myśl

Polish: myśl

Silesian: myśl

Inherited from Proto-Slavic *myslь. First attested in the 14th century.

Mens mea super petram sollidata est... yscy moga misl tvartsa gest nisly opoka

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

(attested in Lesser Poland) thought (act of thinking)

Spadncze od misly swich (decidant, sc. inimici, a cogitationibus suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 12:

(attested in Lesser Poland) thought (idea; result of thinking)


grzebień

Polish: grzebień

Silesian: grzebiyń


żelazo

Polish: żelazo

Silesian: żelazo

zielazo (alternative)
żalazo (alternative)
żalezo (alternative)

Dam wam z wirzchv nyebo iako zelazo (caelum... sicut ferrum), a zemyø myedzanø

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 19:

Vdzalasz tv oltarz panv bogv swemv s kamyenya, gegos to gest zelazo (ferrum) nye dotklo, y skaly nyerownanego ani vgladzonego

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 5:

Jaco Jasek... sedl... do mego mlina y wsøl mego cloueka y szelasa

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 339, Poznań:

(attested in Greater Poland) iron (common, inexpensive metal; thing made of this metal)

Paulus... tenetur soluere Jaschkoni et dare aratrum de ferimentis vlg. plug szelaz

1897 [1407], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 2760, Łęczyca Land:

Quia sibi eidem Nicolao subtraxerunt ferrum al. plugowe szelasza, isti, qui sibi subtraxit eadem ferra al. plusznye szelasza... et ipse nullum inculpavit, nisi istum, qui sibi subtraxit eadem ferra al. pluszne szelasza

1856-1870 [1472], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume XI, number 256:

(in the plural, agriculture, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) ploughshare (metal part of a plough)


brzuch

Polish: brzuch

Inherited from Proto-Slavic *břȗxo. First attested in the 14th century.

Zamøcylo se iest w gnewe oko moie, dusza moia y brzuch moy (conturbatus est in ira oculus meus, anima mea et venter meus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 30, 11:

Z brzucha maczerze moiey ty ies zasczitcza moy (de ventre matris meae tu es protector meus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 70, 7:


ciemność

Polish: ciemność

Silesian: ciymność

/t͡ɕɛmnɔɕt͡ɕ/

/t͡ɕɛmnɔɕt͡ɕ/

From ciemny + -ość. First attested in the 14th century.

Naclonil nebosa y sstøpyl iest, a czemnoscz pod nogamy iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 11:

Oblok y czemnoscz okolo iego, sprawedlnoscz y sød oprawane stolcza iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 96, 2:

Y stal gest z dalyeka lud, alye Moyszesz przystøpyl ku czyemnoszczy, w ktorey bil bog

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 21:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) darkness (lack of light)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

S czyemnosczy de domo carceris

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 173:

ciemność śmierci

Mundus enim erat in tenebris inftdelitatis velike czemnoscy a f neuerzeMundus enim erat in tenebris infidelitatis wielikie ciemności a w niewierze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 101b:

Genszes naas wywyodl s cyemnoscy przezwyarstwa

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 322:

Vykvpyl szvyathe oczcze s czyemnosczy nyevolstva

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 211:

Ktorąz tho vyarą... apostolovye... ludzy, ktorzyz tho w cziemnosczyach chodzyli, nauczyly

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 704:

Za mna szye przyczyn kv pany bogu, yzby mye vybavyl od czyemnosczy thego szwyatha

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 179:

Mylovaly lyydzye vyaczey czyemnosczy nyszly szvyathloscz

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 306:

O przezgrzesch[y]ny czlovyecze Iudaschv, dobrze baczy, yze thy yesz v czyemnosczy grzechow polozon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 550:

Kristus rzekl kv tlusczam...: To yest godzyna vascha y nocz czyemnosczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 650:

Poloszili sø mne... w czemnosci smerczi

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 6:

Oszvyeczycz thy, chtorzy w czyemnoszczyach y ve czmye szmyerczy szyedza

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 291:

S czemnosczy, ze mglosczy smerthelney de tenebris et de ymbra mortis

1902-2024 [XV ex.], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 307:

(attested in Lesser Poland, Masovia, figuratively) darkness

Bødz droga gich czemnosczi y sliskoscz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 7:

Neprzyaczel... posadzyl me w czemnvsczy yako martwe swata

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 142, 4:

Strach cziemnosczy nastaie cahos ingruit

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 305:

*Velud umbra czemnoscz

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 153:

W czemnosczy in tenebris

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 281:

W czemnosczy

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:

A gdisz bilo slunce za gorø zaslo, vderzy na Abrama drzemota, a groza wyelika w czyemnoszczy obydze gi

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 12:

A szvyatloszcz w czyemnoszczyach szvyeczy, a czyemnoszczy yey nye ogarnąly

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 285:

Thedy wyodl swanthy Mychal..., wskazal yemu yeden plomyen, gdzye swyathloscz y czyemnoscz, smanthek y placz

1915 [XV ex.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 536:

Tenebre dusternysse et est tantum pluralis numeri czyemnosczy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 136r:

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Ialmuszna ot... grzechu... zbawya a nye przepuscy dusze gydz do cyemnoscy

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 11:

Vtore krolevstvo Iesucristovo yest to, v ktoremze on przebyva... a podlug tego samy vyerny a dostoyny, ktorzy ssą vyyączy s moczy czyemnosczy y polozony v okrądze i mylosczy boszkyey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 781:

Miły Jesus odpowiedział swej matce: ... Usłuchamli ciebie, tedy twa dusza musiałaby idź do ojcow w ciemność piekielną

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 525:


śmierć

zlw-opl-noun

śmierć f (related adjective śmiertelny or śmiertny)

śmiertelny (adjective)
śmiertny (adjective)
śmierzć (alternative)
śmirć (alternative)
śmirzć (alternative)

Polish: śmierć, śmirć (Near Masovian)

Silesian: śmierć

Inherited from Proto-Slavic *sъmьrtь. First attested in the 14th century.

Smercz y tesze møka svøtego Potra gestcy szø ona byla møcze milego Xpa pryrofnala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 178a:

(attested in Lesser Poland) death (cessation of life and all associated processes)

O mors, o szmerczi, ero, bødø, mors tua, morsus tuus ero, inferne (Os 13, 14)!

c. 1420, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 83:

death (personification of death as a character)

Dana yest yemv mocz na czterzy cząsczy svyata zamordovacz gdobem (pro glodem) a smyerczyą, a robakem zyemskym (interficere gladio, fame et morte, et bestiis terrae Ap 6, 8)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 831:


ciężki

zlw-opl-adj

ciężki (comparative cięższy, derived adverb ciężce or ciężko)

cięższy (comparative)
ciężek (alternative)

Polish: ciężki

Silesian: ciynżki

/t͡ɕæ̃ʃʲkiː/

Inherited from Proto-Slavic *tęžьkъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

First attested in the end of the 14th century

Lichoti moie... iaco brzemø *czoszke vczøszily se sø nade mnø (sicut onus grave gravatae sunt super me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 4:

Czasch[cz]ky

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 335:

Poszlednye czøssze przednych

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 572:

Krzysz czyąsky gravissimum pondus

1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 275:

Wwiązują brzemie ciężkie a niepodobno nosić i wkładają ludziom na ramiona

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 417:

Razy barzo ciężkie od ciężkich a trudnych rzeciądzow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 819:

(attested in Lesser Poland) heavy (having much physical weight)

*Rocze Moyszeszowy bily søø *czyoszkye, ... Aaron a Hur podpyeraly røcze gego... I stalo sze gest, zze røcze gego nye umøczyowaly sze

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 12:

Wargi miał siln[i]e słodkie, słowa nie były ciężkie ani miąsze, ale były nadobne, rumiane

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 151:

Czanskim praegnantibus

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Pregnans id est grauida czyąschką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 105r:

Czanskim praegnantibus

1874-1891 [XV p.pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

S cząschką cum... pregnante

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 252:

Uraszylbi ktori szonø czyøszkøø, ... poddan bødze szkodze, kako wyelye szødalbi møøsz nyewyasti

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 22:

Czyaszka gravida

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 179:

Nie wiedząc, co by sie to stało, iż jest juże ciężka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 54:

Co mie zwodzicie, iżby ią anioł ciężką uczynił!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 55:

(attested in Greater Poland, of a woman, in the feminine) pregnant

Crol vcruthny wymislil czenszke manky

c. 1420, Legenda o św. Dorocie, page 169:

Gdy pasterze w nocy paśli, stanął przy nich anioł spasny, którzy widząc iasność boską, bali się boiaźnią ciężką

1874-1891 [1435], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 76:

Czy ysczy poziczacze takye dlusznyky cząskymy vynamy vdranczayancz... pyenyąndze viczyangali

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 103:

Surge et comede, grandis, longa cząsską, enim restat tibi via

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 301:

Byada myastu... Nye odydze ot cyebye lup..., glos grzmyenya kola..., wyelykoscy zbytey a cyøszkego padnyenya

1930 [c. 1455], “Nah”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 3:

Aszasz nye czytal szwyathych zyvothą, czo myely czyaszkye *glopothy?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 484:

Dzywno gyesth nye thbacz okruthnosczy, czyrzpyancz tako czaszkye bolesczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 497:

Twe czlowyeczensthwo prze nasz grzeschne na krzyz dano, w makach y czyąskych zawyeschono

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 95:

Na *nascha cząskye bollesczy ad maximos nostros dolores

1866 [XV p. post.], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume 1, Biblioteka Warszawska, page 316:

Zamath czyaszky dostal szya mye, ubogyey zenye, vydzącz roszkrw[y]awyone me myle narodzenye

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 48:

S meky cyeszkey dusze yathe tysz mocznye wybavyla

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 73:

Swanthy Mychal... wskazal yemu yeden plomyen, gdzye... smanthek y placz, y czyaschkye wzdychanye

1915 [XV ex.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 536:

Trzecie razy barzo ciężkie od ciężkich a trudnych rzeciądzow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 819:

Czo moze bycz weszwano chromothą albo czyaszkye ranyenye?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 57:

Ny szadney rany czyaszkyey

Szaly *czyaszkye rany, blyszko zmyerthne?... thy dzyerza za czyaszkye rany

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 72:

Gdyby yeden czlowyek zawolal na drugyego o glową, o czyaszką raną albo ocz gynnego neszprawnego

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 116:

Rana czyaska wlnus monomochale

[c. 1455-1460], Rękopiśmienne ekscerpty, page 44:

Prosczye... za nadaw[s]cze thego bozego domv, kthorzy szwych czyanskych roboth vdzvelaya then vbogy dom

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page ap. Ib:

Syosthry... dla gych... czyązkych pracz (fatigationis afficientis) m[ogą gyesycz] trzy razy przez dzyeny

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:

Prossza svego stvorzyczyela, […] yszby mya nye ssvdzyl podlvg mych sloscy y czyaskych grzechow

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Wyerzą ya, yze yest twe wyaczsche... myloszyerdzye nyz me czyaszsche zgrzeschenye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 93:

Wyrwy mye... od grzechow czyąskych

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 165:

Cayphasch dzyerze na sobye odzyenye, aby thym vyathscha y czyasschą vyną vkazal namylszego Iesucrista, a thym tez dranym straczyl y slavą, y dostoyenstvo kaplanstva

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 725:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) difficult; great; serious; awful

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland

Spowadacz czi se bødø w czirekwi welikey, w ludu czøszkem (in populo gravi,) chwalicz cze bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 21:

Czsokoly *czyoszkyego bilo, przynoszyly przeden, a lacznyeysze telko sødzøøcz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 26:

Cyøszkø przisyøgø bily syø zawyøzaly

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 5:

(attested in Lesser Poland) serious, weighty

Sinowe czlowekow, dokød to czøszkim sercem (filii hominum, usquequo gravi corde)?

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 4, 3:

Ti cyøszke przigodi, gesz nas potkali, tisz wimyszlyl

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 4:

Czaszka moya chwylya, krwawa godzyn[a], wydzacz nyewyernego Zydowyna, ysz on bygye, maczy mego mylego syna

Czanzek molestus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 17:

Czanzek molestus

Pąthnykowy ne bandz czyaszek

1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 286:

Peiora *czoszsze

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 571:

annoying, unpleasant
(hapax legomenon) bad


sztuka

desctree

Polish: sztuka, śtuka (Near Masovian, Lasovia)
→ Russian: шту́ка (štúka)

Silesian: sztuka

Borrowed from Middle High German stucke. First attested in 1396. Compare Old Czech štuka.

Liga cellica emissa omnes sancti corporis (sc. Stanislai) particulas, stuky, illustrabat

End of the 15th century, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 359:

Frustum eyn stuck stvką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 55r:

(attested in Greater Poland) piece (part of a whole)

Janussius dixit... se esse nobilem..., genelogie al. postacy Syczinsky, clenodium vero trium parcium al. stuky in clipeo. Et prima nigra, finis in clipeo et glaucum signum al. szolti strich eiusdem clipei. Terciam partem clipei rubeam

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 976, Poznań:

(heraldry, attested in Greater Poland) one of the colorful fields on a coat of arms

Recepit medium stamen panni, quod in wlgari dicitur *sthwcha

1895 [1396], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 68:

Spreuit autem illum (sc. Christum) Herodes... et illusit indutum veste alba sztuką plothna (Luc 23, 11)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 273:

Yako Stanislaw... nye wzyąl troyga skotha... y szthuky swoykowh zupelneyh

1950 [1474], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1373, Warsaw:

(attested in Masovia) roll of cloth, canvas or other fabric

Recepisti sibi... unum stamen coltrisu..., duodecim partes al. stuk glogerzow (pro slogerzow)

1868 [1498], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 350:

Violenter receperunt... quinque sthuky netbi al. przadze

1868 [1499], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVII, page 378:

Quilibet sociorum magistrari volens, imprimis officium magisterii al. stuka coram magistris senioribus mensalibus ceterisque iunioribus eiusdem fraternitatis ostendat

1925 [1499], Kazimierz Kaczmarczyk, editor, Akta radzieckie poznańskie. Acta consularia Posnaniensia, volume II, Poznań, page 381:

(attested in Greater Poland) craftsman's product, (especially) a product entitling him to obtain the rank of journeyman or foreman

Cum idem Augustinus voluntatem non habet manendi circa Stanislaum pictorem, tunc de iure expensam solere eidem Stanislao deberet... Eciam debet reddere... Stanislao artes illas omnes al. stucky, quas exscripserat de libris suis

1917 [1476], Jan Ptaśnik, editor, Cracovia artificum 1300-1500, number 650, Krakow:

O taką schtvką (in tali casu) sskazalysmy Falkowy sye odprzysyąndz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 35:


grać

Polish: grać

Silesian: grać

Clipping of igrać. First attested in the 15th century.

*Syą dzyeczy czysthe, male, malem sythe, graya, zgodni szą, richlo daya, czyrzpya

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 320:

Dwą kostarze... szobą (leg. z sobą) gygraly, w boze gymyą yeden gygral..., drugy w gymyą dyablą yesth gral

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 137:


pełny

Polish: pełny, pełen

Silesian: połny, pełny

Inherited from Proto-Slavic *pьlnъ. First attested in the 14th century.

A pelnø miszø nadroby, yako on, czszo motykø roby

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 30:

Ony vargy slavne y pelny wszey cznoty

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 535:

(sometimes figuratively, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) full (containing the maximum possible amount that can fit in the space available)

Drudzi mowili, eze blogoscz wyrzchnya gest gescz a pycz dobrze..., a tich dzyssya pelen swyath

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Przeto obroczi se lud moy tu y dnowe pelny nalezeni bødø v nich (et dies pleni invenientur in eis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 10:

(attested in Lesser Poland) full (containing something in great abundance, containing much of something, covered with something)

Jaco ya Woyczechowy wraczam sbroyą tako dobrą y pelną, yacom ot nego mal

1950 [1435], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 512, Warsaw:

(attested in Masovia) full; entire, complete

Sdroua Maria, miloscisz pelna, bog s tobø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

(attested in Lesser Poland) full; possessed, controlled (e.g. by a higher power)

Alye byla yego schyyą prosta, pelna a nadobna (collum Jesu pulchrum erat, planum, pro plenum?, atque rectum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:


Żyd

Polish: Żyd

Isze Przibislaf podal scodi placzicz Szidom sa Falkana

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 59, Kościan:

Oczy mu zaw[ią]zaly Zydowye okruthny

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 145:

Iako ne wem, aby Liszek zaplaczil sesczdzesant grziwen za Yanka, gey mansza, crzescziyanom albo Zidom

1967 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 495, Kościan:

Nusz vy, Zydovye a mądrczy zydowsczy (vos Pharisaei Luc 11, 39), to, czo yest wzvyrchv czasze..., to... czysczyczye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 305:

(attested in Greater Poland, Masovia) Jew


wiedzieć

Polish: wiedzieć

Silesian: wiedzieć

/vʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/vʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *věděti. First attested in the 14th century.

+obj

o (+ locative) ‘about something’; in addition przez (+ accusative) po (+ locative) instrumental ‘from what’

to know (to have knowledge; to have information, be informed) [with o (+ locative) ‘about something’; in addition, with od (+ genitive) or przez (+ accusative) or po (+ locative) or instrumental ‘from what’]


znać

Polish: znać

Silesian: znać

Inherited from Proto-Slavic *znati. First attested in the 14th century.

Ex parte enim cognoscimus, bo snagemy, et ex parte prophetamus (I Cor 13, 9)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 51:

Bo znaie (novit) gospodzin drogą prawich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 7:

Tha tho nyewyasta od wszego prawa dzedzini they thesz szą [ma] sznacz a wyedzecz bicz odpadlą (quod... se cognoscat cecidisse)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 36:

Bo wy znacze (vos... nostis), kakosmi przebiwali w zemi egipskey

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 16:

Przes szescz swyathkow tho maa wczynycz rowney dostoynosczy, czczi y staadla, kthorego sznaan yest bicz sandzą (cuius noscitur fore iudex)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 19:

(transitive or reflexive with się, attested in Silesia, Lesser Poland, Masovia) to know (to have knowledge of) [with infinitive ‘to do what’]

attested in Silesia; Lesser Poland; attested in Silesia; Lesser Poland

Yęzyk, yegosz nye znal (non noverat)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 80, 5:

(attested in Greater Poland) to know (of a language; to be able to speak)

Znam (fateor), zesta byla przisla kv mnye, ale nye wyedzalaczem, odkøødsta

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 4:

Krziwosanth taliter respondit: Snayø, eszem wszøl, a czsom vczinil, tom na swem vczinil

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 367, Poznań:

(attested in Greater Poland) to confirm an accusation, to admit to something, to acknowledge someone's claim

Ja snam, yzem vydzal, kyedy Mylesza dal przysąd na Pudliszcowicze, tedy Janusz... v sząda bil

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 784, Kościan:

(attested in Greater Poland) to testify, to submit testimony

Rzeczely sze ktho bycz slachcziczem... a gynszym slachczyczom tego mv nye sznayączim (hoc negantibus) rzecze szą bicz rownym

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 33:

Bo wysoky pan a smerna ogløda, a wysoka od daleka znage (cognoscit)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 137, 7:

(attested in Lesser Poland) to recognize (to recognize or realize who someone is)

Eze tho wschitko bilo blogo obludne..., bo wyodlo y wyedzye ku wyekugey nądzi, yako snacz na onim *bogaczczu, gen po tem blodze, gesch myal..., potim krople wodi ządal v zebraka, a nye mogl myecz

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 234:

Gisch schą w zeli grzechow dopusczonich, bądą vczescheni otpusczenim gich, a to znacz y zna ten, gen zaluge, eze nye ma grizyenya na sąmnyenyv

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

Gest przeto wara prawa, bychom werzely y znaly (ut... confiteamur), ysz pan nasz Gezus Krystus bozy syn, bog y czlowek gest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 28:

(attested in Lesser Poland) to recognize something as the one and only just or true

Gdyby... then czlowyek nye sznayącz (nec... reverans) kxązaczyą any panow... wyrzekl[y]by nyekthore... szromothne szlowa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 33, 4:


odpowiadać

zlw-opl-verb

odpowiadać impf (perfective odpowiedzieć)

odpowiedzieć (perfective)
odpowiedać (alternative)
otpowiadać (alternative)
otpowiedać (alternative)

Polish: odpowiadać

Silesian: ôdpowiadać

From od- + powiadać. First attested in 1387.

A na tocz tutha tobe tako odpoueda

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 177b:

Moyszesz mowyl a pan otpowyedal (respondebat) gemu

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 19,19:

K temv tez odpovyeda Crizostomus

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 635:

Nye odpovyedasch (non respondes Marc 15, 4) nycz przeczyv themv?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 771:

+obj

(attested in Lesser Poland) to answer, to reply (to give a verbal response) [with k (+ dative) ‘to whom’; or with na (+ accusative) ‘to what’; or with przeciw (+ dative) ‘against what’]

Pozwani ho wczynek grzeschni *przes krolyewską wyelmosznosczą ma odpowyadacz (respondebit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 9:

(law, attested in Masovia) to defend (to stand before court as the defendant)

Przes to Miroslaw zabil Jana, ysz mu otpouadal y *krad gy

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 16, Poznań:

(attested in attested in Greater Poland) to make threats; to get back, to get revenge

O, movy svyąthy Augustyn, odpovyedayczye thu zlych duchov zbavyeny[e], trądovaczy oczysczeny

Huic purgacioni respondet, otpouada, purgacio spiritualis

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 42b:

(attested in Lesser Poland) to suit (to be appropriate or apt for)


nosić

zlw-opl-verb

nosić impf (indeterminate, imperfective determinate nieść)

Inherited from Proto-Slavic *nosìti. First attested in the 14th century.

Nabral szobye szrebra, szlotha doszicz, czo go mogl pyechotą noszycz

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 90:

Gdisz chodzil krol do domu boszego, noszily (portabant) ge cy, gysz myely vrzød naprzod chodzicz

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 28:

Noszon byvam ducor

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 334:

Noszyl ges gy (portasti eum Ex 15, 13) w moczy twogey kv przebytkv swøtemv twemv

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 15:

Baiulare id est portare sustentare tragen noszycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 17r:

Gestare id est portare tragen noszycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 57v:

(transitive, attested in Lesser Poland, Greater Poland) to carry (to lift (something) and take it to another place; to transport (something) by lifting)

Udzyelal... dwa pyerszczyenya..., abi sze mogli przewlecz przes nye szyrdzy a moglbi sze oltarz noszycz (ut... possit altare portari)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 27:

Gdisczy Maria gest ona bila do Bethlehem prisla, a tho noszøcz tako velikø svøtoscz, tocz gest svego szinka milego

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

A wszakom czya, szynku myly, w szwem szerczu noszyla

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, Nowa Słupia, page 48:

(attested in Lesser Poland) to carry; to bear (to be pregnant with)

O krzyzv, drzewo bogoslawyone, kthoresz noszylo nasze zbawyenye!

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 290:

to hold (to lift and keep in one's hand without moving)

Czwyrdzimi, aby, poky oczecz zyw, szadny syn swey pyeczączy nye noszyl (portare... non praesumant), gedno oczczowey pyeczaczi vszywal

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 10:

Iaco Iandrzey... gest clenotu Baranow, czsso nossą byaly baran na czirwoni[m] sczicze

1878-1889 [1422], Archiwum Komisji Historycznej, volume III, Greater Poland, page 327:

Thobias... spyekl myøso tey ribi a gyne nosil, abi s sobø na drogø wzøl

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 6:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to carry; to bring (to have, hold, possess or maintain (something))

Tą suknya noszyl myly Iesus a nygdy yey nye s[w]loczyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 142:

Czy czischi za oplatą mayą od boga, esze possyądą zyemyą troyaką, yąsch noschą, thoczu swoge czyalo

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 237:

to wear (to don clothing and have on one's body)

Noscze (ferant) richlo ganbø swoiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 21:

Grad y ogeyn smyeszywszy sze pospolu noszyly sze søø (ferebantur)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 24:

Byla yego schyyą prosta, pelna a nadobna a noszyl schyą krasnye podnyoslą (gessit hoc decenter et erectum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

Bo strzegl iesm drog boszich any iesm zle nosil (nec impie gessi) od boga mego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 24:

(attested in Lesser Poland) to carry out, to bear out; to perform

Dalesm wam wszelkye szele noszøcz szyemyø (herbam afferentem semen) podlug przyrodzenya swego na szemy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 29:

Obeczuycze... gospodnu... wszitczi, gisz ocolo iego nosycze (affertis) dari

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 75, 11:

(attested in Lesser Poland) to give; to offer


nosić

Polish: nosić

Silesian: nosić

Yako panycz noszil list ot Yødrzeya do Bronisza, a on go nye chczal wszyøcz

1960 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 721, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to deliver; to bring


zawód

Polish: zawód

Deverbal from zawieść. First attested in 1393.

W szawod in stadio

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:

Zavodem na konyv wradzą a czasztho koszyelcze przeffvacza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 449:

Omagium venit a verbo omagiare id est omagium promittere et est ex eminacione in cursu equorum vlg. zawod

End of the 15th century, Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 162v:

Sulislawa... cum... pueris debet dominum Lusznam subiudicem confirmare seu inligare sub obligacione in totam suam partem successam... et patrimonium puerorum... et in illud, quod tenent racione obligacionis vlg. zawodem ibidem in Lekarczicze

1879 [1408], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 336:

(attested in Masovia) pledge (securing an obligation on property or what is given to secure an obligation)

Jacobus... za poczestnego, czsnego, od zadnego w szadnem zawodze podesrzany ani yest *nalesøn y prze dobri luth... za *tagego myan, dzirsan y chowan

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

(attested in Sieradz-Łęczyca) property held as a pledge

(attested in Sieradz-Łęczyca) disappointment, let-down (not fulfilling someone's expectations)

Sicut Alexius lucratus est [...]m istum per padronum vlg. zawodem et non recepit eum manu violenta

1897 [1393], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 4475, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain.


pieprz

Polish: pieprz (noun)

Pyeprz piper

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4882:

Byaly pyerz album piper

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2894:

*Pyer czarni piper nigrum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 864:

Jacom nye wząl dwnascze funtow pyeprzv ot Nicla... czinsewich

1967 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1192, Kościan:

(attested in Greater Poland) black pepper, pepper, peppercorns (dried, unripe berries of the Piper nigrum plant which are commonly used as a spice and seasoning)


beze

alternative form of bez (“without, lacking”)


lubić

Polish: lubić

Silesian: lubić

Inherited from Proto-Slavic *ľubiti. First attested in the end of the 14th century.

Bog nye chcze szmyerczi grzesznego czlowyeka, ale wyaczey sprawyedlywego luby

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 288:

Bogv sye nye lyvby (non placet) dvsz potøpyenye

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 432:

Ne w moczy kona bødze ymecz wolø any w sczaskach møsz[o]wych lvbycz se bødze gemv (beneplacitum erit ei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 146, 11:

(reflexive with się, impersonal, attested in Lesser Poland) to be liked [with w (+ locative) ‘subject’]

Mam dwye dzewce..., a ticz wam wywodø, pozødaczyely, iako syø wam luby (abutimini eis, sicut vobis placuerit)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 8:

Gdyby gednemv vidano prawo, czo by [go] nye lubyl any go chcze myecz za prawo

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 197:

Gora, w ieysze lubilo se iest bogu przebiwacz (beneplacitum est deo habitare)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 17:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to be desirable or proper


obcy

desc

Polish: obcy, obski (Western Greater Poland)

Silesian: ôbcy

Inherited from Proto-Slavic *obьťь. First attested in the 15th century.

Ma pan oswyatczicz dwyema lawnykoma wlostnyma, acz ye ma, albo opcyma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 101:

Alii multi nobiles presentes de alienis, videlicet z opczich,... testati sunt, quod ita est

1856-1870 [1432], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2454:

Scultetus vero nobis et aliis quibuscumque personis, tam propriis inhabitatoribus, quam extraneis vlg. opczym, dum per ipsos fuerit citatus littera cittatoria sigillata nostra, non coram alio respondere debebit, nisi coram residencia septem scultetorum iuratorum

1868 [1447], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume II, page 131:

Krolyevye zyemsczy od kogo byorą dan..., od szynow czyly od opczych (a filiis suis an ab alienis Mat 17, 24)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 372:

Nye yest nyyeden nalyezon, kto by szyą vroczyl a dal chvalą bogv, yedno ten opczy (nisi hic alienigena Luc 17, 18)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 400:

Extraneus eyn auszlender opczy czvdzy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49r:

(sometimes nominalized, attested in Masovia, Greater Poland) foreign, alien (not belonging to a particular group)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Jakom ya nye srzadzyla any sesslala syedmy person obczych, nyeznayomych do domv Jana... w noczy gyego schvkacz y dobywacz

1950 [1488], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1588, Warsaw:

(attested in Masovia) strange, unknown, unfamiliar

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ale ysze nawiączsza dobrocz gest od lvdzi na swiecze sprawiedlywoscz mylowacz, czvdzego nye drapacz, opczego a swego podlvg boszey woley... vszywacz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 1:


wiadomość

Polish: wiadomość

Silesian: wiadōmość

From wiadomy + -ość. First attested in the 15th century.

Et si habuero propheciam, gl. id est futurorum cognicionem wyadomoscz rzeczy przyszlych, ... caritatem autem non habeam, nihil sum (I Cor 13, 2)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 70:

(attested in Southern Borderlands) knowledge (awareness of something)

Jeslibi... lothr... bil poyman... a stharostha pothem... wipvsczilbi go krom wiadomosczy xiazączey (absque consensu principis)..., thedi... thakowi stharostha ma zaplaczicz

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 274:


błoto

Polish: błoto

Silesian: błoto

Inherited from Proto-Slavic *bolto. First attested in 1237.

Iaco bloto vlicz sgladzø ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 46:

Paulus... nye gonyl... any go w blotho deptal

1908 [1467], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 34:

Z gylą, z glyny, z blota de limo

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 7:

Je sus plunąwszy na ziemię i uczynił błoto ślin

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 420:

On człowiek... uczynił błoto i pomazał oczy *moich

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 421:

Położył mi błota na oczy

Z wieliką tłuszczą luda wynidzie przeciw jemu... rzucając nań błotem, kamieniem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 662:

Na jego święte lice błotem miotano

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 699:

Pluskając błotem na jego święte lice

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 710:

Dziewica Marja... uźrawszy ji sromotnie pluskając błotem, poczęła z wielikiem płaczem narzekać

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 711:

Pochwatając kamienie, błoto, drwa... i rzucali na miłego Jesucrista

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 804:

Gdisz ge nødzil krol egypski, dzalem swich myast blotu poddal ge

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 10:

(attested in Lesser Poland) mud (soil and water)

Wiwodl me iest z iezora nødze y ze blota droszdszy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 2:

Witargn me ze blota, bich ne vglnøl

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 18:

Vidzelil... na blocze... loki

1897 [1400], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 673, Łęczyca Land:

Mamka gego kmecza... lanky na bloczech w osminacze grzywen dzersala

1895 [1421], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 155:

Circa paludinem dictam bloto

1912-1930 [1424], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 4:

Cum medietate paludinis dicti blotho campiste

1912-1930 [1427], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 86:

Jaco ya tho wem, o cthore blotho Jacub na Wiszca szalowal, tho gest Wiszcowo weczne

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2687, Warsaw:

Una cum sta[n]gno vlg. blotho, in quo piscina poterit preparari

1868 [1428], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume III, page 198:

Quod pratum iacet na bloczech

1856-1870 [1436], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2650:

Monte supra dieto eundo usque ad lutum al. do blotha

1868 [1461], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VI, page 68:

Luthum al. blotho y bloczyny, quod iacet superius piscinam regalem, similiter et lang

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 115:

Jakom ya nye wzoral any possyal rolyey Pawlowy... robothy yego na Pyelyaszkowye za kampysthym blothem podlug poszwv

1950 [1484], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1560, Warsaw:

Palludines sev blotha

1853 [1487], Antoni Muczkowski, Leon Ryszczewski, editors, Codex diplomaticus Poloniae [Diplomatic code of Poland], volume II, page 570:

Blotho vel moczydlo palus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Palus ... eyn pfule oder pfutze blotho vel moczydlo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 95r:

Drogy vczynyl yes w morzu konyom twoym, w blocze wod wyelya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 23:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Masovia, Greater Poland) marsh, swamp

Szarethne ploto, ganyebna szarathnoscz

1876-1929 [1413-1414], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Iłża, page 503:

Blotho stercora

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 366:

Blotho lutum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 54:

Blotho cenum idem lutum; blotho scenum

Cenum id est lutum blotho

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 26r:

Scenum est immundicies vel lutum quayt blotho

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 121r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) dung, excrement; filth


krew

Polish: krew

Silesian: krew

Inherited from Proto-Slavic *kry̑. First attested in the 14th century.

Richle nogi gich ku przeliczu krwe (ad effundendum sanguinem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 13, 6:

Cruor blut poszoką krew'

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36r:

To gest zayste kelich krwe moyey (calix sanguinis mei)..., yaasz krew za waas y za wele luda bąndze roszlana

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 58:

Przyyąncze czyala y krwe (perceptio corporis) ... ne bøndz my na sąnd any na potøpyene

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 66:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) blood (vital liquid flowing in the bodies of many types of animals that usually conveys nutrients and oxygen)

Powyedaycze myedzy lyudem naukę yego, bo zyskuyę krwye (quoniam requirens sanguinem eorum recordatus est) gych wspomyenąl iest, nye zapomyenąl iest wolanya vbogych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 12:

(figuratively, attested in Greater Poland) death (cessation of life and all associated processes)

A pakly wilomy zlodzyey doom, ... a nalyeszon bi byl, a wszøøw ranø vmarlby, ten ktory bi byl, nye bødzye wynyen krwye (percussor non erit reus sanguinis)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 2:

Zbaw me ode krwy (libera me de sanguinibus), bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 15:

(attested in Lesser Poland) responsibility for murder

Iuczachø w duszø prawego a crew newinnø (sanguinem innocentem, Puł: krew prawego) potøpyachø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 21:

(attested in Lesser Poland) human; man; person

Dzerszek yest krwø bliszszi ku Clonowczu... nisz Ramsz

1902 [1406], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 306:

(attested in Greater Poland) blood (family relationship due to birth)

Jan gest nasz brat, naszego cleynota, naszego sczitha y nasza kref

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 178, Poznań:

(attested in Greater Poland) blood; relative

Postawyl gy nad wyssokø zyemyø, aby yadl... kozly z tlustoszczyø pszenycze a krew grona (sanguinem uvae biberet meracissimum Deut 32, 14) pyl[y] nayczyszczø

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Deut 21:

(attested in Greater Poland) blood (sap or juice which flows in or from plants)

Jandrzey iest nasz brath, nasz kleynothnik y z nassey krwe wyssedl

1959 [1390], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 272, Poznań:

(attested in Greater Poland) blood; lineage


ludzie

Polish: ludzie

Silesian: ludzie

Inherited from Proto-Slavic *ľudьje. First attested in the 14th century.

Ludze s kaplany... naprzecif... vynydzø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 4a:

(attested in Lesser Poland) suppletive plural of człowiek; people

Sziman ne poslal swich ludzi na Parcowo

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 121, Poznań:

Domina Pronka... debet... intromissionem dare domino Scarbkoni... super decem sexagenis super fundatis hominibus in Bellszewa, in centum sexagenis vlg. yszczini et X sexagenis census, id est na osadlich ludzech

1897 [1420], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1413, Brześć Kujawski Voivodeship:

(more specifically, attested in Greater Poland, Kuyavia) peasants, subjects

more specifically; attested in Greater Poland; more specifically; attested in Greater Poland


kamień

zlw-opl-noun

kamień m inan (diminutive kamionek, related adjective kamieny or kamienny or kamieniowy)

kamionek (diminutive)
kamieny (adjective)
kamienny (adjective)
kamieniowy (adjective)
kamienie (alternative)

Polish: kamień

Silesian: kamiyń

Etymology tree
Proto-Indo-European *h₂eḱ-
Proto-Indo-European *-mō
Proto-Indo-European *h₂éḱmō
Proto-Balto-Slavic *kā́ˀmō
Proto-Slavic *kamy
Old Polish kamień
Inherited from Proto-Slavic *kamy. First attested in the 14th century.

etymon

*Sczo ranyl Voyczech Vøczencza, to gy ranil gego poczøtkem, is gi pirzwey camenem vderzil

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 852, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

[Rzeknij], aby tho camene (lapides Mat 4, 3) bylo chlebem

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:

Jaco praue przeoral moczø i kam[ie]ne przemothal loni

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 97:

(sometimes collective, attested in Greater Poland) stone; rock

Przes kamyen a. przesch okna per cancellos, id est per fenestras (cecidit... per cancellos coenaculi sui IV Reg 1, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 45:

O ktore kamene xyacz my wyna dal, tychem ya ne nalaszl, any gych vszithcu mam

1950 [1435], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 667, Warsaw:

Vesmiczesz vy tho slotho y tho tesze drodze kamene

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

Mylowal gesm zakon twoy... nad droge kamene (super... topazion)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 127:

(sometimes collective, attested in Masovia, Lesser Poland) precious stone; gemstone; pearl

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Przi tem yemu ne wszanl cztirzi grziwni y werdunka, kamen welni

1888 [1406], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 85:

Decem millia talentorum *kamynya (Esth 3, 9)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 268:

Svyaty Yan począl krzczycz... Iesu Crista, trzeczy kamyeny albo skala od Ierycha (tertio lapide a Jericho)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Talentum kąmyen vel cząthnar vel fvnth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135r:

(unit of measure, sometimes collective, attested in Greater Poland) stone (unit for measuring weight or sometimes length)

unit of measure; attested in Greater Poland; unit of measure; attested in Greater Poland


mać

Polish: mać


tym

Polish: tym

Insrumental singular of ten /to. First attested in 1425.

Przeto aby naszy poddany czczą tym szyrzey slynaly, vstawyamy

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 37:

Yscy velkocrocz sø to przygadza, gymcy clouek gest pøknegsy, timcy gest f serczu gorsy, a presto gdiscy mili Ihu Xc cloueka czudne stvorzy, tymcy sø richle grechu dopuscy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

Czim wyøczey lyat ostalobi po milosciwem lyatv, tim wyøczey roscz bødze y *naem (quanto plures anni remanserint..., tanto crescet et pretium)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 16:

Quanto, ale y[m] wące, autem eis precipiebat, ut tacerent, tanto magis, tym vącze, plus predicabant (Marc 7, 36)

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

(attested in Lesser Poland) used in parallel, conditional or comparative statements; the

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Aoyad (pro doyad) Antypater v Rzymye byl, tym vmarl Feroras (cum... Antipater Romae esset, mortuus est Pheroras)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 106:


obóz

Polish: obóz

Silesian: ôbōz

Inherited from Proto-Slavic *obozъ. First attested in 1490.

Ipsi coram eodem capitaneo duos debent statuere..., cum quibus stabant in oboz, et alios duos, qui cum eis stabant in exercitu al. v szyku

1856-1870 [1490], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4360:

camp (fortified place in the open air where the army gathers and stays during a military expedition)


wieś

zlw-opl-noun

wieś f (diminutive wioska, related adjective wieśny)

Polish: wieś

Silesian: wieś

Inherited from Proto-Slavic *vь̀sь. First attested in 1249.

Myasta albo targy, albo wszy (civitates, oppida seu villae), czo leszą pod waszym (sc. madborskim) prawem..., czy mogą do wasz po prawo chodzycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, page 51:

Esze... kmecz ne wczinil gwalthu ve Msczignewovey wsi

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 360, Poznań:

Jestlibi bil dom we wszi (in villa), ktorysz mvrv nye ma

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 31:

(attested in Greater Poland) village (rural municipality)

Sed neque Medorum silue ditissima terra, wszye, [n]ec pulcer Ganiges, atque auro turbidus Hermus laudibus Jtalie certent

1977 [End of the fifteenth century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 78:

Jaco Jacub parobka do mego sadu nye prziwodzil anym go mv odbyl szylą, anym nan wssy zwolal

1921 [1452], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 79:

(demonym, attested in Masovia) village (inhabitants of such a place)

Circa iudicia tam parva, quam magna ac ad concursum communem, qui vlg. wess (var. wepp) vocatur seu nominatur, si cuiquam invadent, quod absit, in adiutorium sint (sc. hortulani) veloces

1962-1975 [1368], Stanisław Kuraś, Irena Sułkowska-Kuraś, editors, Zbiór dokumentów małopolskich [A collection of documents from Lesser Poland], volume I, Lesser Poland, page 158:

(attested in Lesser Poland) corruption of wep


kochać

Polish: kochać

Inherited from Proto-Slavic *koxati. First attested in c. 1301–1350.

Wschem lyvdzyem vczynyl szye vdzączny, myly a barzo lyvbyezny, bo yego kraszye szye wschysczy dzyvovaly a yego nadobnych obyczayow wschysczy szye cochaly (suisque pulchris moribus condelectabantur) y yego mądrosczy zvmyawszy szye kochaly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 120:

Gospodne..., bi bil chczal offarø, dalbich bil owszem, offeramy ne bødzesz se kochacz (holocaustis non delectaberis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 17:

Gdy jesz krolya angyelskyego w szwogym zywoczye... noszyla, sz nym szye kochala, kochayaczy bostwa yego pozywala

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 54:

Lezøcy sø, giz sø u[e z]lem cohaiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 13:

Quanto enim diuiciis et pulchritudine splenduit chochala gest

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 119b:

W glose wesela y w zpowedzi zwøk cochaiøcego se (sonus epulantis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 5:

+obj

(transitive or reflexive with się, attested in Lesser Poland) to love; to like; to enjoy [with genitive or instrumental or na (+ locative) ‘what’; or with z (+ instrumental) ‘whom’; or with w (+ locative) ‘whom/what’]

Cochal me ies (delectatis me), gospodne, w uczinenu twoiem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 91, 4:

(transitive, attested in Lesser Poland) to give someone pleasure; to cheer up

Kochaiancz fouendo

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 308:

(transitive) to pamper, to please, to indulge, to pander

Cocha szø placuit (deo)

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 324r:

(reflexive with się) to please (to be liked; to be pleasant for)

Weszelmi sie bogu, kochaymi sie w panye (iubilemus deo Psal 94, 1)..., w spowiedzi y w psalmowem pyenyu kochaymi sie iemu (sc. bogu, in psalmis iubilemus ei Psal 94, 2), angelskemu krolyowi poymy pospolu

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 107b:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to praise with joy


kościół

zlw-opl-noun

kościół m inan (diminutive kościołek, related adjective kościelny)

kościołek (diminutive)
kościelny (adjective)

desctree

Polish: kościół
→ Belarusian: касцёл (kascjól)
→ Kashubian: kòscół
→ Russian: костёл (kostjól)
→ Slovincian: kôscól
→ Ukrainian: костьо́л (kostʹól)
→ Yiddish: קאָשטשאָל (koshtshol)

Silesian: kościōł

Borrowed from Old Czech kostel. First attested in the 14th century.

Pospesihø sø do coscola na modlituø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 5:

Cristus... szye przyrovna kosczyolu zyvemv, a nye kamyennemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 720:

Ony to myenyly o zlomyenyv ych kosczyola kamyennego

(religion, attested in Lesser Poland) church

Yszem ya nye daual pol grzywny grossi schyrokych czynsu do cosczola posnanskyego

1959 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1522, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) individual legal unit associated with a given church

A thako czi yzczy laczynnyczy... mayą moviczi... ony psalmy, ktore movya y pelnyą kaplany albo też spyeva albo obchodzy kozycziol katedralzky albo onego bysskupzthva (quos dicunt clerici vel ecclesia cathedralis)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 714:

(attested in Lesser Poland) church's ministry or clergy

Suche dny tak kosczyol trzyma

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Gniezno, page 518:

Jesus... koszczyol poleczyl Pyotrowy

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 89:

Czczyenye o posvyączanyv kosczyola bozego y o vstavyenyv novey *vylykonoczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 540:

(attested in Greater Poland) church (group of people of the same faith)

V czebe chwala moia w kosczele welikem (in ecclesia magna)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 27, 17:

(attested in Lesser Poland) gathering of people


zły

zlw-opl-adj

zły (comparative gorszy, superlative nagorszy, derived adverb źle)

gorszy (comparative)
nagorszy (superlative)

Polish: zły

Silesian: zły

Inherited from Proto-Slavic *zъlъ. First attested in the 14th century.

bad, wrong (morally or societally incorrecy)

vulgar (born of a low status; considered low in a hierarchy)

evil (wanting to cause harm or causing it)

Gorschy deterior

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 20:

Eze Bartek zlym na zywe przeczywo zemanom y przeczywo panu staroscze any zlego vzytka ma

1888 [1405], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 111:


trzeci

Polish: trzeci

Silesian: trzeci

Inherited from Proto-Slavic *tretь. First attested in the 14th century.


piąty

Polish: piąty

Silesian: piōnty

Inherited from Proto-Slavic *pętъ. First attested in 1391.


szósty

Polish: szósty

Silesian: szōsty

Inherited from Proto-Slavic *šȅstъ. First attested in the first half of the 13th century.


siódmy

Polish: siódmy

Silesian: siōdmy

Inherited from Proto-Slavic *sedmъ. First attested in the 14th century.

Eze Przosna na szodmø czøscz starzini... dal dwadzescza grziwen i trzi

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 78:


ósmy

Polish: ósmy

Silesian: ôsmy

Inherited from Proto-Slavic *òsmъ. First attested in the 14th century.

Jacom ya ne szbyl szedmy czlowecow xyaszych a oszmego ne zabyl

1950 [1435], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 659, Warsaw:


dziewiąty

Polish: dziewiąty

Silesian: dziewiōnty

/d͡ʑɛvʲɑ̃ti/

/d͡ʑɛvʲɑ̃ti/

Inherited from Proto-Slavic *devę̃tъ. First attested in 1391.

Tho yest... przycazane... dzewanthe: ne pozanday czudzey zony

Middle of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VII, number 1:


dziesiąty

Polish: dziesiąty

Silesian: dziesiōnty

/d͡ʑɛɕɑ̃tiː/

Inherited from Proto-Slavic *desętъ. First attested in the 14th century.

Dzeszøtha kaszn boza: ne pozøday czudzego szboza

End of the 14th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 10:

Gomor ta myara gest dzeszøta czyøszcz effy tey myari (gomor autem decima pars est ephi)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 36:


dwudziesty

Polish: dwudziesty

From dwadzieścia + -y. First attested in the fifteenth century.

A pyø[tego d]nya, a we dwudzestu mye[siąca] obyati czinyly na oltarzu (et quinta et vigesima die mensis sacrificabant super aram)

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 62:


pięćdziesiąty

Polish: pięćdziesiąty

Silesian: piyńdziesiōnty

/pʲæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃ti/

/pʲæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃ti/

From pięćdziesiąt + -y. First attested in the second half of the 15th century.


życie

Polish: życie

Silesian: życie

Inherited from Proto-Slavic *žitьje. By surface analysis, żyć + -cie. First attested in c. 1430.

Beati, qui esurient et siciunt iusticiam (Mat 5, 6), id est vite rectitudinem zycza prostego

1981-2001 [c. 1430], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Kęty, page 28:

(attested in Silesia) life; way of life, behavior


chodzić

zlw-opl-verb

chodzić impf (indeterminate, imperfective determinate ić)

Polish: chodzić

Silesian: chodzić

Inherited from Proto-Slavic *xoditi. By surface analysis, chód + -ić. First attested in the 14th century.

Przez lichoti begal iesm y chodzil (sine iniquitate cucurri et direxi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 4:

Idancz chodzyly y plakaly (euntes ibant, Leopolita i Wujek: idąc szli)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 125, 7:

+obj

na (+ accusative) ‘onto what’; podle (+ genitive) około (+ genitive) ‘around what’; with instrumental ‘on what trail’; accusative) ‘along what’; pośrzod (+ genitive) weśrod (+ genitive) ‘between/among whom’; do (+ genitive) ‘towards what’

to walk (to move by means of one's feet) [with na (+ accusative) ‘onto what’; or with w (+ accusative) ‘into what’; or with mimo (+ accusative) or podle (+ genitive) or około (+ genitive) ‘around what’; or with instrumental ‘on what trail’; or with po (+ locative or accusative) ‘along what’; or with na (+ locative) ‘on what’; or with w (+ locative) ‘in what’; or with przed (+ instrumental) ‘in front of whom/what’; or with między (+ instrumental) or pośrzod (+ genitive) or weśrod (+ genitive) ‘between/among whom’; or with z (+ instrumental) ‘with whom/what’; or with ku (+ dative) or do (+ genitive) ‘towards what’]

Smøczen chodzil iesm (contristatus ingrediebar)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 6:

(copulative) to go (to continuously or habitually be in a state)

Bog zlame glowi neprzyacelow swogich, wirzch wlosa chodzøczich w grzeszech swogich (verticem capilli perambulantium in delictis suis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 23:

(locative) to be; to find oneself; to last a certain amount of time

Jacom w them chodzil, gdi Staszek ne chczal ranczicz za starostan Thomka dzsanci grziwen Lewkowskim

1888 [1410], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 53:

Y *rzek gemv bog: Nye chodzi za nymy, otydzi ot nych (non ascendas post eos, recede ab eis)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 14:

to follow (to move along the same line as someone) [with za (+ instrumental) ‘whom/what’]

Sznødzeny bødø, doyøød... zlego... nye wspomyonø, gimze to przestøpili sø przecziwko mnye. Przetos y ia chodzicz bødø przecziwko gim (ambulaverunt ex adverso mihi. Ambulabo igitur et ego contra eos)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 41:

to act against [with przeciwko (+ dative) ‘against whom’]

Szøcz ony bily swe sludzy f drodzem odzenv chodzøcz vsrzely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

Maria gest ona brzemenna byla a svim szinkem milim gestcy ona bila chodzila

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176a:

Iacom ia ne chodzil na Staskowi dom ni na gednø scodø

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 349, Płońsk:

to invade [with na (+ accusative) ‘what/whom’]

Chodzicze i widzcze (venite et videte) dzala bosza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 4:


żyć

Polish: żyć

Silesian: żyć

Inherited from Proto-Slavic *žìti. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Vstawyamy, aby oczecz zywącz (pater vivens) mogl dzeczem swogim... vstawycz pewne opyekadlnyky

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 75:

Chvalyą czyebye, gospodnye, yzesz thy czlovyeka raczyl stvorzycz na *twą *svyatą oblycze y dalesz yemv dvch zyvyączy (spiraculum vivificum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 11:

Mi domine, Ihu Xpe, vita, zyvocze zywączy, et dulcedo summa!

1981-2001 [1448], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 68:

(attested in Masovia) to live (to be alive)

Eze Stanislaw nye cradnye w ksanszey zemi ani slodzeysky sziwe

1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 468, Warsaw:

Dlusznyczy yeszmy duszy, nye czalu, abychom nye *podly czala zyly. Owszem *badziczely podluk czyala zyly, szemrzeczye ut secundum carnem vivamus. Si... secundum carnem vixeritis, moriemini (Rom 8, 12–13)

1878-1889 [End of the 15th century], Archiwum Komisji Historycznej, volume VI, page 445:

Eze Gnewek ne zywe *chozbø any vzitka ma

1888 [1403], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 110:

Odzyersy my yedynaczka thwego zbawyenye... a dobrze zycz w szwyanthym zakonye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 56:

Boze,... slutuy se miloscziwie nad duszami rodziczow naszich... a nas sz nimi w wieczney swiątosczi (pro swiatlosczi) weszelu (in aeternae claritatis gaudio) zrzandzi zicz

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 21a:

Iako Zagarza zemskego sbega ne choual ani s nim zil

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 281, Poznań:

Yaco ya nye cradna in terra domini ducis any zlodzyesky zlodzyemy zywą

1950 [1453], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 975, Warsaw:

+obj

podle (+ genitive) podług (+ genitive) ‘according to whom/what’; with instrumental ‘by means of what’;

(attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to lead a particular kind of life [with podle (+ genitive) or podług (+ genitive) ‘according to whom/what’; or with instrumental ‘by means of what’; or with w (+ locative) ‘in what’; or with z (+ instrumental) ‘with whom’]

attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland

Kthory czlowyek szyedzy w prawie myeszczkyem... y tam bytem zyl albo zywye (possessionatus est vel mansionem agens), ten moze szwey zenye dacz wyano

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 68, 3:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Czczy *szensko twarz..., czczi yø, yszby zyla s tobø

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 79:

[Ko]nec duszny any dusza szywe duchow[...]

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:


mieszkać

zlw-opl-verb

mieszkać impf (frequentative mieszkawać)

mieszkawać (frequentative)
mięszkać (alternative)

Polish: mieszkać

Silesian: miyszkać

/mʲɛʃʲkat͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *mešьkati (“to stop somewhere, delay”), likely from *měšati (“to stir, mix”) + an intensive suffix *-ьk-. The sense development would be "to mix for a while" > "to do something for a long time" > "to do slowly, delay" > "to dwell, reside". The form mięszkać is from secondary nasalization from the m-. First attested in c. 1301, but in common usage only as of 1350.

etydate

Wdowa... w domu, w ktorem ten tho mansz yey bidlycz bil obykl, ... myaszkala bandzye (manebit) alysch do yey zivotha

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 105:

(attested in Masovia) to live, to reside (to stay somewhere permanently or temporarily)

Vstawiamy, aby nye mogli wyączey smyecz zbyeszecz abo odydz, gedno geden abo dwa do gynszey dzedzyny, kromye woley tego pana, pod ktorym są abo myeszkayą (praeter domini illius villae, in qua degunt, voluntatem)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 34:

+obj

(attested in Lesser Poland) to live under (to be subordinate to) [with pod (+ instrumental) ‘under whom’]

Gdyby syą przygodzylo w nyezgodzie myeszkacz (de pace vero inter fratres et sorores... in discordia positos facienda)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 716:

(attested in Lesser Poland) to keep doing (to persist in something; to do something without interruption)

Suøta Katerina [k dobremu] ne meskacy iesc stala

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 39:

Dzalo vyelykye ia dzalam y nye mogø k vam snydz, abi syø dzalo nye myeszkalo (ne forte negligatur), gdisz bich szadl k vam

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 3:

(attested in Lesser Poland) to delay, to linger

Nasze gest Ramot Galaad, a myeszkami ge wszøcz (negligimus tollere eam) z røkv krolya syrskego

1930 [c. 1455], chapter III, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), Reg 22, 3:

Quid verborum circuitu moramur y czos tho vyele mova myąskamy

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 45:

(attested in Greater Poland) to waste time

Nye racz thego odmawyacz, ss czebyecz ma bicz bosza macz, myeschkasch dyvd zbawyenye, vczyn temv dokonanye

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 594:

Quid verborum circuitu immoramur y czos tho vyele mova myąskamy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 111r:

(attested in Greater Poland) to put off, to delay

Ize braczya mayą vczlyvye myezkaczi, a tez mayą sye rozpusthnosczy y marnosczy vystrzegaczi y vyarovaczy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 710:

(attested in Lesser Poland) to live or act according to some rules

Spyevalysmy vam a vysczye myeskaly (cecinimus vobis et non saltastis Mat 11, 17), krzyczelysmy a vysczye nye plakaly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 317:


żywy

Polish: żywy, żyw (archaic)

Silesian: żywy

Inherited from Proto-Slavic *žȋvъ. First attested in the 14th century.

A on.... zaprzał z przysięgą, przysięgając a rzekąc: Tako mi miły Bog żywy a wierny pomoży, iżem nie znał tego człowieka.

And he... denied it with an oath, swearing and saying: The living and faithful God will help me so much that I did not know this man.

Neprzyaczelowe wem mogi sziwi sø (vivunt) y stwerdzili se sø na mø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 20:

A dusza moia sziwa bødz iemu (sc. gospodnu, illi vivet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 33:

Plena omni racione vivencium wszech wzorow rzeczy zyvich

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:

Przedadzø wol szywi (bovem vivum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 35:

Cristus corripuit demptaque, gl. auriculam cisam vcząthe vcho, restituit, gl. reddidit sszivo

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 19:

Iohannes... vinitor... cum... uxore sua legitima submiserunt se sub pena excommunicacionis plantare XXX vites vineas vlg. sziwego drzewa

1874 [1423], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1845:

Cristus swøtemu sye Blaszeyu pokazal a rzkøcz gemu: Blaszeyu, zywø offerø mnye offervy!

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 319:

Sziw iest (vivit) gospodzin y blogoslawoni bog moy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 50:

A on.... zaprzal s przyszyegą, przysągayącz a rzekącz: Tako my myly bog zyvy a vyerny pomozy, yzem nye znal tego czlovyeka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 690:

Tedi lyvd ku Savlowy rzecze: Nye vmrze przeto Jonatas... Sziw gest pan (vivit dominus), vpadnyely wlos z gego glowi na zemyø

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 45:

Sziw bødze (vivet) ieszcze do concza

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 8:

Chwalicz bødø gospodna, gisz to szukaiø iego, sziwa bødø (vivent) sercza gich na weky wekom

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 28:

Przeto bog... wynese cze z przebitka twego y korzen twoy szeme sziwich (de terra viventium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 51, 5:

Przeto wezwala gest studnyczø studnycza zywego (puteum viventis) a wydzøcego [ode] mnye

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 14:

(attested in Lesser Poland) living, alive (not dead)

Aer dicit: Vitalem, zywy, tibi prebeo flatum

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 64r:

(attested in Silesia) essential to life, life-sustaining, life-giving

Gego mocz ziwa gest (vivit), iasz gest w tobye ku skaranyv... wszego lyvda blødnego

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 5:

surviving, living (lasting without losing any essential properties)


sklep

desctree

Polish: sklep, śćklep (“cellar”) (Far Masovian)
→ Ukrainian: склеп (sklep)
→ Russian: склеп (sklep)
→ English: Polski sklep

Silesian: sklep

Inherited from Proto-Slavic *sъklepъ. First attested in the fifteenth century.

Wyznaly, ysz wydzely, ysz tramy pywnyczne powodą leszą w mvrze y na tem gego szklepp wmvrowan (desuper suam testitudinem intromunitum)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 92, 1:

Testudo […] a testa dicitur et est quoddam animal quia tegimine teste sit cooperta Etiam dicitur camera templi obliqua et curua quia in modum testudinis veteres templorum tecta faciebant vt celi imaginem redderet etiam dicitur scutum eyn schilt zolw albo sklep

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137r:

Testudo sklep vel zolw

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 137v:

(attested in Greater Poland) arch, vault


więzienie

Polish: więzienie

Inherited from Proto-Slavic *vęzenьje. By surface analysis, więzić + -enie with a secondary shift of *więżenie > więzienie. First attested in the 15th centeury.

Nawroczi czø pan bog twoy z wyøzenya twego (reducet... captivitatem tuam) a slvtvge syø nad tobø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 3:

captivity; custody; incarceration (state of not having freedom)


więzienie

Vyeszenye stiptice

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) astringently; in a hardening way


nagle

Polish: nagle

Silesian: nŏgle

From nagły + -e. First attested in 1461.

Nagle (subito) strzelacz gi bødø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 63, 4:

Subito id est cito velociter repente insperate schnell nagle prathko

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 132r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) suddenly; quickly; violently; unexpectedly

Pocøhø sø modlich, izbi ie bog zbauil ot mocy crola poganskego. Tegdis nagle bog uslusal modlituø luda

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 7:

Nye bødzesz vinyen, gdisz syø kto popelznye, nagle padnye (in praeceps ruente)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 8:

Nagle pascz succumbere

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 517:


Cygan

Polish: Cygan

Silesian: Cygōn

Usually believed to be ultimately derived from Ancient Greek ἀθίγγανος (athínganos, “one who doesn't want to be touched; untouchable”); see τσιγγάνος (tsingános) for further etymology. On the other hand, according to Marek Stachowski, the word entered the Slavic languages via Kipchak, ultimately from Proto-Turkic *čï̄gań (“poor”). First attested in 1401.