tworzec

tworzec m animacy unattested (canonical)

Inherited from Proto-Slavic *tvorьcь. By surface analysis, tworzyć + -ec.

Uznaie..., ktorimy grehi tuorcha suego na gnew pouabil

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 18:

(attested in Lesser Poland) creator (one who brings something about)

Plastes, id est formator tworzecz (war. kal.: thworcza; mollis cera et ad formandum facilis, etiam si artificis et plastae cessent manus, tamen virtute totum est, quicquid esse potest Prol)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 1:

(attested in Greater Poland) shaper (one who gives shape)


dzińsia

desc

Polish: dzisiaj, dzisia, dzisiaś (Middle Polish)

Silesian: dzisioj, dzisio (Northern Silesian), dzisiej

Inherited from Proto-Slavic *dьnьsь. By surface analysis, univerbation of dzień + si. First attested in c. 1301–1350.

surf

Sirce iego iemu doracy, yzbi... suøtø (leg. z świętą) cyrekuø dinsa zauolal

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 20:

Pane bosze, proszø ga dzysza, greszny clouek, thuego miloszerdza

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

V[e]szelmy szya dzysza nyne, bo przesz yego narodzene mamy sbavyene

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 78:


słuszać

posłuszać (perfective)
słuszeć (alternative)

Cum diuinum cultum quequam munda condeceant, gl. pertineant slvschalyby, noli quicquam de inmundis questibus imolare

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 12:

Yze then gagy, o g[z]yz pan *Ondrzye pozywal, ne *sluchsa do Czarnoczyna, ale ku Mąnkarzouiczom

1895 [1423], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 162:

Tych Halene sluschalo trzecza czanscz

1901 [1432], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, Radom, Sandomierz, Opoczno, page 309:

Anym tego pobrala, czosch to wschytko sluscha ku czwartey czansczy myasteczka Czarnkowa

1959 [1438], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1598, Poznań:

Tedi za tho iste vsylstwo... vyną pyanczdzyesyant xyanzanczyu i czestnikom yego, na ktore sluscha (quorum interest) i padnye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 90:

Ale chczalyby wasz pan kogo *vwynycz o gyna rzecz... tako, czosz by [nie] szluszala przed gego burgrabyą (quod ad burgravii officium non spectat)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 47, 3:

+obj

do (+ genitive) ku (+ dative) na (+ accusative) przed (+ accusative)

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) to belong to, to be due by law [with do (+ genitive) or dative or ku (+ dative) or na (+ accusative) or przed (+ accusative)]

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland

Przylanczyw sobye starosthą myodovego, acz gy ma, pakli nye ma, tegdi voznego naschego, ktorego s prava slusche (nostro praecone, cuius intererit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 96:

Sąszyeczszkye ludzy, czo nye szlusząyą ku naszemv szandv, thy moze voy[o]th zaraczycz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 15, 2:

Daley, goracze rzeczy, czo sluszą ną groczszkye prawo (burggravii iudicium fit vel est)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 45, 4:

Daley, goraczą rzecz, czso szlvszcha w groczkye prawo

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 14, 4:

(attested in Masovia) to be subject to court or law [with ku (+ dative)] [with na (+ accusative)] [with w (+ accusative)]

Bøødz ty ludu w tich, czsosz na pana slusze (quae ad deum pertinent)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 19:

Conuenire, id est congruere, decere sgądzacz szyą, slvschecz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 97:

(attested in Greater Poland) to be appropriate; to reconcile

Weselcze se, prawi, w gospodne, prawim slusza pofala (rectos decet collaudatio)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 1:

Przikaz przyiøcz w pokoiv duch moy, bocz my ivsz slusze wyøcey vmrzecz, nyszly sziwu bicz (expedit enim mihi mori magis quam vivere)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 6:

(impersonal, attested in Lesser Poland) to be fitting, to be right

Sluza vstawycz (convenit statuere), aby zadny Zyth... kthoremv chrzesczyanynowy... swych penyądzy na lysthy zastawne nye poszyczal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 61:

(impersonal, attested in Masovia) to be necessary

Vyny prze ktore oth pana swego vczecz slvza tako kmyeczewy (propter quas licitum sit... fugere), szą thy

(impersonal, attested in Masovia) to be allowed

*Droky sø ne othlozily, u cem rady sina bozego slusaly

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 39:

(attested in Lesser Poland) to obey, to listen, to fulfill someone's will

Bødzcze vszy twoge sluszayøcze glossa modlytwy mogey (fiant aures tuae intendentes in vocem deprecationis meae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 129, 2:

(attested in Lesser Poland) to listen kindly to someone or something

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Iszem by[u]l poszlem do Andrzea o tego czloweka, czo *pzres licza obeszon, iszby pomogl swym scholtissem prawa, y to gego szona sluszala y prawa mv ne pomogl

1967 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 46, Kościan:

Sed si consensus concedit et racio decernat, id est szluszal, ad faciendum illa, ad que ira concitat

XV p. post., Józefa Reczka, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy z rękopisu, number nr 414/11, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, page 173:


wieśnica

wieśnica m animacy unattested (canonical)

Wozni... za wyną panową wyesznyczow (villanos) clopothacz nye ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 8:

(attested in Masovia) villager (resident of a village)


wieśnica

Muri otoczily swe wyesznyce (vicos suos) a swyozø do nych vzitki ku potrzebye na walkø

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 4:


wieśnica

Quod villa nomine Stobnicza... ducalem solucionem mellis, videlicet metretam, que vulgo veznicza nuncupatur, pro nobis solvere in perpetuum totaliter non deberet

1938 [1328], “Vesnica - danina miodowa”, in Anna Kutrzebianka, editor, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, volume VII, Inowrocław, Sieradz, page 79:

(attested in Kuyavia, Sieradz-Łęczyca) Unknown tribute in honey; customarily specified amount of honey.


wiekui

⇒ Polish: wiekuisty

Ten ps[alm] powyada, yze Xpus placz zborny wstaw z martwych w wyeszelye wyekuge obroczil

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 29 ar:

Ysz Xps yest studnya zywota y szwyatloszcz wyekuya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 35 arg:

(attested in Greater Poland) eternal (timeless, lasting endlessly)

Podzwignicze se, wrota wekuia (elevamini, portae aeternales), a wnidze crol slawy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 23, 7:

Iaco to swadczimi, iaco droga s Raczslawcouicz do Gorki to droga vekuya y nassi starsi gesdzili

1960 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 95, Pyzdry:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) eternal (existing since time immemorial, very old)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Yakosmy bili dzelczamy myedzy Jacusszem a Ba[r]tlomyeyem y rosdzelilismy ge wy[e]cugim dzalem

1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 695, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) permanent, indefinite, unlimited in time, in force forever


wszegdy

Lesser Polish: wsegdy

Prziglødal [jeśm] gospodna w obesrzenu moiem wszegdy (semper)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 8:


wnętrzny

Polish: wnętrzny

Silesian: wnōntrzny, wnyntrzny

Inherited from Proto-Slavic *vъnǫtrьnъ. By surface analysis, wnętrze + -ny. First attested in the 15th century.

Vzrzisz tego dnya, gdisz wnydzesz do pokoia wnøtrzney komori (cubiculum intra cubiculum)

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 25:

Ktorzy by opvchly od zley vylgotnosczy vnątrzney (hydropico qui fuerant tumentes ex humore)..., wschyczy... nathychmyast vzdrovyeny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 217:

inner, internal (being on the inside of something)

Vrzvczyesch y v czyemnycza vnątrzną (in tenebras exteriores Mat 22, 13)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 413:

mistranslation of Latin exterior or a miscopy of Old Polish zewnętrzny

Aby, myly Yesukriste..., moya duscha vczyeschyl wnąthrznym veszelym

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 106:

internal (relating to the psychological experience of a person)

Tuk... y syatkø wnøtrznø (reticulum iecoris) a dwye lyødzwyczy... zakadzy na oltarzu

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 16:

possible misstranslation of Old Czech jatrný (“hepatic”)


wykusz

Borrowed from Old Czech výkuš, ultimately from Middle High German wîchûs.

[…] a na strzesze wyeszney... wikusze (super turris tectum stantes per propugnacula)

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 51:

shooting range extending beyond a wall (part of a defensive structure in the form in the upper part of a defensive wall or defensive tower)

(attested in Southern Borderlands) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Ex parte Thome braseatoris thugurium, quod *wychus vlg. nominatur, retro Martinum circa valuam iacentem, claudo Michaeli carnifici iuste vendicionis titulo libere resignauit

1892-1921 [1387], Aleksander Czołowski, Franciszek Jaworski, editors, Pomniki dziejowe Lwowa z archiwum miasta, volume I, Lviv, page 85:


wnimać

Wnimal ies zle (existimasti inique), isze bødø tobe podobni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 49, 22:

(attested in Lesser Poland) to deem, to think (to have a particular opinion)

Wnimal iesm (existimabam, Puł: mnymal yesm), abich poznal to

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 16:

(attested in Lesser Poland) to cogitate, to consider, to ponder

Vtny przeczywenstwo moge, gegosz w[n]ymal gesm sø (quod suspicatus sum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 39:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to expect, to anticipate


dłóto

Polish: dłuto

Silesian: dłoto

Inherited from Proto-Slavic *dōltò. First attested in 1437.

Dloto celtes

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 86:

Dextralis est securis sine delabris vlg. ocszą, dloto

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) narrow-bladed axe

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands


dca

Borrowed from Old Czech dci. First attested in the 15th century. Doublet of córa, an inherited form.

Gymyø zoni Abramowy bilo *Sanay, a Nachorowi zoni gymyø bilo Melcha, *tzcza Aaronowa (Melcha, filia Aran)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 29:

The name of Abram's wife was Sarai; and the name of Nahor's wife, Milcah, the daughter of Haran.


więtszy

/vʲæ̃t͡sʃʲiː/

/vʲæ̃t͡sʃʲi/

alternative form of więcszy; comparative degree of duży

alternative form of więcszy; comparative degree of wielki


więcszy

desc

Polish: większy, więtszy (Middle Polish)

Silesian: wiynkszy

/vʲæ̃t͡sʃʲiː/

/vʲæ̃t͡sʃʲi/

Inherited from Proto-Slavic *vęťьjь. First attested in the 14th century.


wyszy

Polish: wyższy

Silesian: wyższy


wyszszy

alternative form of wysszy; comparative degree of wysoki


nogieć

Curando nogecz scribunt nomen Luce sanctae et imponunt in os pecoris

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 342:


bezden

Univerbation of bez + den. First attested in the 14th century. Compare Old Czech bezden and Polish bezdeń.

Bozednow ogarnøly *so ge

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 5:


dziectwo

Si frigescit corporalis infancia, aczczy dzyssza zymno twoye dzeczstwo, w myloszczy sze grzeye twoya duscha szwyatha

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 260:


bukiew

Polish: bukiew

Silesian: bukwia

Inherited from Proto-Slavic *bùky. By surface analysis, buk + -ew. First attested in 1342.

Glandines et eciam quod vlg. bukew dicitur

1874 [1342], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 51:

Idem dicimus per omnia observandum in eo, qui pro suis scrophis vel porcis pro precio conduxerit in silvam bukva vel glandinibus habundantem

1895 [XV p. pr.], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page 48:

Tosz movymy we wszem a przese wsysthko chowano bycz w them, gysz by szvim swynyam... nayąl lasz bvkwyą... oblwythvyączy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 59:

Bukew fagi

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:

Bukew fagenula

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3536:

Aczby kto do czygego lyasa z myta na pastwą chczal gnacz na bvkyew abo na szolądz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 59:

Bukyev Ifagenula

1900 [1468], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4339:

Debent habere... libera pascua glandium faginarum al. bvkwye et szyrv et graminum

1868 [1485], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVI, page 193:

Cum pascuis scrofarum in fagi nibus al. bukyew

1905, 1907, 1908 [1494], Theodorus Wierzbowski, editor, Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. P. 4, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548). Vol. 3, Acta vicecancellariorum, 1533-1548, volume II, number 373:

Faginus buchen holtz bvkove drzevo vel fructus eius bvkyew

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49v:

Terrifanium uel melius terrifagium est fructus fagi proprie bukeph bukew

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 258v:

Faginus vel faginius idem vlg. bukyew [fagus] arbor quedam a fagin grece quod est comedere latine quia antiqitus comedebant eius fructus

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 106r:

*Fagin vlg. bukyew Fagimentum est locus vbi habundant fagi

Terrifumium bukyew

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 13:

Terrifvmium uel melius terrifagium est frvctus fagi proprie bvkew

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 236r:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) beechmast, beechnut

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland

Faginus... Inde fagimentum id est locus vbi habitant fagi vlg. bukew bukew

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 84va:

Bukvye castaneas

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 324:

Bukyew terrifumium

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Malonowo, page 13:

Laureolus bvkyew

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 73v:

(attested in Pomerania, Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland


kojec

kojec m animacy unattested (canonical)
kociec (alternative)

desctree

Polish: kojec
→ Ukrainian: ко́єць (kójecʹ)

2 koycze gallinarum

1898-2024 [1498], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 67:

W sobotą swoyewala dussa pkelne czoczcze

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:


pasirzyt

pasirzyt m animacy unattested (canonical)
pasiżyt (alternative)

Polish: pasożyt

Passyrzit parasitus

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:


chłodnica

Polish: chłodnica

From chłodny + -ica. First attested in 1431.

Chlodnicza in estuariis id est sub tectis ramorum

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 61:

Festum Iudeorum... tunc... sedent... in estuarijs vlg. chlodnicza seu in tectis ramorum

1885-2024 [1431], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 64:

Poth clodnyczamy sub umbraculis et tugurys

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 270:

Chlodnycza vmbrella

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

Estus... Inde estuarium est stuba uel balneum quia ibi est magnus estus al. dicitur edificium factum de rubeto sev de virgultis vlg. *chilodnyczą

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 74v:

Lobium przybythek vel chlodnyczą *clodnyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 76v:

Saltus eyn sprung vel dicitur locus siluestris vel silua rara chlodnycza

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 119r:

H[i]lodnyczy estuarium

1874-1891 [1450], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page 45:

Estuarium est stuba vel balneum, edificium factum de rubeto seu de virgultis vlg. ch[l]odnyczą

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in) bathhouse; part of a bathhouse

Stanek, chlodnycza umbraculum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 114:

(attested in hapax legomenon) wall cover (cover over soldiers attacking walls)


kotew

Polish: kotew, kotwa

Mittit tunc cotwi in mare

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 67:

(attested in Pomerania, Greater Poland) anchor


sadno

Polish: sedno

Si habet eminens os *costkwø yalowa, sadno

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:


brodawka

Polish: brodawka

Silesian: brodōwka

Etymology tree
Proto-Indo-European *bʰers-
Proto-Indo-European *bʰardʰéh₂
Proto-Balto-Slavic *bardā́ˀ
Proto-Slavic *borda
Proto-Indo-European *-wós
Proto-Balto-Slavic *-was
Proto-Slavic *-vъ
Proto-Balto-Slavic *-kāˀ
Proto-Slavic *-ъka
Proto-Slavic *bordavъka
Old Polish brodawka
Inherited from Proto-Slavic *bordavъka. By surface analysis, broda + -awka. First attested in 1472.

etymon

Brodawka porrus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1308:

Brodawka vernca (pro veruca) vel warex

1885-2024 [1481], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 747:

Brodawka puberta

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 9:

Brodawką tuber, tubea, brodawka tuber

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 5:

Na brodawky contra verrucas

1900 [1491], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1103:

Brodawky verrucas

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 288:

Contra verucam in manibus brodawky

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 61.:

Pvberta dicitur illud quod crescit in cutte proprie brodawka

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 217v:

[P]vbarta dicitur illud quod crescit in *cuti proprie brodawka

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 164ra:

Puberta brodawak brodawka

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 12:

Puberta est illud quod crescit in cutte proprie brodawka

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 194r:

Puberta dicitur illud quod crescit in cutte vlg. brodawca

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 197v:

Puberta brodawka

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Puberta *brodawak brodawka

XV ex., Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 12:

Tuber tubea [brd] brodawką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 141v:

Tuber brodawka

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 142r:

(attested in Greater Poland, Silesia, Lesser Poland) wart (type of deformed growth occurring on the skin)

attested in Greater Poland; Silesia; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Silesia; Lesser Poland

Brodawka mamilla

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1744:

(anatomy, hapax legomenon) nipple; mamilla (small projection of a mammary gland)


czyściec

zlw-opl-noun

czyściec m animacy unattested (related adjective czyscowy)

czyściec m animacy unattested (canonical)
czyscowy (adjective)

Polish: czyściec

/t͡ʃʲiɕt͡ɕɛt͡s/

/t͡ʃʲiɕt͡ɕɛt͡s/

Borrowed from Old Czech čistec. By surface analysis, czyścić + -ec. First attested in the 15th century.

On yest w pyeklye albo w czysczczv

1901 [XV med.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 428:

Alle yvz mvssø za to w czyssczv wygorzecz

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 359:

Czisczecz accutella, citeraticus

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5275:

Czisczecz lavendula, paralitica, acutilla, herba angelica, herba diabolica, purisago

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2665:

Czysczyecz herba bona

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3581:

Czyscziecz paralitica

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4895:

Czyszcyecz purisago

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4538:

Czysczecz herba munda, purisago

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 304:

Byaly czysczec

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1871:

Czysczecz tentaria

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2308:

Czyszczyecz lauendula

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6148:

Ciszczecz mercurialis

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2084:

Gratiola officinalis
Wikispecies:Gratiola officinalis

Czisczecz Marie linaria

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 306:

Czyschyecz linaria

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 7179:

Linaria vulgaris
Linaria vulgaris#Translingual

Czisczyecz garioffilata

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6093:

(hapax legomenon) herb bennet (Geum urbanum)

Casia est arbor aromatica et scribitur per simplex s morsky kvyath vel czysczyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 24r:

Cinnamomum cassia
Cinnamomum cassia#Translingual

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) Chinese cinnamon (Cinnamomum cassia)

Czysczecz contraria

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

(attested in hapax legomenon) The meaning of this term is uncertain.


cielesny

zlw-opl-adj

cielesny (comparative cieleśniejszy, derived adverb cieleśnie)

cieleśniejszy (comparative)
cielestni (alternative)
cielestny (alternative)

Polish: cielesny

Silesian: cielesny

Inherited from Proto-Slavic *tělesьnъ. By surface analysis, ciało + -ny. First attested in 1442.

Smisl y smislyenye czyelestnich sercz pochilila szø gest ku zlemu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 21:

S nymy gest ramyø cyelestne, ale s namy gest pan bog

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 8:

Krol Artaxerses Ezdrasoui kaplanowy... zbawyenye wskazuge: Ia marni a cyelestni, za otplati przisødzaiø, przikazalem gym..., abi s tobø szly do Ierusalem

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 11:

Czelestny corporale

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:

Ale ony lyvdzye yako zvyerzątha a czyelestny czytaly v Pysmyech vrodzenya boskyego, ale rozvmem ossyądz nye chczely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 840:

Nye czyn grzechu czelesznego procz vrzadv malszenszkyego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VI, number 1:

Pozadanym czelestnym concupiscencia

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 155:

Z roskoszy celesthnych *sczodą vyelka byerze czlowyek his enim epulis tota damnificatur hominis substantia

Wstrzymacz szę od czelestnych ządzy abstinere vos a carnalibus desiderijs

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 83:

Grzechom celesttnym peccatis carnalibus

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 101:

Czelestne schadze carnalis concupiscencie

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 274:

Luboszczy, roszkoszy czelestnye voluptates

1915 [XV med.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:

Przimyesz pannø z boiaznyø bozø a wyøcey prze myloscz sinow nyszly prze lyvboscz cyelestnø

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 22:

Boga proszmy..., abi bylli cziste wnątrznoszczy szercza y bi odstąpil gnyew, abi czeleszną pychą starla picza y pokarmu szkamposcz

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 2a:

Gdy szyą od zbythkow czyelesthnych przesz czysthotą, per continenciam, powczyągamy

1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 273:

Lubowanye celestne ząndze delectacionem carnalis concupi scencie

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 275:

Zadz czyelyesznych nye czynycz

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 144:

Pre imbecillitate corporis vlg. dla mgloszczy czyeleszney

1915 [XV ex.], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 526:

Ten byl vyerny y wsche pravdy nasladowcza, czystoty czyelestne nyevynnyk, nyevynnoscz svego sercza choval

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 31:

Tesch byl barzo czystego czyala, bo wschystka roskosch czyelestną od szyebye byl otrączyl

Myśliłem już nigdy cielestną nieczystotą ciała nie pokalać, alem je czysto chciał chować

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 35:

Ten ci... mąż... jest... swej roskoszy cielestne wieliki nieprzyjaciel

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 38:

Raczi dacz zdrowie czieleszne y wierny pokoy serdeczny

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 33a:

Vzycz czelestne zdrowye

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 177:

Myly Yesus nygdy nyemoczen nye postal..., any przemye[mye]nyenya sdrovya czyelestnego nygdy ny myal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 158:

Panna szyna porodzyla, przesse wssey stradzy czelestney

1874-1891 [1442], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 76:

Duch[o]wny a czelestny

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 571:

Syosthry... brzemyenne... nye mayą robiczi cziązko roboth thych czyelesthnych

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 712:

Bog vlyal dvsche svyątą v to czyalo y oblyal yą swą svyąta mylosczyą, y przylączyl k temv czyalv..., y okraszyl czyelestną *nadobnasczyą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 9:

Miły Jesus nigdy niemocen nie postał..., a wszakoż pospolnc niedostatki cirpiał i męki cielestne człowiecze krewkości

Bylo lyekarstwo dvschne y tez czelesthne

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 146:

Szli po drodze, a juże im chleba nie dostało ani które pokar mienie cielestne mi[e]li

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 84:

S tegoż snadż uźrąc święty Łukasz, iże święty Maciej rzekł: zogolla, które sie mieni chleb cielesny, i rzekł: chleb nasz wszedni

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 278:

Alye przez vyelebnoscz takyey svyątosczy pyrvey vzyvamy svyątosczy mąky bozey, czusch bozego czyala, nysly karmye czyelestne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 541:

Corporalis vlg. czelestny

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 82v:

[C]orpus […] ... Inde corporalis […] czelestny

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 60vb:

(relational, attested in Southern Borderlands, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) bodily, corporal; carnal (of or pertaining to the body; sometimes to sexual appetites)

attested in Southern Borderlands; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Lesser Poland; Greater Poland

Pilat tego nie rozumiał, aby miły Cristus mowił o krolewstwie duchownem, ale rozumiał o krolewstwie cielestnym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 783:

Czelne a. czelestnye fetas

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 36:

(hapax legomenon) Corruption of cielętny.


cielesieństwo

/t͡ɕɛlʲɛɕɛɲstfɔ/

/t͡ɕɛlʲɛɕɛɲstfɔ/

From cielesny + -stwo. First attested in the 15th century.

Potem szø znydø w czyeleszenstwye syn[owie] boszy s szyostramy czlowyeczymy, a ti sø porodzyli (ingressi sunt filii dei ad filias hominum, illaeque genuerunt)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 4:


pachać

Szlyvbu... nye zapomynaycye any czcycye bogow czvdzich... Ale ony nye posluchaly, nyszly podle obiczaia swego drzewyeyszego pachaly (iuxta consuetudinem suam pristinam perpetrabant)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 40:


śrzebro

Polish: srebro

Silesian: strzybło, strzybro

→ Old Ruthenian: сре́бро (srébro)

Belarusian: срэ́бра (srébra)

desc

Ukrainian: сре́бро́ (srébró), сребло́ (srebló)

jrzebro (alternative)
strzebro (alternative)
śrebro (alternative)

Dobrze mne zakon vst twogych nad tyszøczy zlota y srzebra (argenti)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 72:

(attested in Lesser Poland) silver (lustrous, white, metallic element)

(attested in Lesser Poland) silver coins

Iozepha szą czczyly yako pyastona tego dzyeczyatka mylego a daly szą yemv dary ode zrebra (ex argento) nadobne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 77:

Wywyodl ye se szrzebrem (cum argento) y se zlotem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 36:

(attested in Lesser Poland) object made of silver

Ysze pan Stanislaw... szastawyl schubą, thobolą, ... deką srzebrem oprawonø

1967 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1424, Kościan:

(attested in Greater Poland) object decorated with silver

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

Srzebro (argentum) ognem wiplawono, trzicrocz skuszono, oczisczono sedmcrocz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 7:


pwa

Blogoslaweni wszistcy, gisz ymaiø w nem pwø (qui confidunt in eo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 2, 13:

(attested in Lesser Poland) trust, confidence


tegodla

Univerbation of tego + dla, literally “for that”.

univ

Aczkole *wsschączkych rzeczy *siwyeczskych począnthek y dokonanye we scząnsczyw gest, a wszakoz wsstawyenye bidlenya tegodla nye ma bicz oppwsczono (non tamen hoc timore vivendi est regula omittenda)

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Thy sznasz... sprosznoszczy grzechow naszych, thegodla spowedami są twey *sywęthey milosczy

c. 1480, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 7:

Ia przysengam bogw..., ysz ja... then przyschensnyczy stolecz... bronycz, yako nasprawyedlywye wyem..., a thegodla zadney rzeczy opusczycz nye chczą

1877-1881 [XV ex], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, page 168:

Ale ia [rzekł jeśm] w wistøpenu misli moiey: Odrzuczon iesm od oblicza oczu twoiu. Tegodla wisluszal ies glos prosbi moiey (ideo exaudisti vocem orationis meae), gdi iesm wolal k tobe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 30, 29:

Wyelye zzakow... ymyenyee oczczysne trzymayącz... powynnee naam... slvzbi woyenne odeymacz obikli. A thegodlya wstawyami (ideoque statuimus), aby czy tho dvchowny zzaaczi... z namy gycz oczwyscze myely na kaszdee woyni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 23:

Sganbili zemyø... przed synmi israelskimi... I tegodla (igitur)... szemrali przeciw Moyzeszovi a Aaronovi wszitczi synowye israelsci

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 1:

Tedy pyrvey byl Dauid nyzly Kristus. Vschakosz tegodlya Davyd nye byl gogen (pro bogem, nec ergo erat Dominus David))

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 416:

(attested in Lesser Poland, Masovia) therefore

Tegodla myal schyą podnyeszoną (unde collum modicum erigens extendit), bo zawsche glova, oblycze, oczy k nyebv cząstokrocz podnoszyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 153:

Yako Mycolay Werzenyczsky ne sdzyl... Mycolayewy s Gwasdowa [ya] ymena..., ale czso skody ma, to tegodyla, czso sye strwlo, [tego] ysze tego bracz ne chczal

1959 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1137, Poznań:

Jekom ja thegodla Shczepana zabyl yego dzeczem, hesh na myą poczanthek bycza pirvey vdzelal

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1053, Warsaw:

Yako szye cupya roskayala Przemilem, a nye panem Janem tegodla ysz gego myesczanyna nye chczal scody prosno pusczicz

1960 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 668, Pyzdry:

Alye yeden sz nych, na ymye Kayphasch, bo yest byl byskupem, tegodlya rzekl ym (cum esset pontifex ann illius, dixit eis Jo 11, 49)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 440:

Alye czo oczyecz myloszyerdzya... nygdy nye przestanye vczyeschacz nądznych..., tegodlya poslal k nyemv anyola

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 3:

A gdyz Pylath [Pylath] nye polybyl ych slov, począly yego tegodla proszycz (dicunt et Iudaei Pilato)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 751:

Potem, yze Annasch nye byl byskupem tego lata..., tegodla poslal (et misit Jo 18, 24) mylego Iesucrista zvyązanego do Cayffascha

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 687:

Jaco ten lyst, czsso my gy Mycolay... poslal, tegom ya nye roscasowal anym przy tem bil, kyedy pyssan, y tegodlam go ne wząl

1967 [1422], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 941, Kościan:

Ze w *rzeczach sandovich otprawyanyu richloscz ma bicz wsczyąngana, tegodlya vstawyami (ideo statuimus)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 99:

Ale myly Yesus nye vyerzyl ym, tegodla yze znal wschytky vnattrz[n]e mysly (eo quod ipse nosset omnes)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 212:

Mogą gemv myloscz vkasacz y vczynycz, a czo sz nyego przypadne, tego krolowy... nycz nye przydze, a tegodla isze (ex eo quod) szyą dal myastu na myloscz, any krolowy, any panu nycz przepadl

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 37, 1:

Volu tegodla szøcz ony szobø vedly byly, isbycz gy ony bily przedaly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

A prestocz szø gest svøthy Gan s dostognich ludzy byl narodzyl, tegodla isbicz on prafdø przepouedal byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 11b:

Gdyby przyszasznyk przeczywko raczczam nycz gynego przestapyl, gedno tho, czo mowyl waszą rzecz, a wy bysczye proszyly to, yszby wasz przy prawye szostawyono, tegodla (eatenus) nye myelyby go wszadzicz w yaczthwo podlug prawa

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 40, 2:

(attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) because

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


miedzy

desc

Polish: między, miedzy, midzy, midz, mizdzy (Middle Polish)

Silesian: miyndzy

Etymology tree
Proto-Indo-European *me
Proto-Indo-European *dʰeh₁-?
Proto-Indo-European *-dʰe
Proto-Indo-European *médʰi
Proto-Indo-European *médʰyos
Proto-Slavic *meďa
Proto-Slavic *meďi
Old Polish miedzy
Inherited from Proto-Slavic *meďi, locative singular of *meďa (“border, boundary”) (whence miedza). First attested in the 14th century.

etymon

Ktorycz clouek medzy namy che bycz... osveczon, proszysz thy... Xpa

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

+obj

(attested in Lesser Poland) denotes location; between [with instrumental or (rarely) accusative]

Po[szl]ø y[e]dzi ge (mittam in eos) myecz a glod

1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 17:

(attested in Lesser Poland) denotes location; to in between [with accusative]

Miedzi wszemy grzesznymy skvtky nyczs nye oslepy richley iako nyeczystota

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

Alye by thu yescze nyekto pytal, czemv to bog przepusczyl, yze navyatschy myedzy yego zvolyenyky tako vpadl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 692:

Tez podobno krolewstwo nyebyeskye zyarnv gorczycznemv, ... ktore yest mnyeysche myedzy ynym naszyenym (quod minimum quidem est omnibus seminibus Mat 13, 32)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 340:

denotes a unit from a group; among; from [with instrumental or (rarely) accusative]

Czso posual Jacub medzi mnø a medzi Bodzechnø, tho posual po prawe, bosmi tho sandzili

1959 [1388], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 49, Poznań:

Iakosmy pødzeszanth grziwen zacladu zalozili medzi *Kamonke a Potrasim, esz ten dzal mal stacz medzi gimi

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 79:

Jacosmi wyednali Thomislawø sz Marczinem o pancznacze krziwen y zawath medzi ginny (pro gimy) zalozili

1959 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 641, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes relations of components of a whole; between [with instrumental]

Mouili a pr[z]eto medzi soba dixerunt ergo ad invicem (Jo 16, 17)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 73:

Po szmyrczy oczczowey sinowye... oczczową cząscz myedzy sobą roszdzelą (inter se dividant)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 66:

A pyenadzye myedzy szyą roszdzyelą (si bos alienus bovem alterius vulneraverit et ille mortuus fuerit, vendent bovem vivum divident pretium Ex 21, 35)

1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 284:

(with sobą or siebie, attested in Masovia) denotes mutual conversation; between, amongst [with instrumental or (rarely) accusative]

Czo Micolay sipal copcze medzi Neczayna a medzi Rosworowem, o to go ne gabano

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 176, Poznań:

O chtorø medzø zalowal na mø Bogusz, tom ia ne przeoral medzi grancze

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 306, Płońsk:

Laurencius... adiudicatum solvit pro prato, qui nominatur vlg. medzi rosochami

1960 [1405], Kazimierz Kaczmarczyk, Karol Rzyski, editors, Księga ziemska poznańska. 1400-1407, number 2171, Poznań:

Jaco tho swatczą, jacosmi graniczily medzy Thomiczami et Lyszouiczami... dzedzinami y wszipalismi dwa copcza

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1048, Poznań:

(attested in Greater Poland, Masovia) denotes separation; between [with instrumental or accusative]

Aby smyercz myedzy tho weszla vt morte intercedente (ideo novi testamenti mediator est, ut morte intercedente in redemptionem earum praevarcationum, quae erant sub priori testamento, repromissionem accipiant Hebr 9, 15)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 132:

Medzy thym tandem

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 492:

Myedzy thym interim (ego, ut de me loquar interim, nec sancitor sum hoc eunucho, nec studiosior Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 5:

(attested in Greater Poland, Masovia) denotes simultaneous action; during [with instrumental or accusative]


jętry

PIE word
 *h₁én
Inherited from Proto-Slavic *ę̄trò. First attested in 1437.

Yatri yecur

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:


zamawiać

Polish: zamawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *za-
Old Polish za-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish zamawiać
From za- + mawiać. First attested in 1400.

etymon

Iaco Czaslaw ne zamawal sø prziechacz Jarkemboltowy do Cosczana na prawo

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 478, Poznań:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to promise that something will be done

Nye zamaway sye tak (noli ita), ale nalazli (leg. nalazłli) gesm myloszcz przed twyma oczyma, weszmy darek moy

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 33:

(reflexive with się) to deny, to say that something will not be done

Ut videmus multos nequam, qui volentes conservare sermones suos zamawayø sø et hastiludunt

1981-2001 [Fifteenth century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Grochów, Kcynia, page 95:

(reflexive with się, attested in Pomerania, Greater Poland) to agree, to arrange, to set up


dzierżeć

Polish: dzierżyć

/d͡ʑɛrʒʲɛt͡ɕ/

/d͡ʑɛrʒʲɛt͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *dьržati. First attested in 1393.

Dzerszøøcz lyasky w røku (tenentes baculos in manibus)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 12, 11:

Y wzczyøgnøøl Aaron røkøø swø prøøt dzerszøøcz (virgam tenens), y uderzy proch szemsky

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 17:

Vezrzal na gich zastøpi, a czmi ge znødzili. Dzerszala gløbokoscz nogy gich (tenuit pedes eorum abyssus), a wodi ge wszitki pokrili

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 8:

Vtenczass... vzrzy vyelykye svyątlosczy, anyely dzyerzacz dzyeczyątko przed sobą, a ony yey nathychmyast począly slvsycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 64:

A przeto pyøczdzyeszyøt slal *grøgow zlotich, ktore bi dzerszaly opon dzerszadla, abi bil geden stan (unde et quinquaginta fudit circulos aureos, qui morderent cortinarum ansas, et fieret unum tabernaculum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 13:

Iozeph... rzekl yey: Szyedzy, dzyerzy klyvszyą (tene te in iumento), a nye mowy proznych slow!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 62:

Polyeczyl y svem slugam *przykaząyącz, by y tvardo zvyazaly y dzyerzely, a barzo pylnye stregly

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 701:

Ktoregoz ya czaluyą, tenczy yest, dzyer[ż]czye y a vyedzczye mądrze (tenete eum et ducite caute Marc 14, 44)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 617:

Acz vczyecze z yąnthswa szebye dzirszanczego, bandze praw (si effugerit a captivitate detentoris, erit liber)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

Iacom ya ne dzirsal Stascowa bidla wiszey godzini

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 360, Płońsk:

Wedzø y szwatczø, eze Jaroslawa dzirzala Thomka s yego *zone oth dzeszanczi lath w roczech

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 74:

(attested in Masovia, Greater Poland) to keep prisoner; to force to stay

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Czo dzierzy quid detineat (nisi... revelatus fuerit homo peccati... Et nunc quid detineat, scitis, ut reveletur in suo tempore II Thes 2, 6)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 130:

Dzedzina w Psaroch od XXIIII lath nygdi nye wichodzila z dzerszenya gych otcza y ony po otczowye ssmerczi dzersza

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 9774:

Ondrzeyka szedzi na Margorzacine oczcza sedliscu y dzirszi gey onczinø

1888 [1393], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 68:

Narodze szly..., takli odplaczasz panv?... Zali on nye iest oczecz twoy, genze gest dzerzal y vczinil, y stworzil czø (qui possedit te et fecit, et creavit te)?

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 6:

Swentoslaw w sastawe dzersi pol Prachnowa, a ne na weki cupil

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1333, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Jakom ya nye zaoral czaszczi Abramowey, kthora othe [m]mnye w [sz]dzirzawe dzirzal pothlug zapissv kxang zemszkych

1950 [1469], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2936, Warsaw:

(attested in Greater Poland, Masovia) to hold as property or leasehold

Bødø dzerzecz strozø w stanv zaslvbyonem (habebunt excubias in tabernaculo foederis)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 25:

Iakokoly s starosczi bilo dzirzano (licet antiquitus fuerit observatum), ysz kmyecz drvgego kmyecza zabyyącz, zaplacziw trzy grziwny groszow, od vini mąszoboystwa praw bival

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:

Dzaal..., gdi przes trzy lyatha y przes trzy myeszącze tr[w]aal, ma bicz moczen y dzyrzzaan

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 18:

Chemily czynicz volø naszego othcza nebeszkego, tedy vøcz napyrszue mamy dzerszecz varø kresczyganska

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

Oycze svyathy, ... thyss vczvyrdzyl, gesz sa na *nyebyezysch y przykazalesz ym, bych dzyerzely barzy byeg vczvyrdzenya nyebyoss

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:

(attested in Masovia, Lesser Poland) to keep, to observe, to follow rules, etc.

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

to keep, to observe, to follow rules, etc.

A kakokoly z rodu Neptalymova wszech namlodszi bil, wszako syø przeto nyczs dzecynskich rzeczi nye dzerszal (nihil tamen puerile gessit in opere)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 4:

Zemskye prawo dzirszą za prawo

1950 [1426], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 185, Warsaw:

Saducey... yedno pyączyory xyągy Moyzeschovy dzyerzely (solos quinque libros Moysi recipiebant)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 181:

(attested in Masovia) to consider someone something

O tem, kako tez y Iudasch mylego Iesucrista pytal, dzyerzącz v myszye rąka s nym

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 549:

Wschech szvych tovarzyschek czynylą szyą nyschą..., yze yą wschytky szylno a oszobnye mylovaly a tesch yą vyelykey czczy dzyerzaly (et eam in maxima veneratione tenuerunt) mylvyącz myedzy szobą

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 18:

Any myasto, any czass, any nyebo, any zyemya moze dzyerzecz boga (non enim locus, neque tempus, nec caelum capit deum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 164:

Znamyona, dzierzy continebit (locutus est dominus ad Moysen dicens: Loquere ad filios Israel et accipe ab eis virgas singulas per cognationes suas... et una virga cunctas soersum familias continebit Num 17, 3)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 26:

Czyrpyana, dzyrzana toleranda

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 270:

Orffa czalowawszi swyekrew wrocy syø. Ale Ruth dzerszala syø swyekrwye swey (Ruth adhaesit socrui suae)

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 14:

Przisporzi pan ran twich... y obroczi na czø wszitki nødze egipske..., y bødø syø czebye dzerzecz (convertet in te omnes afflictiones Aegypti... et adhaerebunt tibi)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 60:

(reflexive with się) to keep in touch, to stick to/with


goworzyć

Polish: gaworzyć

/ɡɔvɔr̝it͡ɕ/

/ɡɔvɔr̝it͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *govorìti. First attested in 1471.

Gadalisczie, movyli, govorzily tractabatis (interrogabat eos: Quid in via tractabatis? Marc 9, 32)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:


otewrzeć

/ɔtɛvr̝ɛt͡ɕ/

/ɔtɛvr̝ɛt͡ɕ/


łokać

Lokacz lambere (dixit dominus ad Gedeon: Qui lingua lambuerint aquas, sicut solent canes lambere, separabis eos seorsum, qui autem curvatis genibus biberint in altera parte erunt Jud 7, 5)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 33:


połok

Gulosus pazyra, zarlok, polok

1874-1891 [1434], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 267:


łaczny

Polish: łaczny, łaczen (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *òlčьnъ. First attested in the 14th century.

Chwalcze... gospodna..., gensze... dage karmø lacznym (esurientibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 145, 5:

(figurative, attested in Lesser Poland) hungry (wanting something)


kąpać

Polish: kąpać

Inherited from Proto-Slavic *kǫpati. First attested in the end of the fifteenth century.

etydate

Oblectare kablacz, kapacz, lekovacz

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 200:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) to bathe; to wash


sukać

Dzyevycza Marya szyedzyala sama [w] svey loznyczy robyączy swą robotą, szvkala sloto na yedvaby (retorquebat aurum circa Sericum) y pavloky a pavloką tkala

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 48:


stosować

Polish: stosować

Borrowed from Middle High German stōʒen. First attested in 1471.

Statuimus, quod qui artificium aliquod in eorum fraternitate doctus non fuerit, eundem laborare hominibus non debet, solum sibi ipsi pro sua necessitate... solum gladium aut cultrum possunt reformare fabri vlg. stoffowacz

1868 [1471], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume VI, page 145:


kasać

Polish: (obsolete) kasać

Kaschą schą okolo mnye succinxerunt (in multitudine eorum, sc. dolorum, consumitur vestimentum meum, et quasi capitio tunicae succinxerunt me Job 30, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 62:

to surround, encircle, to squeeze; to roll up

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Jaco Marczin, moy sin, ne kasal na soltistof dom ani go ranil wf gego dome

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 342, Poznań:

to commit to something; to come to terms with something


bielmo

Polish: bielmo

Inherited from Proto-Slavic *bělьmo. By surface analysis, biały + -mo. First attested in the 15th century.

Byelmo mayøczi na oczv

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 20:

Glauconia […] uel glaucula […] est ma[cu]la in oculo uel nebula et caligo uel obscuritas oculorum... et glaucoma […] proprie byelm

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 109v:

Belmo

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:

Glaucoma... malum in oculo vel nebula et caligo vel obscuritas oculorum vlg. byelmo

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Equus wrony habens in oculo byelmo dextro

1894 [1474], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 273:

Contra belmo equi

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 63:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Southern Borderlands, pathology) cataract, leucoma

attested in Greater Poland; Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Greater Poland; Lesser Poland; Southern Borderlands


wielmi

→ Ukrainian: ве́льми (vélʹmy)

Inherited from Proto-Slavic *velьmi. Displaced by barzo.

Przyspyewal vyelmy concinit

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland) very, very much (to a high degree or intensity)

Potem szødze welmy nyzey

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 42:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) very many, very much (in a large number or amount)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Greater Poland; Greater Poland

Tedi Issak *lyoknye syø a gymye syø wyelmy dzywowacz (expavit Isaac stupore vehementi et... admirans ait)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 33:

Strzegla gest dusza moya swadecztw[o] twogych y mylowala ge welmy (vehementer)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 167:

Zmouil sin bozi sloua uelmy znamenita

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 4:

Przynyesly nathychmyast yedno odzyenye... sprostne vyelmy a stare

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 828:

Wszøl czyelyø tluste a wyelmy dobre (optimum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 7:

Myszthrz przemowyl vyelmy skromnye

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 89:

Rychlo wyelmy szyą szebraly wszythczy szwyączy apostoly

1979 [c. 1500], Ladislas of Gielniów, “Rzepka Wojciech R. Pieśni Władysława z Gielniowa nowo odnalezione”, in Wiesław Wydra, editor, Studia Polonistyczne, volume 6, numbers 167-201, Gniezno, page 175:

Balem syø vyelmy barzo (valde ac nimis)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 2:

Kaszø tobye wyelmy buyno (vehementissime) roszcz

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 6:


pierść

A yako sloncze na nye vderzylo, nathychmyast zgorzalo ono naszyenye, ny myalo nad sobą pyersczy y nye moglo myecz maczyczye a przeto mvszylo vschnącz (et continuo exorta sunt, quia non habebant altitudinem terrae Mat 13, 5)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 335:


chałupa

desctree

Polish: chałupa, chałapa, chałuba, hałupa (Middle Polish), cháłupa (Przemyśl), chałpa (Western Kraków, Podegrodzie, Biecz, Przemyśl, Kliszczak), chałup (Southern Greater Poland)
→ Belarusian: халу́па (xalúpa)
→ Russian: халу́па (xalúpa)
→ Ukrainian: халу́па (xalúpa)
→ Yiddish: כאַלופּע (khalupe)

Silesian: chałupa, chałpa

Inherited from Proto-Slavic *xalupa. First attested in 1437.

Chalupa magale id est domus pastoris

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Chalupy casas

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 76:

Gurgustium dicitur modica spelunca vel domus pauperis Inde gurgustium id est obscurum et latens habitaculum pyekvtha albo chalvpa vel locus tabernarum tenebrosus vbi turpia conviuia fiunt vel vbi pisces mittuntur vlg. szad[z] vel rethe piscatorum Versus Iob XL Numquid implebis sagenas pelle eius et gurgustium piscium capito eius

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 59v:

(attested in Greater Poland) shanty, cottage, hut


blach

blach m animacy unattested (canonical)
plach (alternative)
plech (alternative)

blach przedni/przedsobny

blach zadni

Lippsa vel lippa vlg. blach

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 136r:

Blachamy toracibus

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

Plech *cyrny

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 271:

Plech cysthy

1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 272:

Habens plech anteriorem et posteriorem

1894 [1474], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 273:

Super equo... in lorica, colerio, blach przędny

1856-1870 [1474], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 161:

Super equo... in galea, colerio, plach przedsobny y szaszobny

1856-1870 [1474], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 162:

Superequo... in galea, collerio, przędny blach, bellista

Super equo... galea, plach przedsobny, colerium, lorica

1856-1870 [1474], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 163:

Super equo... galea, przedszobny blach, bellista

Super equo... cum bellista, cum blach przedszobny

Recepit... duo pectoralia al. plechi, unam loricam, unam galeam

1868 [1475], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 166:

Reposuit arma bellica..., videlicet: duo plachy, unum anterius et aliud posterius

1874 [1475], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 911:

Recognovit fuisse duas toraces al. plachi

1898-2024 [1493], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 60:

Szadny plach gy przędny

1894 [1495], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 279:

Item aduc alia cista..., in qua dwa plachy przednye, dwa zadnye

1898-2024 [1495], Rocznik Krakowski, volume XVI, Krakow, page 62:

Sagittarium armatum cum ambobus plachy, lorica, galea, plachowycze... statuit et expediuit

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 4487:

Submisit se... armaturam, videlicet IV lamina al. plachy retro et antę... restituere

1874 [1498], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1532:

Plech predny, zadny

1894 [1499], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 274:

Plechy, myszky, lap[l]ka, kusza

1894 [1499], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 275:

Equum album antiquum cum plech nigro

1894 [XV p.post.], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej, page 280:

Equum kopyennyczi cum plech przędny et posledny

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) armor plate


zebranie

Polish: zebranie

From zebrać + -anie. First attested in the 14th century.

Ne sborø sebrana gich ze krwy (non congregabo conventicula eorum de sanguinibus)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 15, 4:

(attested in Lesser Poland) gathering (wielka ilość czegoś zgomadzona w jednym miejscu)

Tedy to ysthne svyąthe zebranye (collegium) szyedzyely tamo przez nocz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 84:

Beatitudo... est status omnium bonorum agregacione, wszego dobrego *szebrany, perfectus

1965 [1456], Mikołaj z Pawłowic, edited by Henryk Kowalewicz, Średniowieczne zabytki języka polskiego w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Polskie glosy i zapiski z rękopisów 1728, 1732, 1752, Zeszyty Naukowe UAM, Greater Poland, page 111:

(attested in Greater Poland) gathering (act or result of placing together; unification; combination)

Racemos vindemie obyerky po ssebranyv vina (vae mihi, quia factus sum, sicut qui colligit in autumno recemos vindemiae Mich 7, 1)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 251:

(attested in Greater Poland) gathering (act of collecting fruit in a vineyard)

Yze *pczoly kv zebranyv myodv nye wschelkye zyelye yest vzyteczne, alye yedno kvyeczye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 417:

Sebranye colleccionem (probaverunt enim Macedonia et Achaia collationem aliquam facere in pauperes sanctorum Rom 15, 26)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 280:

(attested in Greater Poland) gathering (act of putting in one place)

Populi tumultum ludzy wyelykoszcz y szebranya

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:


zebranie

From *zebrany + -ie, from zebrać + -any. First attested in 1477.

Omnem graciam, quam sparsim, *pokopycze, omnes sancti habuerunt, hec habuit cumulatim, szebranye, in se

1901 [1477], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 324:


chwalebny

zlw-opl-adj

chwalebny (comparative falebniejszy, superlative nachwalebniejszy, derived adverb chwalebnie)

falebniejszy (comparative)
nachwalebniejszy (superlative)
falebny (alternative)

Polish: chwalebny

Inherited from Proto-Slavic *xvalьbnъ. First attested in the 14th century.

Kto rowen tobe..., pane?... *Welkoczynoczy ges w swøtosczy twogey... y chwalebny a czynøczy dzywy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Moys 12:

Wyelyki pan a chwalebni barzo

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 25:

Iże mi wieliką rzecz uczynił, jen jest mocny a jego imię jest święte i chwalebne

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 53:

Pomni, pane, slug... twych..., ktorzysz tobye obyatuya tø obyatø... pamyøcz czczącz... napirzwey falebney albo slawøtney panni dzewicze Mariey

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 53:

Ku chwale wschechmogąnczego i gyego chwalebney porodzyczyelky

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 106:

Naaswiathsza y nachwalebnieysza y wiekuista panno Maria!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 14a:

Joachymye y Anno..., bosczie wi szamy zasluzili miecz czorką matką bozą nachwalebnieyszą, a po gotowu iesztesczie pana y boga naszego Jesu Crista ieden dziadem, druga babø

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 45a:

O Maria, bogarodzice chwalebna!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 46a:

O chwalyebna Maria, ty yesz vlyczka rayszka, ty wrota nyebyeszka

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 42:

S przimowø y s proszbø blogoslawyoney [y] chwalebney zawszdy boszey mathky dzewicze Mariey..., day... pokoy w czaszyech naszych

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 63:

[M]at[k]o boza chwalebna!

1902-2024 [c. 1500], Pamiętnik Literacki, volume XXVIII, page 306:

Nayutrza swyantego Voczyecha, mąnczennyka i biskupa chwalebnego... vstawyami

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 95:

Raduy sie na wieki w bodze wassa wielmozna wisszokoscz, wielczi przyiacziele bozi, nachwalebneysi apostolowie, mnyeszi!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 53b:

Prosimy cziø, abismy chwalebnych apostolow twogich, Jakuba mnyeyszego y wiaczsego, ... bili *wspomosczemy

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 54a:

Thy yesz Anna chwalebna, darem laszky boszkyey rzeczona

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 92b:

Chv[alebny]... svyąthy Ffranczischek

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 705:

Xandz Iaroslaw... sz krolem Kazimirem, chwalebnym krolyem polskym

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Chwalebnemu kszazyączv

1876-1929 [1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

Nachwalebneysemv gloriosissimo

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 489:

Phalebneysemu gloriosissimo

1885-2024 [1434], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 32:

*Wchalyebn[e]go a vszythtecznyo gloriosum et fructuosum

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

Gloriosus […] herlich oder ersam chvalebny

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 58r:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) praiseworthy, laudable, commendable

Phalepnymy almis

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 26:

Nachwalebnyeyscha alma

praiseworthy, laudable, commendable
gracious

My, panye, thwoy szludzy... tego Crista... w nyebyossa *chwalebnye wstøpyenye dayemi... obyathø

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 315:

Chualebna ocrassa clarum decus

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 303:

Chualebne nobile

Chwalebnego stolcza inclite troni

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:

A wszakoż takie stąpanie było lubieżne a chwalebne, śmierne a nie rzucające

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 154:


iż

Reduced form of iże, from Proto-Slavic *je že (neuter acc. sg. of *jь že), from *je n sg (“it; that”, accusative) + *že (emphatic particle). Compare English that, Old Norse at, German dass, Ancient Greek ὅτι (hóti). First attested in the 14th century.

hiże (alternative)
hiże (alternative)
iże (alternative)

introduces an unreal negated conditional; unless; if not

introduces a real negated conditional; unless; if not


iż

Polish: iż, iże

Silesian: iż, iże, jiże (archaic)

Dzathky mile! Isze gako tho vy szamy dobrze vecze..., gdisczy szø kthoremv krolevy... szin narodzy, tedicz... posly beszø

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1a:

A potem czass maly, ysch mye vzryczye (et videbitis me Jo 16, 19)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 572:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Gwnolth prziszankl y se swethky naprzeciw Sczepanowy, podkomorzemw s prziswolenya po *strugo Poboszenycza, a *strugo, ysz do rzeky Narwye

1912-1930 [1428], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 137:


blanki

Polish: blanki

Borrowed from Middle High German planke. First attested in 1449.

Ortum post blanky ciuitatis al. na walye

1936 [1449], Jan Smołka, Zofia Tymińska, editors, Księga ławnicza 1402-1445. Librorum scabinalium, t. I, volume II, number 498, Przemyśl:

Dilapostes ...ligna quibusutimur loco muri blanki

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:

Ligneisque propugnaculis, quae blanky apud Polonos vocantur

1873-1878, Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Historiae Polonicae libri XII, volume II, Łysa Góra, page 411:

Blan[ki] yallamina

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 8:

Dilapostes uel dilipostes dicuntur ligna quibus vtuntur loco muri proprie blanky

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 74v:

Dilopostes vlg. blanky sc. ligna circumferencia qua sev quibus vtuntur loco mvrorum

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 89v:

[D]ilapostes uel dilapostis dicuntur ligna quibus vtimur *loca muri blanki vlg.

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 69vb:

Vallamina blan[ki]

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 8:

(attested in Lesser Poland) fortification planks

Blanky theatrum, eyn tantzhausz

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 3:

Theatrum eyn tantzhausz blanky

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135v:

(attested in Greater Poland) theater (fenced areas)


rzuć

zarzuć (perfective)
rzwać (alternative)
rzwieć (alternative)

Sczenyøta lwow rzvyøcz, bychø vlapyly (catuli leonum rugientes, ut rapiant) a szukaly od boga karmye sobye

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 103, 22:

(of animals, attested in Lesser Poland) to howl; to roar (to make a characteristic sound)

Rzwyal yesm (rugiebam) ode lkanya szyercza mego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 37, 8:

(of people, attested in Greater Poland) to howl, to yell; to moan loudly

Fremuerunt pyrzchaly schą, r[z]waly (quare fremuerunt gentes et populi meditati sunt inania? Psal 2, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 63:


Kostka

Etymology tree
Proto-Indo-European *kost-der.
Proto-Slavic *kȍstь
Proto-Balto-Slavic *-kāˀ
Proto-Slavic *-ъka
Proto-Slavic *kostъka
Old Polish kostka
Old Polish Kostka
From kostka. First attested in 1338.


Kostka

Polish: Kostka


towarzysz

zlw-opl-noun

towarzysz m animacy unattested (female equivalent towarzyszka, related adjective towarzyski)

towarzysz m animacy unattested (canonical)
towarzyszka (feminine)
towarzyski (adjective)

Polish: towarzysz

Silesian: tŏwarzisz

Inherited from Proto-Slavic *tovariščь. First attested in 1391.

Pomazal cze bog... oleiem wesela nad towarzisze twe (prae consortibus tuis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 9:

Complex […] id est in malo consentiens thovąrzysch

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 31r:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) companion, friend, comrade (someone who stays with whom in one place, a. situation, participant in joint work, action or play)

Czy (sc. radźcy) wstąpyly y szebraly szye szwymy (leg. z swymi) towarzyszmy (cum... consodalibus) na wyethnyczą

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 34, 1:

Iakosz tho thowarzisze rzemyesla *craweyczkiego... proszily mystrzow swoich..., aby yem mystrzowye racziliby... dopvsczicz, aby yem ych rzemyesla thowarzissom pvske zyczicz

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 56:

Dwa thowarzysza albo zaky vczona (duo scolares) przy dworze darowal yeden drugyego sz dobrey wolyey

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 59:

Jaco to czso cantorovemu thouarzisseui pobrano rzeczi, tich Potrassz *vziteka ne ma

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 254, Poznań:

(attested in Greater Poland) subordinate; helper; accomplice

Woczyech sz Pyaszkv w kopynyczey szbroy bez barthv. Item thowarzysz yego Myklasch pawesznyk

1893 [1497], Konstanty Górski, editor, Historia piechoty polskiej, page 208:

foot soldier accompanying mounted knights


konieczny

Polish: konieczny

Silesian: kōnieczny

/kɔɲɛt͡ʃʲni/

/kɔɲɛt͡ʃʲni/

Inherited from Proto-Slavic *konьčьnъ. By surface analysis, koniec + -ny. First attested in the 14th century.

W konyeczne godziny uel czaszy in extremis

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Extremus der eusserst konyeczny

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49r:

(attested in Greater Poland) end; final (being at the end in space or time)

Konyeczna *rzyecz, skazanye prawa diffinitiva sentencia

1885-2024 [1488–1489], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 39:

(attested in Lesser Poland) irrevocable, final

Franczek, gdysz mv syą tako dlugo zaplata nye sstala konyeczna, chczal targ wzrzvczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 26:

(attested in Lesser Poland) entire, whole, complete, total

[…] koneczna moc vszmerzil gesc

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 232:

highest (happening at the highest degree)

Dzewky po smyerczy oczcza... obykly są striyowye... gymyenyem opyekanya chowacz na then konyecz, tho gest konyeczny wmysl (in hunc finem), yszby ge ktho tymykole wymowamy... sz dzedzyn *vipchnyly

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

(relational, attested in Masovia) end; aim, goal (of or relating to to an aim or goal)