom ya Philippowi kmecziewi... rol v ozimynie przesz Philippą podoranych nye zaoral gwalthem

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 53:

(attested in Masovia) used in passive constructions by

Szeczdzesyøci (sc. lat) a przes to samyecz (sexagenarius et ultra masculus) da pyøcznaczcze rvblow, a zona dzesyøøcz

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 7:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Pothem przyszedl ten, czso... swego dlusznyką gymyenye zapowyedzal,... przesz gayony szand (in iudicium banitum, OrtMac 106: przed gaynym sządem) a rzekl

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 78, 2:

denotes a time Earlier than something before


przez

Polish: przez

From przez, due to confusion with the rhyming preposition bez. The two words were and are used interchangeably in various dialects, and in Old Polish przez nearly replaced bez around the 14th-15th century. However, in the written language the earlier distinction ultimately prevailed. First attested in 1388.

Dzedzina odvmarta uel pvsczina przez dzedzicza

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 5:

Iz iesc.... taco smerne narodene sina bozego, ienze prez pocøthka s bogem occem jesc croleual

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 36:

(attested in Lesser Poland) used adverbially

Ize przes czazu wyszla, a ya gey nicz ne *wsyal

1958 [1395], “Nieznane czternastowieczne roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich krakowskich [Unknown fourteenth-century Polish oaths from court records of Krakow landowners]”, in Zbigniew Perzanowski, Mieczysław Karaś, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego [Scientific Journals of the Jagiellonian University], volume I, Krakow, page 242:

denotes a time earlier than something before

By bog ne podpomogl me, przes mala (paulo minus) przebiwalabi bila w pekle dusza moia

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 17:

(attested in Lesser Poland) nearly, almost

Gdiscy svøthy Gan gestcy on bil stho lath pres gednego latha star

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181a:

Jaco Wanczenecz wszal Marczinoui scztirzi clody sledzi przes praua

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 42, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes action against something against

Sbygesz wszistko w nyem, czosz bødze plodv samczowego, myeczem, przesz zon y przes mlodzenczow (absque mulieribus et infantibus)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 14:

denotes exclusion besides, excluding, but


jechać

zlw-opl-verb

jechać impf (determinate, indeterminate jeździć)

jeździć (indeterminate)
jachać (alternative)

desc

Polish: jechać, jachać (Middle Polish, Central Greater Poland, Kalisz Voivodeship, Near Masovian, Far Masovian, Masovian Voivodeship, Western Lublin, Eastern Lublin, Lublin Voivodeship)

Silesian: jechać

Inherited from Proto-Slavic *jě̀xati. First attested in the 14th century.

Jacom swemv sinowy ne kazal jechacz ani s mim wedzenim ne brano Wancowich kmeczi

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 60:

Isesm poslem bil ot Pyotra do Jacusza a do Thomi, isby geli do Kosczana na fsdane

1887, 1889 [1391], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 988, Poznań:

Mamly gechacz (ire debemus) do Ramot Galaat boiowacz?

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 15:

to go; to ride; to take; to drive (to commute by vehicle) [with infinitive ‘to do what’]

Czo ranyl Jacusz Martinum, to vczynil, ysz yachal na gego dobro y bral moczø gego bidlo

1887, 1889 [1389], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 517, Poznań:

Jako Passzek gyal na mø dzedzinø szamoczwart gwaltem

1887, 1889 [1393], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1556, Poznań:


prawo

Polish: prawo

Silesian: prawo

Inherited from Proto-Slavic *pravo. By surface analysis, prawy + -o. First attested in the 14th century.

law (group or system of legally binding norms)

law determining course action between a peasant and a lord

right (legal, just or moral entitlement)

jurisdiction (material, personal or territorial scope of the court)

duty or obligation resulting from a legal decision


robić

Polish: robić

Silesian: robić

Inherited from Proto-Slavic *orbiti. First attested in the 14th century.

Yaco v mne ne robyl Thomek sznopa ratayskego

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1609, Płońsk:

Jaco ia o tha krywda oth *pyskupa *wstol, esz my kaszal wyszey szecz dny robic, nysze bil wynowath y robilem ge

1879 [1430], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXI:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) to work, to labor

Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

Sed te mea uxor [mea] covenerit precio vlg. hwstanowyla do thego dna s mytha robycz

1921 [1434], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 76:

Zadny thowarzis aby nye sromoczil swego mystrza, v kthorego 'roby

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 58:

(attested in Masovia) to be employed somewhere

to work, to labor
to be employed somewhere

Dalem wam zemyø, w nyeyzescye nye robili (in qua non laborastis), y myasta, gichzescye nye dzalali

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 24,13:

A pelnø miszø nadroby, yako on, czszo motykø roby

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 31:

Jacom ya nye robil na Janowich konyech silø... Canimir nye robil na Janowich konyech silø

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 480, Warsaw:

Syosthry... brzemyenne... nye mayą robiczi cziązko roboth thych czyelesthnych (ab exactione qualibet corporali... potuerint... abstinere)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:

Po drodze ydączy, Marya barzo vyelye robyla (laboravit), a rzatko kyedy vszyadla na osla, aby sobye odpoczynela

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 118:

Ktore stoli Pabian robil *Stanislaowi, thi sø przi Pabyiane

1895 [1419], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 45:

Iaco prave Iaracz ne mal g themu situ niczs ani na ne robil, nisli ('ale') Stachni czeczy

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 96:

Ten dlug[…], o ktorisz Marczin (sc. aurifaber) s Posznanya byl poszwal paną Mycolaya... temu szą trzi lata mynaly, a potem v nyego pąn Mycolay nycz nye robyl po trzech leczech

1959 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1297, Poznań:

(attested in Greater Poland) to order (to request some product or service)

Jako czszo yest Barthlomey robil, tho sz Yanowø wolø robil, szwe zytho woszø sz Wochowa

1876-1929 [1411], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 213:

Robczye temy pyenyądzmy, asczy szye vrocze (negotiamini, dum venio Luc 19, 13)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 407:

Y robicz bødze (laborabit, Puł: vszylowacz będze) na weky

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 8:

Nalazvyą szą nyegini, gisz okrasamy vymyslonymy myarthwe a dokonane rzeczi robyą szą wsdrvszycz (molliuntur refricare

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 38:

(sometimes reflexive with się, attested in Lesser Poland, Masovia) to try, to attempt


piękny

Polish: piękny, piekny (Przemyśl, Biecz)

Silesian: piykny

Inherited from Proto-Slavic *pěknъ. The secondary nasalization of piekny > piękny results from the suffix -ny. First attested in the beginning of the 15th century.

etydate

F temcy tho *okrodze gest bila dzeuicza barszo pøkna szedzala a dzeczøthko pøkne gestcy ona na sfv *roku bila noszyla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

(attested in Lesser Poland) beautiful (possessing beauty)


morze

Polish: morze

Silesian: morze

Inherited from Proto-Slavic *moře. First attested in the 14th century.

Postaui prauø nogø na mory

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 17:

Bily szø sesly do padola lesznego, ges to gest morze solne (mare salis)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 3:

(attested in Lesser Poland) sea; lake (large body of water)