oddać

oddawać (imperfective)
odać (alternative)
otdać (alternative)

Polish: oddać

Silesian: ôddać

Inherited from Proto-Slavic *otъdati. By surface analysis, od- + dać. First attested in 1391.

Yakom ya thobye nye wynowat trzech grziwyen, kthore trzi grzywny tobyem myal oddacz dabyną

1960 [1437], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 112, Pyzdry:

Reddere widergeben a re do […] oddącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 113v:

Remunerare wider begaben oder lonen oddącz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 114v:

Rependere id est reddere renunciare vergelten oddacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 115r:

(attested in Greater Poland) to give back; to pay back; to return

Czlowyek moze szwe dzedzyczstwo y gymyenye dobrze dobythe przed prawem oddacz

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 363:

Iudasch... kosczyolv pyenyądze vroczyl, a ssam ssyebye schybyenyczy oddal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, pages 761–762:

Relatiua dona oddane dary

(attested in Greater Poland) to give away; to donate; to gift

Y dasz darem slvgy kosczelne Aaronowi a synom iego, gimze odani sø (traditi sunt) od synow israelskich

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 10:

Iacobus... iuramentum debet prestare tali condicione, quia sibi accomodavit et contulit al. oddal equm sanum non claudum

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 307:

to entrust (to place under someone's care)

Ale gdysz na polv naydze møsz dzewkø ges to gest oddana (desponsata est), a... lezal s nyø, on sam vmrze

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 25:

Paklybi yø (sc. dziewkę) synu swemu oddal (sin autem filio suo desponderit eam), podle obiczyaya dzewek uczyny gey

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 9:

Gdisz przebiwayø bracza spolv, a geden z nich vmrze przes dzeczi, zona vmarlego nye odda syø za ginego (non nubet alteri), ale poymye brata gego

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 5:

A wyacz mv czeszarz dzewka dal, a papyesz gy sz nyą oddal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 51:

+obj

za (+ accusative) z (+ instrumental) ‘to whom’

to give away (to give as a wife) [with dative or za (+ accusative) or z (+ instrumental) ‘to whom’]

A gdisz wezwal ge Moyszesz a kaszdego møsza uczonego, ktoremu dal bog møødroszcz, ktorzy z swey woley oddaly sze ku dzyalanyu dzyala (obtulerant se ad faciendum opus), dal gym wszitky dary synow israhelskych

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 2:

(reflexive with się) to dedicate oneself to someone or something; to tend to someone or something [with ku (+ dative)], [with na (+ accusative) ‘to whom/what’]

Tunc quidam coetaneus suus satis nobilis tres filias suas propter inopiam prostituere, oddacz, voluit

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 105r:

(attested in Silesia) to give away; to sell

Y oddalismi (tulimus) w tem czase zemy z røkv dwv krolv amorreyskich

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 8:


gadać

Polish: gadać

Silesian: gŏdać

Inherited from Proto-Slavic *gādàti. First attested in the 15th century.

A gdy szą sz nyą pocladal, they noczy sz nya gadal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 61:

Scarzyly a gadali szø myedzy szobø conquerebant

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 362:

Disputare est diuersa putare in loquendo gądącz szyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 41v:

(intransitive or reflexive with się, attested in Greater Poland) to talk, to speak about, to converse, to confer, to discuss

Aby w them, czo o wasz często mowya gadayacz quod de vobis frequentes detrahendo tractant (I Petr 2, 12)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 83:

(attested in Southern Borderlands) to detract, to speak unkindly of

Gada[ją] a szwa[rzą], a semrzø contendunt

O tem, kako apostolovye... począly szyą gadacz myedzy ssobą, kto by myedzy ymy byl vyąthschy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 557:

(intransitive or reflexive with się) to dispute, to quarrel

Iesus... rzekl ym: o czym gadaczye myedzy sobą (Jo 16, 19)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 573:

Gadam chzą, przepythawam precontor

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 492:

(intransitive or reflexive with się, attested in Lesser Poland, Greater Poland) to ask; to wonder

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Yako y povyedly z domv Annaschovego... dayącz yemv vyelykye polyczky, pytayącz yego, a nasmyevayącz szye yemv y rzekącz: Gaday, kto czye vderzyl (prophetiza nobis, Christe, quis est, qui te percussit Mat 26, 68)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 710:

(attested in Greater Poland, Masovia) to guess correctly; to predict

Gadayonczich sylogisancium

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 491:

Bandzie gadano estimabitur (si statim ab anno incipientis Jubilaei voverit agrum, quanto valere potest, tanto aestimabitur Lev 27, 17)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 24:

Gatky gadayøcz

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 577:


odpowiedni

Polish: odpowiedni

From odpowiedzieć + -ni. First attested in the fifteenth century.

Boscze przevinili przecziwko mnye posrzod synow israhelskich wod (leg. u wod) odpowyednich (ad aquas contradictionis) w Kades

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 32,51:

Othpowedna responsiua

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 487:

(attested in Greater Poland, Masovia) The meaning of this term is uncertain.


bóstwo

Polish: bóstwo

Silesian: bostwo, bōstwo

Inherited from Proto-Slavic *božьstvo. By surface analysis, bóg + -stwo. First attested in the 14th century.

Ale oczczowa y synowa y dvcha swøtego gedno gest bostwo

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 6:

Rowen oczczv podlvg bostwa

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 31:

Gensze yakokoly bog gest y czlowyek, ne dwa wszdy, ale geden gest Kristus. Geden zagiscz ne obroczenym boszstwa w czalo, ale przyyøczym czloweczstwa w boga

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 33:

Przesz boszthwo szyna bozego

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:

Zachouaua troiakim bostwem continuat numine triplici

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 306:

Bozzstwo przes grod a grzechy przes klodky... wylozzony

1901 [XV med.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 431:

Bądze w nyem bostwo

1885-2024 [XV med.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 592:

Wszakosz by ne bylo we mne prawe skrythe bostwo, nye mogloby bycz przesz mogø szmercz grzesznych wykupyene

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 104:

Prziday rosvmv k mey rzeczi, me szercze boszthewm obleczy

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 4:

Owocz ten iesth my w bostwie y w moczy rowny

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 87b:

Moczą bosthwa swego pothlumyl nyeprzyyaczyela zbawyenya naszego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 88a:

Unyzenye bosthwa swego w naturze czlowyeczey wyelykye czyrpyal

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 88b:

Ginna iest persona oczcza, gyna sinowa, gyna ducha swiątego, ale oczczowo y sinowo y ducha swiatego gedno iest bostwo

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 109a:

Rowny oczczu podlug bozstwa, mnieyszi oczcza podlug czlowieczenstwa

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 112b:

Y gdzye bych ya myala szyedzyecz kv angyelskyemu stolv, gdzye tho thy myly gospodnye chczesch nakarmycz y napoycz... thwego bosthwa szlothkosczya

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 122:

Bog oczyecz y thez szyn yego y perszona szwyathego dvcha, wysczye thrzey bostwa yedynego boga w throyczy yedynego

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 155:

Pyathesz thy veszele myala, gdysz szyna zogladala, boszthwo szvoye vkazvyancz

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 147:

O przywlasczenyv szobye bostwa dowyada szyą nunc de usurpatione deitatis examinat

1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 275:

Przesz drvgego mystrza Platona, gysz bil vszdrowyl onego krola intelligitur bostwo X-wo

1901 [XV ex.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 317:

Bo[sz]thwo szwoye, czosz noszylo na szwyecze panyenszthwo thw[o]ye

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 750:

Otho ya... przystapyya do syna tvego... yako slepy do svyecze bosztva yego

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

Bostwo numen idem divinitasvel ipse deus vel dei potestas vel maiestas

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 5:

Bosze raczy tho przeneszcz... przed obliczim bostwą

XV med., Kanon mszy św., Canon missae., volume V, Kraków, page 262:

Diuine gotlich, diuinitus idem, inde diuinitas boschtwo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 42r:

Numen ... id est diuinitas vel ipse deus vel dei potestas vel maiestas et corripit penultima genitiui bostwo

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 89r:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) divinity (divine nature)

Gdas sø, praui, usmerilo taco mochne bostuo, v cem buiach moze nase mdle clouechstuo?

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 7:

Do Nazareth poselstwo srządzylo wyerne bostwo

1885-2024 [XV med.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 593:

Vyeszelą sze w poszivanyv bosztwa gaudent fruicione

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 314v:

Bostwem natchnyeny

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 19:

Thego dzyw bosthwu poządalo, aby zywoth panyenszky plod noszyl przez dothknyenya maszkyego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 65b:

Gospodze moya, ... *tzyebye proscha, ... prze twe vyednanye z boszthwem *vczym mye czycha y szmyerna

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 62:

Bostwo numen idem diuinitas vel ipse deus vel dei potestas vel maiestas

Naszwyathszemv bosthwv... b[ądź] wyeczna chwala od wszythk[iego] sthworzenya przesz nyesko[ńczone] vyeky vyekow

1902-2024 [c. 1500], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 305:

Ten istny biskup... zawołał wielikim głosem rzekąc: U włóczy bóstwu! i co jeszcze potrzebujem świadectwa?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 725:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) deity (divine being)


ofiara

ofierny (adjective)
ofiera (alternative)

desctree

Polish: ofiara, ochfiara (Lasovia)
→ Old Ruthenian: офѣра (ofěra)
Belarusian: ахвя́ра (axvjára)
Carpathian Rusyn: офі́ра (ofíra) (obsolete)
Ukrainian: офі́ра (ofíra) (rare)
→ Kashubian: òfiara

Silesian: ôfiara

→ Old Lithuanian: afierà

Lithuanian: afierà (regional)

Borrowed from Old Czech ofěra. First attested in the 14th century.

Ialmvsznym nacznem nye daval, offyerym bogv nye czynyl

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 34:

Offertorium offyarą

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 153v:

Oblatio eyn opfferung offyąrą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 90r:

Sacrificium ein opffer offertorium idem offyąrą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 118r:

(religion, attested in Lesser Poland) offering; sacrifice (gift given to God)

(religion, attested in Masovia, Greater Poland) offering (donation to a church and clergy)

attested in Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Olocaustum […] id est totum sacrificium incensum ab olon et cauma […] id est incendium vlg. offara uel obyatha

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 183r:

Holocaustum dicitur offertorium quod antiquitus in altari cremabatur offyara vel obyąthą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 61r:

(attested in Greater Poland, religion) burnt offering

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

offering; sacrifice (gift given to God)
burnt offering

Obszedl iesm y offerowal iesm w przebitku iego offerø glosnø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 11:


świadek

zlw-opl-noun

świadek m pers (related adjective świadków)

świadków (adjective)
świedek (alternative)

Polish: świadek

Silesian: świadek

Inherited from Proto-Slavic *sъvědъkъ/*sъvědokъ. First attested in the 14th century.

inh+

Tesz gdyby vrzadnik, gen rzeczon wozny, gynako rothą przysągy mowyl swyathkom (testibus), nyszly gest skazano

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:

Bo wstali sø przeciwo mne swatcowe krziwi (testes iniqui)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 18:

(law, attested in Masovia, Lesser Poland) witness (someone called to give evidence in a court)

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Wschakoschczye vy svyatczy mnye (mihi testimonium perhibetis Jo 3, 28)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 240:

Stolecz iego iaco sluncze..., a swadek (testis) w nebesech werni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 36:

(attested in Lesser Poland) witness (one who has knowledge of something and can report on it)

Arbitros iednacze aut swyatky

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 107:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin arbiter


wrotycz

wrotycz m animacy unattested (canonical)

Polish: wrotycz

Arthimesia domestica, atanasia, herba sancte Marie maior, matricaria media wroticz

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5027:

tansy (any plant of the genus Tanacetum)


miara

Polish: miara

Silesian: miara

Inherited from Proto-Slavic *mě̀ra. First attested in 1236.

Ktho ma tego sządzycz, ktho ma zlą myarą albo lokyecz?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 96:

Gdze ma szyla, mą robotha, glvpyem robyl po thy latha, oszm myar plothna, szyethm szthop w grobye, thom thylo vyrobyl szobye

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 27:

Mszcislaus... aquisiuit iudicio iuris in Adamcone...: duos coros ordei et mensuram auene, et tres coros silignis, et octo metrates tritici, dictorum in vulgary mery

1897 [1389], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 1223, Łęczyca Land:

Rzekl Moyszesz: To gest ten chleb, kto[r]y dal wam pan k gedzenyu... Sbiray yø (sc. mannę) kaszdi, ... gomor myarą na kaszde poglowye (gomor per singula capita)... Y zbyeraly ssø... y myerzyly søø w myarø gomor (ad mensuram gomor), any (sc. kto) gest wyøczey sebral, wyøczey myar (pro myal?, nec qui plus collegerat habuit amplius), any kto mnyey przyprawyl, mnyey nalyasl

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 16–8:

(attested in Greater Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) measure, measurement (unit of measurement)

Thąs myarą, ktorasz komv bądzyeczye myerzycz (in qua mensura mensi fueritis Mat 7, 1), bądze vam odmyerzano

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 282:

Iako sszø *Narvothowø rzeczø medzi nami mara roszla

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1233, Zakroczym:

(attested in Masovia) measure, measurement (act of measuring)

Karmicz bødzesz nas chlebem zlez a pyczye dasz nam we zlzach w merze (in mensura)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 79, 6:

(attested in Lesser Poland) measure (upper limit that should not be exceeded)

Yakom ya panu Janowy nye ranczil za trzy [t]czwyerthnye rzy y sza wyertel myary nowomyesthskyey, *mary wyrzchowathey

1960 [1438], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 1177, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) measure (measurement system)

Za grzech swoy offyerowacz bødzye skopv... y da gey kaplan podlye wyelkoszczy a myari grzechv (iuxta aestimationem mensuramque delicti)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 6:

measure, measurement (value (quantity, magnitude, extent or amount) determined by an act of measuring)

Quidam sunt, qui quandam infirmitatem vocant myara, quam curare cum filo mensurando hominem aut caput eius, quam infirmitatem aut aliam sibi similem dicunt evenire

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 346:

a type of disease that was treated by measuring the body or specific parts of the body

Quociescunque ad predictorum fratrum molendinum molere voluero, michi cum mea familia tamen, absque ulla macca, quod Polonice mera dicitur, molere debent

1877-1999 [1236], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 164:

(attested in Greater Poland) a tribute of grain a. flour paid for grinding grain in a mill

Panye woycze, gdym yą... podvbozal... y chczą gey rolya wroczicz..., pytam prawa..., azaly ona yvsze tako w they myerze ma przyyacz... swą rolyą?

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 208:

measure (general conditions, situation, point of view of some)


zakładać

Polish: zakładać

Silesian: zakłŏdać

From za- + kładać. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Zacladana iest weselim wszelika zema gora Syon (fundatur exsultatione universae terrae, war. universa terra, mons Sion)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 47, 2:

(attested in Lesser Poland) to provide with strong foundations, to embed firmly, to build

Sinv moy, posluchay... slow mich vst a ge w syerczv twem iako silni fundament zakladay (quasi fundamentum construe)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 4,2:

to put something somewhere as a foundation

Bo slvgy ny[e]wolne pan, chcze gdze (pro gdze chcze), poszadzycz moze, dzedzyną nową przes nye zakladayącz a pothnoszącz (hereditatem per ipsos novam erigendo)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 82:

(attested in Masovia) to build from scratch

Yako mye Jaroslaw nye sacladal dzeszancz[cz]ø grzywen any gich vszitka mam

1974 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 728, Kalisz:

(attested in Greater Poland) to provide help or material support

Super me potwarz szacladas... Ego nullam potwarzy *ney szacladam

1923 [1467], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 82:

Voyska poganska... yąly mylego Iesucrista..., nyektorzy z boku pchayącz, nyektorzy zakladayącz nogam Iesucristovem swe sprostne golyenye, przetoz muszyl pascz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 653:

to trip someone (to put one's foot under someone else as they are walking)

Dum dominus iudex... Nicolao... homines reclinatos de Dunagow de iure Theuthunico adiudicavit al. skaszal, et ipse dominus archiepiscopus privilegio regali se protegebat al. zakladal sye non dando sentenciare al. skaszowacz domino iudici

1868 [1448], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 252:

(reflexive with się) to defend oneself; to cover from legal obstacles

Iacusz... [ducit] testes contra Petrum...: Iacom sø ia ne szacladal s Potrkem o trzi copi ani o yastrzøb

1920 [1401], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 93, Płońsk:

(reflexive with się, attested in Masovia) to agree that a winner gains something from the loser


czarownica

zlw-opl-noun

czarownica f (male equivalent czarownik)

Polish: czarownica

Silesian: czarownica

From czarować + -nica. First attested in 1386.

Czarownicza prescitrix

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 496:

Sortilegi vel czarownycze, cuglarze, *guszlinczy, initiatores vel czarnoks[ąs]nyczy, qui sortilegiis vel nawązow utuntur

1908 [1433-1434], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 6:

Czarownicza malefica

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

Czyarownycze precantatores

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 347:

Do czarownicze ad phitonissam

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 573:

Czyarownycze fitonissas

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

Czarowniczie auguriantes

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 95:

Musa... fitonissa al. czarofnicza

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

Carov[n]icze, cugla[rze]

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 94:

Czarownycze incantatrices

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 181:

Sortilegi czarownicze, kuglarze sunt, qui ... circa coniugia incantaciones nyeswody faciunt, graviter peccant, qui sortilegia faciunt, quando ex una domo in alteram exeunt aut carbones proiciunt aut ceram aut plumbum in aquam fundunt aut incantaciones dicunt in nomine dei et filii

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 199:

Nauką... dal, by szą do bogą uczekal wschelki czlowyek w potrzebach w zwych, nye do cząrownycz przeklanthych

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 89:

Muza fructus in quo primus homo peccavit sive deliquit eciam est fittonissa al. czarownycza uel dea scienciarum

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 148v:

Musa... fitonissa alias czarofnicza

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

Sagana est quedam vestis vel proprium nomen incantatricis vel gummi stillans ab arbore vel est propheta veysz czarow[nic]za

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 118v:

(attested in Masovia, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) female equivalent of czarownik (“hag, hex, witch”) (sorceress, enchantress)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

czarownik

Pro dehonestacione mulieris, quod dixit: czarovnicza ges

1856-1870 [1386], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 4116:

(hapax legomenon, derogatory) hag, harridan, vixen, virago, witch (ugly or unpleasant woman)


mieszkanie

desc

Polish: mieszkanie, mięszkanie (obsolete)

Silesian: miyszkanie

/mʲɛ(ː)ʃʲkaɲɛː/

From mieszkać + -anie. First attested in c. 1408.

Gest gych wy[e]le, gysz... byerzą szobye prz[y]>ciną procz wlosthnych stron myaszkanya, a thako szą powlaczayącz, czvdzego drapycz szą nye boyą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 42:

(attested in Masovia) verbal noun of mieszkać (“to reside”)

*Miszkane nasze ablo (pro albo) czasy (diesque nostros) w twem pokoyw roszgodz albo sądzy

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 54:

Myaskanya zemnego hospicii lutei

1866 [End of the 15th century], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume I, Biblioteka Warszawska, page 316:

Ale gdy yeszth meszkane czinil oblubenez (moram autem faciente sponso Mat 25, 5), zesznøli szø wszithki y szpali

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 86:

verbal noun of mieszkać (“to procrastinate”)

(attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Myeszcanye naboznyeyssz[e] secta benignialis (pro beginalis?)

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 289:

verbal noun of mieszkać (“to live or act according to some principles”)

mieszkać

Yeden poczeszny czlowyek v nasz myeszkanym vmarl

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 31:

(attested in Greater Poland) corruption of mieszczanin


jedl

Polish: jodła, jaglia, jeglia (Kociewie), jegiel (Near Masovian), jagleja, jegla (Far Masovian), jedla (Kielce, Przemyśl)

Silesian: jŏdła, jodła (Steuer's Silesian Alphabet), jedła, jedła (Cieszyn)

Inherited from Proto-Slavic *ȅdlь /*edlà. First attested in 1419.

inh+

Abies modrzew, gedla

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5328:

Submiserunt se dare excidere in siluis […] duas sexagenas *abierum al. jedla libere

1856-1870 [1436], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2691:

Abies est nomen arboris, que in vlg. dicitur yetl

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 84:

Gyedl abies

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 345:

Posyeklem wisoke cedri gego a wiborne gedle gego

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 23:

Jedla

1876-1929 [ca 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 488:

Ad arborem abietem al. gyedla

1868 [1465], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VIII, page 172:

Fraxinus in siluis pulcerrima, pomus in ortis, populus in fluviis, abies, jethl, in montibus altis

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 28:

Gyedl abies

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 13:

Circa... aquas invenies arborem al. jedl..., ex opposito istius arboris jedl sunt duae arbores

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 356:

Horrentes dumos abies, gl. arbor jedl, pulcerrima risit

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 286:

Yetl

1915 [XV p. post.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 515:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, Silesia) fir (any tree of the genus Abies)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia


centner

centner m animacy unattested (canonical)


wzór

Polish: wzór

Silesian: wzōr

Inherited from Proto-Slavic *vъzorъ. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Exemplar wszor prziclad (dies venit victoriae, quo exemplar militiae, Wenceslaus, occiditur)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 309:

example (behavior that one should imitate)

Plena omni racione vivencium wszech wzorow rzeczy zyvich

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 154:


dzielnica

Polish: dzielnica

Inherited from Proto-Slavic *dělьnica. By surface analysis, dzielny + -ica. First attested in 1392.

Iaco praue Maczek bil dzelen swim (leg. z swym) oczczem, nisz Marczin dobil na gego oczczu dzelnicze

1888 [1392], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 65:

(attested in Greater Poland) share (inherited or acquired part of property, especially land)

Item sepsiones al. dzelnycze omnes kmethones tam Stanislai quam Iohannis debent, prout ex antiquo sepiebant

1868 [1491], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 88:

Climonth yest nasz brath stryini, naszey krwe, yedney dzelnicze, *noszego cleynotha y zawolana

1908-1939 [1408], Władysław Semkowicz, editor, Miesięcznik Heraldyczny, volume XIV, Łęczyca Land, page 114:

(attested in Sieradz-Łęczyca) branch of a noble family related by close kinship

Isti duo fratres... fecerunt inter se beniuole perpetuam diuisionem in predicta scultecia in Niewskurzow al. wiekuista dzielnicza

1874 [1441], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 38:

division (act or process of dividing anything)


stały

Polish: stały

Silesian: stały

From stać + -ły. First attested in the middle of the 15th century. Compare Old Czech stálý and Old Slovak stály.

Vy, yzesczye ostaly abo staly se mną v pokuschach... moych a ya spravyam vam stalym krolevstvo vyeczne (Luc 22, 29)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 559:

Grauis maszny, staly

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 101:

Chryste, ... dla grzechow naszych nycz nye dbasz, w sthaley wyerze nasz doszwyączasz

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 138:

Scriptum (pro scriptor) honoratum si forte reponis Achillem, impiger, staly, iracundus, inexorabilis, acer iura neget sibi nata

1968 [End of the 15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, Sieradz, page 211:

(attested in Sieradz-Łęczyca) willing, full of energy, enthusiastic


przepis

Polish: przepis

Silesian: przepis

Deverbal from przepisać. First attested in 1395.

Przepysch exemplum (hoc est exemplar epistulae I Esdr 4, 11)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 52:

Mi ne roszumemi po nemeczszku, dacze nam ty wyni wipiszani laczinø. Tedi oni dali przepiszacz *laczimszky. Kedi ge nam dali v nasze rancze, przepiszi, tedi Wenczslaf a Paaszek obeslali pana Hinczkoui gednacze

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

(attested in Greater Poland) copy (faithful remake of a document)

Accipe caucionem tuam weszmi przepysz thwoy albo thwe wrobi (Luc 16, 6)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 84:


opowiadać

opowiedzieć (perfective)
opowiedać (alternative)

Polish: opowiadać

From o- + powiadać. First attested in 1389.

Jaco my pan Janusch... nye opowyedal, kedy Pyantha czlowyeka panw (leg. panu) Przybislawowy wraczal

1967 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1230, Kościan:

(attested in Greater Poland) to announce, to proclaim, to make known

To miano wywołać w położony dzień sądowi przed gajonym sądem, a gdyż sam nie może być k temu, to polecił przed sądem swemu opiekaldnikowi, aby to dał jako on sam tedy wywołać i opowiedać przed wyszym wyłożonym gajonym sądem. Jakoż to uczynił

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volumes 63, 4, page To myano wywolacz w poloszony dzen sandowy przed gayonym sandem. A gdysz szam nye moze bycz, k themv tho poleczyl przed szandem szwemv opyekaldnykowy, aby tho dal yako on sząm tedy wywolacz y opowyedacz przed wyszym wylozonym gayonym szandem. Jakosz to vczynyl:

(law) to report in court; to make a statement

Janussius... senior dux Masouie Cunrado duci Slesie pro salute. Gladium bis acutum dissimulato, id est zamilczeny, preterire volentes dampnosas et violentas iniurias, quas nobis... per vos... intulistis..., vobis et omnibus, qui vobis assistunt, auxiliari tenore presencium diffidamus, id est opowyadamy

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 482:

(attested in Greater Poland, Masovia) to cut ties; to end a friendship; to declare war

Vstawyamy, aczby taczy (sc. zbiegowie) naszą laską zasyą w krolestwo byly przyiączy, a wszakosz o namowienye maya opowyedacz (tenebuntur iudicialiter respondere) a dosycz vczynycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 39:

(law, attested in Lesser Poland) to defend in court


urządzenie

desctree

Polish: urządzenie
→ Kashubian: ùrządzenié (semantic loan)

/ur̝ɑ̃d͡zɛɲɛː/

From urzędzić + -enie. First attested in c. 1450.

Convencione nayem, vrzandzenye (conventione autem facta cum operariis ex denario diurno, misit eos in vineam suam Mat 20, 2)

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 569:


-ony

Polish: -ony

Etymology tree
Proto-Slavic *-onъ
Old Polish -ony
Inherited from Proto-Slavic *-onъ.

etymon

wymówić + -ony → wymówiony

forms masculine adjectives or adjectival participles


bękart

Polish: bękart

Silesian: bynkart

Borrowed from Middle High German banchart. First attested in c. 1408.

bor+

Gdyby czlowyek z gyney strony byl a nan by szlyszecz, ysz yesth wylyeganyecz albo bąkarth

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 27:

Bastardus id est spurius ein basthart bakarth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 18r:

Spurius id est ignobilis illegitimus basthart bąster bakarth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129v:

(attested in Greater Poland) bastard (illegitimate child)


baśń

Polish: baśń

Inherited from Proto-Slavic *bàsnь. First attested in the 14th century.

Kosprawyli my [mne] zloscny bazny

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 85:

Fabula baszn vnde fabula est res que nec vera est nec verisimilis et fabula illa est vera que [aliquid veritatis] nihil veritatis in se habet illa vero falsa que aliquid veritatis continet in se admixtum etc.

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) story, tale; fairy tale


wataman

wataman m animacy unattested (canonical)
watman (alternative)

Polish: ataman, wataman (Middle Polish)

Borrowed from Old Ruthenian [Term?]. First attested in 1435.

Wantraschowicz de Dolhe ducis wathaman est iustus

1868 [1435], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 1:

Attemptabat terminum super laboriosum Schipula wathamanum

1868 [1457], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 26:


kręcić

Polish: kręcić

Inherited from Proto-Slavic *krǫtiti. First attested in the fifteenth century.

Crączyla torquet

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 346:

Manum meam attractare crączycz

1874-1891 [1448], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Częstochowa, page 353:

(attested in Lesser Poland) to twirl, to spin, to turn

In nobis anima percurrens singula membra nusquam securum conuibrat habere locum, ffluctuat, crzączyla szą, a simili, velut aliger in domicili, que cattus insidiis vallat vbique foris

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

(refliexive-się, attested in Sieradz-Łęczyca) to whirl; to be in constant motion


pieczęć

Polish: pieczęć

/pʲɛt͡ʃʲæ̃t͡ɕ/

/pʲɛt͡ʃʲæ̃t͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *pečatь with secondary nasalization.

Tedi mu ti vini dani przepiszane hy zapeczentani gednaczkemi *peczentani

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

(attested in Greater Poland) seal (pattern, design)


beczka

beczułka (diminutive)
baczka (alternative)

Polish: beczka

Silesian: beczka

Etymology tree
Ancient Greek βουττια (bouttia)bor.
Vulgar Latin *buttiabor.
Proto-West Germanic *buttjābor.
Proto-Slavic *bъči
Proto-Balto-Slavic *-kāˀ
Proto-Slavic *-ъka
Proto-Slavic *bъčьka
Old Polish beczka
Inherited from Proto-Slavic *bъčьka. First attested in 1393.

etymon

Habent terminum o beczkø

1856-1870 [1394], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 7:

Pro vasis dictis beczki, in quibus ceruisia... recipi debuit

1874 [1393], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 158:

Racione annui salarii viginti vasa vlg. beczki dicta salis minuti

1868 [1451], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VI, page 36:

Item tria vasa tincarum al. baczky de tribus piscinis

1868 [1476], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume II, page 220:

Ipsius ecclesie canonicis pro tempore existentibus terram meam camporum meorum... ad decem tunnas al. beczki do, ... inscribo

1932-1939 [1437], Jan Fijałek, Władysław Semkowicz, editors, Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioeceseos Vilnensis. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, volume I, page 167:

barrel (round vessel made from staves bound with a hoop)


zdrada

Polish: zdrada

→ Old Ruthenian: зрада (zrada)

Belarusian: здра́да (zdráda)

Ukrainian: зра́да (zráda)

Iensze ne wzøl w prosznoscz dusze swoiey ani przisøgl iest w zdradze blisznemu swemu (nec iuravit in dolo proximo suo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 23, 4:

Vstawyamy...., aby przy tych tho myarach y mycze szdrada nye dopvsczana (ne... fraudes committantur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 82:

(attested in Masovia) appropriation by deception or fraud

lie, untruth
appropriation by deception or fraud

A vzryavschy, yze svey ządzey slodzyeystvem nye mogl popelnycz, począl myslycz, kakoby sobye mogl zdradą vczynycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 444:

Sa mną bądzyesz bydlycz na vyeky przezpyeczno, nye boyacz szye ych zdrady (mecum permanebis perpetuo securus eorum ab insidiis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 227:

Szdrada bogacztwa zastąpy v nym slovo boze (fallacia divitiarum suffocat verbum Mat 13, 22), yze bądzye przesz ovocza

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 338:


spowiedź

Polish: spowiedź

Deverbal from spowiedzieć. First attested in the end of the 14th century.

Wnidzicze we wrota iego we spowedzi (in confessione)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 99, 4:

(attested in Lesser Poland) praise; spreading good word about someone; making famous

A tako vøcz ge (sc. dary) thy nadzesz presz svøthø spouecz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(Roman Catholicism, attested in Lesser Poland) confession (disclosure of one's sins to a priest)

Quilibet post me dicat powssednyv spovyecz

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 149:


powstanie

Polish: powstanie

Silesian: powstanie

From powstać + -anie. First attested in the fifteenth century.

Otho poloszon yest then na vpad y na powsthanye (in resurrectionem Luc 2, 34) vyelyą w Ysraelyv

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 295:

(attested in Masovia) verbal noun of powstać (“to stand up, to rise, to get up”)


obrona

Polish: obrona

Silesian: ôbrōna

Inherited from Proto-Slavic *oborna. By surface analysis, deverbal from obronić. First attested in 1449.

surf

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) protection, care, custody

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Patrocinium obrona, kyermasz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 54:

Patrocinium […] id est defensio beschirmung obrona kyermasz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 96v:

(attested in Greater Poland) patron saint's care over a church

Odesla iest od nich wszitka obrona (recessit ab eis omne praesidium), a s nami iest bog

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 9:

Gdysz thy pyenadze gescze nygdy w gego obroną przyszly, azaly ty pyenadze nye podobnyey przydą gey dzeczem, nyszly gey mazowy

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, pages 65, 2:

Gdysz gy na szlub wolno wypusczyl szwego dzyerzenya albo obrony, szlowye sz yaczthwa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 111:

(attested in Greater Poland) possession, management

Acz ma zona besz mey wolyey y wyedzenya klucze komv podala, azalyby thym kto mogl moyą obroną tego gymyenya szkazycz?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 134:

(attested in Greater Poland) right to possession or management

possession, management
right to possession or management

Na obroną in fastigio porte (speculator vero, qui erat in fastigio portae super murum, elevans oculos vidit hominem currentem solum II Reg 18, 24)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 40:

A wzdzalal w Ierusalem rozlyczna dzala ku obronye myesczskey, iasz vstauil na wyeszach

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 15:

Cv obrone pokusz ad resistenciam temptacionum

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 443v:

Czaszi nasze pod twoią obroną abi bili spokoyne

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 44a:


bańka

Polish: bańka, banka (Middle Polish)

Silesian: bańka

From bania + -ka. First attested in the 15th century.

S mysky a. s bąnky de craticula

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 21:

diminutive of bania (“round necked vessel sometimes in the shape of a skull”)

bania

Banka ventosa

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1578:

Ventosa et ventosum idem sunt eyn schrepff kopff banką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 144r:

(attested in Greater Poland) ventouse round vessel for draining blood

Banka cucurbita

1900 [1468], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3849:

Lagenaria siceraria
Lagenaria siceraria#Translingual

diminutive of bania (“calabash”) (Lagenaria siceraria)


browar

Polish: browar

Silesian: brŏwŏr

Borrowed from Middle High German broawer (“brewer”). First attested in c. 1500.

bor+

Browar

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, hapax legomenon) brewery


składnik

składnik m animacy unattested (canonical)

From składać + -nik. First attested in the middle of the 15th century.

Przyvyedly ssą Iesucrista do Cayffasza v vyetnyczą, czvsz sludzy od Annasza, skladnyka y tovarzysa, y svyokra Cayffasovego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 703:


biel

biel m animacy unattested (canonical)
bil (alternative)

Inherited from Proto-Slavic *bělъ. First attested in the 15th century.

Pszenycza a byel nye gest zabyta (triticum autem et far non sunt laesa)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 32:

Saciatus hoc ex adipe bely tritico

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 65:

Beel, polecz slonini albugium, lardum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 472:

Paludinem dictam byel

1912-1930 [1426], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 40:

Octo mansos... in vertice Maslowa byel sitos

1912-1930 [1427], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 82:

Byel cerusa

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 33:

Omnes eciam vocales modo longantur modo patulo breviantur. Ex quarum longacione et breviacione diversus consurgit sensus diccionum. Exemplum... de e sicut beel, bel

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 401:

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain.


siebie

siebie (genitive)
się (genitive)
sobie (dative)
siebie (accusative)
się (accusative)
sobą (instrumental)
sobie (locative)

Polish: siebie

Silesian: siebie


Słowianin

zlw-opl-noun

Słowianin m animacy unattested (related adjective słowieński)

Słowianin m animacy unattested (canonical)
słowieński (adjective)

Polish: Słowianin

Silesian: Słowianin

Inherited from Proto-Slavic *slověninъ. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

Szlowyanyn Sclavus

1874-1891 [Middle of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 158:


pir

(attested in Masovia) The meaning of this term is uncertain.

(Jałbrzyk, właściciel gospody, oskarżony o rozpędzenie ludzi Hirzmanowych) s yego piru

1921 [1447], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 74:

The meaning of this term is uncertain.
convivial gathering, feast, revel


córa

Polish: córa

Inherited from Proto-Slavic *dъťi (stem *dъťer-) and levelling in the nominative singular to match oblique forms. Doublet of dca, a borrowing from Old Czech. First attested in the 14th century.

Cochali czebe czori crolow (filiae regum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 10:


cnota

desctree

Polish: cnota
→ Old Ruthenian: цно́та (cnóta)
Belarusian: цно́та (cnóta)
Ukrainian: цно́та (cnóta); сно́та (snóta) (dialectal)

Inherited from Proto-Slavic *čьstьnota. By surface analysis, czsny + -ota. First attested in the.

Kaszdi czlonek w mym ziwocze chczą chowacz w kaszny y w cznocze

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 81:

Gdysz w rozmislenyv zalyezzy matka cznooth rostropnoscz (in deliberatione consistat mater virtutum ipsa discretio)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

Powiszon bødz, gospodne, we czsnoscy twoiey, pacz bødzem y spewacz czsnoti (Puł: szyly) twoie (cantabimus et psallemus virtutes tuas)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 20, 13:

Prorok każdy nigdzie nie jest przeze cnoty, jedno w s[w]ojej znani albo oczyznie a w swojem domu (non est propheta sine honore nisi in patria sua et in domo sua Mat 13, 57)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 345:


wzajemny

zlw-opl-adj

wzajemny (derived adverb wzajemno or wzajemnie)

Polish: wzajemny

Silesian: wzajymny

From wzajem + -ny. First attested in the middle of the 15th century.

Nam ad portam visus ponenda est custodia, id est paccio mutua, lubyenye wzayemne, quia cor et oculi debent pactum ad invicem habere

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 368:

mutual, reciprocal (given to each other, shown in both directions)


ciąża

Inherited from Proto-Slavic *tęžà (“weight, heaviness”). First attested in 1390.

inh+

Czo Micolay ranil Wlostowego szestrzincza, to gi ranil na swe dzedzine, isz mu czønsze ne dal

1888 [1390], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 9:

Thomislawa ne othbila czøszeg

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 291, Płońsk:

Adam podal szø Janovy w penandzech pot czøszø, gdze bi gi coli vczandzacz mogl o yego penødze

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2108, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland, Masovia) compulsory pledge (thing taken by the creditor to satisfy a claim)

Na cząnzą sandza nye wyąncey nyszly dwv czelednykv z woznym poszlacz yma (ad impignorationem faciendam iudex non plures quam duos familiares cum ministeriali transmittere praesumat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 10:

(attested in Masovia) act of taking as a pledge; judicial attachment


wykład

Polish: wykład

Deverbal from wykładać. First attested in 1400.

Thy slowa... są slova svianthey ewangeligey..., kthora slowa vykladaya są prostym wycladem vylozona

1853 [Middle of the fifteenth century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:

Pyerwey racz poszluchacz wykladv szwyathey ewangelyyey sz laczynszkyego yąszyka w polszky

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 391:

translation (changing one language to another)

Sicut quod ipse oszaloval meum fideiussorem, non expectans terminum y o to[m] straczil mediam marcam et dampnum aduc viklad

1897 [1400], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 632, Łęczyca Land:

(attested in Sieradz-Łęczyca) bet; fee as a result of a failure to do something


zadanie

Polish: zadanie

Silesian: zadanie

From zadać + -anie. First attested in 1448–1450.

Gdysz slodzeystwa... prze wyelgoscz grzecha a prze szadanye alybo ląkanye mąky (propter... inflictionem seu formidationem poenae) za grzech dopvsczony vlozoney... cząstokrocz skrytha bywayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:

(attested in Masovia) verbal noun of zadać (“to make, to cause”)


liczny

desc

Middle Polish: liczny (“of or relating to the face”)

From lico + -ny. First attested in 1462. Displaced by Polish licowy and twarzowy. Compare Old Czech ličný.

Intulisti sibi sex vulnera facialia al. lyczne, que vulnera ministerialis... conspexit

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 396:


podstawa

Polish: podstawa

Silesian: podstawa

Deverbal from podstawić. First attested in the 14th century. Compare Old Czech podstava.

Podstawa intersticium

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

substance, essence (set of features, what is essential and unchangeable in a subject)


przyjęcie

Polish: przyjęcie

Silesian: przijyńcie

From przyjąć + -cie. First attested in the 14th century.

Apostolovye... po przyaczyv ducha svyatego vschytko layanye y vschytky przykrosczy pospolu czyrpyely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 639:

Tem przyyączym vyary a przyyaczym krzstu duch svyaty vstąpy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 192:

verbal noun of przyjąć (“to get; to receive”)

Potrzebyzno gest kv wecznemv zbawenv, aby *opleczene albo czala przygøcze tesz pana naszego... werne werzil (ut incarnationem... credat)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 27:

(attested in Lesser Poland) verbal noun of przyjąć (“to take”)

Przygyącze statvth od zyemyan

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 6:

(attested in Lesser Poland) verbal noun of przyjąć (“to accept; to not reject”)

Dorothą dobrze wyedzala o them, ysz gey zamylczano w przyyaczyv (in susceptione) tego domv, gdy gy gey mazowy przed sandem wszdano

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 99, 2:

verbal noun of przyjąć (“to take into one's own ownership”)

Ktorisz kmyecz... do prziyantego gymyenya nye przenyoslbi syąn, taky zyemyanin przerzeczone prziyanczye (acceptationem)... thimy tho przisyąnsznyky podlug rzeczi poswyatczi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 101:

(attested in Masovia) agreement to settle on a peasant farm

Po tem przyączyv svyatego Barthlomyeya myly Krystus schedl do... Ierusalem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 235:

verbal noun of przyjąć (“to accept into a group”)

Moy yest... Effraym, przyyøcze (susceptio) glowy moyey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 107, 8:

(attested in Lesser Poland) defense; help

Owo baranek bozy, yen vezmye grzechy tego svyata, czvsz przyschedl, aby vzyąl grzechy svyeczkye, bo [prze] przyączye naschych grzechow (quia pro peccatis tollendis) offyerovan yest baranek nasch Krystus

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 200:

verbal noun of przyjąć (“to take responsibility”)

Modlythwa przed przyyaczym bozego czyala

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 129:

(Roman Catholicism) verbal noun of przyjąć (“to take communion”)

Za wznyeszyenye albo przyęcze rane, to iest za boze zmartwychwstanye, yesz rano stalo szye yest

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 21 arg:

(attested in Greater Poland) resurrection from the dead


więc

Inherited from Proto-Slavic *vęťь. First attested in the 14th century.


więc

Polish: więc

Silesian: wiync


szkoda

Polish: szkoda

desctree

→ Old East Slavic: шкода (škoda)
Belarusian: шко́да (škóda)
Russian: шко́да (škóda)
Ukrainian: шко́да (škóda)

Borrowed from Old High German scado. First attested in the 14th century.

Yaco mi Chwalislaw wszøl imena, czo mi czini griwnø *sczodi

1974 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 20, Kalisz:

Detrimentum id est damnum iactura diminutio skodą vmnyeyschenye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 39r:

(attested in Greater Poland) loss; damage (loss of existing or expected material or moral value)

Tedi sądza... bydlo... kromye szkodi y obraszenya (integraliter et ex toto, Sul 31: czalo a s pelna) ma wroczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 19:

(attested in Lesser Poland) harm (damage to one's body)

Ta droga gich szszcoda (scandalum) gim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 13:

(attested in Lesser Poland) harm (moral damage)

Iaco ludze Micolagewi... pasø lanky, zito... y czinø mu scodø

1959 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 515, Poznań:

(attested in Greater Poland) destruction of a field, forest, etc.

Jaco Grzegorz... [br]al swa czasza, czso ya w swe szcodze sa[jął]

1974 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 292, Kalisz:

(attested in Greater Poland) place of where damage or harm was done

Iz to swatczimi tey scodi, czosz Jacusska zalowal, tey gest scodi na Stanimirza dobil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 425, Poznań:

(attested in Greater Poland) compensation for damage

Iaco me Janussz slal do Kelcza, bi prziyal cu zaplacze, doyød sse scoda ne stala

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 64:

Jako Potrasz Margorzacze saplaczyl ysczynø y scodø

1959 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 308, Poznań:

(attested in Greater Poland) contractual punishment (contractual penalty, compensation for failure to fulfill the contract, usually amounting to twice the value of the main legal claim)

Bo pan bog wasz... viswoli wasz ze scodi (de periculo)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 4:


krakowski

Polish: krakowski

Silesian: krakowski

From Kraków + -ski. First attested in 1456.

Jakom ya nye ranczil pol grziwni cracowskyey ve dw nyedzelyv dacz

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1048, Warsaw:

(attested in Masovia) Cracovian (of, from or relating to the city of Krakow, Poland)


zbieg

Polish: zbieg

Yakom ne chowal szbegow Lagnowa a Komarka any gynych szbegow, any sz ma volą... Mycolaya poszgly

1974 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 919, Kalisz:

O nyewolnych sbyegoch. W prawye czesarskem stogy, aby szludzy nyevolny... nye mogly bycz sz rąkv panow szwych wywoleny... Ale ysze cząsthokrocz thaczy nyevolny rąkv panow szwogych vczyekayącz... v obczych zemyan... noczowani bywayą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 81:

(attested in Greater Poland, Masovia) fugitive

Kmyecz nocznego czasv sbyegem gdi othydze (quod.. cmetho noctis tempore recesserit fugitive), thedy rzeczy, ktorekole w domv ostawy wczyekayącz, pan wszy sobye myey mocz odzirzecz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

Iako Zagarza zemskego sbega ne choual

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 281, Poznań:

(attested in Masovia, Greater Poland) exile (someone banished from their home or country)

Slosthnyk then ma bycz sbyegem (malefactor sit proscriptus)... a klanth ma bicz rozvmyen

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

(attested in Masovia) serf who deserted from their feudal lord's farm


tedy

Polish: tedy

Silesian: tedy

Inherited from Proto-Slavic *tъgъda. First attested in the 14th century.


ciąg

Polish: ciąg

Silesian: ciōng

Inherited from Proto-Slavic *tęgъ. First attested in the 14th century.

Ian se poddal Tome pod czøg in VII fertones, a przed rokem go ne vczøczal

1902 [1405], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 261:

(attested in Greater Poland) taking as collateral, judicial seizure; pledge


chlew

Polish: chlew

Silesian: chlyw

Inherited from Proto-Slavic *xlě̃vъ. First attested in the 15th century.

O chtori chlew na mø zalowal Falislaw, tenem ia odial s gego wolø

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 739, Płońsk:

Johannes in sua area, in qua sedebat, debet remanere... omnes sepes una cum stabulis al. chlewi

1879 [1421], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 256:

Jakom ya nye pobral chlewow... na Pothrowe szedlisku

1921 [1425], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 241:

Jaco ya to wem, o ktory chlew Anna na Marczina zalowala, ten ona szama pozgla

1950 [1444], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 578, Warsaw:

Chlevow caularum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 113:

Chlevy caule

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 115:

Jako[m] my domow, *gvlmną, zyth, chlewow, stodol y wschithkyego budowanya Jakvbowego czasszv nocznego nye szeszgli

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3038, Warsaw:

Yako[m] ya... nye othvyeralem jemv domowh, *chlewoh gwalthem anym yego vszcodzyl moyhm odvyeranim yako trzy kopy groszy

1950 [1474], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1377, Warsaw:

Laboriosus Nic[olaus]..., qui exivit a nobili Johanne de Srobycze,... stabulum... al. chlew rubeto non reformavit al. nye pochrosczyl

[1478], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, volume II, Czersk, page 248:

Jakom ya chmyelv yego nye sdarl s chleva yego gwalthem anym go wnyosl do domv mego

1950 [1494], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1764a, Warsaw:

Curia... cum tribus ortis... et allodio, obora et chlevy

1925 [XV], Roczniki Historyczne, volume II, Nakło nad Notecią, page 71:

Equi sunt arrestati in ipsius hereditate pascibulo al. chlewye

1419, Jan Łoś, editor, Luźne rękopiśmienne ekscerpty Jana Łosia pochodzące z ksiąg ziemskich krakowskich, volume I, Krakow, page 708:

Bostar est locus vbi boues stant kolnya volovy chlew vel est locus vbi corpora mortuorum cremantur

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 20r:

Yacom ya Regnolthowy yego szwini sz chlewa ne othbil szamowtor

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 596a, Płońsk:

Suarium swyny chlew vel kob swyny

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 134v:

Pawel ne ucrathl Nemerzi czforga yagnøth s chlewa

1920 [1415], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 2518, Płońsk:

Jaco ya to wem, Elena ne ucradla v Anny szesczorga owecz sz chlewa any gych vzithcu ma

1950 [1444], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 567, Warsaw:

Nye gest godzyna gnacz stad do chlewow, ale napogycz owce y gnacz ge lepak na pastwø

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 7:

Blogoslawyon... plod skota twego y stada baranow twich y chlevi owyecz twich

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 4:

Ezechias... zgromadzil... staynye wszemu dobitku y chlewi stadom

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 28:

Owczarnye a. chlewy caulas, staynye stabula

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 28:

(attested in Masovia, Pomerania, Lesser Poland, Greater Poland) sty; stable (room for domestic animals)

attested in Masovia; Pomerania; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Pomerania; Lesser Poland; Greater Poland

A p[rze]s tocz szø gest on bil f chuele narodzil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5b:

(attested in Lesser Poland, hapax legomenon) sty (poor quality house)


dzban

dzban m animacy unattested (canonical)
czban (alternative)
zban (alternative)

Polish: dzban
→ Belarusian: збан (zban)
→ Ukrainian: дзбан (dzban), збан (zban)

Silesian: zbōn

Inherited from Proto-Slavic *čьbanъ. First attested in 1394.

Pro thena, dicta czban, ad butirum empta I grossum

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 175:

(attested in Masovia) jug (vessel, usually for liquids)

jug (vessel, usually for liquids)
butter vessel

Welesz thy wynowath panw memw? Sztho czbanow oleyw (centum cados olei Luc 16, 6)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 84:

jug (such a vessel used as a unit of measurement)

Szle napyssano, esze malo pywa we dzbanye imyano

1876-1929 [1436], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Sieciechów, page 506:

Vdzyelal (sc. Beseleel)... ssødy kv rozmagytey potrzebye stolowey: ocztowe czbany, banye, czyesszee y kadzydlnycze (acetabula, phialas, et cyathos, et thuribula) z zlota czystego

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 16:


rozmawiać

Polish: rozmawiać

Silesian: rozmŏwiać

Etymology tree
Proto-Slavic *orz-
Old Polish roz-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish rozmawiać
From roz- + mawiać. First attested in the fifteenth century.

etymon

Po gegosz to szmyerczy boyøcz sze braczya gego a myedzi sobøø rozmawayøcz (colloquentes)..., wskazaly sø gemu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 50,15:

Poszdrovyenye gdy yey daval, *szmyernya sza sz nya gest roszmavyal archanyol Gabryel

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 212:

(sometimes reflexive with się) to talk with, to speak, to converse, to have a conversation, to chat

Pulchra est anima, que se purificauit a viciis..., que non cessat, discutere, roszmavacz, interiora sua

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 93r:


blizna

desctree

Polish: blizna, blizma (Podhale)
→ Yiddish: בליזנע (blizne)

Inherited from Proto-Slavic *blizna. First attested in the 14th century.

Blisna, rana nullam cicatricem in eo inyenientes

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl.105b:

Blyszni cycatrices

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 143b:

Sprochnali sø y zkazili se sø blyzny moie od oblicza gluposci moiey

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 5:

Blisni cicatrices

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 281:

Blisni cicatrices

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 69:

Blisna cicatrix

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 85:

Przes wielebne blisny per alma vulnera

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 305:

Bliszny propter cica trices

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 156:

Pagą blysną cicatrix

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

Cicatricem id est factum wlnus vlg. blyzna

1875 [c. 1455-1460], Zygmunt Celichowski, editor, Słowniczek łacińsko- polski wyrazów prawa magdeburskiego z wieku XV. Przedruk homograficzny z kodeksu kórnickiego, page 2:

Blyszną cicatrix

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 10:

Bluszny cicatrices

1874-1891 [1471], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 379:

Walach gnyady ma na przędnym pieczy blyzną

1893 [1497], Konstanty Górski, editor, Historia piechoty polskiej, page 205:

Blysny cicatrices

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 182:

Blyszną cicatrix

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

W ciele śmiertelnem ukazał bog swą sławę nieśmiertelności... jako i po wstanie s martwych w ciele nieśmiertelnym blizny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 368:

W jego ciału ukażą sie blizny jego pięci ran

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 480:

Cicatrix ein wundenzeychen oder ein narbe blvszną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27r:

(attested in Lesser Poland, Pomerania, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca) scar (permanent mark on the skin, sometimes caused by the healing of a wound)

attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Pomerania; Greater Poland

S blisnami cum stigmatibus

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

Blizni stigmata

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 310:

Nad vmarlimi nye *bodzecze rzazacz czala swego any zadnego znamyenya blyszn nye cincze wam

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 28:

Rany, bluzny stigmata

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 129:

Blyzną vel pyąthno stigma

Stigma eyn narbe et est signum cicatricis caracter coctura inustio que fit calido ferro blyzną vel pyąthno

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 130r:

(by extension, attested in Pomerania, Greater Poland) scar; stigma (mark on the skin)

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Blisna menda

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Blysną menda

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1508:


chmiel

zlw-opl-noun

chmiel m inan (related adjective chmielny)

desc

Polish: chmiel, hmiel (Middle Polish), kmiel (Lasovia)

Silesian: chmiyl

Inherited from Proto-Slavic *xъmèľь. First attested in 1399.

Ne darł chmelu Pelcze

1897 [1399], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 2090, Łęczyca Land:

Ian zalowal na Sandziuoia o chmel

1902 [1401], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 52:

Yakom ya ne poczosal chmelu Wszeborowa

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1672, Płońsk:

Jaco czsso moy ludze wczandzaly wlodarza to wcządzaly w mem lesse prawem, a on rwe chmel

1861 [1423], Józef Przyborowski, editor, Vetustissimam adiectivorum linguae Polonae declinationem monumentis ineditis illustravit, Greater Poland, page 16:

O kthori ch[y]mel Andrzey na Marczina zalowal, o tho szø s nim uprauil, esze ne mal nan zalowacz

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1253, Zakroczym:

Chmyel herba volubilis maior, humulus, lupulus

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2634:

Chmel yolubilis, herba volubilis

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2835:

Jakom ya Stanislawowi chmyelya nye widarl w gego lyessze

1950 [1437], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 492, Warsaw:

Corum chmyelyu

1921 [1455], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 256:

Medium coreum chmyelyu

1921 [1455], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 293:

Nye hycrathl hossmynacze corczy chmyely

1950 [1463], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1162, Warsaw:

De ch... asperato nulla est difficultas ut: chleb, chmeel

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 40:

Ch[y]myel humulus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 914:

Jakom ya chmyelv yego nye sdarl s chleva yego gwalthem

1950 [1494], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1764a, Warsaw:

Humulus est quedam herba hopffe chmyel

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 61v:

Humulus lupulus
Humulus lupulus#Translingual

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) hop (plant of species Humulus lupulus)

Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland

Chmel sparagus, summitates tenere lupuli

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2804:

(hapax legomenon) hop (flowers of the hop plant)

hop (plant of species Humulus lupulus)
hop (flowers of the hop plant)


niektóry

Polish: niektóry

Silesian: niyftory

From nie- + który. First attested in the 14th century. Compare Latin neuter, English neither.

Panye Yesu Criste..., vyszluchay mye grzeschna, bo nyekthory czasz yest, yz sztworzenye thwe chcze czyebye chwalycz

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 75:

Bo sø mne mirne nektorzi molwili (quoniam mihi quidem pacifice loquebantur)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 23:

Są nyektorzy (nonnulli,), czso rzeczy przeszle y tesz sądem osądzone... navczyly sya wzdzyracz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 27:

Nyektorzy slyvbovaly srebro, zloto,... a drudzy bogacztwa vyelyka

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 23:

Gdisby sly duch nektorego cloueka f ten tho blød szauotl, macz gø (sc. Maryję Magdolanę) on takesz f pokucze nasladouacz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Gdyby... o slodzeystwo... nyekthory drvgego (aliquis alium) w sąnd by chczal poswacz, vstawyamy, aby do roka thilko... myal mocz poswacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 33:

Nyekthorzi z naszych slyachczyczow (quidam ex nostris nobilibus)... ny pod czyyą chorąngwyą... stanowycz szą obykli

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

Yako ya nye bral... czla... sz myesczan groczsky[ch], na nyektorem po groschu, na nyektorem po polgroschu

1879 [c. 1500], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXVII:

(attested in Lesser Poland, Masovia) some (not all; certain number, at least two)

A nye ma s tego przyszyasthwa nyekthorego vzythkv any platu

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 78:

(when negated, attested in Greater Poland) no, none


twierdzić

Polish: twierdzić

Silesian: twiyrdzić

Inherited from Proto-Slavic *tvьrditi. By surface analysis, twardy + -ić.

ćwirdzić (alternative)
ćwierdzić (alternative)
twirdzić (alternative)

Gdy Otho... myszlyl o tem, kakoby thy ludzye... [nawrocił] ku dusznemv *krzesczyanszkymv prawu, na to czwyerdzyl nasze myastha (ad id civitatem nostram firmavit) y postawyl byszkupa ku duchownemv prawu

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 39, 1:

Swaczcze, twerdcze w[a]szych serczoch (dominum autem Christum sanctificate in cordibus vestris I Petr 3, 15)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

to firm, to harden, to strengthen, to fortify

Czwerdzymy szya animatur

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:

(reflexive with się) to strengthen (to become stronger, to gain strength)

Lupus id, gl. pacem, firmat, gl. confirmat czwyrdzy, obside firmat ouis

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 16:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to confirm

[D]latego ysze synowie z oczczem gedną krwyą są spoyeny..., przeto czwyrdzimi (statuimus)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 10:

(attested in Lesser Poland) to decide, to order

Domyenik swyadeczstwo przerzeczonego Iakvba... moczno a wstawnye czwyrdzyl (asseruit) bycz nyegodne

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 35:

(attested in Masovia) to affirm, to state


zamówić

Polish: zamówić

Silesian: zamōwić

Etymology tree
Proto-Slavic *za-
Old Polish za-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish zamówić
From za- + mówić. First attested in 1400.

etymon

Sandiuoqius ipsam literam recipere noluit asserens, quod Wincencium prius allocutus fuisset vlg. zamowil, et principium super ipsum haberet

1960 [1400], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407, number 339, Poznań:

(law, attested in Greater Poland) to make a claim in court

Iaco Staszel ne szamovil szø szam postavicz Peczka Jagneszcze ku prawu

1967 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 113, Kościan:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to promise that something will be done

Zarzvcyly zakonna vstawyenya gego a zamow[ę], gesz syø zamowyl s gych oczci (pactum, quod pepigit cum patribus eorum)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 17,15:

(reflexive with się) to agree, to arrange, to set up


rocznica

>? Polish: rocznica

>? Silesian: rocznica

From roczny + -ica. First attested in the 15th century.

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Iaszek de Sowlini dixisset, qud idem Nicolaus esset calumpniator et quod non esset maior vlg. rocznycza in tota terra Cracouiensi

1856-1870 [15th century], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 461:


gryf

Polish: gryf

Borrowed from Middle High German grīf. First attested in 1412.

Nobiles, qui in clippeo suo defferunt griff

1895 [1412], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 118:


dziedzina

Polish: dziedzina

Silesian: dziedzina

Inherited from Proto-Slavic *dědina. By surface analysis, dziad + -ina. First attested in 1105.

Iacom ne wegnal cobili w Mikolaewø dzedzinø przez yego woley

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 2:

(attested in Greater Poland) possession; land ownership; estate

Bo ne odpødzy gospodzin luda swego a dzedzini swey ne zostawy (quia non repellet dominus plebem suam et hereditatem suam non derelinquet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 14:

(attested in Lesser Poland) land; larger area

Gdyby kto zabyth, a nye wiedzano by, kto gy zabyl, tedy o to dzedzina nye ma bycz obwynyona

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 31:

(attested in Lesser Poland) residents of a village

In Sydina quatuor surouice et due taberne, et zamar de vna quaque sartagine et dedina

1875 [1105], Wojciech Kętrzyński, Stanisław Smolka, editors, Codex diplomaticus Monasterii Tynecensis = Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego. Cz. 1, Obejmująca rzeczy od roku 1105 do roku 1399, Tyniec, page 2:

(attested in Lesser Poland) area of land with a specific area; peasant's farm; measure of land