los

Polish: los

Silesian: los

Borrowed from Old High German hlōz, from Proto-West Germanic *hlaut. First attested in the 14th century.

Wyøczsim daycze szirsze a mnyeysim wøssze, wszitkim iakos los przipadnye (ut sors ceciderit)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 33, 54:

Rozdzelili sobe odzene moie y na odzew moy pusczili loos (super vestem meam miserunt sortem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 19:

(attested in Lesser Poland) lot (thing used for determining chances)

Y wirzuczil od oblicza gich pogani, y losem rozdzelil gim zemø (sorte divisit eis terram)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 60:

(attested in Lesser Poland) drawing lots (act of determining using lots)


ach

Polish: ach

Silesian: ach

→ Lithuanian: ach

Inherited from Proto-Slavic *axъ. First attested in the 14th century.

Ach boze moy, pomozy my

1915 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 315:

Ach nyestocze proch dolor

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 514:

Ach gelacze heu

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 289:

Takoż płakał rzekąc: Ach mnie nędznemu

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 56:

(attested in Silesia) ah! expresses surprise


język

desc

Polish: język, jezyk (Far Masovian, Kolno)

Silesian: jynzyk

Etymology tree
Proto-Indo-European *dn̥ǵʰwéh₂s
Proto-Balto-Slavic *inźūˀ
Proto-Indo-European *-kos
Proto-Slavic *-kъ
Proto-Slavic *ęzykъ
Old Polish język
Inherited from Proto-Slavic *ęzykъ. First attested in c. 1301–1350.

etymon

Na thym drzewye grzeschne zwyeschano, y[e]dny za nogy, ... a pyathe za yazyky

1915 [End of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 536:

Lingua ein zung yązyk

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75v:

(attested in Greater Poland) tongue (flexible muscular organ in the mouth that is used to move food around, for tasting and that is moved into various positions to modify the flow of air from the lungs in order to produce different sounds in speech)

Grob otworzoni iest gich gardlo, iøzikmi swimi (linguis suis) lszywe sø czinili

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 11:

(figuratively, attested in Lesser Poland) tongue; speech (means of communication)

[Z języ]ka lacinskego v polsky

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 5:

(attested in Lesser Poland) language (body of words, and set of methods of combining them (called a grammar), understood by a community and used as a form of communication)

Lachowie, Niemczowie, fschiczci iązikowie, wøtpicze-li w mowie, ... Wikleph prawdą powie

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line w. 2:

Yązyk v vagy scrutinia id est lingua libre

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 25:

Scrutinia id est lingua libre eyner wage zunge yązyk v vagy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122r:

(attested in Greater Poland) tongue (any long object resembling a tongue, particularly of a scale for weighing)

Yąnzykowy lingua (initium eius, sc. sortis, a summitate maris salsissimi et a lingua eius, sc. maris, quae respicit meridiem Jos 15, 2)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 32:

Høssorovi yøszik pilosella

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5257:

mouse-ear hawkweed (Pilosella officinarum)


wen

Gysz mye wydzyely, wen (foras) vczekaly ode mnye

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 30, 15:

(attested in Greater Poland) outdoors, outside


barg

barg m animacy unattested (canonical)
bark (alternative)

(attested in Lesser Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Pro I ligno pro acervo, pro bark

1378, Adam Chmiel, editor, Księgi radzieckie kazimierskie, Krakow, page 106:


nie

Etymology tree
Proto-Indo-European *né
Proto-Balto-Slavic *ne
Proto-Slavic *ne
Old Polish nie
Inherited from Proto-Slavic *ne. First attested in the 14th century.


nie

Polish: nie

desc

Silesian: niy, ńy (Steuer's Silesian Alphabet), nie


ja

ja (nominative singular)
jaz (nominative singular)
mnie (genitive singular)
mienie (genitive singular)
mie (genitive singular)
mię (genitive singular)
mnię (genitive singular)
mnie (dative singular)
mienie (dative singular)
minie (dative singular)
mie (dative singular)
mi (dative singular)
mni (dative singular)
ni (dative singular)
mnie (accusative singular)
mię (accusative singular)
mie (accusative singular)
mnię (accusative singular)
nię (accusative singular)
mi (accusative singular)
mną (instrumental singular)
mnie (locative singular)
jaz (alternative)

Polish: ja

Silesian: jŏ

Inherited from Proto-Slavic *(j)azъ. First attested in the 13th century.


ja

(reduplicated) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


ty

ty (nominative singular)
ciebie (genitive singular)
cie (genitive singular)
tobie (dative singular)
cie (dative singular)
ci (dative singular)
ciebie (dative singular)
ciebie (accusative singular)
cię (accusative singular)
cie (accusative singular)
tobą (instrumental singular)
tobie (locative singular)
ty (singular vocative)

Polish: ty

Silesian: ty

Inherited from Proto-Slavic *ty. First attested in the 13th century.

singular non-formal second person pronoun thou, you


poniedziałek

zlw-opl-noun

poniedziałek m inan (related adjective poniedziałkowy)

Polish: poniedziałek

Silesian: pōniedziałek

/pɔɲɛd͡ʑaɫɛk/

/pɔɲɛd͡ʑaɫɛk/

Inherited from Proto-Slavic *ponedělъkъ. By surface analysis, po- (“after”) + niedziela (“Sunday”) + -ek. First attested in 1404.

surf

Braczia y syostry nye mayą myąssa gyesczi w ponyedzyalek, ve syrodą y w pyąthek

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 710:


bark

Polish: bark

Są związali tako trudno i twardo jego święte ręce i za barki ji ciągnęli

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 817:

Lacertus est superior pars brachii vel musculus bark

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 72r:

(attested in Greater Poland) shoulder (part of the body between the base of the neck and forearm socket)

Currus non habuit hakow any barkow

1868 [1455], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 439:

(agriculture) swingletree, whiffletree, whippletree


nos

Polish: nos

Silesian: nos

Etymology tree
Proto-Indo-European *néh₂s
Proto-Balto-Slavic *nasús
Proto-Slavic *nosъ
Old Polish nos
Inherited from Proto-Slavic *nosъ. First attested in the 14th century.

etymon

Nos yego y vsta bez wschey ganibi

1877-1881 [c. 1418], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, page 2151:

Nasus eyn nasz nosz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 86v:

Pulpa est extrema pars nasi vel interior pars pomi ein grubsz konyecz noszą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 109v:

(attested in Greater Poland, anatomy) nose (protuberance on the face housing the nostrils, which are used to breathe or smell)

Clekotacz ząbi, nossem croculo

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 27:

beak, bill (rigid structure projecting from the front of a bird's face, used for pecking, grooming, foraging, carrying items, eating food, etc.)


bok

Polish: bok

Silesian: bok

Inherited from Proto-Slavic *bokъ. First attested in the 13th century.

Czyebye dla, czlowyecze, dal bog przeklocz szobye bok, racze, nodze obye

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

Latus […] a lateo lates eyn seyt bok

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 73v:

(anatomy, attested in Masovia, Lesser Poland, Silesia, Greater Poland) side, flank (neither the front nor the back; lateral part of a person or animal)

attested in Masovia; Lesser Poland; Silesia; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Silesia; Greater Poland

Zacladana iest weselim wszelika zema gora Syon: boky polnoczi, masto crola welikego (fundatur exultatione universae terrae mons Sion: latera aquilonis, civitas regis magni)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 47, 2:

side, flank (neither the front nor the back of an object)


dom

Polish: dom

Silesian: dōm

Inherited from Proto-Slavic *domъ. First attested in the 14th century.

Orandowal *iszm do gich domv, by penødze brali, a ony gich nechczeli wzącz

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1773, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Wrobl nalazl sobe dom a gardliczya gnazdo, gdze poloszi *kurzota swoia (passer invenit sibi domum et turtur nidum sibi, ubi ponat pullos suos)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 3:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) house (building for living)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Pomyslony dom architipica

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 350:

Gospodne, milowal iesm crasø domu twego (dilexi decorem domus tuae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 25, 8:

Abich przebiwal w domu boszem na dluge dny (ut inhabitem in domo domini in longitudinem dierum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 22, 9:

Ieruszalem!... Prze dom gospodna, boga naszego (propter domum domini dei nostri), szvkal gesm dobra tobe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 121, 9:

Prosicze gospodna w domu swøtem iego (in atrio sancto eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 28, 2:

Ymø panowo ch[w]alcze slughy panowy, gysz stoycze w domw panowem w *stremech domv boga naszego (qui statis in domo domini, in atriis domus dei nostri)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 2:

Szrzebro y zloto, ... kaplani, gisz dobrowolnye offyerowaly domv boga swego (domui dei sui), gesz gest w Ierusalem, swyebodnye wezmy

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Yakom ya przed czya szmyala wnydz w thwoy dom modlythwy

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 82:

(religion, usually in collocation with another word, attested in Lesser poland) temple

(Ezechiasz) vkazal gym dom drogych mascy y zloto, y srzebro, y lektwarze rozmayte, a mascy, a ssødi, y wszitko, czso mogl myecz w swich skarbyech (ostendit eis domum aromatum et aurum, et argentum, et pigmenta varia, unguenta quoque, et domum vasorum suorum, et omnia, quae habere poterat in thesauris suis)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 13:

Nye czynczye domv oycza mego domv kupyeczskyego (nolite facere domum patris mei domum negotiationis Jo 2, 16)!

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 449:

Iozeph poyal osyelka... y vyodl y w yeden dom pospolny (diversorium), yenze tedy byl prozny

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 63:

Do nyeczystego domu ad lupanar

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 359:

Nayemny dom conducibilis domus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 13:

(with some adjectives, attested in Greater Poland) house; home (place where specialized activities are carried out)

Wzpomonøl iest miloserdzu swemu y prawdze swoiey domowi Israhel (domui Israel)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 97, 4:

(attested in Lesser Poland) house, household; family


złoty

Inherited from Proto-Slavic *zoltъ. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Wszitka slawa iego czori crolowey od wnøtrz, w podolczech zlotich (in fimbriis aureis), ogarnona rozliczi[to]sczami

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 44, 15:

Lothow szlothych unciis

1876-1929 [1413—1414], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume IV, page 503:

(attested in Lesser Poland) golden (made of gold)

Ibi invenies mineram al. *krusczyecz zlothy

1864 [15th century], Jan Długosz, edited by Aleksander Przezdziecki, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo, volume III, Krakow, page 356:

Salue, magna parens frugum, Saturnia, szlotha, tellus

1977 [End of the 15th century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 80:

(attested in Lesser Poland) golden (containing gold)

Vkaszalacz mu gest ona (sc. Sybilla Oktawijanowi) naprzecif slunczu okrøk slothy byla

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

(attested in Lesser Poland) golden (dyed a golden color)


złoty

desctree

Polish: złoty
→ Arabic: زْلوتِي, زْووتِي
→ Armenian: զլոտի (zloti)
→ Belarusian: зло́ты (zlóty)
→ Bulgarian: зло́ти (zlóti)
→ Catalan: esloti
→ Chinese: 茲羅提 /兹罗提 (zīluótí)
→ Czech: zlotý
→ Danish: zloty
→ English: zloty, złoty
→ Esperanto: zloto
→ Finnish: zloty
→ French: zloty, złoty
→ Georgian: ზლოტი (zloṭi)
→ German: Zloty, Złoty
→ Greek: ζλότι (zlóti)
→ Hebrew: זלוטי
→ Hungarian: zloty, złoty
→ Japanese: ズロティ, ズウォティ
→ Korean: 즐로티 (jeulloti)
→ Macedonian: злоти (zloti)
→ Navajo: zwótii
→ Norwegian: zloty
→ Portuguese: zloty, zloti
→ Romanian: zlot
→ Russian: зло́тый (zlótyj)
→ Kazakh: злотый (zlotyi)
→ Serbo-Croatian: zlot, злот
→ Slovak: zlotý
→ Slovene: zlot
→ Spanish: esloti, zloty
→ Swedish: zloty, złoty
→ Thai: ซวอตือ
→ Ukrainian: зло́тий (zlótyj)
→ Yiddish: זלאָטע (zlote)

Silesian: złoty

Ysz Ramsz ne uinouat witch (pro w tich) trzid[zie]szce zlotich ani w tem postawczu, ani witch (pro w tich) panczi krziwnach

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 406, Poznań:

Ysze Dobrochna... nye wszyøla poltrzeczya tyszyøcza zlotich czyrwonich panyey Margarzaczinich... gyey oczczisny

1974 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 715, Kalisz:

(nominalized, attested in Greater Poland) zloty (currency of Poland)

Przydze za kaszdy ortel, czo po prawo szleczye, geden rynszky szlothy, [co] czyny dwadzyesczą szyrokych grossy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 93, 4:

(nominalized) coin minted in Rhineland mints

Pan poznansky nye posziczil sedmy a dwadzescza slotich vangerskich

1960 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 847, Pyzdry:

(nominalized, attested in Greater Poland) Gold coin minted in Hungary, worth about thirty groszy, also used in Poland as a unit of account


stale

Polish: stale

Silesian: stale

From stały + -e. First attested in 1484.

Chcze, aby ony tho yego synovye, thą tho vyarą zsthalye vyznavaly a mocznye trzymaly

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 705:

(attested in Lesser Poland) always, persistently


niedziela

zlw-opl-noun

niedziela f (related adjective niedzielny)

Polish: niedziela

Silesian: niydziela

Inherited from Proto-Slavic *nedě̀ľa. First attested in 1390.

Oua f pirue nedzele tego tho aduentu poszødali szø verny xpiani priscza gego (sc. Krysta)

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

Dominica vlg. nyedzela

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 91v:

[D]ominica vlg. nyedzela

[End of the 15th century], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 72rb:

Czestnyczi i slyachta... na roczech velikych... w nyedzyeląn, w ktorąn w kosczyele bozem spyewayąn Misericordia etc., taka vstawyenya vstawyli

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 94:

Ysze pan starosta w tem posnanskem powacze nye bil ot swantego Thomi asz do nedzele Letare

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1045, Poznań:

Jaco Potrek ne obszaloual Sandziuoya przet szeczø nedzel

1959 [1390], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 82, Poznań:


sobota

Polish: sobota

Silesian: sobota

Inherited from Proto-Slavic *sǫbota. First attested in 1404.

Jacom przi tem bili, kedi Heynich... s Dzetrzichem wmowil rok na pøtek, a nye na sobothø

1967 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 219, Kościan:

Patrzczye, ysze wam dal pan sobotø (sabbatum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 2:

Myeszyøcza szodmego pirwi dzen myeszyøcza bødze wam sobota pamyøtliwa (sabbatum memoriale)... y bødze nazwana swyøtø

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 24:

holiday (every religious day on which one rests)

Secz lat bødzesz szacz pole swe..., ale sodme lato bødze sobota zemye, odpocinyenye *bozeey (sabbatum erit terrae requietionis domini)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 25, 4:

Sabbath (seventh year, when the land was left fallow)


woda

Polish: woda

Silesian: woda

Etymology tree
Proto-Indo-European *wed-
Proto-Indo-European *-r̥
Proto-Indo-European *wódr̥
Proto-Balto-Slavic *wandō
Proto-Slavic *voda
Old Polish woda
Inherited from Proto-Slavic *voda. First attested in the 14th century.

etymon

W okrødze iego stan iego: woda czemna (tenebrosa aqua) w obloczech powetrznich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 13:

Iacosz szøda ielen ku studnam wod (ad fontes aquarum), taco szøda dusza moia k tobe, bosze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 1:

Iaco woda wilil iesm se (sicut aqua effusus sum) y rozproszoni sø wszitki cosci moie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 14:

(poetic, figuratively, attested in Lesser Poland) water (that or who which flows)

Prestocz Xpc na (pro ne) chczal gest byl cloueka stvorzycz... s vod[z]y, isbicz on ne bil necisthy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174a:

(alchemy, philosophy, attested in Lesser Poland) water (one of the classical four elements)

Iaco Wawrzinecz trzimal woda Missynø trzi lata s pocogem

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 467, Poznań:

(attested in Poznań) water (body or collection of water, e.g. a creek, river, or a lake or pond)

Wloczni[ą] slepy wlodika bok otworzyl gego, krew s wodą poplynąla sbawena nassego

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

water (bodily fluid or liquid discharge of human tissue)

Wychod wod (exitus aquarum) wywedle gesta oczy moge, ysze ne strzegle zakona twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 136:

(in the plural, attested in Lesser Poland) tears (liquid given from the eyes)


od

Polish: od

Silesian: ôd

Inherited from Proto-Slavic *otъ. The final d is due to analogy with other prepositions such as nad and pod. First attested in the first half of the 14th century.

etydate

hod (alternative)
hot (alternative)
ode (alternative)
ot (alternative)
ote (alternative)

indicates the beginning of an action has lasted; since, from, for

indicates source or cause; from, because of

indicates physical origin, sometimes used in names; from

indicates relation, intended purpose or use, material, or age; from


grunt

desctree

Polish: grunt, gront, grąt (Middle Polish), gruńt (Southern Greater Poland), grońt (Kuyavia, Ciechocinek)
→ Kashubian: gruńt, grëńt

Silesian: grōnt

Borrowed from Middle High German grunt, from Old High German grunt. First attested in 1402.

Iohannes... conuallem scilicet vlg. grunt dictam... resignauit

1874 [1402], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVII, page 81:

Dixit Paulus Petro: Pax tecum, fundamentum, grunt, ecclesiarum et pastor ovium

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 56v:

(attested in Silesia) core (basis of a given thing, foundation)


ale

Inherited from Proto-Slavic *ale. By surface analysis, univerbation of a + le. First attested in 1398.

surf

Wyeza dokonana a myesszek wyproznyony czyny czleka acz nyerichlo ale barzo mąndrego (faciunt valde sed tarde hominem prudentem)

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLV:

Ne *ne[śladujmy towarzy]stua luda y crola buynego, ale bøchmy s touaristua crola s[miernego]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 42:

Y przala Sara rzekøcz: Nye szmyalasm syø... Y rzekl gest pan bog: Nye tak, alesz syø smyala (non est, inquit, ita, sed risisti)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 15:

Ne taco nemilosciwi, ne taco, ale (sed) iaco proch

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 1, 5:

Iste testis yusch szan bil viroczil, ale palczow nye poloszil, nisch gy on wsperl

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 289, Warsaw:

Kosprawyli (narraverunt) my mne *zloscny bazny, ale ne yako zakon twogy (sed non ut lex tua)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 85:

Micolay yest plischy po ssestrze oczcza swego, po *strzynye, ale ne *rodzonye, po *ssczithnye, ku trzecze czasczy wssy Yawydzu

1915 [1427], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Lublin, page 538:

Sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum nyerychly alye w *momyenyw (Jac 1, 19)

1874-1891 [1438], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 353:

Jaco w Iedliczi bilo nemeczke prawo, ale sginaul przywiley

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 23:

Møsza krwawego y zglobliwego szadacz se bødze gospodzin, ale ia (ego autem) w mnoszstwe miloserdza twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 7:

Było na wysszem piętrze piekła jedno miasto..., w ktoremże były dostojne dusze albo namienione ku krolestwu niebieskiemu, ale do stąpienia Jesucrista (in quo erant animae predestinatorum usque ad Christi descensum ad inferos)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 395:

A nye chczelisce wnidz, ale nye wyerziliscze k rzeczi pana boga naszego. Szemraliscze w stanyech... y rzekliste (et noluistis ascendere, sed increduli... murmurastis)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 26:

Pamyøcz czczącz... dzewicze Mariey... y... Ihu Crista, ale y blogoslawyonych apostolow

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 53:

Ale gesce et adhuc

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 73:

Tenczy ma mecz varø kresczyganskø, a ne telko skutkem, alle tesze y szerczem

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

Nye masz myecz any chwalycz balwana zadnego, alye thylko tego boga w throyczy gyedynego

c. 1478, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 13:

Pomocz gych zwyotszeye w pyeklye od slawy gich. Ale wezda (verumtamen) bog odkupy *dusze moyę od ręky pyekla

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 48, 16:

Przeto baly syø cy iscy lyvdze boga, ale wszakosz (sed nihilominus) takesz y swim modlam syø klanyaly

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 17, 41:

Nye bødze wynyen gensze bi gi uraszyl, alye wszdy abi (ita tamen ut) gego roboti a gego nakladi na lekarze ma gemu wroczycz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 19:

Owa merne poloszil ies dni moie; ... Ale zaprawdø (verumtamen) wszelika prosznoscz prokni (omnis) czlowek sziwøczi. Ale zaprawdø (verumtamen) w obraze przeszedl czlowek

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 8–9:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) Introduces a contrastive clause; but

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

A tesze sziin boszy gestcy on nam byl dzan. Alle kakecz tho dzeczøthko gest bilo?

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

Potem sinowye Helen...: Supha a Iemma... a Hamai... Sinowye Ether: Iephone a Phaspha a Ara. Ale (autem) sinowye Ola: Aree a Anihel

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 39:

(attested in Lesser Poland) Adds to the previous context; but, however

Acz nesmerne gesm rozumal, ale pow[y]szal gesm (sed exaltavi) dusza moyø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 130, 3:

(attested in Lesser Poland) Connects non-equivalent sentences; but

Zadni pocorni nye gest przes nądze, acz niczs ale smyech ss nyego walayą any go... dbayą

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 245:


ale

Polish: ale

Silesian: ale

Po wszech drogach byegala..., abi ale z daleka gy gydøcz, moglolybi to bicz, op[r]atrzila (ut procul videret eum, si fieri posset, venientem)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 7:

Novo ale (nusper tamen) pod latym Boszego Narodzena MCCCCXXII osmego dyna ckxaszycza lutego... w mescze ploczskem rzeczony Jan chodzyl

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 540:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


-ie

Polish: -ie

niewymowny + -ie → niewymownie


-y

Polish: -y

Etymology tree
Proto-Indo-European *ís
Proto-Balto-Slavic *is
Proto-Slavic *jь
Old Polish -y
Inherited from Proto-Slavic *-ъjь, the definite form of hard-stem adjectives. See *jь.


ani

Inherited from Proto-Slavic *ani. First attested in 1386.

Palatinus nigdi ne bil tey nyue w dzerzenu, o yansz zalowal, any gospodarzem

1915 [1396], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Krakow, page 537:

Falislaw s Wiszni ne wsząl gymena v Maczea za gedennacze grziwen... ani mney, ani wanczey

1895 [1420], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 152:

Ne szabyay bratha svadą, rąką, caszną any slą radą

15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 3:

Ne szabyay bratha swadą any røkø, kasnø, any radø

1399, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 1:

Non occides nicogo røkø ani szlim przicladem, ani rzeczø slowa slego, ani k[a]sznø, ani kthorą szlą radą

1440, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume V, number 4:

Nechaycze molwicz... lichoty. Bo ani ode wzchoda, ani od zachoda, ani od pustich gor (neque ab oriente, neque ab occidente, neque a desertis montibus, Puł: ny... ny... ny), bo bog sødzø iest

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 74, 6:

Raczcze any zadny czlowyek ma szadzycz przyszasznyka... przesz gego vyny

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 364:

Ani czy dedziczi, ani Borek byli gospodarzmi dzedziny[e]

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8277:

Any lylya byalosczya, czyrvona roza krassznosczya, any nardus szva vonyosczya, zamorszky kvyat szva drogosczya Maryey szya rowna

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 212:

Czterdzesczy grzywen possasnich, a ne skodnich any platowych, Vochna... wnosla do Lubanyey

1895 [1427], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 167:

Braczya wszythczy... mayą myeczi odzyenye schare pospolyczye any barzo byale, any barzo czarne (in... colore non prorsus albo vel nigro)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 708:

Dzerszek yest krwø bliszszi... ku Szacovu nisz Ramsz ani gego strig

1902 [1406], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 306:

(attested in Lesser Poland) connects negated elements; not, and not

Pecz ne vcradl duos equos... ani tego wzitka jma

Szpowadami szø..., yszeszmi... podrosznika na nocz ne polozili any yemw drogy ne wkazali

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

Jacobus... za poczestnego, czsnego od zadnego w szadnem zawodze podesrzany ani yest nalesøn y prze dobri luth... za *tagego myan, dzirsan y chowan

Ani przebiwacz bødze przi tobe zglobliwi, any przebywacz bødø neprawy (neque habitabit iuxta te malignus, neque permanebunt iniusti)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 5:

Ianow oczecz any szam ne prossyl kmeczy pana Yanowich do Zagorzicz..., any naymowal

1895 [1426], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 166:

W xanzeyi pusczyey... any stampycz na swyerz nye stawyam, anym xanzego swyaza ny[e] pokrathl

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 197:

Abiscze vy tose ne kradly any slodzegmy byly, any ktorego cloueka szabyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 175a:

Ne gest powyszono sercze moge any wznesle gesta se oczy moge, any chodzyl gesm w welykych, any w dzywech nad mø (non est exaltatum... neque elati sunt..., neque ambulavi..., neque in mirabilibus super me)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 130, 1–2:

Sczepan Brilewsky Thomy dwayczy ne *szodzal w klodą y dwayczy ne wyszadzal any mu mecza gwaltem wsąl

1861 [1435–1437], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 24:

Oczecz od nikogo iest vczynyon any stworzon, any porodzon (pater a nullo est factus nec creatus nec genitus Ath 20)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 111a:

Strzegl iesm drog boszich any iesm zle nosil od boga (custodivi vias domini nec impie gessi a deo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 24:

Then czlowyek sbyegl any nye vczynyw dosszycz podle prawa, nye oszadzywsszy podla szemszkyego wkładu

1925 [1432-1437], Roczniki Historyczne, volume XV, Pyzdry, page 68:

(reduplicated, attesed in, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) neither … nor

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland


ani

Polish: ani

Silesian: ani

Gonicz bødø neprzyacele moie y polapø ie; any se obroczø alisz zginø (persequar inimicos meos et comprehendam illos et non convertar donec deficiant)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 41:


ulica

Polish: ulica

Silesian: ulica

Inherited from Proto-Slavic *ulica. First attested in 1258.

Adiungimus eciam sibi domum in civitate penes plateam, que vocatur Thkaczka ulicza

1877-1999, Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume I, Greater Poland, page 308:

Iaco bloto vlicz (platearum) sgladzø ie

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 46:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) street (road between houses in a village)

Vliczie vicos (dimitte illos, ut euntes in proximas villas et vicos emant sibi cibos Marc 6, 36)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 267:

mistranslation of the ambiguous Latin vīcus as 'street' instead of 'village'


rok

Polish: rok

Silesian: rok

Inherited from Proto-Slavic *rokъ. First attested in the 14th century.

(law) date of a court case; or the court case itself


albo

desc

Polish: albo, lebo (Southern Greater Poland)

Silesian: albo

Inherited from Proto-Slavic *alibo. First attested in 1424.

Za wykupyene albo za zbawenye duszch swych (pro redemptione animarum suarum)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 52:

Obyatuyemy thobye za czyrkew swantø albo za zgromadzenye wyernego krzesczyanstthwa (offerimus pro ecclesia tua sancta catholica)

1426, Kanon mszy św., Canon missae., volume IV, page 313:

Puste albo ploche sweszrą indomita fera

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 358:

Nie było im łacno albo podobno kogo ukrzyżować

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 774:

Czyebe tego dlya albo przeto namiloscziwszy oczcze... prosymi (te igitur clementissime pater... rogamus)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 50:

Abychø zyawily albo zwyestowaly (ut annuntient)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 22:

Acz tesz... vmowa nye vczyaszi albo nye barso vraszi, szlowye nye vdraczy

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VII, page 573:

W pamøcz wroczy se lychota elbo zglowa, albo neprawedlnost oczcz[o]w yego (iniquitas patrum eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 108, 13:

Gospodzyn... wezrzal gest..., bi rozwøzal syny zagubonych albo zabitich, albo zginolich (pro zginølich) (ut solveret filios interemptorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 101, 20–21:

(attested in Lesser Poland) or, that is, i.e.

Jako ya thakan ymal vmowan s Falkem, kedybych yemu szytho spasl albo lankan, tedi myal bracz othe *mye szytho za szitho a trawan za trawan

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 275, Warsaw:

Jako mne vinouath Stanislaw dwadzescye groszy za yastrab albo dobri crogulecz

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 223, Warsaw:

Gdy mąszczyszną... szwey zenye wyanvge... stho grzywyen albo mnyey lubo [w]wyączey

Thy albo ga moszesz dzysza albo iutrze s tego svatha szycz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

Lepey syą modlicz, nysze cziscz albo syą vczicz

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 242:

Elzbyetha... jezdzila do Sczepana w dom, aby yey spelnil pyenandze podlug zapysu... albo wwązane dal

1895 [1423], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 162:

Kyedy komv s prawa przyszagą szkazą albo o dlug, albo o layanye, albo o czokoly bandz..., a then, czo by myal nosycz przyszagą, nye bylby..., czo gest o to prawo?

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 212:

W onich takye ma vzrzecz albo thu, albo onam vczyechą

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

(attested in Masovia, Lesser Poland) either, or

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Davam szya vynyen bogv *wszechmogocemv..., czom szgrzessyl... dotknyenym albo *szmyecham

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

*Podrossznye albo blakąyączye et egenos vagosque induc in domum tuam

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 300:

Gospodne, takoly szywø albo w takych szywot dvcha mego (si sic vivitur et in talibus vita spiritus mei)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ez 10:

Moui to slouo albo sedøcim, albo spøcim, albo lezøcim, albo uma[rłym]... a tim usem tecto bog mylosciuy moui

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 11:

Vszrzal bog, isto zemya gest szø skaszyla, albo bilo wszitko stworzenye (omnis quippe caro), isto szø skazylo

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 12:

Panye,... przecz yesz myø poslal? Albo støøt, yakoszesm szedl ku ffaraonowy..., znødzyl lyud twoy (quare misisti me? Ex eo enim, quo ingressus sum ad pharaonem..., afflixit populum meum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 23:


chart

zlw-opl-noun

chart m animal (female equivalent charcica)

Polish: chart, hart (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *xъrtъ. First attested in 1404.

Iacom Wiszocze chartow w mem domu ne dal

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 221:

Any kony cradzonych... chowal any zamycal any chartow

1861 [1419], Józef Przyborowski, editor, Vetustissimam adiectivorum linguae Polonae declinationem monumentis ineditis illustravit, Greater Poland, page 13:

Pro valthere o chard czirniui

1897 [1421], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 2077, Brześć Kujawski Voivodeship:

Pyotr nye wząl przeth Voythkovypiy charthy, ogary, vyszly lyscha schamowtor szylą

1916 [1434], “Łowiectwo na Mazowszu w wieku XV”, in Kazimierz Tymieniecki, editor, Przegląd Historyczny, volume 20, Masovia, page 58:

Velter... est ąuoddam genus canum venaticorum vlg. ogarz, charth

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 84:

O kthorego chartha mye xącz winø dal, tegom ya nye widal

1908 [1440], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 41:

Z jednym psem al. chartem

1877-1999 [1440], Franciszek Piekosiński, Antoni Gąsiorowski, Henryk Kowalewicz, Ryszard Walczak, Tomasz Jasiński, Izabela Skierska, editors, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Codex diplomaticus Maioris Poloniae [Diplomatic Code of Greater Poland], volume V, Greater Poland, page 626:

Chart valter

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 343:

Pro duobus walteribus al. charthy

1915 [1431-1468], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Chełm, Hrubieszów, page 525:

Yakom ya gwalthem nye wszyal... Wawrzinczowy... chartha sz charczycza

1950 [1468], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1299, Warsaw:

De ch... asperato nulla est difficultas ut: chleb, chmeel, chaarth, chrost, quia antiąuam retinet figuracionem, scilicet per c et h

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 408:

Nye vsczwala volu aany go czy charthovye zayedly do szmyerczi

[1473], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Zakroczym, pages 6, 320:

Pro novis obroszy et corigia ad eas ad canes domini principis charthi

1914 [1500], Adorján Divéky, editor, Zsigmond lengyel herczeg Budai számadásai (1500-1502, 1505), page 75:

Velter eyn wind est canis quia velox est charth

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 143v:

(attested in Greater Poland, Kuyavia, Masovia, Southern Borderlands, Lesser Poland) greyhound; sighthound (fast hunting dog capable of covering long distances, with a slender body structure, long and thin legs, a narrow muzzle and very good eyesight)

attested in Greater Poland; Southern Borderlands; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Southern Borderlands; Lesser Poland


stan

stan m inan (diminutive stanek, augmentative stanowisko or stanowiszcze, related adjective stanowy)

stanek (diminutive)
stanowisko (augmentative)
stanowiszcze (augmentative)
stanowy (adjective)

Polish: stan

Silesian: stōn

Inherited from Proto-Slavic *stanъ. First attested in the 12th century.

Quod neque przewoz, neque stan ducale et exercitus... ab eisdem hominibuis dux terre... expetet

1863 [1239], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 12:

Ab eisdem serviciis, videlicet portacione pabulorum al. pycza, a coquina, ac tentoriis et habitaculorum al. stany laboribus absoluimus et liberamus

1863 [1447], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 213:

(attested in Masovia) duty to support a ruler and his court, officials or team during a trip around the country, imposed on the rural population, converted over time into a tribute in kind or a pecuniary fee

Quia nobilis Martinus... liberum misit nobilem Bernardum... a iuramento pro eo, quia ipsum reconvenit, quia ipse misit familiam suam in viam in stationibus al. w stanyech et qui vulneraverunt ipsum Martinum

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 70:

Wstawyami, aby ryczerz... pod pewną podnyeszoną chorangwyą na yey stanye (cum sua statione) staal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

(attested in Masovia) place of stopping or halting

W okrødze iego stan (tabernaculum) iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 17, 13:

Nyzinø stanow (convallem tabernaculorum) rozmerzø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 59, 6:

Jaco Janusz ne beszal gwaltem na Stanislaw[ow] stan ani mu ran dal

1974 [1410], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 315, Kalisz:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) natural or artificial dwelling; temporary shelter, especially a tent

A ktore gest weszlo samyecz a samycza wszelkyego stworzenya, to gest kaszde w gego stan wwyodl, yakosz mu (sc. Noemu) to bil bog przikazal

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Rozgnyewaly... Moyszesza w stanyech (in castris)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 17:

(in the plural, sometimes military, attested in Lesser Poland) encampment, (area of the camp)

Jako Rawa... w xanzeyi pusczyey podle swogych stanow w szwem sznamyenyv syeczy any stampycz na swyerz nye *stawyam

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 197:

Qui Albertus et Iacobus non venerunt, neque ipsam solutionem... fecerunt et domini iudicio praesidentes.. decreverunt ipsi nobili Ioni Boyanszki et iudicio domini palatini pignus de ipsius reposito al. sztanu et dederunt ac decreverunt sibi ministerialem ad expignorandum

1856-1870 [1497], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 6:

Et ita fuit descriptum, quot homines erant in civitatibus, quot ciuitates in regione, w kalsdem gbycze, stanye, et quot regiones in orbe stanow bylo na szwyecze

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 253:

Inter quos (sc. angelos)... principem milicie, stanu, constituerat, sc. Luciferum

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 69:

(attested in Pomerania, Greater Poland) armed host of angel

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Mutatur a presentis statu, [od] sta[nu] nineszego, dileccionis ad carenciam diuine uisionis [ku p]ostradanyv [wi]dzena bozego

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 91v:

state (set of circumstances applying at any given time)


para

Polish: para (“steam”)

Silesian: para (“steam”)

Inherited from Proto-Slavic *pàra. By surface analysis, deverbal from parzyć. First attested in 1420.

surf

Kogokole para szaleczala oth thego szwyathego czala, ktoryle chorobą myal, nathemyescz szdrow ostal

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 215:

Faucibus, gl. ore, exuberat, gl. exit, grauis anhelitus dvch, para

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 270:

Spiraculum id est anhelitus vel foramen per quod spiratur proprie der atem. Spiramen idem pąrą vel dech

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 129r:


para

Polish: para (“pair”)
→ Kashubian: pôra

Silesian: pŏra (“pair”)

Borrowed from Middle High German pâr. First attested in 1447.

Ego Petrus obligo me sibi (sc. Andree) solucionem facere..., videlicet vnum tharling pannorum coltryskych, in quo fieri debent XL-ta media stamina et quodlibet paria uel stamen integrum debet percipere a me per XII florenos Vngaricales vlg. par *puolstuczkow... Ego Petrus... promitto... Andree... secundum tharling staminorum vlg. *puolstuczkow coltryskych dare... sine omni dilatione..., videlicet quod par *puolstuczkuow per XII florenos Vngaricales

1912-1930 [1447], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume III, page 156:

pair (two of the same or similar things)


abo

Inherited from Proto-Slavic *abo. First attested in the 14th century.

Werzø w... szwøtych v *polszpostwo abo opczowane (credo in... sanctorum communionem)

Vbaczywszy abo vznawszy (considerantes I Petr 2, 12)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 165:

Laska pokriwa wy[e]loscz abo wyelycoscz abo przeszlysnoscz grzechow (multitudinem peccatorum I Petr 4, 8)

Azaly placzesch... nądze abo szmyerczy an forte ploras... miseriam, an forte mortem?

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 260:

Zemsczy pyszarze... bracz mayą... za kaszde wpyszanye asz do koncza rzeczy geden grosz abo na począthkv rzeczy pol grosza (unum grossum aut in principio medium... grossum)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 79:

Moge na prawo abo na lewo

1879 [1424], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 298:

Tako mi pomozi bog..., ezem ymal s panø potkomorzinø smowø, eze ymala wzøcz penøcze za Ziroslawicze abo veczne docupicz

1888 [1400], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 77:

(attested in Masovia, Greater Poland) (whether...) or

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

*Jakøm ya nye wyrambyl drew abo drzewą w lessye

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2992, Warsaw:

Spowadaycze se gospodnw myloserdza yego... Zbo starl yest wrota moszøndzowa (confiteantur domino misericordiae..., quia contrivit portas aereas)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 106, 16:

Duch moy nye bødze w czlowyecze na wyeky przebi[wa]wacz, abo gest czyalo (quia caro est)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 3:


abo

Polish: abo

Silesian: abo

Zaprawdę abo są poznali nasze książęta, iże to jest Krystus (numquid vere cognoverunt principes, quia hic est Christus Jo 7, 26)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 457:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:


bratanek

bratanek m animacy unattested (canonical)

desc

Polish: bratanek, bratonek, bratunek (Middle Polish)

From brat + -anek. First attested in 1391.

Filiaster bratanek

1897 [1391], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 2128, Łęczyca Land:

Nicolao suo bratanko[wi]

1897 [1395], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 5171, Łęczyca Land:

Alszbetha vgednala sze swimi brathankami o dwescze grzywen

1895 [1420], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 151:

Esset bratanek uxoris

1856-1870 [1441], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2979:

Suo nepoti al. bratankowy

1868 [1447], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 296:

Nepotem bratanka suum

Post ipsius nepotem al. po bratankv germanum

1868 [1498], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 560:

Brąthąnek fratruelis

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 5:

Fratruelis est filius vel filia fratris brąthanek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 54r:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) fraternal nephew

Consobrinus, sobrinus idem brąthąnek albo czyothcząny brąth

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) first cousin


droga

Polish: droga

Silesian: (through dróga) drōga

Inherited from Proto-Slavic *dorga. First attested in the 14th century.

Slepy... sedese... podle drogy

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 22:

Drogy vczynyl yes w morzu konyom twoym w blocze wod wyelya (viam fecisti in mari equis tuis in luto aquarum multarum Hab 3, 15)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 23:

Droga, stopa vestigium (beatus, qui in istis versatur bonis: ... Si enim haec fecerit, ad omnia valebit, quia lux dei vestigium eius est Ecclus 50, 31)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 87:

Pervenimus in viam slodzeyska droga

1868 [1492], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 540:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) road, way; path (way used for travelling between places)

Fftorecz mamy chouacz thy to dary, chosz szø nam darmo dany vkaszugøcz nam gednø drogø, gøsz mamy do krolefstwa nebeskego przicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) way (manner of doing things)

Szpowadami szø..., yszeszmi... podrosznika na nocz ne polozili any yemw drogy ne wkazali

End of the 14th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 1:

Drogø vczinil sczdze gnewu swemu (viam fecit semitae irae suae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 55:

Przeczywko kvpyąnczemv dzedzyną blyszszy do trzech lyaath... czynycz maya, bo potheem dawnoscz gym drogą zastąnpy (alias praescriptio eis obviabit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 19:

(attested in Lesser Poland, Masovia) passage, via

Drogøø trzech dny mami gidz na puszczyøø (viam trium dierum pergemus in solitudinem), a tu offyerowacz bødzemy panu bogu naszemu

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 27:

Vodz drogi bil ies w obezrzeniu iey (dux itineris fuisti in conspectu eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 79,10:

(attested in Lesser Poland) journey, trip, travel

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Droga vestigium (et ecce has sequebantur aliae septem boves..., quae devoratis et consumptis prioribus, nullum saturitatis dedere vestigium, sed simili macie et squalore torpebant Gen 41, 21)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 13:

Drogą arcus (et quasi sol refulgens, sic ille effulsit in templo dei, quasi arcus refulgens inter nebulas gloriae et quasi flos rosarum in diebus vernis Ecclus 50, 8)

Zrownasz pilnye drogø zemye, a na trzi drogy (pro części) rownye wszitkø kragina twø rosdzelisz (sternens diligenter viam et in tres aequaliter partes totam terrae tuae provinciam divides, Biblia ołomuniecka: zrownasz pilnye cziestu zemy, a na trzy cziesty rownye... rozdyelisz)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 19, 3:


le

Middle Polish: le

*Nyą raczy mą zapomneczi, le mą raczy szobe przypyszaczy

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 60:

Bo yako gymyenya wyeloscz a czczi tego swyata nabiczye cziny ludzi nadąte a pischne, tako potąpyenye a vbostwo, le skromne, czini vbogye duchem

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

Gorze temv, lye duschy y czyalv ktorego..., yen nye zdradzyl

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 546:

Iesus... dluzey począl szye modlycz, lye przeto dluzey szye modly, yze blyzey ku smyerczy ydzye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 599:


ptak

Polish: ptak

Silesian: ptŏk

Szvyerzatha y wszythky ptaky ya poszyeka nyeboraky

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 388:

Wzglødny czlowyecze na szwyat..., asz do nyebyeskich ptakow, is to pod nyebem latayø (ad volucres caeli)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 7:


nóż

Polish: nóż

Inherited from Proto-Slavic *nožь. First attested in 1396

Czso Przespraw vczinil Maczegewi, to vczinil za gego poczøtkem, isz nan przod nosza dobil

1960 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 18, Pyzdry:


szpital

zlw-opl-noun

szpital m animacy unattested (related adjective szpitalny)

szpital m animacy unattested (canonical)
szpitalny (adjective)
śpital (alternative)

desctree

Polish: szpital, śpital (Middle Polish)
→ Belarusian: шпіта́ль (špitálʹ)
→ Kashubian: szpëtôl (through Middle Polish)
→ Ukrainian: шпиталь (špytalʹ)

Silesian: szpitŏl

Borrowed from Middle High German spitāl.

Jakom ya nye wszyal cztherech korczi pszenycze... Yana... we spythalv Szwyathego Ducha

1950 [1498], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1800, Warsaw:

Hospitale est domus pauperum eyn spital spythal

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 61v:

(attested in Masovia, Greater Poland) hospital (medical facility for sick people)


ali

Univerbation of a + li. First attested in the 15th century.

Rudda nye othworzila szye na roly... woytha, aly othworzila szye na roly claszthorney

1880-1894 [1436], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 332:

(attested in Lesser Poland) Introduces a contradicting clause; but

Kristus... rzekł ku swem zwolenikom: Kiedym was słał przez moszny, przez toboły..., azali wam czego niedostawało? A oni rzekli: Wszegośmy dosyć mieli. Ali już kto ma mosznę, weźmi i tobołę (sed nunc qui habet sacculum, tollat... peram Luc 22, 36)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 638:

Iakom ya ne mal dzewcze mey vosza ani con[a dacz], ali na mego concza smerczy

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 237, Zakroczym:


ali

Polish: ali

Jakossny my vyethnaly y rosdzyelyli Anna s B[b]arbara..., rolamy..., lassy, borrmy aly do waczyerzina syvotha

1950 [1499], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1831, Warsaw:

(attested in Masovia) until, as long as, up to


atrament

atrament m animacy unattested (canonical)

Polish: atrament, atramént (Masuria)

Silesian: atramynt

Learned borrowing from Latin ātrāmentum. First attested in 1472.

Atramenth atramentum

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 50:


-ka

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *-kāˀ
Proto-Slavic *-ъka
Old Polish -ka
Inherited from Proto-Slavic *-ъka.

etymon

ambroże + -ka → ambrożka


-ka

inflection of -ko:
nominative/vocative plural


kopija

Polish: kopia

Inherited from Proto-Slavic *kopьje. By surface analysis, kopać + -a.

Tu Judasz szebraw slugy byszkupe... sz kymy..., s kopyamy

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 104:


kopije

Middle Polish: kopije

Inherited from Proto-Slavic *kopьje. By surface analysis, kopać + -e.

Ramsz vderzyl Maczeya trzycrocz w licze y kopy w lep

1887, 1889 [1397], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 2003, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) lance, spear


mzda

Wszakosz mzdę (pretium) moyę myszlyly sø odpędzycz

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 61, 4:

(attested in Greater Poland) payment, pay

[G]dysz z lychwy pochodzy nyerządne lakomstwo, a to dla nyevstawienya podobnego platv mzdy (extorsioni pecuniarum terminum non imponentes)... A gdyby syą kto Szydowy lystem zobowyązal na pyenyadze lychwą placzycz, a gdyby Szyd... zadzerszal do dw lath a nye przypozywal gysczcza o mzdą (pro usura accrescente et pro principali debito) przed sąd, tedy lychwa od dw lath ma straczycz a daley telko mzdą (de principali sprte) a znow lychwą początą ma myecz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 38:

(attested in Lesser Poland) capital itself without any interest charged on it


okno

Polish: okno, ôkno (Przemyśl)

Silesian: ôkno

Inherited from Proto-Slavic *okъnò. First attested in the 14th century.

Jaco mnye Jan nye dal oken wyrabycz, any drzvi czynycz, alyszbi ischba bila gothowa

1879 [1429], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXI:

Subscella slvp v okną

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 132r:

(attested in Masovia, Greater Poland) window (opening, usually covered by one or more panes of clear glass, to allow light and air from outside to enter a building)

Budko non debet retinere homines transeuntes per viam ad silwas et ad okno salis

1868 [1457], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 251:

well opening (top opening of the well through which the brine was drawn to the ground surface, specially enclosed and secured)

Gløbocoscz gløbocoscz wziwa w glosse oken (cataractarum) twogich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 9:

(biblical, attested in Lesser Poland) gates and locks that stop the heavenly waters from falling to the ground


pod

Polish: pod

Silesian: pod

Inherited from Proto-Slavic *podъ. First attested in the 14th century.

denotes location; under, underneath [with instrumental]

denotes near location; near; under, at [with instrumental]

denotes comitative location; with [with instrumental]

denotes time when something took place; during [with instrumental]

denotes sequence in time; after [with instrumental]

used with documents, contracts, etc. on the basis of; as a result of [with instrumental]

denotes form or shape under; in the form of [with instrumental]

denotes subordination under [with instrumental]

denotes period of someone's rule during [with instrumental]

denotes protection, guidance, or watching under [with instrumental or accusative]

denotes consequences of unfulfilled obligation under, on pain of [with instrumental or accusative]

denotes movement; to under, to underneath [with accusative]

denotes movement; to; toward [with accusative]

denotes preceding time just before [with accusative]

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

denotes following time just after [with accusative]

denotes source of a given right or authority under [with accusative]

Ibant apostoli gaudentes a conspectu, pod oblicze (pro od oblicza?), concilli (Act 5, 41)

1956 [Fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 112r:


za

Etymology tree
Proto-Slavic *za
Old Polish za
Inherited from Proto-Slavic *za. First attested in the 14th century.

Etymology tree
Proto-Slavic *za
Old Polish za

Geszthly... vethknye sza nadrą kapyczą

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 448:

(attested in Masovia) denotes location where an action is directed toward [with accusative]

denotes location where an action is directed toward

Vzyąly (pro zvyązaly) yemu rącze opak albo za szye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 820:

denotes movement to a location behind something behind [with accusative]

denotes movement to a location behind something behind

Yze spadl stolcza vznak za drzvy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 630:

denotes general location by, at [with accusative]

Naywodl cyen pan po tich rzøtkoch, gymysz ivsz bil sstøpyl na orloiv Achasowu zasyø za dzesyøcz slopyenyow (retrorsum decem gradibus)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 20,11:

denotes distance behind [with accusative]

Yaco Yan... rwal gi sza wlosi

1974 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 131, Kalisz:

(attested in Greater Poland) denotes location of grabbing or contact by [with accusative]

denotes location of grabbing or contact by

Jaco Potrasz Iandrzeya ne wranczil do pana santoczskego w pancz grziwen, ale za dve nedzeli na postauene

1967 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 376, Kościan:

(attested in Greater Poland) denotes length after which an action will begin in [with accusative or instrumental]

denotes length after which an action will begin in

Ale ya thesch mlodzyenyecz we szyrzoda wthora za Popyelecz przed obyadem pyszma dokonal

1877-1881 [1464], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 783:

denotes position in time relative to a certain moment before

Aby... pyenyądzi szwych poszyczayącz, nye wyączey za kaszdy thydzen (pro qualibet septimana) wszącz myely, nyszly tylko geną qwartą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 47:

(attested in Masovia) denotes frequency of payment for; per [with accusative]

Acz... w lesye drwa kv swemv poszythkv rąbal, ten, czyg lyas gest, za pyrwe ma wzącz syekyrą, za wtore syekyrą, plascz y suknya, za trzecze woly abo konye ma wzącz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 58:

(attested in Lesser Poland) with an ordinal number; denotes which time in a sequence; for the _ time [with accusative]

Abi nygeden... zemyenyn... kostek nye gygral na pozyczki..., yano tylko za pyenyądze gothowe (pecunia pro parata)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 46:

(attested in Masovia) denotes manner [with accusative or instrumental]

Genze cyrpal gest za zbawyenye nasze (pro salute nostra)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 36:

(attested in Lesser Poland) denotes aim or goal for [with accusative]

Yaco Jarochna... rosipala copcze s prawem vsute a za timi kopczi vczinila dwadzeszcza grziwen scodi Zacharzewi, poszegwszi domi y dzena

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 125, Gniezno:

(attested in Greater Poland) denotes position behind something behind [with instrumental]

denotes position behind something behind

Tedi poslali comornika hy vosnego... prossącz gych prze bok, aby gim othpuscili przissangą hy kgnew pirwey, nisli posli hy ius copczi począti snamonowacz za nimi

1861 [1398], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 34:

denotes the leader or causer of an action

Przistala iest dusza moia za tobø (adhaesit... post te)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 62,8:

(attested in Lesser Poland) denotes connection with someone with [with instrumental]

Iacom Maczeya ne szyndowal swym pomocznykem za dnem any za noczø korzystnø rzeczø

1888 [1404], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 118:

(attested in Greater Poland) denotes when something occurs at, during [with instrumental or genitive]

denotes when something occurs at, during

Eze Groth yma trzi grziwni y osm groszi na Cusszowey czøsczi y za nim szedzi i plat yemu ma placzicz

1888 [1402], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 101:

(attested in Greater Poland) based on [with instrumental]

Taco tih crolew [syn boży żądnie tam] o chacal, ize za trinadesce dny ot narodena gih […]

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 41:

(attested in Lesser Poland) denotes how long an action occurs for [with accusative]

used in verb government [with accusative or instrumental]

O swyathy Voczyesze..., prosz sza nasz gospodna

1937 [Second half of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number C, Warsaw:

1937 [End of the 15th century–beginning of the 16th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy, number E, Cieszyn:

(attested in Masovia, Silesia) denotes benefactive action for [with accusative or instrumental]

attested in Masovia; Silesia; attested in Masovia; Silesia

Tako isczy Rymane szøcz gy ony sza boga bily mely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5a:

Od tego tako omdlal, yze owscheya za marthwe (quasi mortuus) lyezal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 109:

(attested in Lesser Poland) denotes function or similarity as; for

Jaco ten scot, czso gy ranczil Prandotha Maczeyewy, ten stal za szecz grziwen

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 22, Poznań:

(attested in Greater Poland) denotes cost for [with accusative]

Za to (pro eo), by mø mylowaly, wwloczyly sø mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 108:

(attested in Lesser Poland) denotes replacement with, for [with accusative]

S taynego sircha [strumienie gor]skich slez za grehi uilige

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 17:

(attested in Lesser Poland) denotes cause because of [with accusative or instrumental]

Iaco kedy *nyeprzyeczele byezeli w zemya a [a] sskodzyly zemyą a kyedy pan Barthoss byezal za pogonem..., tedy nye slal do domv pana Gila, aby byezal za nyeprzyaczelmy

1967 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1064, Kościan:

(attested in Greater Poland) denotes actions occurring alongside other actions [with instrumental]

denotes actions occurring alongside other actions

Napelneny pyrzwey, za chlebmy sø se posadzely (pro panibus se locaverunt I Reg 2, 5)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 7:

(attested in Lesser Poland) denotes object of payment for work [with instrumental]

Kedi[by] mi ne dal tego lista, tedibi mi swog mal na sø dacz sza swø peczanczø

1974 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kaliskie, volume IV, number 52, Kalisz:

(attested in Greater Poland) denotes an accompanying object


za

Yssze Marczin ne odmouil Yana szoltisa od rok za swego pana za Wolwrama

1959 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 381, Poznań:


za

Polish: za

Silesian: za

Wstan, mystrzv, othpovyecz, gyesthly vmyesz. Za po polskv nye *roszvnyesz?

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line w. 82:

(attested in Masovia) interrogative particle: introduces a yes-no question

Czo za prawo myedzy thema dwema?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 26:

(attested in Greater Poland) combines with interrogatigives to mean what kind (of)


jeden

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *edīˀnas
Proto-Slavic *edinъ
Old Polish jeden
Inherited from Proto-Slavic *edinъ. First attested in the 14th century.


jeden

Polish: jeden

Silesian: jedyn

some man, some guy (undefined male person)


tam

Polish: tam

Silesian: tam

Inherited from Proto-Slavic *tamo. First attested in the 14th century.


jak

Inherited from Proto-Slavic *jako (“how, in which way”). First attested in the 15th century.

inh+

adverbial interrogative; how (in what way)

adverbial relational; as, like (in a similar way)

A thak albo jak (war. lub.: tak a wsak) igitur (igitur perfecti sunt caeli et terra Gen 2, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 7:


jak

Polish: jak

Silesian: jak


oko

Polish: oko

Silesian: ôko

Inherited from Proto-Slavic *oko. First attested in the 14th century.

Videle ocy moy zbauene tuoie

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dv 13:

Y odvyazaly gy od slupa, a obroczyvschy gy grzebyetem ku slupv y vzyąly yemv rącze opak albo za szye, y czyagnąly tako sylnye aze oblapyl slup vschythek, yako pyrvey oczyma byl przyvyązan

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 820:

(in the dual) front of a person; frontside

Darmo podnossy swe oko na wydzenye boga, gen gescze sam syebye poznacz a wydzecz nye umyege

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 244:

(figuratively) cognition (ability to reason)

Sex rethe de suberibus bonis valencia dorcas venare, que ad longitudinem XXX passuum vlg. szø[ż]yene ne nayedrzonech debent habere, et XIIII oculos vlg. na *dztyrnacze ok

1879 [1416], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 76:


-ni

Etymology tree
Proto-Slavic *-nь
Old Polish -ni
Inherited from Proto-Slavic *-nь.


-in

Polish: -iny, -in

Etymology tree
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Indo-European *-iHnos
Proto-Slavic *-inъ
Old Polish -in
Inherited from Proto-Slavic *-inъ.


-na

Etymology tree
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъder.
Old Polish -na
Derived from Proto-Slavic *-ьnъ.


-ko

Polish: -ko

Silesian: -ko

Etymology tree
Proto-Slavic *-ko
Old Polish -ko
Inherited from Proto-Slavic *-ko.

diminutive suffix for neuter nouns; may cause various vowel shifts


beryl

Polish: beryl

Borrowed from Middle French béryl. First attested in 1472.

*Berzyl erilla

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1856:

(mineralogy) beryl (mineral of pegmatite deposits)


dochód

Polish: dochód

Inherited from Proto-Slavic *doxodъ. By surface analysis, deverbal from dochodzić. First attested in 1428.

surf

Powynyen gest kaszdy slachczycz podlvg dostathecznosczy swego gymyenya a dochodow kv pospolythemv dobremv pewnymy bronnymy lvdzimy slvzycz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 56:

Proventus pozythek albo dochod

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 109r:

(attested in Masovia, Greater Poland) revenue, income, profit


cena

Polish: cena

Silesian: cena

Inherited from Proto-Slavic *cěna. The shift from cana to cena was a generalization of forms such as w cenie, cenić, etc. First attested in the 15th century.

Sine omni taxa czany

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 64:

(attested in Greater Poland) price, value


znowu

Polish: znowu, znoj, znou (Kielce)

Silesian: znowu

Inherited from Proto-Slavic *jьzъ nova. First attested in the 15th century.

Tako wyelky gest dzyw rzeczy skazon[y]e naprawycz, jaco ge znow stworzycz

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page gl. 67:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) for the first time; from the beginning

Vczin znowv lyczbø ricerstwa (instaura numerum militum) w myasto onich, gisz sø zbycy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 25:

Numquid potest in ventrem matris sue iterato introire et renasci a snow są narodic?

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 75:


-o

Polish: -o

Inherited from Proto-Slavic *-o (“neuter suffix”). In Proto-Slavic, indefinite neuter adjectives were used as adverbs, but because Polish neuter adjectives descend from the definite neuter, the indefinite neuter suffix was fossilized as the adverbial suffix. Compare Old Polish -e.

inh+

barzy + -o → barzo


prosty

zlw-opl-adj

prosty (derived adverb prosto or proście)

Inherited from Proto-Slavic *prȍstъ. First attested in the 14th century.

Ząby myala svyatle, proste (recti)..., zawzdy rowne, gladke

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 21:

Dirrectus vlg. prosti

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 90r:

Fftorecz on gest v odzenu *vbodzy byl (sc. Kryst), a pres tocz gest on prostim szuknem obynon byl

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 5b:

Prosti chleb purum panem (panem verum, gl. purum panem, verbo carnem efficit)

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Tegodla bralem rozmaythych xyąg czvda, spysalem yakole prostem pysanyem v yedny xyągy (stilo rudissimo redegi)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 43:

(attested in Lesser Poland) simple (plain, ordinary, unsophisticated)

Kyedy smartvychvstaną, vzrycze tego, ktoregosz vy mnymaczye prostego czlovyeka, szyedzącz na pravyczy... moczy bozey (Luc 22, 69)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 742:

Panna prosztha

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:

Wstawyami, aby ryczerz kazdi alybo prosty panooszaa (quilibet miles aut simplex) pod pewną podnyeszoną chorangwyą na gey stanye staal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 21:

(attested in Masovia) simple (humble or non-distinct)

Tocz gesth skonane podluk prostego pyszma te tho... svøthe ewangelie

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 176b:

Collumbinus vlg. [s] proszti

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 78r:

(attested in Lesser Poland) simple (not complicated)

Thy slova swyathy Grzegorz vyklada... rzekacz: Laszka... czirplyva yest, bo zadan[y]e slosczy rowną, prosta, dobra dusza noszy

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 148:

Prawy gest, gospodne, y prosty sød (rectum iudicium) twoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 137:

(attested in Lesser Poland) righteous, just, noble; right, proper

Prosta, pokorna spowyedz ma bycz, czysta y wyerna

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 476:

Impermixta consvetudine, prostą czyrzpietlyvosczy[ą], moderetur

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 10:

(attested in Greater Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) direct (honest, open, non-evasive)

Beata virgo... plena fuit omni virtute et... de eius superexcellenti gloria super omnes puras, proste, creaturas

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 277:

Item si non solveret pecuniam mutuatam..., tunc... est obligatus solvere mille marcas ad simplicem *loquelem al. na prosztha pomowa

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 206:

Woyth moze na kasdy dzen szandzycz o pyenadze albo o gynne proste rzeczy (pro... aliis causis simplicibus) przesz przyszasznykow

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 52, 3:

Czso woyth ma albo moze a kako szandzycz o pyenadze albo o gyne proste rzeczy przesz przyszasznykow, w prosthey zalobye?

Vstawyamy, aby pirwy rok przes prosthą nyemocz (per simplicem infirmitatem), ale wthory przes prawą nyemocz... byli othkladany

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 73:

Vstawyamy..., abi... za prostą reną (pro simplici vulnere) pyecznaczcze grziwyen zaplaczicz powynyen byl

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 41:

Nobilis Iohannes... ex parte Elizabeth postposuit prosty rok ad duas septimanas

1868 [1452], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 382:

(law, in set phrases, attested in Masovia) simple (not important or meaning little)


prosty

Polish: prosty

Silesian: prosty

Vstawyami, abi, kedi kthori sąndzaa... alybo gyni kthorikolye za wyni sandowe... naszego zemyanyna bogathego alybo vbogego, slyachczycza alybo prostego (nobilem vel simplicem) począdza

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 22:

(nominalized, attested in Masovia) ignoble person, common person (person not belonging to the noble class)


pica

Polish: (obsolete) pica (“fodder”)

Alimentum piczą vel pocarm

1890 [End of the 15th century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 182:

(attested in Greater Poland) fodder, food, nourishment

Nye będze pycze w yaszlyech (non erit armentum in praesaepibus Hab 3, 17)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page Hab 29:

(attested in Greater Poland) Confusion of Latin armentum (“draft animal”) for Latin alimentum (“food, nourishment”) or Latin frūmentum (“grain”).

Ab eisdem serviciis, videlicet portacione pabulorum al. pycza, a coquina... absoluimus et liberamus

1863 [1447], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, Masovia, page 213:

(attested in Masovia) Type of tribute; free food supply donated to an army.


pica

Polish: pica (“cunt”)

Pi[s]cza

1874-1891 [1447], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Lublin, page 55:


sen

Polish: sen

Inherited from Proto-Slavic *sъ̀nъ. First attested in the 14th century.

Spali sø sen swoy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 75, 5:

(attested in Lesser Poland) sleep (state of non-awakeness)

Iaco sen wstaiøczich, gospodne, w mescze twoiem obraz gich ku niczemu obroczisz

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 20:

(attested in Lesser Poland) dream (that which one sees while asleep)

Od kochanya ssna godnego a delectacione sompni conuenientis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 75:

A yako bylo ve czvarthe sny w *mocz, tako myly Iesus przysched k nym chodzącz po morzv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 350:

night shift (time of watching or guarding at night)