chwała

Polish: chwała

Silesian: chwoła

Inherited from Proto-Slavic *xvālà. First attested in the 14th century.

Sdrowa bandz, krolyewno nyebyeszka..., sdrowa bandz, chwalo luczka

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 32:

Maria,... thy yesz chwala Jerusalyem

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 43:

O krolyv schytkey chvaly..., kakosz thy posromoczon... O, vschytko stvorzenye bądz tobye zalostne, yze chvalą nyebyeską tako pomyathayą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 804:

marna, prozna, świecka chwała

Wye[l]kyey faly famosus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

Na pomsta zle czynączim, na chwala dobrich

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

A tako szam w szobye telko tego chwala

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

Chwaly a chelpy […] na vkazanye wyelkoszczy szwyatha a moczy rzymskyey propter gloriam et iactanciam uel ad ostendendam orbis magnificenciam et potenciam Romanorum

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 254:

In honore [w] chwale

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 274:

Szwąthemv Allexemv... nyelvba mv phala byla

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 148:

Pobyw y wzmoglesz syo nad Edomskimy y podnyozlo syø syerce twe, myey dosycz na swey chwale a syedzi w twem domv

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 10:

Otpocznyenye a spelnenye fali quies et consumacio glorie

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 320v:

Odzienye chwaly stola glorie

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 80:

Barzo wyelka *walą gloria

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 289:

Ze zlego doradzenya rada nyeprzyazny przyczyna pochodzy, a z dobrey rady rzadko chwala bywa

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

Gloria chwala

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 58r:

Z ust dzeczskich y ssøcych swirzchowal ies chwalø prze neprziiacz[e]le twoie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 8, 3:

Powadaiøcz chwali gospodnowi y czcy iego, y dziwi iego, iesz vczinil

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 5:

Kto molwycz bødze moczy gospodnowy, vslyszany vczyny wszytki chwaly yego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 2:

O yey fąle powyadaymy famam suam recitamus

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

Day nam, panno, szpomozeny, day nam phaly vyszlawyeny krolya pan[n]a nassego

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 74:

Pomoszy my tho dzalo szloszycz, bych gye mogl pylnye vyloszycz kv thwey phalye *roszmnoszenye

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 5:

Panye boze..., przysthany ku sluzbye moyey, kthora bandzie ku chwalye twoyey

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 64b:

Odnyeszcze wrota, kząszęta, wassza y poddzwygnyczye szye wrota wyekuya a wnydzye krol chwaly

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 23, 7:

Xps stworzyl nas y mamy yemu... spyewacz psalm we spowyedzy chwaly y grzechow

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 99 arg.:

Jesus... w stadle męskiem rósł we cnotach a w dobrych obyczajoch, w chwale i w sławie boga wszechmogącego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 143:

Baranek boży przez zakału s wieliką chwałą albo sławą przyjął na sie grzechy świeckie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 802:

Ta sloua pise suøti Lucas na cesch y na falø godom nyneysim

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 2:

Gego oczecz svøthemu Ganu na czescz y na chfalø gestcy mu on kosczol vmuroual byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 184a:

Kv phalye wszechmogąnczego boga... vmislylysmi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

Ku chwale wschechmogąnczego... vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 106:

My przyszagami bogu, ysze chczem prawdą mowycz ku chwale bosze tako ybogemu jaco bogatemu

1915 [XV p. post.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 539:

Then, kthory thą pyosznką yesth zlozyl, ku czczy, chwale thwey, Chryste, gyą wylozyl

1853 [XV ex.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 141:

Pres to, isbichom ne patrzyly marne chualy tego to swatha

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14a:

A eze tho mylossyerdze, sye nye biwa czisto ot marney fali, a prosczye prze bog a ku boszey fale, tegda gest darmo

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:

A *eczbi snacz rzekl: kto tho moze vczinycz albo myecz, abi slischącz swoyą sromotą, wydzącz swoyą zaloscz a yą czirpyącz nye telko syą nye wyesselil, ale boday sczirpyal a zamilczal? Temu otmawya s[więty] Ieronim, eze zadni, gen ma w schobye falą marną na czemcole, tego nye telko nye vczinycz, ale y czirpycz nye moze

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Gelecole kto wyessyeli syą a cocha w marney fale, tele tesze y smącza syą a sroma [s]yą prze ganyenye

Richli a nyechwalebny yest vczinek, *rabotha vel vszilnoscz ku marney chwale quia violentus et inglorius actus est laudacionis conatus

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Marna ffala inanis gloria

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page gl. 63:

Proszna fala cenodoxia

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

Nye bvdzmi prozney chwali zadąyaczy

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

Ludze... myeli bicz silno falą swyeczską vyączy

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 248:

(attested in Silesia, Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) glory (honor, admiration, or distinction accorded by common consent to a person or thing; high reputation; renown; sometimes as as a feature belonging to God and the saints in religious worship)

attested in Silesia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Silesia; Lesser Poland; Greater Poland

Kto sząda a schuka fali na nyebye, tenczy syą nye bogi sromoti na zyemi

Bandą se weszelicz szwiancz[i] w chwale

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 14a:

Mnye ... thrwayacza w chwala przywyedz

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 153:

O panye Jezu Kriszczye, ... raczy dvszą moyą od sządv zaszlvzonego vybavycz, a do chwali twoyey domyeszczycz

1882 [XV ex.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 290:

Mir na ziemi a chwała na niebiesiech

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 447:

Krol wyeczney faly

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 352:

Aby przesz tho, czo pyszano yest, vczylybysmy szę cyrpyecz za blysnye w nadzey vyeczney chwali ita speremus gloriam, quam Cristus accepit

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 50:

O chwala wyeczna wnątrz wzdycha albo zwnatrz propter expectacionem future gloriae

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 97:

Jezu Criste, krolu wieczney chwali

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 21b:

Raczyla szobye vchowacz y yproszycz chwala vyeczna

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 163:

In illo tempore cum appropinquauit Ihus Iherusalem, plurima autem turba […] o phala nebeska, o spaszene... hoc ewangelium legitur in missa

1915 [XIV ex.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 520:

Kaszdi taky nye chcze any mosze thu myecz vczyechi *swyey ządayącz nyebyeskye podluc bogaczstwa a chfali nyebyeskye

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 236:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Southern Borderlands, Christianity) bliss (eternal happiness as a reward for a godly life)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

bliss (eternal happiness as a reward for a godly life)

V czebe chwala moia w kosczele welikem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 27:

Chwalicz bødø gospodna w kaszdy czas, weszdi chwala iego w usczech mogich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 33, 1:

Oferuy bogu offerø chwali

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 15:

Welicz gi bødø w chwale

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 35:

Napelnona bødzcze vsta moia chwali twey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 10, 9:

Bosze chawly moyey ne mylczy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 108, 1:

Mocz moya y chwala moya pan

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 117, 14:

Prze Ihesu Crista... gest tobye bogu oczczu wszechmogączemu w gednosczy ducha swąthego welka czescz y chwala

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

Iesu Criste crolu, racz przyyanczi naszø chwalø

1874-1891 [1424], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 225:

Fala preconium

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Oferuycye panu obyati y chwali w domv bozem

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 31:

Cherubyn tez y seraphyn swiati wolaiø... rzekø: Cziebie dostoyna yest chwala y czescz, Gospodnye!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 123r:

We mnye sø, boze, obyetnycze twoye, yes wroczę, chwaly tobye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 55, 12:

Gotowo szyercze moye, boze,... pyacz będę y psalm mowycz. Wstayn, chwalo moya, wstayn z oltarzu y gęszly

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 56, 11:

Xpus... w krasę wstanya z martwych oblyekl szye, w chwalę pyenya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 92 arg.:

Glos... ku chwale bozey wzywayøczy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 104 arg.:

Glos apostolsky ku poganom wszystky pogany ku chwalye bozey napomynayøcz w personye męczennykow molwy

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 116 arg.:

O apostoloch molwy napomynayøcz nas ku chwalye bozey

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 144 arg.:

Apostoli czerkew ponøkayø ku chwalye, za oddanye yey myloszcz bozø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 147 arg.:

Apostolowe nebeske y take zyemske ku bozey chwale wzywayø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 148 arg.:

Dostalasz tham yyelyey chwaly myedzy yego apostoly

1880-1894 [XV p. post.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 147:

Ihu Xpe krolu, racz przygączy nasze chwaly

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 226:

Zastępy aniołow... poczęli chwalić boga... rzekąc: Chwała bogu na wysokości.., Tako są wstąpili na niebo s pienim i z chwałą boską

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 68:

Movyly, by szye on krolyem czynyl... A temv snadz pochvat ymyely z ooney chvaly dzyeczynney, ktorą y chvalyly v kvyethna *nądzyelyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 778:

Chwala y welykoscz dzalo yego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 110, 3:

Speywaycze panv w chwale

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 146, 7:

Chwala gego na nebe y na szemy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 148, 13:

Bog nyebyosa vczinyl, chwaa wyelebnoscz przed nym

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 27:

Chwala y krasa przed nym

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 95, 6:

Chwalę y krasę oblyekl yes sze

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 103, 2:

Czebe slusza chwala, bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 64, 1:

Trzemy iego we chwale

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 99, 4:

W chualach in ympnis

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 302:

V chvalach in himnis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

Poczynayo szye kszyęgy glosznych chwal albo samorzecznych proroka Dawyda krolya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 1 arg:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, religion) praise (solemn expression of appreciation, the words of a song expressing appreciation)

praise (solemn expression of appreciation, the words of a song expressing appreciation)

Boza phala dostoynye szą konacz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Ymam przikazacz synom twim..., abi ostrzegaly chwali bozey a czynyly prawdø y mylosyerdze

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 19:

A bødzeczye myecz dzen ten to w pamyøczy, a bødzeczye gy slawycz gody panu w waszich rodzech chwalø wyecznø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 14:

Twogim nas, prosimi, panie, napeln myloserdzim, abi przes wszitek ten dzen weszelacz se w twogich chwalach vstawicznem luboualibiszmy

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 12a:

Przez thy wszysthky radosczy, yesz czy napomyna czerkyew szwyatha w szwogych chwalach, pokazy my... vczyecha dvschy mey

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 67:

Proscye boga... doslvchawszy do kończą tey to bozey chvaly

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 150:

Chuala bøcz bogu

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

Chwala wszem swøtym gego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 148, 14:

Ihu Xpe..., thobye chwala przes przestanya

1874-1891 [c. 1440], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 220:

Chwala mylemv bogu... na wyeky wyekom

1901 [XV med.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 428:

Ffala bogu na wischocosczy

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 243:

Chwala thobye, gospodzyne

1874-1891 [1455-1460], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 110:

Amen, a chwala bødz bogu

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 36:

Pyszma dokonal, gloszem wyelkym zawolal: Chwala bogu

1877-1881 [1464], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 783:

Chwala oczczu y szynu, y duchu szwiątemu, iako byla sz poczathka, y nynye zawzdy, y na wiek wiekom

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 1a:

Racz bycz bogv chvala albo chvala bogv, chvala bądzi bogu

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 711:

Chwala bącz bogv szywemv, thobye szynv yedynemv, mylemv dvchv szwyathemv, bogv w troyczy yedynemy

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 98:

Chvala na vysokosczy bogv

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 292:

Naszwyathszemv bosthwv... b[ądź] vyeczna chwala od wszythk[iego] sthworzenya

1902-2024 [c. 1500], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 305:

Rzysza angelszka spyewala...: Chwala bogu bącz na nyebye

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 67:

Prze Ihesu Crista... gest tobye bogu oczczu wszechmogączemu w gednosczy ducha swąthego welka czescz y chwala

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

Tobye oczcze nyebyeszky bącz czescz, chvala sz dvchem szvyathym

1853 [XV med.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 91:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) devotion [with dative]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Ani Salomon we *wszytkiem swojej chwale był kiedy odzian jako... lilija

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 281:

Spewaycze bogu wszelika zema, psalm mowcze ymenu iego, day[cze] slawø chwale *eius

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 1:

*Przistopmy s warøø prz[e]d tron faly s[więtej, prosimy, aby nam] od nego bylo uczeszene i vszmerzene

1922 [XIV ex.], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:

[Boze], przykaszy thy [dary] przenyescz przed oblycznosczą boszkey fali [thwey]

1413-1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 262:

Dayemi swathley chwale thwey albo szwyathlemu wyelmoschthw sz thwich darow y dawanya obyathø czystø

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 315:

Rzecz, ktorøsz to przykazal bog, vczynczye, a syawy syø wam chwala gego

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 6:

Gdisz zwola wszitko pospolstwo a kamyenim chczøøcz ge obrzvczicz, zayavila syø gim phala boza na[d] strzechø stanv zaslvbyenya

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 10:

A vydzyelysmy chvalą yego, chvalą yakoby yedynego od oycza pelnego lasky y prawdy

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 285:

Thąn vdzyalal począthek znamyon Ihus w Chanye Galylyeyskyey y obyavyl chvalą svoya

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 303:

Syn człowieczy ma przydź s chwałą ojca swego, swoimi anioły

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 365:

Tedy uźrą syna człowieczego idącego w obłoce z mocą a s chwałą wieliką

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 483:

Vzryczye syna czlovyeczego szyedzączego na pravyczy v boga oycza vschechmogączego, ymayącz moczy chvalą, y opravą vschego szvyatha

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 718:

(attested in Lesser Poland, Masovia) majesty (demeanor that commands recognition, sometimes of God)

majesty (demeanor that commands recognition, sometimes of God)

Sdzalaly sø gemu gymyø Babel, przeto yze gest tu poganyl chwalø wszey zemye

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 9:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


przemówienie

Polish: przemówienie

/pr̝ɛmɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Indo-European *per-
Proto-Slavic *per-
Proto-Indo-European *per-
Proto-Indo-European *pró
Proto-Indo-European *pro-
Proto-Slavic *pro-
Old Polish prze-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish przemówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish przemówienie
From przemówić + -enie. First attested in c. 1415.

etymon

Ja gresni czlowek *kaio se... grzechow, czom se gich dopusczil... przemowenym

c. 1415, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 2:

Przemowyenye propiciaciones (consurget rex impudens facie et intelligens propositiones Dan 8, 23)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:


cholewa

Polish: cholewa

Silesian: cholewa

Inherited from Proto-Slavic *xoľeva. First attested in the 15th century.

Chole[wa] solea

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 8:

(hapax legomenon) sole (primitive foot covering)


stanowisko

Polish: stanowisko

From stanowić + -isko. First attested in the fifteenth century.

Thabernaculum vlg. *stamowisko

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 355:


wymawiać

wymówić (perfective)
wymałwiać (alternative)

Polish: wymawiać

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish wymawiać
From wy- + mawiać. First attested in 1403.

Gdy szye maya poyacz, tedy yey... przed dobrymy ludzmy wyano daye, wymawyayacz, czo ona ma myecz po yego szmyerczy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 115:

(attested in Greater Poland) to express verbally

Kedy pan Poznansky zastawyal Strycowo... panu Januszewy..., tedy ne wymawal, aby ktory kmecz myal wolą, ale ge sastawil ze wsytkim prawem

1967 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 866, Kościan:

Vymavyayacz prąvo gynne salvo iure alieno ca

1908 [-], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 125:

(attested in Greater Poland) to exclude from an agreement

Ktho szye wymawya *vupyczya (qui se ebrium verbis excusat), then szye szam szhoczy (leg. soczy 'obwinia')

1874-1891 [Fifteeneth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Nye yesthly kthori czlowyek... dokonan, aby byl wyleganyecz, czosz gemv tho wymawyano (vituperat aliquis... ipsius nationem), poko byl zyw

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 30, 1:

Ysz Bodzata ne vimaval[al] na Jaszcu dw (leg. dwu) czasczu Syrnik ot mnichow viprawicz

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 103, Gniezno:

(attested in Greater Poland) to give or get a promise


wymówić

wymawiać (imperfective)
wymołwić (alternative)

Polish: wymówić

Silesian: wymōwić

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
From wy- + mówić. First attested in 1401.

Thy szlowa, kthorem wymowyl, wzyalem ye szwyathey (leg. z świętej) ewangelyyey

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 391:

Iaco kedi Jandrzich przedal Ozepowi dzedzinø a ne wimowil parow, czso ge Ozep oszal w osziminach

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 516, Poznań:

Acz sobie wymowy (Sul 32: gdi... wymową przilozy) ktorą przyczyną (si condicionem creditor apposuerit) przy zastawie malego abo wielikyego gymyenya

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 20:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to exclude from an agreement

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Myey mye wymowyona v Krystha, szyna thwego, bo szye barso yego gnyew (leg. gniewu) boya

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 176:

Acz przezpravnye szye zazzemy na thego czlovyeka a nye bądzyely nyektora nyepravdzyva nad nym przyczyna, kto nass z tego grzecha vymovy?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 583:

Bo myly Cristus sylno laczno szye mogl vymovycz vschytkym tym pomovam

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 772:

+obj

z (+ genitive) ‘from what’; with dative ‘what’

to justify; to excuse [with z (+ genitive) ‘from what’; or with dative ‘what’]

Ten, czo ge (sc. jimienie) kupyl, mvszylby mv go stapycz (leg. zstępić) za wymowyone pyenadze

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 81, 3:

Exprobrare nalayacz, zeszromoczycz, vymovycz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 126:

(attested in Greater Poland) to reproach; to upbraid


przypuszczać

zlw-opl-verb

przypuszczać impf (perfective przypuścić)

Polish: przypuszczać

Silesian: przipuszczać

From przy- + puszczać. First attested in 1470.

Martinus Clementem fratrem suum admittit al. przypuscza perpetue tenere medietatem sui molendini

1868 [1470], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 337:


karczma

Iaco Woyass cupil v podsanthka cu soltisstw dwa srzeba i kwartø, i dwa ogrodi, i kaczmø

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 64:

(attested in Greater Poland) inn, tavern


rodzić

Polish: rodzić

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *rádīˀtei
Proto-Slavic *rodìti
Old Polish rodzić
Inherited from Proto-Slavic *rodìti. First attested in the 14th century.

etymon

Taakesz malzenstwo rodzy dzewycze, a teesz malzenstwo skazy dzewicze

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Svøty Gan gestcy szø on bil rodzon[y]m szynem panne Marie vcinil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181a:

Gdisz rane owce poczynali kotni bicz, tedi Iacob kladl prøczye w zlobi przed oczy owczam, abi wzglødayøcz na to prøczye poczynali rodzycz plod

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 41:

(attested in Lesser Poland) to give birth, to bear (to produce a child, offspring)

Pozegnanye obdzerszisz, abi sinowye, gysz od was poydø, rodzily syø zdrowy

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 21:

Wszitko, czosz syø rodzi, da wam pokarm

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 7:

(reflexive with się) to be born (of a child, to be brought into the world)

Jsze Wischota... ne vrabyl czterdzeysczy dambow szolacz rodzaczich

1959 [1437], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1484, Poznań:

Bocz vam povyedam, yzecz nye bądą pycz s tego rodzaya maczycznego, czvsch tego vyna, ktore szye rodzy z maczycze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 530:

Przekløta szemya w twem vczynyenyu, ... tarnye a glog bødze rodzycz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 18:

Okolo wszytkyey szemye Eyulat, tu gdzesz szø zloto rodzy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

[G]lans […] fructus est cuiusdam arboris... Inde glandifera dabye czo rodzy

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 95vb:

(attested in Greater Poland) to bring forth; to bear fruit (to cause or be productive)

Geno dobre drugye rodzi, yaco y grzech geden w drugy wwodzi

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 239:

Item Maria dicitur, quia stella maris, quia vita ista superfluit popliva, aby sza rodzyly nasze wczy[n]ky kv sbawyenyw

1902-2024 [XV med.], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 308:

Zyw bil Sale trzysta a trzi lata a rodzyl syni y dzewky

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 15:


chełpić

Polish: chełpić

Inherited from Proto-Slavic *xъlpiti. By surface analysis, chełpa + -ić. First attested in 1436.

Chelpiącza turgida

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

Chelpysz syø, yszesz pobyl Ydumske, a przeto podnyoslo syø syerce twe w pichø

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 19:

Boze..., wezrzi na gich pichø... a vkasz, yze... *tyste, gisz w syø vfaiø a w swey syle syø chelpyø, ponyzasz

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 15:

Slavycz szya, chel[i]pycz insolescere

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

Chelpi szą inflatur

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

Effabuntur, id est cogitaciones prauas efferent vlg. chelbicz szye bandą

1874-1891 [1471], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 379:

Chelpy iactat

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page gl. 64:

Iactare id est arrogare werffen oder berumen rzvczacz chelpycz szyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 62r:

Mnostwem bogacztw swych szye chelpyø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 48, 6:

+obj

(reflexive with się, attested in Lesser Poland, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) to boast, to brag, to vaunt [with instrumental; or with w (+ locative)]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


występować

Polish: występować

Silesian: wystympować

From występić + -ować. First attested in 1425. Compare Old Czech vystupovati and Old Slovak vystupovať.

Ize braczya nye mayą... *vystopovaczi zs tego braczthva, alye w nyem mayą thrvaczi (de non recedendo ab hac fraternitate)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 708:

(attested in Lesser Poland) to break off ties with something, to leave a community


apostoł

zlw-opl-noun

apostoł m pers (related adjective apostolski or apostołów)

apostolski (adjective)
apostołów (adjective)

desc

Polish: apostoł, aposztoł (Middle Polish), apostół (Masuria, Ostróda, Warmia)

Silesian: apostōł, aposztōł

Borrowed from Old Czech apoštol. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Yaco mowy s[więty] P[aweł] apostol

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Na swyantho swyanthego Iacuba apostola

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 91:

Patrz na Pyotra apostola

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 241:

Tako ta ista dwa apostoły... naleźli wszytko (hi duo discipuli... cuncta reppererunt)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 527:

Xpt mily o dwcz on apostolu movy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

Svączy appostoli szøcz oni tho byly czynily

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172b:

Pamyøcz czczącz... blogoslawyonych apostolow (memoriam venerantes... beatorum apostolorum)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 53:

Panye..., yenszesz rzekl apostolom twim: Pokoy moy davam vam (domine..., qui dixisti apostolis tuis: Pacem do vobis)

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 263:

Xt mily gest on swe swøthe appostoli... nauczal byl

Blogoslawieny apostolowie, Simunye y Tadeussv

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 51b:

Towariszstwo dacz raczy ss twoymy swątimi apostoli y mączenniky (cum tuis sanctis apostolis et martyribus)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 62:

O apostoloch

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 120 arg:

(Christianity, attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) Apostle

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland


cięciwa

Polish: cięciwa

Inherited from Proto-Slavic *tętivà. First attested in c. 1428.

Czenczywa pensum

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 496:

Zona balistę vlg. czaczywa

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XIV:

Czyaczyva tentile

1874-1891 [XV], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, Pniewy, page 284:

Amentum czyaczyvą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 9r:

Cristus... by mogł wszytkę waszę broń zetrzeć, jako uczynił wojsce syrskiej, iże wszyćki cięciwy ich łęczysk na jeden czas robacy zgryźli

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 629:

(attested in Masovia, Greater Poland) bowstring (cord made of twisted plant fibers or animal tendons used to throw arrows from a bow or bolts from a crossbow)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland


kłoda

Polish: kłoda

Inherited from Proto-Slavic *kòlda. Doublet of kłada, a borrowed form.

Quod in meo est predictus riuulus Vodinka et tenco vlg. po *szosnowo klodø

1879 [1409], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 341:

Ot klodi ante portam Vroniczensem

1892 [1496], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 421:

(attested in Masovia, Greater Poland) log (trunk of a tree cleared of branches)

Dobeslaw ne gimowal samoszost Staszka ani go do clodi powodzil

1887, 1889 [1396], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 498, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Abi gy wsadzil w klodø a w cyemnyczø (ut mittas eum in nervum et in carcerem)

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 26:

(attested in Greater Poland) stocks, fetters (chains with holes for closing a prisoner's legs)

Meysuna... obligavit [se] solvere septem tunnas kloth vlg. de cimento

1920 [1426], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 2015, Zakroczym:

Receptis... octo vasis vlg. clody mellis

1912-1930 [1429], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume VI, page 13:

Yacom ya ne wszanl clody manka

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 490, Płońsk:

Gwalth[em nie wziął] ossmyh kloth soly (VIII tunnarum salis)

1950 [1473], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1423, Warsaw:

Wanczenecz wszal Marczinoui scztirzi clody sledzi przes praua

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 42, Poznań:

(attested in Masovia, Greater Poland) hollowed trunk (type of barrel; measure of fluids, grain, salt and fish)

Volumus eciam, quod nullus ipsum abbatem et fratres in venacione, que kloda vlg. dicitur, impedire presumat

1853 [1324], Antoni Muczkowski, Leon Ryszczewski, editors, Codex diplomaticus Poloniae [Diplomatic code of Poland], volume I, page 188:

Volumus eciam, quod nullus ipsum abbatem et fratres in venacione, que kłoda vlg. dicitur, impedire presumat


bóść

Polish: bóść

Silesian: bōś, bōść

Inherited from Proto-Slavic *bostì. First attested in c. 1455.

A paklibi wol bodøczy bilbi od wczyorayszego dnya asz przes trzeczy dzen..., wol kamyenym obrzuczon bødzye

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 29:

Obyema rogoma bodzye

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 13:

Babo bik bodze

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 404:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) to gore, to ram (to hit with horns)


-acz

Polish: -acz

Silesian: -ŏcz

Etymology tree
Proto-Slavic *-ačь
Old Polish -acz
Inherited from Proto-Slavic *-ačь.


wzgląd

Polish: wzgląd

Silesian: wzglōnd

Inherited from Proto-Slavic *vъzględъ. By surface analysis, deverbal from względać. First attested in the 15th century.

surf

Sedile sibi constituebat (sc. angelus) ibi, formaque fulgurei terroris, gl. aspectus fulminee horribilitatis wszgląth straszlyvego lyskanya, erat faciei

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

(attested in Sieradz-Łęczyca) appearance, look, form

Cum fame tue titulos deflorando de te perversorum oblatrat detractio, vite tue tibi propone speculum, wszgląd, et mentem tuam interroga

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(attested in Sieradz-Łęczyca) image, likeness

Nyechay bandzye wzglad moy na czyą, pana mego, yako wyernoscz y pylnoscz szlugy kozdego (Psal 122, 2)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 91b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) regard, view (way of interacting or relating to someone, way of looking)

Myecz wsglad respicere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 127:

Respicere id est iterum videre ansehen myecz wsglad

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 115v:

(attested in Greater Poland) regard (keeping someone in mind)

Od nepodobnego wszgląda ab illicitis visionibus

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 571:

Collegit (sc. pictor) septem virgines formosas in exemplar na wszglądi

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) model, example


badać

Polish: badać

Silesian: badać

Inherited from Proto-Slavic *bādàti with a semantic shift of to prick or prod often > to test, to examine, to find out about by touching. By surface analysis, bóść + -ać. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Gdyby kto zabyth a nye wiedzano by, kto gy zabyl, tedy... przyaczele mayą badacz wynowatego, podlug prawa mayą pozyskowacz (consanguinei et proximiores culpabilem inquirentes, causam, dum poterint, prosequantur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 31:

(attested in Lesser Poland) to look for, to seek

Sządzącemv potrzebno gest wszego szą badacz (iudicantem oportet cuncta rimari)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 32:

Vczinisz przespech prawemu, badaiø sercza y *pocrotky (scrutans corda et renes)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 10:

(attested in Lesser Poland) to consider, to ponder

Videns enim deus humanum genus perisse per peccatum et dure dyaboli oppressioni subiacere, motus in suo consistorio... diutius cunctando badagøcz de liberacione humani generis, habuit duas *consiliaritrices

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 52a:

(attested in Lesser Poland, reflexive with się) to ask, to find out

Stoy, Balakv, a baday syø (sta Balac et ausculta), slisz synv Zeforow

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 18:

Scrutari id est inquirere inuestigare erforschen bądacz szya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122r:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to explore, to learn about thoroughly


treść

Polish: treść

Trescz arundo

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 110:

Pobyge pan bog dom israhelski, iako syø rusza trescz (arundo) w wodze

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 15:

Phragmites australis
Phragmites australis#Translingual

Quasi de canna, gl. de fistula sz trzczy, tum sibilat invida sanna gwyszdze ganyepnym podrzesznanym

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

(attested in Lesser Poland) reed (object for various purposes made of a reed stalk or one of which it is a part)

Azarcha sicawka al. trescz

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2114:

Iøzik moy trescz pisarzowa (calamus scribae) richlo piszøczego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 2:


cudny

zlw-opl-adj

cudny (comparative cudniejszy, superlative nacudniejszy, derived adverb cudnie)

cudniejszy (comparative)
nacudniejszy (superlative)
czudny (alternative)

Polish: cudny

Silesian: cudny

Inherited from Proto-Slavic *čudьnъ with Masuration. By surface analysis, cudo + -ny. First attested in the 15th century.

Czudna mowa lepor

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

Panna czudna

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:

Zophiczka czudna

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXXIII, page 180:

Flos pretendit decorem apparencie vydzy scha czudny na wsrok, modice tamen est existencie

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 153:

Czvdna speciosa sponsa

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 273:

Wszemv szvyathu badze radoscz, gdy przydze then vyelebny goscz, panna vyelmy czvdna

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 211:

Czudna pulchra

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 93r:

Naczudney[szø] speciosissimam

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 415v:

Cuudni id est pulcer

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 407:

Czudnego elegant! id est yenusto

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 56:

O Anno swyatha, drzewo barzo roszkoszne, roszczka czudna z szyebye wypusczayacze!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 60a::

Sdrowa bandz Maria..., yazesz nad szlonycze y nad myeszyacz czydnyeyscha!

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 28:

Radvy szye, perszono naczvdnyeyscha!

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 49:

Yako *czvdn[y]e yest poscze thvoye w obvczv quam pulcri sunt gressus tui in calciamentis!

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 760:

Bog Anną schwąthą poczyeschyl..., gdy... czudną panną porodzyla

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 103:

Nye wybyeray, yvnochv, ywnochy z czwdnyma oczyma, alye szlwchay, yestly dobra yesth, czychyma wchoma

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 145:

Speciosus […] id est formosus pulcer schone czvdny

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 128r:

Farrao, krol, vydzenye myal, gdy szyethm klozow czudnych vydzyal

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 9:

Cyalo myal szyrokye..., nye smarsczone, alye okragle a vyelmy czvdne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 150:

Moy namyleyschy, nade wszythky gyne w navkach *nauczonye, [w] przyrodzenyv czvdne, mocznye, mądrze y thesch wymownye nawybornyeyschy

1915 [1447-1462], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 544:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) beautiful

Czvdnymy nectareis

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

*Noczudnyeyschego tenerrimum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 9:

Na pamyęczy myey wszytky obyety twoye y obyeta twoya czudna bødz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 19, 3:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) perfect; wonderful


włosienica

Polish: włosienica

From włosiany + -ica. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Thy, dzyevko luda mego, opaschy szye ve vloszyenycza, czvsch zglem vloszyanym (accingere cilicio Jer 6, 26)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 736:

hairshirt, cilice, bristle shirt, fur shirt, usually worn in self-mortification


dzisiejszy

Polish: dzisiejszy

Silesian: dzisiejszy

/d͡ʑiɕɛjʃʲi/

/d͡ʑiɕɛjʃʲi/

From dziś + -ejszy. First attested in the 15th century.

do dzisiejszego dnia

do dzisiejszego czasu

do dzisiejszej godziny

od dzisiejszego dnia

od dzisiejszego czasu

Oczecz swøthy... tenczy tho nasz dzysza naucza, abichom szø dzyszegszego dna vøcze veszelyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14a:

Bil gesm w goszczynye aze do dzyszeyszego dnya (fui usque in praesentem diem)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 4:

Thy mnye chovasch y zywysch az do thego czaszv dzyszyeyschego

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 87:

Stolecz ten to bødze szwyadek myedzy *mno a myedzy tobø od dzyszeyszego dnya (tumulus iste erit testis inter me et te hodie)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 48:

Acz kthori czlowyek dzyedzyną swą w pyenyandzach drvgemu... zastawyl, ot czassu dzysyeyschego (a tempore constitutionis hodiernae) tha zastawa... bandzye trwala

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

(relational, attested in Lesser Poland, Masovia) today, today's (of or relating to the current day)


blask

Polish: blask, blesk (Middle Polish)

Silesian: blask

Inherited from Proto-Slavic *blěskъ. First attested in the 14th century.

Przed blazkem w obezrzenu iego obloczy sø szly

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 14:

On gesc blask swat[losczi]

1922 [XIV ex.], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

Cherubyn i serafin […] [w]gløduyø se [w] ten blask wekuge swatlos[ci]

Blask syø zyawy a szwyatle ognyowe, y da iskri a czyøszczy rozdzelone ognya

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 17:

(attested in Lesser Poland) glow, shine, brightness

Blask gromowy fulgur

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 124:

Blask fulgur

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 268:

Blask gego yako swatloscz bødze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Hab 6:

(attested in Lesser Poland) glory, splendor


czop

Polish: czop

Silesian: czep

Inherited from Proto-Slavic *čepъ. The form czop replaced czep is possibly the result of a change of cze- > czo, possibly via analogy to alternations such as otwór||otwierać. Compare Polish czepić. First attested in 1442.

Ducillus ductilegus dorcillus omnia idem sunt vlg. czep

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 92r:

Czep ducillus

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:

Czop

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

Czep ducillus

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 6:

[D]ucillus ductilogus dorcillus omnia idem significant vlg. czep

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 73rb:

Ducillus czep

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 6:

(attested in Lesser Poland) peg, plug (that which is inserted into a barrel to stop liquid)

Attinencia... ferrea minora, videlicet oskardi, ipse David comparare et reformare debet, ferramenta vero maiora al. *wrzeczew, paprzycza, czopi de communitate

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume IV, page 178:

(milling, hapax legomenon) particlar component of a device in a mill

Pro ducillis al. cziepi ad valvas

1931 [1466], “Najstarszy protokół miasta Pszczyny”, in Ludwik Musioł, editor, Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku, Katowice, volume III, Pszczyna, page 336:

(attested in Silesia, hapax legomenon) peg (part of a hinge)


człowieczeństwo

Polish: człowieczeństwo

/t͡ʃʲɫɔvʲɛt͡ʃʲɛɲstfɔ/

/t͡ʃʲɫɔvʲɛt͡ʃʲɛɲstfɔ/

Borrowed from Old Czech člověčenstvie. First attested in the fifteenth century.

Rowny oczczu podlug bozstwa, mnieyszi oczcza podlug czlowieczenstwa (minor patre secundum humanitatem Ath 31)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, pages 112b–113a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) humanity, personhood

Kristus... skrył swą głowę, czuż swe święte bostwo..., jedno ukazał ciało człowieczeństwa i przyjętej krewkości

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 603:

A wysnawam, ysz byl y yest dobrym a vczlywym czlowyekem y w gyego slawye, y w czlowyeczenstwye nye vrazonym

1925 [1464], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume I, Poznań, page 366:

(attested in Greater Poland) dignity of man; quality of befitting a person


duchna

Polish: duchna

Clipping of duchniczka. First attested in 1447.

Duchna

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:

woman of easy virtue
woman of easy virtue

(attested in Lesser Poland) prostitute, woman of easy virtue (female person having sex for profit)


słać

Polish: słać

Inherited from Proto-Slavic *sъlati, possibly from Proto-Indo-European *sl̥h₁-eh₂-ti, from *selh₁- (“to take”).

Iaco pan Sandziwoy mal poslacz lawniky... y ne slal

1974 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 357, Kalisz:

Kedy Nicolay slal kmeczu penądze

1857 [1408–14], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume II, Biblioteka Warszawska, page 801:

to send (to make something go from one place to another)


słać

Polish: słać

Inherited from Proto-Slavic *stьlati (stem *steľ-), from Proto-Balto-Slavic *stíltei, from Proto-Indo-European *stél-ye-ti, from *stel- (“to place, put”).

Tedym vydzyal szyedzącz Iesusza na oslye a dzyeczy zydovskye slaly (sternebant) yemv yedny rozgy, drudzy odzyenye na drodze

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 752:


ćwikła

Polish: ćwikła

Silesian: ćwikła

Borrowed from Old East Slavic еѵклъ (jevklŭ), from Ancient Greek σεῦκλον (seûklon). First attested in 1389.

bor+

Pastinaca […] est quedam herba a pasco […] dicta quia eius radix sit precipuus pastus hominis vlg. czwykla

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 172r:

Pastinaca sativa
Pastinaca sativa#Translingual

(hapax legomenon) parsnip (Pastinaca sativa)

Pro beta videlicet czwikla

1874 [1389], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 110:

Czwykla sicla

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2796:

Czvikla beta

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Gniezno, page 518:

Czwykla betha

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

Czwykla siccula *bleta

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4585:

Czwykla betha

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 65:

Betha […] ... est secundus caulis qui crescit post abscisionem oleris proprie czwykla

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 35r:

Beta est genus oleris romischer kole crescens post abscisionem in maguderi kalvschką vel czvyklą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 18v:

Beta vulgaris
Beta vulgaris#Translingual

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) chard (Beta vulgaris)


czerpać

Polish: czerpać

Inherited from Proto-Slavic *čьrpati. First attested in the 14th century.

czyrpać (alternative)
czyrzpać (alternative)

Prziszly czirpacz y nye naleszly sø wodi (venerunt ad hauriendum, non invenerunt aquam)

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 3:

Bødzecze czyrpacz wody w weszely ze stvdzen zbawyczelowych (haurietis aquas... de fontibus salvatoris Is 12, 3)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Is 4:

Otocz ya stoyø v studnycey, a dzewky tich myeszczan winydø wodi czyrzpacz (egredientur ad hauriendam aquam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 13:

(attested in Lesser Poland) to draw, to scoop (to extract a liquid) [with accusative or genitive ‘what’]


chorągiew

zlw-opl-noun

chorągiew f (related adjective chorągiewny)

desc

Polish: chorągiew, chôrągwiá (Western Kraków, Lasovia), foręgiel (Western Kraków), chôrągiew, forągiew (Lasovia), korągiew (Zagórze)

Silesian: korōngew

/xɔrɑ̃ɡʲɛfʲ/

/xɔrɑ̃ɡʲɛfʲ/

Inherited from Proto-Slavic *xorǫgy. First attested in the 15th century.

Ludze s kaplany, s chorøguamy, s r[z]eliquiamy naprzecif ge vynydzø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

Wyacz thv papyesz sz kardynaly... szly sza k nyemv sz chorąkwamy

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 211:

Przeleczi do chorag[g]wie crzis[a] ad vexillum crvcis euola

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 92v:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) banner; military banner; military unit

(attested in Lesser Poland) banner in religious worship

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

banner; military banner; military unit
banner in religious worship

Yako chorągvye y balvanovye snyzyly szye albo schylyly przeczyv mylemv Iesuszovy, kyedy vyedzyon vyetnyczą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 754:

A kiedy miły Jesus poszedł, tedy chorągwie... natychmiast sie skło niły

Vzryavschy to Zydovye, yze znamye na chorągwyach sve oblycze sklanya glovy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 755:

A oni odpowiedzieli Piłatowi:... Kiedyśmy dzierżeli chorągwie, bałwani sami od siebie schylili sie i dali jemu chwałę i modłę

Kazali im dzierżeć ony chorągwie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 756:

Wezwawszy Piłat miłego chorążego pirwszego, *ktory pirwej dzierżeli chorągwi, rzekł k nim

A jedno pójdzie wietnicę, aż sie wszytki choręgwi pokłoniły przeciw jemu i dały jemu chwałę

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 757:

banner; military banner; military unit
statuette of a deity carried on a pole

Banderium minus al. gonicza *chorougew

1887, Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Banderia Prutenorum, Krakow, page 575:

Kthorzi potheem w naschey woynye procz pewnych swych choranghew stacz nalezeny bandą..., mayą nam bicz prziwyedzeni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

O thych, kthorzi nye pod yaną stoyą chorangwyą... Nyekthorzi z naszych slyachczyczow... ny pod czyyą chorąngwyą z naszey woyszki stanowycz szą obykli... aby pvszek... szą vwyarowali y obroni, yansz gynszi braczya gych pod pewnymy chorangwamy postawyeny... czynycz szą obekli... Wstawyami, aby ryczerz kazdi... pod pewną podnyeszoną chorangwyą na gey stanye staal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

Wstawyami, aby ryczerz kazdi... pod pewną... chorangwyą... staal, yszbi... vmyaal myestcze wząncz pewne kv obronye szwey chorąngwye

Vkladamy, aby kaszdy riczerz... pod swa choragwą stal, aby gdy przydą walky, vmyalby swe myesczcze pod choragwą odzerszecz kv obronyenyv swey choragwie

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 8:

Kaszdi po zastøpyech, *znamyona i chorøkgwi po domyech rodzin swich stany rosbyø synowe israelsczi

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 2:

Chczal-czy crolowy szluszyczy, szwa choragyew myeczy, a o chlopy pogambek daly gy zabyczy

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 6:

Choragyew vexillum

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 181:

*Chorugwye dobre vexille feode

[c. 1455-1460], Wokabularz łacińsko-polski, page 530:

Vexillum id est bannerium eyn boner oder fon choragew

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 145r:

chorągiew wiciężna

Chorangyew a. lancziscze fornicem id est arcum triumphalem

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 68:

W tø dobø powyedzano Samuelowy, ysze Saul prziszedl na Karmelum y wiwyesyl sobye na czescz chorøgew wycyøsznø

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 12:

Chorangyew wyvyeschil erexerat titulum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 40:


kąsać

Polish: kąsać

Bøødz Dan wøøsz rogati..., køøsayø kopita koynska (mordens ungulas equi)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 49, 17:


lichy

zlw-opl-adj

lichy (superlative naliszszy, derived adverb licho)

Polish: lichy

Silesian: lichy

Inherited from Proto-Slavic *lȋxъ (“remaining; unnecessary, superfluous; bad”). First attested in the 14th cenetury.

inh+

Od møsza lichego witargnesz me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 52:

Slowo liche postawili sø przeciwo mne: azaliwem, ien spi, ne prziloszi, abi wstal?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 40, 9:

Verbum lichy

1401, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume III, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 279, 7:

Sawrseli yø v salarzy *katowy liszi

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 170:

Gynako morza szle mnychy, kthorzy mayv zakon lychy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 440:

(attested in Lesser Poland, Masovia) unjust, wicked, bad

O yenem, y tho o lychem

1876-1929 [1460], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XVI, page 605:

Stoycz sza malo papyesz y nalysszy szebrak takyesz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 403:

Thysz my vyelmy szwyathy, a ya przeczyw thobye lycha

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 124:

(attested in Masovia) miserable, wretched, poor


łożyć

Polish: łożyć

Inherited from Proto-Slavic *ložiti. First attested in the 14th century.

Finxit se longius ire liszyl szą (appropinquaverunt castello quo ibant et ipse, sc. Jesus, se finxit longius ire Luc 24, 28)

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 139:

(reflexive with się) to feign willingness


błona

Polish: błona

Silesian: błōna

Inherited from Proto-Slavic *bolna. First attested in 1442.

Blona maceria, in qua concipitur fetus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 13:

Blona emplastrum

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:

Emplastrum vlg. blona

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 97v:

*[E]mphastrum blona vlg. vocatur

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 77rb:


barć

Polish: barć

Inherited from Proto-Slavic *bъrtь. First attested in the 13th century.

Jako tha bar[c]z... rozdzelona za naszich oczczow y poloszona sz vrzandem

1950 [1424], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 95, Warsaw:

Mellificium barcz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 81v:

Cum mellificiis s barczamy

(beekeeping, attested in Masovia, Greater Poland) beehive tree hollow (natural or artificial hole inside of a log or tree hollow for beehives)

Addidi vnum angulum vlg. canth *maniter, qui vocatur par[ti]czi, tantum pro foracione apum

1874 [1421], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 190:


błonie

desc

Polish: błonie, błoń (obsolete), błónie (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *bolnьje. By surface analysis, błona + -ie. First attested in the 14th century.

A quo loco... usque ad scopulum acialem iacentem in sarepta al. na blonu

1877-1999 [1334], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume II, Greater Poland, page 466:

Terminum ad colloquium... pro blone

1856-1870 [1386], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 3976:

Pro... nawze et blone

1856-1870 [1389], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 5047:

Planiciem que blonye dicitur

1874 [1401], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume V, page 13:

Planitiem in suburbio civitatis Haliciensis blony dictam pro hortis et braseatoriis construendis ciyibus... donat

1905, 1907, 1908 [1405], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume IV 3, number 445:

Terciam partem campi vlg. blonya

1912-1930 [1426], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 44:

In planicie vlg. na bloniy

1912-1930 [1427], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 86:

Blonye tempe

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 496:

Cum medietate agrorum et pratorum curie in planicie vlg. na bloniv iacentibus

1912-1930 [1430], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume VI, page 126:

Ortus iaczet in fine campi al. blonya

1936 [1436], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume I, number 2613, Przemyśl:

Petrus et Jacobus planiciem al. blonye, que inter eundem fossatum et curiam dicti Nicolai iacet, eidem Nicolao... resignauerunt

1856-1870 [1436], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2650:

O cthore blonye i o wangrodø na myø s bracyø Mancimir szalowal, tho ssyø nam dzalem pothi, kandim szetl, dostalo, a Mancimir tamo nye ma niczs

1950 [1440], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 433, Warsaw:

In prato al. na blonyu civili

1877-1999 [1443], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume V, Greater Poland, page 669:

In prato al. na blonye

1892 [1443], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume 1, Poznań, page 70:

Ad planities aliter do blonya

1875 [1464], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 466:

Confinat cum pratis civitatis Cracoviensis al. blonye

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume I, Krakow, page 130:

Prata eciam tria diu blonna nuncupata

1868 [1473], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VII, page 129:

Pratis et tribus blonye prescriptis

1868 [1473], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VII, page 130:

Domaschewska[…] ma bycz thako vyelka jako Plichczinska... w gayach, w blonyach, wodach

1879 [1479], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page XLII:

Cum campo al. blonye

1868 [1480], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 196:

Petro cessit... prata al. blonye

1868 [1487], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 206:

Pro Iohanne... cessit... piscina... et altera piscina in blonye

1868 [1488], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 68:

Circa fenum na blony

1892 [1494], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 377:

Blonye resqua

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:

Resqua blonye

XV ex., Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 12:

Et debet habere libertatem in bofforio al. na blonyy, w lągach, in stagnis al. w gyezyerzech

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 301:

Diese kloly die hostie, aus welcher das blut strzykała, yerscharrten es na yedno blonye

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, Trzemeszno, page 384:

Blonye arvum

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) plain, meadow


mącić

Polish: mącić

Silesian: mōńcić

/mɑ̃t͡ɕit͡ɕ/

/mɑ̃t͡ɕit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *mǭtìti. First attested in the 14th century.

Vzrzal, gdy møczyly sø sye

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 42:

Przecz smøtna ies, dusze moia y czemu me *mocisz?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 6:

(attested in Lesser Poland) to harass, to torment, to persecute

Ne bødzemy se bacz, gdi se bødze møczicz zema

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 45, 2:

(attested in Lesser Poland) to shake, to agitate


chędogi

Polish: chędogi

Prudens homo suum preciosum thesaurum... non recondit in vile vas, sed in mundum scrinium seu cistam. Sic Christus... suum preciosum thesaurum, id est graciam Spiritus Sancti, nulli dabit, nisi quem invenerit in scrinio cordis sui mundum, chadogyego, et castum

1968 [End of the 15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 61:


baranek

zlw-opl-noun

baranek m animacy unattested (related adjective barańczy)

baranek m animacy unattested (canonical)
barańczy (adjective)
beranek (alternative)

Polish: baranek

Silesian: baranek

From baran + -ek. First attested in the 15th century. Compare Old Czech beránek and Old Slovak baránok.

Baranek, jagnyą

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 14:

W pątek pirwey godzini wedzon do Pilatha. Tamo nan powedzano swadeczstwo neskladne, on stal yako baranek, swerzanthko pokorne

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

(attested in Sieradz-Łęczyca) diminutive of baran (“lamb”) (young sheep)

Przymy szøszyada swego... polye lyczbi dusz, geszto bi doszicz moglo bicz ku gedzenyu baranka

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 4:

Czysthy baranek agnus castus

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5886:

Vitex agnus-castus
Vitex agnus-castus#Translingual


babin

Middle Polish: babin

Silesian: babin

Inherited from Proto-Slavic *babinъ. By surface analysis, baba + -in. First attested in 1417.

Yako tho szwyadczø, ysz ye wydzers[l]al dwanaczcze lath w mirze w [p]ocoyw babyn posaag

1974 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 559, Kalisz:

(relational, attested in Greater Poland) grandmother's (belonging to a parent's mother)


chromy

Polish: chromy

Inherited from Proto-Slavic *xromъ. First attested in the 15th century.

Maczey thego ystigo konya gemv wroczyl chromego

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 39:

Slepe, chrome

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 578:

Any przistøpi k slvsbye iego, billibi slepi albo chromi, albo malego, albo rosdøtego nosza

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 18:

Bødzeli slepe albo chrome..., nye offyervycze tego panv

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 22:

A quo vulnere ipse est claudus hucusque al. na raką le[wą] yest chrom

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 476:

Manum dextram fecisti letalem al. chromą

1868 [1491], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 89:

Claudus ein hinckender chromy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 28v:

Gyny nyemoczny, slepy y chromy przes gego prosbø vsdrowyeny byly

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Chromem chodzenie, skrzywionem a załamionem dawał zdrowie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 217:

O tobieśmy słyszeli wielikie dziwy i wieliką twoję moc, ktorąż czynisz niemocnem, mdłym i chromem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 226:

Chromem czynisz, iż chodzą

Slepi widzą, chromi chodzą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 315:

Tedy przyszły k niemu wielikie tłuszcze luda, którzy są mieli s sobą wiele ślepych, wiele chromych

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 358:

Tłuszcze dziwowały sie, widząc nieme mówiąc, chrome chodząc

Potem przystąpili k niemu ślepi, chromi w kościele a on je wszytki uzdrowił

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 450:

My mamy zakon w sobotę nikogo nie uzdrawiać, ale ten nieme, chrome... jego złymi uczynki [uzdrawiał]

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 749:

(attested in Masovia, Greater Poland) crippled; lame; helpless


wymówka

Polish: wymówka

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish wymówić
Old Polish wymowa
Proto-Balto-Slavic *-kāˀ
Proto-Slavic *-ъka
Old Polish -ka
Old Polish wymówka
From wymowa + -ka. First attested in the middle of the 15th century.

etymon

A vschakoz ostaly v svey zglobye, przeztosch nyyedney vymovky myecz nye bądą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 635:


strzelić

Polish: strzelić, trzelić (Malbork)

Silesian: strzelić

Inherited from Proto-Slavic *strěliti. First attested in the fifteenth century.

Zatym geden møsz napyøl løczisko, w nyeistnoscz strzelyl strzalø (in incertum sagittam dirigens) a nagodø zastrzelyl krolya israhelskego

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 34,22:

to shoot (to release a shot from a weapon)

Gdisz byeszal pacholek na to myasto, gdze bil strzelyl Ionatas (venit itaque puer ad locum iaculi, quod miserat Ionathas)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 37,20:


ciemię

Polish: ciemię

Silesian: ciymiã

Inherited from Proto-Slavic *tě̀mę. First attested in the 15th century.

Vsdrowyon nye bødzesz mocz bycz od pyøty w nodze az do czemyenya

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 35:

Pozegnanye gego... przydze na glowø Iozephowø a na czemyenyv *poswyaczonem myedzi braczø gego

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 16:

Pochficil gest ramyø y czemyø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 20:

C ... tripliciter in Polonorum ideomate asperatur: grosse, grossius et molliciter... Exemplum primi...: czas, czapka... Exemplum secundi: czalo, caask, cemø

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 406:

Tiringa czyemyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 138v:

Vertex eyn scheyttel et capitur pro summitate cuiuslibet rei czyemya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 144v:

Drugy[m] potem przybyezącz vderzyl y v czyemya y rzekl: O Iesuszye, snadz czy myrzka w [o]czv, ba pokrzep szye ym, dobry druze!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 731:

Czema

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 491:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) crown (top of the head)

Cziemyonam temporibus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 66:

(hapax legomenon) temple (slightly flatter region, on either side of the head behind the eye and forehead)


władać

Polish: władać

Silesian: włŏdać

Borrowed from Old Czech vládati. Displaced włodać, an inherited doublet. First attested in the 15th century.

Przyszedl yeden czlek szwa zona przed gayny sząd y wszdal yey polowyczą szwego gymyenya stoyaczego..., ale poko on zyw, ma w nyem wladacz yako tho w szwym (ipse istius dominus esse vellet, quamdiu viveret)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 87, 2:


gąść

Inherited from Proto-Slavic *gǫsti (stem *gǫd-). First attested in the 14th century.

Zpyewaicze gemu y gødzcze gemu (cantate ei et psallite ei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 2:

Brznyączych strvn aby gąthla fides liricas cithariset

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 23:

Rozlyczne gødzbi, gesz bil Dauid, krol israhelski, przyprauil, iøly gøscz (in diversis organis... concrepare)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 27:

Przikasz..., acz ti to slugy twe... szukaiø czlowyeka nyektorego, gen vmye w gøslki gøszcz, abi... gødl przed tobø røkø (hominem scientem psallere cithara, ut... psallat manu sua)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 16:

Zacharias a Oziel... na røcznyczach cy gødly (in nablis arcana cantabant)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 20:

Gødziczye bogu naszemv w gąslech (psallite deo nostro in cithara Ps 146, 7)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 130a:

+obj

w (+ accusative locative) na (+ locative) ‘which instrument’

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to play a string instrument [with genitive or accusative or w (+ accusative or locative) or na (+ locative) ‘which instrument’]


czynić

Polish: czynić

Silesian: czynić

/t͡ʃʲiɲit͡ɕ/

/t͡ʃʲiɲit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *činiti. By surface analysis, czyn + -ić. First attested in the 14th century.

o (+ accusative) ‘for what’; with instrumental ‘with what’

(intransitive, law) to initiate a lawsuit, to complain [with o (+ accusative) ‘for what’; or with przeciwo (+ dative) ‘against whom’; or with z (+ instrumental) ‘against whom’; or with instrumental ‘with what’]

(intransitive) yo make a bargain, contract or agreement with [with z (+ instrumental) ‘with whom’]

(rare) with genitive; with instrumental ‘to be whom/what’;

(ambitransitive) to do, to make, to create, to perform, to be the perpetrator of; to cause to be [with accusative; or (rare) with genitive; or with instrumental ‘to be whom/what’; or with z (+ genitive) ‘from whom’]

(intransitive) to consider to be [with instrumental ‘to be whom’]

Proszimi czie, myloserny panie, krewkosczi nasszey pomoci, yze ktorzi naswiøtszey dzewici Mariey gey szwiante poczøcze czinyemy, gey pomoczø od naszich zlich zlosczi powstalibiszmy

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 41b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) Corruption.

(transitive) to claim (to seek, to act according to law) [with accusative; or with o (+ accusative)]


trącić

Polish: trącić

Inherited from Proto-Slavic *trǫtiti. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

Hoc fit, quando deus specialem sui ipsius recogitacionem peccatori incutit *troczy

1956 [Middle of the fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 74r:

(attested in Silesia) to touch; to affect