czynsz

czynsz m inan (related adjective czynszowy)

Polish: czynsz
→ Russian: чинш (činš)

Borrowed from Middle High German zins, from Latin cēnsus. First attested in 1391.

Michal bral... po vuøzanu... czins spokoyne

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 11:

Czomcoli wsal Stascowi, tom wsal w s[w]em czinsu, eze bil zan obranczil

1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 64:

Ez Wanch ranczil za zona... Nicolaoui, ez ne mala o ten cinz gabacz... a gdibi gye gabala, tegdi X grziwen bi iemu ostala

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7056:

Crzistek... maczerzi grziwna cinszu... za wyano placzyl

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7901:

Jacosm ne wzala v kmyecza V marcas... ani vmowila na czinsz stranczacz

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8585:

Philip ne pobral czinsa Benacowa

1887, 1889 [1400], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 914, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Jakosm prawye nye obyansowal sye ny pod geden czynsch placzicz ksandzu probosczowy

1880-1894 [1401], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, Czchów, page 194:

Sczepan i Stachna kasali røczicz Stascoui grziwna czinssu

1888 [1405], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 119:

Aby yego oczecz... pobral mu czinsmi... dwescze grziwen

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 349:

Nassowyn, czo yesth wzol Jachnę..., tho yesth wsąl w swem czinszu y w sfych wynach

1857 [1413], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume II, Biblioteka Warszawska, page 797:

Jakom sszvych ludzi... ne posial any Florianom gego kmecza sz gego czinschem... wsyancz caszal

1897 [1419], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 1145, Brześć Kujawski Voivodeship:

Jakom ya oth Jacuba o thą krziwdą wstal, esze mi czinsz othpuscziw i kasal gy sobe dacz

1921 [1424], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 300:

[E]sze na mne *wysząl czinszu wanczey oszmą forlągow

Iako mne Potr wynowath iedennacze grossy czinszu lonskego

1920 [1426], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1941, Zakroczym:

O cthori cinsch... Jan na Voythca szaloual, tego on na gego czlowece nye wzøl

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2761, Warsaw:

Jacom ya o thø krziwdø oth Abrama wstal, eze mi krowø wzøl we dwvnaczcye groszy cinszv, a yam gemv... cinsz dawal, a on go nye chcyal wzøcz ani krowi wroczicz

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2808, Warsaw:

Zastawyamy dzedzini nassze... ze wszytkimi vszytky, czinszmi..., granyczami y kopczy, y gynimy, y drugimi

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 481:

Czssom wcządzala Adama kmąthowicza, tom gy wcządzala w mem czinszu, a moy pan mu go nye othpusczyl

1861 [1420-1430], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume III, Biblioteka Warszawska, page 25:

Iakom ya s Micolagem vgednan, esze my myal dacz xanszi cinsch

1920 [1434], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 61, Zakroczym:

O ktori dom na myą Zdzeslaw szalowal, w them ya ssyedza ss gego volya na czinsschu

1920 [1434], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 449, Zakroczym:

Stanislaw... dobro tego kmecza na woszy wszyal y thim wszyanczem przichodi, czinschye y przechodi, o ctore swym prawem dowyed[z]ą

1879 [1443], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXIV:

Jurka Strąkową... ne bral czinsu se mlina

1880-1894 [1444], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 333:

Opyekadlnyk... z nyczego gynego liczbi czynycz nye maa, gedno z czynszow a sz swyerzepycz nyewczenych

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 19:

Aczbi... kmyecz prze nyektorąn crziwdąn yemu przes... pana vdzyelanąn od nyego bi vishetl..., tedi on pan, v ktorego yest taky kmyecz..., czinsch yednego roku s gymyenya thego kmyeczya themu panu, ot ktorego vischetl, dacz a zaplaczicz vynowath... Paklibi taky kmyecz niczs nye myal, ten pan, ktorego kmyecz yest, acz gy chcze zachowacz, ma koppąn s czinschem... przerzeczonemu panu zaplaczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 91:

Carczmarzs, ktori na roboczye syedzy, ma thakyesz panu swemu vczinycz, ale carczmarzs na czinschu syedzanczi, ten gydancz czinsch panu dluszni zaplaczicz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 94:

Czinse, plati reditus

1874-1891 [c. 1450], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 223:

Panszkye czynsze, czo ge sząszyad szaszyedzal, mogą pocz w zapłatą za tą rolą, a gdy szye stanye zaplatha s tymy panszkymy czynszmy..., tedy moze pan vczynycz sz nya y *nyechczacz, czo chcze

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 358:

Ktho ma komorą kvpna... y placzy sz nyey panszky czynsz, czo by gyey polepszyl nad then plath, tho moze przedacz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 55:

Gdyby kthory czlowyek myal woythowsztwo dzyedzyczne w prawye myeszkym, kthorego woythowszthwa pozywa z mlynow czynszow besz wyny, acz gye hynny pozywa, czo od nyego na prawye szyedzy..., mozely ten woyth szynkowacz, szukno krayacz?

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 73:

Maz bez zony wszyal pyenyadzy na dwye grzywnye czynszu tegosz domu

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 118:

Czo thesz maz zostawyl czynszu tego domu przed gaynym szadem, to tha zona ma czyrpyecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 119:

O gednym szbeglczu s czynszem precz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 137:

Jakom ya Stromylovy nye wzal dvanaczcze kop s cinsshv any czhtirzech kop za drva chanzebna rzeczą

1950 [1457], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1066, Warsaw:

Dominus Nicolaus Lawski intromittet se al. wyonssze in kmethonem al. w czi[n]szu cum omnibus utilitatibus

1921 [1459], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 301:

A gdy ktori kmyecz wolą przygmye pod ktorym panem, tedy yle lat bądze vszywal woley, tyle lat ma panv wyplaczycz czynsch podlug polskyego prawa. Aczkoliby syadl na nyemyeczskyem prawie, tesz nye mosze odydz, alysz czynsz wyplaczy tyle lyath, yle woley vszywal

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 62:

Intromissionem in septem fertones census al. czynschw annuatim in kmethonibus bene possessionatis

1868 [1472], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XVIII, page 51:

Jakom ya nye pobral kmyeczem gych czynschu y poborv gwaltem

1950 [1487], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1616, Warsaw:

Jako ya nye poszyathl... pol Volyey Usczyenskyey, uzythkow y czynszow bral

1879 [1489], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXVII:

Gdi komv bądzie dano... wviązanye w rolią..., kądi czinsv nie mas, thedi od kazdey kopy ma bicz dano rolyey, kądi bi mogl ieden korzecz zitha wysiacz

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 275:

Od kazdei kopi zapisvyą *rąkoiemsthwe, czinsze albo lothy na kazdi rok sescz groszy

Census zynsz a censeo […] dictum czynszh

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 26r:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland, Kuyavia, Masovia) rent (monetary rent paid to a feudal lord for a farm, homestead, or mill)

rent (monetary rent paid to a feudal lord for a farm, homestead, or mill)

Nec... cives..., ad aliąuas solutiones inconsuetas vel exactiones et signanter czynszami stringemus

1874 [1462], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume IIb, page 219:

Pensio est tributum vel precium vel ponderatio wochenzynsz czynsz albo sosch, pensio ciu[ilis] sosch (miescki) albo [czys] c[zynsz] myesczky

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98r:

Tributum id est census zynsz szosz vel czynsz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 140v:

Volu tegodla szøcz ony szobø [ve]vedly byly, isbycz gy ony bily przedaly a czinsz czeszarzeui giim ony szaplaczyly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3b:

Avgustus... szwyath wszysthek popysacz kasal, a czynsz oth kasdey glovy bral

End of the 15th century, Ladislas of Gielniów, De nativitate Domini - Pieśń o narodzeniu Pańskim, Gielniów, line 4:

Powiedz nam, jestli podobno dawać czynsz cesarzowi albo nie?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 327:

Jesus... spytał świętego Piotra rzekąc: Coć sie widzi, Symonie, krolewie ziemscy od kogo biorą dań albo czynsze: od synów, czyli od obcych?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 372:

Piłat... rzekł:... Biskupowie twoi podali są ciebie mnie rzekąc, iż ty mówisz, by był królem, a też, by zapowiedział cesarzowi czynsz dawać

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 794:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) tax

Fiscale est redditus regum proprie *czinsth

1448, Wokabularz jagielloński, Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. BJ Rkp. 2454, page 121v:

attested in Greater Poland; Lesser Poland

Mogaly od dzyeszaczy grzywyen, czo poszyczayą na zaklad wszyacz yedną grzywną do roka czynszv albo platv

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 109:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) interest of a loan


dobytczę

Inherited from Proto-Slavic *dobytъčę. By surface analysis, dobytek + ę. First attested in the 15th century.

I zgladzi bog wszitek wyek zywi, gez to bil na zemy, ot czlowyeka aze do dobitczøczya (et delevit omnem substantiam... ab homine usque ad pecus)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 2:


drożdża

Polish: drożdże

/drɔʒʲd͡ʒʲa/

/drɔʒʲd͡ʒʲa/

Inherited from Proto-Slavic *droždža. First attested in the 14th century.

Czakal iesm gospodna... i wisluszal prosbi moie, y wiwodl me iest z iezora nødze y ze blota droszdszy (de luto faecis)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 2:


Kraska

Kraska m animacy unattested (canonical)
Kraszka (alternative)


Kraska

Polish: Kraska


barani

Polish: barani

Silesian: barani

From baran + -i. First attested in the fifteenth century.

Kocz abo torlop barany przepadnye

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 51:

(relational, attested in Lesser Poland) ram (male sheep)


lubo

Inherited from Proto-Slavic *ľubo. By surface analysis, luby + -o. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Bracza moia mali y welicy, a nine lubo bilo w nich gospodnu (complacuit in eis deo)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page II Prol 4:

Lyubo bandz tobye, swyøntha troycza, sluszba sluszena mego (placeat tibi, sancta trinitas, obsequium servitutis meae)

1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 67:

Lubo cze klamcze sluchącz, staw syą gynssze mysslycz, gyąkoby thego nye sluchąl (placet tibi verbum iuculatoris: finge te non audire, sed alia cogitare)

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

(attested in Lesser Poland) nicely, pleasantly [with dative ‘for whom’]

Lubo bødz (complaceat) tobe, gospodne, aby witargl me

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 39, 18:

Pany albo dzevicza pozywayąncza albo pozwana przed sąndzą alybo vrzandnikem rzecznykowy, gemv gey lyvbo (cui placet), rzecz szwą moze poleczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

(used impersonally, attested in Lesser Poland, Masovia) wantedly, someone would like something [with dative ‘whom’]


lubo

Inherited from Proto-Slavic *ľubo. First attested in 1448–1450.

Byskvp albo gego namyastnyk slozy zapowyecz lyvbo interdicht prawem polozoni

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

Sąndzee kv sprawyenyv swogych sandoow mayą myeecz pewnee slvzebnyki lyvbo woznee (ministeriales seu officiales)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

Lvbo przes rekoyemske vprzespyeczenye, lubo ktorimkole ginszim obiczayem thaky slub myedzy ye wnydze (sive per fideiussoriam cautionem vel alio quocumque modo tale pactum intervenerit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

Vstawilismy, abi do bliszszego... dworv, lvbo bącz krolewsky lvbo ktoregole szandzey (sive fuerit regalis, sive cuiuscumque iudicis), thi tho swyerzepycze... dopądzenya mocz ymyal

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 39:

Vystawyamy, ysz gdy nasza krolewska wyelmosznoscz w zyemyą kalyską alybo poznanyską wgeszdzy, sządza natemyescze lvbo kalysky, lvbo poznanysky bącz ma przyechacz (iudex statim... sive Calissiensis, sive Posnaniensis intrare tenebitur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

Wstawyamy, aby oththychmyaasth kaszdi, ... o rzecz przyrodzonego alybo czeledzyna lyvbo slvgy swego do sąndv przycz nye szmyaal (quisquam... propter causam consanguinei vel cuiuslibet familiaris aut servitoris ad iudicium venire non preasumat)

Temv, czygy gest zaklad, lubo badze kon abo gynsze szwierzą, ... mayą odloszycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 9:

(sometimes repeated, attested in Masovia, Lesser Poland) or, and/or

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Y chorego y strowego, sbavya szyuotha kaszdego. Lubo stary, lubo mlody, kaszdemv ma kosza szgodzy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 176:


krzest

desctree

Polish: chrzest, krzest (Kuyavia)
→ Belarusian: хрэст (xrest)
→ Ukrainian: хрест (xrest)

Silesian: krzest

Thocz gest svøthy kresth

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:


stydnąć

Polish: stygnąć

Intelectus obscuratur in cognicione veri et affectus tepescit, sztydnye, in operacione boni

1981-2001 [1448], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume IV, page 74:

to cool, to cool down (to be reduced in temperature)


reptać

Reptal gest (murmuravit) lud przeczyw Moyszeszowy a rzkøcz: Czso bødzyem pycz?

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 24:


barta

Polish: barta

Borrowed from Middle High German barte. First attested in 1472.

Jakom ya sszamowt[o]r przische[d]wschi ssz ostrą bronya, sz myeczyem, ze wlocznya y z barthą na *døm ych, nye dobylem sszą gwaltem anym roszbyl czeledzi s thego domv, anym gych vsch[ko]dzil

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 3068, Warsaw:

(attested in Masovia) axe (tool for felling trees or chopping wood etc. consisting of a heavy head flattened to a blade on one side, and a handle attached to it)


chochoł

chochoł m animacy unattested (canonical)

desc

Polish: chochoł, chochół, chochol (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *xoxolъ. First attested in 1440.

Chochol caput

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:

Lerepipium id est liripipium vlg. chochol

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 149r:

Capucipendium id est cauda capucii proprie chochol lliripium aliud

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 63v:

Capucipendium id est cauda capucii proprie chochol liripicium aliud

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 45ra:

*Caput chochol

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 12:


ceglarz

ceglarz m animacy unattested (canonical)

Polish: ceglarz

Silesian: ceglŏrz

/t͡sɛɡlʲár̝/

/t͡sɛɡlʲár̝/

From cegła + -arz. First attested in c. 1500.

Latrifex eyn zyegler czyeglarz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 73v:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) brickmaker (a maker of bricks)


badacz

Polish: badacz

Silesian: badŏcz

From badać + -acz. First attested in the 15th century.

Krystus yest badacz wszego somnyenya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 7 arg:

(attested in Greater Poland) examiner, inquisitor, investigator

Badaczye ad divinatores

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 342:

Badacz cornupeta (quodsi bos cornupeta fuerit... occideritque virum aut mulierem..., lapidibus obruetur Ex 21, 29)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 17:


Grzebień

Grzebień m animacy unattested (canonical)

Polish: Grzebień


składka

Polish: składka

From składać + -ka. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

Skladky sillabas

1956 [Middle of the fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 231v:

(attested in Silesia) syllable; sound (some unit of speech)


Bogumił

Bogumił m animacy unattested (canonical)

Polish: Bogumił

From Bogu + miły. First attested in 1136.

Teophilus est proprium nomen viri vlg. Bogumyl Et dicitur a teos grece quod est Deus latine et philos amor quasi in amore Dei *existans

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 258r:


gościa

Polish: gościa

Inherited from Proto-Slavic *gosti. By surface analysis, gość + -a.

Goscza peregrinam (scito praenoscens, quod peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua Gen 15, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 9:

female equivalent of gość (“newcomer, foreigner, nonpermanent resident”)


przytcza

Gdyby czlowyek byl radzczą..., a gyego przyyaczyelowy by szye nyeyaka rzecz albo przydczą gemv przygodzyla, a then radcza by odstąpyl radzecz y prawa..., a przystapyl sz bronya... ku swemv przyyaczyelowy..., czo ten za to ma czyrpyecz?

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 34, 3:

A thaka vyącz przyssyąga ma byczi..., vyąwszy thy przydcze (in casibus), tho yesth dla pokoyu, dla vyary, dla krzywdy albo dla pothvarzy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 717:

(attested in Lesser Poland) tale, parable


załoga

Polish: załoga

Silesian: załoga

Inherited from Proto-Slavic *zaloga, an alternative form of *zalogъ. By surface analysis, deverbal from zalec. First attested in the 14th century.

surf

De occultis sub terra vitalem sucum trahit arbor et humane vite latet in precordiis fundamentum, gl. principium, orgio zaloga

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

Qui (sc. cmetho) profugit de bonis [...] recessit a suis bonis videlicet quatuor bobus, qui dati fuerunt per modum muneris al. zalogą bydlną

1858 [1491-1504], Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi, volume IV, Biblioteka Warszawska, page 651:

loan of money, inventory, grain etc., granted by a lord to a peasant for the purpose of settling

Obstagium dicitur obsidis uel pignoris mora vlg. szaloga

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 180v:

Obstagium vlg. zaloga

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 152v:

Obstagium szaloga

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

Obstagium zaloga

End of the 15th century, Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Obstagia zaloga

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 90v:

Obstagium eyn leystung zalogą

(attested in Greater Poland) money or any equivalent used to settle debts

Isz Micolay vtenczasz v szalodze leszal, *keydi Drzeszka (pro Dzerszka) poziwala gego dzeczy

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 134, Poznań:

Yaco Yąn Dzurka w[je]chal w szaloga verną w *Szemotulel, gdze mu Bogusz vkasal

1959 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1070, Poznań:

(attested in Greater Poland) residence in an inn on the debtor's account until said debt is repaid

Iaco mi Czibek ne movil o ten con, aleszem gi vicupil s salogi

1967 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 220, Kościan:

Szyedzy w zalogach (in insidiis) z bogatymy, w tagemnyczach, aby zabyl nyewynnego

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 9, 30:

(attested in Greater Poland) place of ambush

trick, deceit, fraud; ambush
place of ambush

A gdysz podnyesze (sc. Jozue) scyt..., zaloga (insidiae), ges to syø tagila, powstala natichmyast

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 19:

trick, deceit, fraud; ambush
people waiting in ambush

Iste fugitivus tam viris quam viribus collectis a tergo surrepit ratus, aut incautum insidiis, gl. sc. suis zalogamy, involuere

1977 [Middle of the 15th century], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Polskie glosy w rękopisie Kroniki Wincentego Kadłubka, page 14:

Duo pectoralia al. zalogy margaritis contexta

1879-1920 [1494], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume VIII, Masovia, page CLX:

(attested in Masovia) type of ornament for women's clothing, worn on the chest


bezpiecznie

desc

Polish: bezpiecznie, beśpiecznie, biezpiecznie (Middle Polish)

Silesian: bezpiecznie

/bɛspʲɛt͡ʃʲɲɛ/

/bɛspʲɛt͡ʃʲɲɛ/

From bezpieczny + -ie. First attested in c. 1470.

Bezpyecznye *confidentur

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 212:


czepiec

Polish: czepiec

Silesian: czepiec

/t͡ʃʲɛpʲɛt͡s/

/t͡ʃʲɛpʲɛt͡s/

Inherited from Proto-Slavic *čepьcь. First attested in the 15th century.

Pro peplo vlg. czepyecz valore unius floreni

1856-1870 [1431], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2349:

Recepisti ultra dotem... quinque torquetes al. nossyena de margaritis, duas arediculas al. slyczky eciam cum margaritis super reticulos al. na *czipcze

1856-1870 [1437], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2722:

Czepyecz peplum

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Czepyecz tricamen

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Jacom ya poziczil Nynocze czepcza tako dobrego yaco poltori kopy

1950 [1443], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 720, Warsaw:

In illa die... auferet dominus ornamenta calceamentorum..., mitras czepcze

1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 322:

Katherina..., pro maniciis Sericeis et pro capicello al. czepyecz serta aurea reformata..., Michaelem... jure et judicialiter euasit

1867 [1452], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Wyciągi z księgi drugiej dawnych królewskich, wiecowych i ziemskich krakowskich sądowych roków, number 1033, Krakow:

Petrus cum uxore... in lecto egritudinis decumbentes... legaverunt peplum al. czepiec de examento... ecclesie in Pomorzani

1874 [1452], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 493:

Jako ja nye wzyąla od Jachny czechla y czepcze s moya dzewka, s Malgorzetha

1950 [1452], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 933, Warsaw:

(Iudith) rosczosawszi wlosi glowi swey wstauila czepyecz na glowø swø

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 3:

Jako ja nye wzal thkanky pyerlovey, rakavow postawczovich, czepcza examythnego, svoyka jedvabnego y gynshich rzeczhi w skrziny

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 994, Warsaw:

Iakom ya nye ranczil wiprawi po Malgorzecze, czepcza za dwye kopye

1895 [1468], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 55:

Yako[m] mnye Andrzey winowath po szyestrze swoyey Anne kony za polthory kopj y czepyecz za pol kopj y za *thwa grosza

1950 [1468], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1294, Warsaw:

Jacom ya... nye wzanl s skrzynye Jedwydzyney... czepcza za XXII gr.

1921 [1471], Kazimierz Tymieniecki, editor, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, page 281:

Mycolay... zothfarzal zamk[y] chanszebna rzecza... [u] byaley scrzynky, v kthorey byly rambky, czepcze, conlerze, czachlyky, srzebro

1908 [1473], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume VIII, pages 2, 32:

Jako ya, Jan, drugyego czassv schamopyanth w noczy chazyebna rzeczą nye wzyal skrzynky w domv v Pyothra v Loya w Rokithkach gwaltownye z rampkamy y s czepczy, y s pyrsczenym, y sz gynschymi rzeczamy

1950 [1478], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1211, Warsaw:

Jakom ya nye *vyvlolk s szyeny Katharzini... na podworze... anym yey rapką s czepczem sszyekal szervawsy s glovy gwaltem

1950 [1491], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1707, Warsaw:

Item czepyecz za dwa zlotha

1885-2024 [1493], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 664:

Pol jeneynascze kopy osthathky posagw iemv nye chczesch zaplaczicz y vypravy konya vosnyka yako sedmdzeschath grossy, czepyecz za pol kopy, kobyerzecz za cztherdzesczy grossy, svknya yako za kopa

1950 [1494], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1761, Warsaw:

Jakosz thy mnye othbyla skrzinką y pobrala czepyecz, colnyerze, rąbek waschnosczy yako dwye kopye

1950 [1495], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1665, Warsaw:

Redimiculum id est monile uel chorona uel mitra que est eciam in capite feminarum alligatur vel dicitur succinctorium uel brachiale tegens caput et a lateribus colli diuisum sc. illud ornamentum quod ponitur ad caput ut crines maneant plani czepecz

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 204v:

Peplum eyn wympel sed communiter dicitur eyn schleyer czepyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 98r:

Czepczye fimbrias

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 25:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Greater Poland) bonnet (type of women's hat)

attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland; attested in Masovia; Lesser Poland; Greater Poland


-ch

Polish: -ch, -ich

Silesian: -ch

Etymology tree
Proto-Slavic *-xъ
Old Polish -ch
Inherited from Proto-Slavic *-xъ.

etymon

Bolesław + -ch → Bolech

Jan + -ch → Jach

Miłosław + -ch → Miłoch

Miłosław + -ch → Mich

Mirosław + -ch → Mich

Paweł + -ch → Pach

Radosław + -ch → Radoch

Wacław + -ch → Wach

attached to truncated stems of masculine given names to form nicknames

attached to truncated stems of common nouns


bargiel

bargiel m animacy unattested (canonical)
bargieł (alternative)

Polish: bargiel, bargieł

Inherited from Proto-Slavic *bьrgъlъ /*bьrgъlězъ. First attested in 1472.

inh+

Bargel bargula

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1818:

Sitta europaea
Sitta europaea#Translingual

Eurasian nuthatch, wood nuthatch (Sitta europaea)


białek

Polish: białek

Inherited from Proto-Slavic *bělъkъ. By surface analysis, biały + ek. First attested in the 15th century.

Seszlo byelmo z gego oczu iako myøzdra z byalku iagecznego (et coepit albugo ex oculis eius quasi membrana ovi egredi)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 14:

Afudellum […] albugo owi vlg. byalek

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 10r:


bobek

Polish: bobek

Silesian: bobek

Bobek bacce lauri

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5166:

Bobek

1915 [XV med], Franciszek Pułaski, editor, Opis 815 rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich, page 33:

Bobek laurea

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 28:

Bobky calamentum

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5930:

Bobek laureus

1874-1891 [XV p.post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 67:

Laurus eyn lorberbawm ... bobek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 73v:

Bacca est fructus oliue et lauri bobek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 17r:

Lauribacca est fructus lauri eyn lorber bobek

Laurus nobilis
Laurus nobilis#Translingual

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, Greater Poland) bay laurel (Laurus nobilis)

Lesser Poland; Greater Poland; Lesser Poland; Greater Poland


biedrzeniec

biedrzeniec m animacy unattested (canonical)
wiedrzeniec (alternative)

Polish: biedrzeniec

/bʲɛdr̝ɛɲɛt͡s/

/bʲɛdr̝ɛɲɛt͡s/

Inherited from Proto-Slavic *bedrьnьcь. First attested in 1419.

Byedrzenyecz pollium montanum

1900 [1468], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4054:

Vyedrzenyecz pipinella

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5253:

Pupinella est quedam herba byedrzenye[c]

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 201r:

Vedrzenecz pimpinella

1885-2024 [XV p.pr.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 29:

Wyedrzenyecz herba

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, page 49:

Wyedrzenyecz pipinella

1874-1891 [XV p.post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 68:

Vyedrzyenyecz pimpinellam

1885-2024 [c. 1500], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 760:

Pimpinella saxifraga
Pimpinella saxifraga#Translingual

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) burnet saxifrage, Pimpinella saxifraga

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland


choina

desc

Polish: choina, chojna (Middle Polish, Kuyavia), chwoina (Northern Borderlands)

Silesian: chojna

→ Old Ruthenian: хойна (xojna)

Etymology tree
Proto-Indo-European *skwey-
Proto-Slavic *xvoja
Proto-Slavic *-ina
Proto-Slavic *xvojina
Old Polish choina
Inherited from Proto-Slavic *xvojina. First attested in 1493.

etymon

Pro chonya

1892 [1493], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 361:

Pro *chona ad gatczi in Lubom

1892 [1495], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 392:

Za *chonu ad gatczi

1892 [1495], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 407:

A secacione *chonya ad aggerem

1892 [1497], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 433:

Choina pampinus

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

Pampinus choina

XV p. post., Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

(attested in Greater Poland) branches of coniferous trees

Choyna wrzossz et a domino recedit cor eius, erit enim quasi mirice in deserto

1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 302:

(hapax legomenon) in Bible translations as a mistranslation of wrzos, in reality a type of desert, drought-resistant plant


jaskra

Polish: jaskra

Inherited from Proto-Slavic *ěskra (“spark”). First attested in c. 1500. Doublet of iskra. Displaced by Polish chrabąszcz

inh+

Yąskrą poples

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 23:

Melolontha melolontha
Wikispecies:Melolontha melolontha

(attested in Greater Poland) cockchafer, May bug (Melolontha melolontha)


tojeść

Polish: tojeść

Per Brückner, a univerbation of to jest (“that is”) as a euphemism, given the plant's name was taboo due to its use in witchcraft. Compare nietota (“northern firmoss”).

*Togeyscz vincetoxicum

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2838:

Vincetoxicum hirundaria
Wikispecies:Vincetoxicum hirundaria

white swallow-wort (Vincetoxicum hirundaria)


bylica

desctree

Polish: bylica, belica (Middle Polish)
→ Old Slovak: bylica

Silesian: bulica

→ Slovincian: balëca.

From byl + -ica. First attested in the 13th century.

Artemisia... est mater herbarum quae vocatur biwurz, in polonica biliza

1876-1929 [XIII ex.], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 414:

Bylicza artemesia

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2851:

Bylicza arthemesia

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2459:

Bylycza arthomasia

1900 [1446], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3131:

Bhylicza matricaria maior

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3634:

Bilicza arte mesia

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4750:

Bylycza artomasia

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3777:

Bylycza, bilycza teda pinguis

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4604:

Bylycza, bilycza teda pinguis

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4605:

Bilicza artemesia

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 388:

Bylycza artomacia

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1945:

Bilicza arthemisia

1900 [1481], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4969:

Bylycza arthimesia

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5842:

Bilicza artimesia

1900 [1491], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 11001:

Bylycza artimasia

1900 [1493], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 10918:

Ad capitis dolorem accipe vrothicz, bukvicza..., bilicza

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 62:

Bilicza

1884 [XV], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 116:

Arthemesia est quedam herba bylyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 14r:

Arthemesiam vlg. bylyczą

1885-2024 [c. 1500], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 759:

Bylicza artomasia

1900 [c. 1500], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5594:

Bilycza ogrodna arthimesia

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5843:

Bilicza polna arthimesia

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5024:

Artemisia vulgaris
Artemisia vulgaris#Translingual

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) mugwort Artemisia vulgaris

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Bylicza arthimesia domestica

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5025:

Bylicza domacza atanasia

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5026:

Tanacetum vulgare
Tanacetum vulgare#Translingual


bukwica

desc

Polish: bukwica, bokwica (Middle Polish)

Inherited from Proto-Slavic *bukъvica. By surface analysis, bukiew + -ica. First attested in 1419.

Bvkwycza betonica

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5282:

Bukwicza bethonica

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2482:

Bukwycza betonica

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 10859:

Bucvycza bethonica

1900 [1446], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2974:

Bukwycza

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

Bukkwycza bethonica

1900 [1460], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3397:

*Bugvycza betonica

1900 [c. 1465], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 3803:

Bukwicza betonica

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1060:

*Bykuvicza betonica

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1061:

Bukvycza

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1886:

*Bugvycza bethonica

1900 [1478], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1937:

Bwkwicza bethonica

1900 [1481], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4972:

*Bugwycza betonica

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5898:

Bukąuicza betonica

1900 [1485], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5899:

Bukwicza bethonica

1900 [1491], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 11005:

*Bugwycza bethonica

1900 [1493], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2337:

Ad capitis dolorem accipe vrothicz, bukvicza, rumyen swoysky, vodna myatka, poley, polna rosza, bilicza, szlasz y rzepik

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 62:

Bvkwycza, bucuicza bethonica

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 65:

Betonica bvkwyczą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 18v:

Bukwycza betonica

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 354:

Stachys officinalis
Stachys officinalis#Translingual

(attested in) betony (Stachys officinalis)

Esula schosznka, cucorzecze, sosnka, *buczkwicza

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume LIII, Krakow, page 66:

Corydalis cava
Wikispecies:Corydalis cava

(attested in hapax legomenon) hollowroot (Corydalis cava)


Chochoł

Chochoł m animacy unattested (canonical)
Chłochoł (alternative)

Polish: Chochoł


wydawać

Polish: wydawać

Silesian: wydŏwać

Inherited from Proto-Slavic *vydavati. By surface analysis, wy- + dawać. First attested in 1415.

Tobie będø wydawacz krolyowye dary (tibi offerent reges munera)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 67, 32:

(attested in Greater Poland) to give (to transfer one's possession or holding of (something) to (someone))

[U]czinilem sød y sprawiedliwoscz, nye widaway mie potwarzaianczim mnie (non tradas me calumniantibus me Psal 118, 121)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 39a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to give out (to give on a special occasion)

Jako Andrzich po vyednanu ne widawal pana Dobrogosta w duchowne prawo sz yego zoną

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 553, Kościan:

(law, attested in Greater Poland) to bring someone to a different court

[P]rzygadza syą, ysze porodzony s plemyenya slacheczskyego, cząstokrocz swey czczy nye szanvyącz wydawayą syą na lotrowstwo (furta seu latrocinia committentes)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 39:

(intransitive, of reflexive with się, attested in Lesser Poland) to engage in something, to give oneself to [with na (+ accusative) ‘to what’]

Wlt namque deus ab homine, ut de bonis sibi collatis racio assignetur, ... an prudenter dispensabat widawal

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 64r:

(attested in Silesia) to spend (to give money or material goods on)

Bądzczye mądrzy yako wązovye..., alye boyczye szye od lyvdzy, bocz vasz bądą vydavacz w ych radach (tradent enim vos in conciliis Mat 10, 17) y badą byczovacz [w] ych synagogach

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 310:

Plod wydawąyącz germinans (in stillicidiis eius, sc. dei, laetabitur germinans, sc. terra Psal 64, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 129:

(attested in Greater Poland) to birth, to give birth

Item eo modo excogitant et exquirunt (sc. parentes) habitus vidavayv vel vymyslayv kroge

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 368:

Serpens omnia membra sua exponit, vydawa, pro capite

End of the 15th century, Józefa Reczka, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy z rękopisu, number nr 414/11, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, page 180:

Ego procurator domini abbatis et tocius conuentus do vlg. wydawam iudicium sev sentenciam

1856-1870 [1447], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 418:

W pyathek... vyedzon (sc. Chrystus) przeth Pylatha, tamo nąn vydavano szvyadeczstwo nyesbadne

1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 208:

Vydavamy prosternimus (prosternimus preces ante faciem tuam Dan 9, 18)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 238:

Ipse enim spiritus reddit, vydawa, testimonium spiritui nostro (ipse enim spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii dei Rom 8, 16)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 53:

(attested in Silesia) to confirm; to testify

Ian vstawycznye myenyl, eszbi szą Pyotr szam vrenil a tho wydawal szą vrządnye doswyathczicz (quod offerebat se legitime probaturum)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 34.:

(reflexive with się, attested in Masovia) to announce one's readiness for something

In omnibus exhibeamus, vid[y]awaymy, nosmetipsos sicut dei ministros in multa paciencia (II Cor 6, 4)

1981-2001 [1435], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, Legnica, page 51:

[Quae] (sc. humus) grau[is est ipso], tacitam se pondere prodit, vydawa *szyv, [q]ueque levis

1977 [End of the 15th century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 82:

(attested in Silesia) to issue, to turn out to be; to become

Ictos ipse, gl. miles, suos steriles effudit, gl. exponit vydava, in vsus

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 17:

(of hits) to hit from all sides by waving a weapon


jakby

Polish: jakby

Silesian: jakby

From jak + -by. First attested in the end of the fifteenth century.

etydate

Proszyl Ihusa, bi szam oblycznye do nyego stąpyl, yakbi nye dowyerzal, bi pan Ihs mogl vszdrowycz szina gego nye stąpvyącz oblycznye do nyego (ac si non credidisset eum in absentia posse sanare)

1901 [End of the fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 320:


raróg

Polish: raróg

→ Old Ruthenian: рарогъ (raroh) (see there for further descendants)

Inherited from Proto-Slavic *rarogъ. First attested in 1418.

Ne kaszalem wszyancz gemu trzech rarogow w gego gayu gwaltem

1897 [1423], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 3053, Brześć Kujawski Voivodeship:

Falco cherrug
Falco cherrug#Translingual

(attested in Kuyavia) saker (any bird of the species Falco cherrug)


źrebiec

źrebiec m animacy unattested (canonical)
jrzebiec (alternative)
rziebiec (alternative)
źrzebiec (alternative)

Polish: źrebiec

Inherited from Proto-Slavic *žerbьcь. By surface analysis, źrebię + -ec.

Czso mi ranczil Bogufal za szrzebecz y kobilø, tho stalo za trzi grziwni

1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 54, Poznań:

(sometimes collective, attested in Greater Poland) colt (young horse)


-ować

Polish: -ować

Etymology tree
Proto-Slavic *-ovati
Old Polish -ować
Inherited from Proto-Slavic *-ovati.


cynamum

cynamum m animacy unattested (canonical)


nożny

⇒ Polish: nożenki

Inherited from Proto-Slavic *nožьny. Cognate to Russian ножны (nožny).

Kyedi kto sand sgwalczi alybo go nye czczancz myecz alybo nosz w szandze wymye sz nozen (gladium evaginans)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 10:

(plural only, attested in Masovia) sheath, scabbard


nożny

Polish: nożny

Inherited from Proto-Slavic *nožьnъ. By surface analysis, noga + -ny.

A to szye stalo prze to, by szye pyssmo napelnylo, ktore pyssano o onem dostoynem Yopye, yze od *pyąthney nozney az do vyrzchv glovy nye bylo v nym zdrovya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 822:

Nozny pedalis (venit finis tuus, pedalis praecisionis tuae Jer 51, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 101:

foot away (being a foot near or a foot distant)


bargieł

bargieł m animacy unattested (canonical)


ledzień

ledzień m animacy unattested (canonical)

Ledzen ianuarius

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 271:


strąpacz

strąpacz m animacy unattested (canonical)
strępacz (alternative)

In mense februario vlg. stronpaczya

1874-1891 [XV p. post], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 201:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) February


sieczeń

sieczeń m animacy unattested (canonical)

/ɕɛt͡ʃʲɛ(ː)ɲ/

Yathen sive sechen

1864 [15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 912:


wynosić

Polish: wynosić

Silesian: wynosić

Inherited from Proto-Slavic *vynositi. By surface analysis, wy- + nosić. First attested in 1395.

Iacom ia ne winoszil Racziborowi trzech cop rszi s gego gumna

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 350, Płońsk:

Yacom ya ne winoszil Luthkowy lanky brzemenem

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 615, Płońsk:

Quia proficientes provehit, vinoschy, facta est navis tutele et salutis

1973 [1493], Elżbieta Belcarzowa, Felicja Wysocka, editors, Glosy polskie w zbiorze kazań łacińskich w rękopisie Biblioteki Jagiellońskiej nr 67/54, Lutomiersk, page 125:

(attested in Masovia, Sieradz-Łęczyca) to carry out (to take with oneself carrying something)

Cum Climo... vituperauit Niconem... et alios fratres ipsius..., quod... essent proditores secretorum ciuitatis et ipsam seriem consilii eorum aliis nunciarent et seu reuelarent vlg. vynosily

1897 [1395], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 3781, Łęczyca Land:

to reveal secrets, to spread the word to unauthorized people


chorąży

Polish: chorąży

From chorągiew + -y. First attested in 1195.

Choranschze

1905 [1195], Friedrich Lorentz, editor, O pomierielskom (driewnie-kaszubskom) jazykie do połowiny XV stoletija, Pomerania, page 76:

Presentibus testibus subnotatis... comite Mathia, choranze

1881-1882 [1295], Max Perlbach, editor, Pommerellisches Urkundenbuch, page 469:

K[o]rsczon, choranze

1874 [1366], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume X, page 198:

Paszek, choranszi Kalisziensis

1887, 1889 [1393], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 1544, Poznań:

Pan Jan, chorøsze, *czodzal na sswem boru Micolaga

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1130, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Her Jaroslaw, choransche

1892 [1408], Adolf Warschauer, editor, Sonder-Veröffentlichungen der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, volume I, Poznań, page 64:

De Vozniki chorąnzi Yeserski

1910-2024 [1409], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, volume III, page 16:

Chorąsze signifer

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:

Andrzey Czolek, Go worek Pauel s Radzonowa, choranzaa,... przi tem oblicznye bily

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 85:

S... Dadfridem varschewskym, Nadborem czechonowskim, choranzamy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 95:

Nadborem, chorąnzim

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 98:

Przi... panyech... Vigandzye warschewskyem, Nadborze czechonowskyem, choranzach

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 101:

Boyomoczni choroxsze palestripotens vexillifer

1874-1891 [1451], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:

Chor[z]asze signifer, chor[z]aszy

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 490:

Chorązy

1868 [1467], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume II, page 196:

Pawel... ranczyl zyemsky vrzand za robothlyvego Marczyna, kthory vyszethl do dobrze vrodzonego Stanislawa, choranschego zacroczymskyego

1950 [1496], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1768, Warsaw:

Albert, chorunzy

1857 [1499], Codex Diplomaticus Silesiae. Bd. 1, Urkunden des Klosters Czarnowanz, volume I, Silesia, page 148:

Chorąszy vexillifer

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 181:

Vexillifer eyn bonerfurer choraszy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 145r:

A kiedy miły Jesus poszedł, tedy chorągwie dwojenaćcie, które dzierżeli dwanaście chorąże pogańskie, natychmiast sie skłoniły... Uźrawszy to Żydowie,... zawołali przeciw chorążam, aby oni *slyschely chorągwi i dali chwałę Jesu sowi... Piłat karał chorąże, iże sie nachylili przeciw Jesusowi. Wezwawszy Piłat chorążego i rzekł

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 755:

Wezwawszy Piłat... chorążego pirwszego... rzekł

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 756:

Hanka ma postauicz zachoczczø... pana choranszego Paska

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 2898, Poznań:

Borowecz zaoral thø rolø, o yøsz pan chorøsze v[e]gednal

1897 [1408], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1516, Łęczyca Land:

Pan choransze nye wsząl dwstu grzywyen wyana po *swyeg szenye

1895 [1434], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume VIIIa, page 174:

Dominus choranszi

1868 [1444], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XII, page 131:

Pana chorąschego

[1479], Adam Wolff, editor, Rękopiśmienne ekscerpty Adama Wolffa pochodzące z mazowieckich ksiąg sądowych, Zakroczym, pages 13, 120:

(attested in Pomerania, Greater Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, Silesia) flag-bearer (knight entrusted with carrying and defending the banner)

attested in Pomerania; Greater Poland; Lesser Poland; Silesia; attested in Pomerania; Greater Poland; Lesser Poland; Silesia


umowny

Polish: umowny

Etymology tree
Proto-Slavic *u-
Old Polish u-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish umówić
Old Polish umowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish umowny
From umowa + -ny. First attested in 1471.

Vmowny (war. lub.: vymovni) disertus (ac primum de Isaia sciendum, quod in sermone suo disertus sit Is prol.)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 179:

Iązyk yego (sc. Jesukrystusowy) vmovny a vyelebne movy (lingua fuit eloquens, dulcis et facunda)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 151:

eloquent (fluently persuasive and articulate)

Thy yesz sam nasvyątschy, thy yesz sam vmovny (tu solus es affabilis)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 37:


jemiołucha

Gyemyolucha conturnix

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1083:

Turdus viscivorus
Turdus viscivorus#Translingual


przywara

Polish: przywara

Deverbal from przywrzeć. First attested in 1466.

Cremium, przywara, a cremo

1874-1891 [1471], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 379:

particles of food stuck to the sides of a vessel after cooking; fried piece of bacon

Si mater bibula et libenter Bachum adorat, post modum filia multrale adorabit, bo ta przywara ku czorkam przywyra, que fit apud matres ipsarum

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 136:

(attested in Masovia, Greater Poland) flaw, vice, fault, shortcoming

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland


zamierzać

Polish: zamierzać

Silesian: zamiyrzać

From zamierzyć + -ać. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Zamyerza limitat

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 157:

Arma extendendo al. podnosszacz hy zamyerzayacz sza

1950 [1460], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1013, Warsaw:

(attested in Masovia) to raise a weapon to strike


zależeć

Polish: zależeć

Silesian: zależeć

/zalʲɛʒʲɛt͡ɕ/

/zalʲɛʒʲɛt͡ɕ/

From za- + leżeć. First attested in the. Compare Old Czech zaležěti and Old Slovak záležať.

Po nyem dzalal Marimvth... od wrot Elyazifowich, doiød zalezal dom Elyazifow (donec extenderetur domus Eliasib)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 3,21:

to adjoin, to be situated near, to reach, to be adjacent

Grandis enim restat, zaleszy, yest, tibi uia (III Reg 19, 7)

1880-1894 [15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 314:

Scito, quod mortalium uita non minus pendet, gl. dependenciam habet, stat, existit zalezy, ab oculorum rectitudine quam a corde

1436, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 276:

A przeto nynye vi, bracya, gyszescye kaplany w lyvdu bozem, z was zalezi zbawyenye gych dusz (ex vobis pendet anima illorum)

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 21:

Othosz na tho zalyeszy boyaszn bosza

1915 [15th century], Franciszek Pułaski, editor, Opis 815 rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich, page 12:

Wyecz, eze czlowyecza roskosch podluc czyala... zalezicz na pyczu, na gedzyenv

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 237:

Gdysz w rozmislenyv zalyezzy matka cznooth rostropnoscz (in deliberatione consistat... discretio)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 27:

Consistit zalezy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 33r:

Dependet zalezy

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 38v:

Dependet zalyezy

+obj

(attested in Southern Borderlands, Greater Poland) to depend (to have a base in; to be contingent on) [with z (+ genitive) ‘on whom’], [with na (+ accusative or locative) ‘on what’], [with w (+ locative) ‘on whom/what’]

attested in Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Southern Borderlands; Greater Poland

Ad castellum requiritur, zalezy, firmitas perfecte fidei

Middle of the 15th century, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy i zapiski polskie z dwóch rękopisów, numbers 1490/11, 1945/1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, page 362:

Kv they tho gyeradzye... szlusza... prządzywo, panwye... y xyągy, czo kv bozey szluszbye zalyezą (libri ad divinum cultum spectantes)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 69:

(attested in Greater Poland) to be necessary [with ku (+ dative) ‘for what’]

Nam expedit, zalezy a potrzeb, ut seruus Xpi sit prudens et fidelis

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 363:

Na dom twoy, panye, zaleszy *swiotoscz (domum tuam decet sanctitudo Psal 92, 5)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 114b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to be fitting, to be appropriate, to be acceptable [with na (+ accusative) ‘for whom/what’]

Quando autem factus sum vir, euacuaui, que erant parwli popusczylem, czo zalezalo na malvthkyego (I Cor 13, 11)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 71:

(attested in Southern Boderlands) to be characteristic of someone [with na (+ accusative) ‘of whom’]

Pakli o summą mnyeyschąn... przisyancz bi myal..., tegdi dosicz, ze yednąn przes voznego albo przes tego, ktoremu zalezy (cuius intererit), themu istemu przissyangayączemu... tha ista forma przisyangy wsnowyona ma bicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 100:

Ego illum nolo iudicare, quia iudicium non est meum nye zaleszy

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 73:

(impersonal, attested in Masovia, Greater Poland) to have the right to something [with dative or na (+ accusative) ‘who has the right’]

Rodzyczyelowye... tey dzewicze... albo prziyaczele blischschi ten possag... sprawnye, na ktore zalezy (quorum interest), sobye... zachowayąn

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 90:

(attested in Masovia) to be owed to someone by title or right [with dative or na (+ accusative) ‘to whom’]

Vstawyamy, aby o rzeczach grzesznych procz obvynyączego alybo powoda, na ktorego zaleszy (in absentia accusatoris seu actoris, cuius interest), ... sądzicz nye mamy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Masovia) to concern (to be in effect for someone) [with dative or na (+ accusative) ‘whom’]

Ysze zona... przi... gymyenyv vyprawnem, tho gest czso zalezy w kamyenyv, w pyerlach,... myalaby ostacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 74:

(attested in Masovia) to fit inside of something [with w (+ locative) ‘in what’]


atoli

Polish: atoli

Silesian: atoli

Univerbation of a + to + li. First attested in the 15th century.

Kako szedl do nyego? Atholi nye przesz szadnego poszla szwego, alye... szam abiit ad eum scilicet personaliter

1901 [End of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 318:


gdyż

From gdy + -ż. First attested in the end of the 14th century. Compare Old Czech když.

etydate

A takes czy svøczy szøcz tho ony byly vczinily, gdis szø ony swymy (leg. z swymi) neprzygaczoly bycz mely

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173a:

Vøsz thø to mødroscz ma, ysze gdis gy chø szabicz, tedicz vøcz on svø glovø krige

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172b:

Gdysch gesczie cum adhuc (numquid non sunt verba, quae locutus est dominus..., cum adhuc Jerusalem habitaretur Zach 7, 7)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 116:

(attested in Lesser Poland) introduces a temporal clause; when, as, while

A gdysz poczøl liczbø claszcz (et cum coepisset rationem ponere Mat 18, 24) prziszedl yeszt k nemw yeden

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 82:

Ysze gesz thy s szeme stworzon, a cdisz vøcz thy vmrzesz, tedy szø vøcz thy szaszø f szemø obroczisz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 174:

Exquo seyt einmal gdysz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 48v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) introduces a temporal clause; as soon as; since

Ale ia, gdisz my szalosciwi bili (cum mihi molesti essent), obloczil iesm se w pitel

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 15:

Gdysz (cum) tho mamy z navky boszey, kto syą vkorzy, yvsz gest rozgrzeszon..., tedy chczemy..., aby... sadza swiadeczstwo przyiącz przysądzyl

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 24:

A gdisch picha dyabla wirzuczila sz nyeba..., boymisch syą, bichom pichą krolewstwa nyebyeskyego ny[e] straczily

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 235:

Alle kako my ten tho boszy dar chouamy, gdis szø [s]smerthnego grzecha dopusczamy?

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

A pres to, gdis szø svich grechof spouedamy, vøcz othsichmasth mamy szø gich varouacz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 14b:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a causal clause, often with a second conjunction in the second clause; as, since, because

Gdisz my fszythczy chemy do boga przycz, varugmis szø g[rz]echa

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

A gdisch doswyatczi (et cum approbaverit), tegdi on, ktori prziganil, pyancz grziwen onemu, komu prziganil, a pyąncz grziwen xandzu dacz ma

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 88:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a real conditional; since; if

S tego baczycz, yz dobrovolnye czyrpyal, bo gdyz yest myedzy ymy... byl, nye telko yego posnacz nye mogly, alye alyz on chczyal, alye tez na yego yedno slovo padly vschysczy na zyemye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 624:

[F]ranczek poszyczyl Pyotrowy trzydzessczy klod *przenycze, a gdysz to czastokrocz vpomynal Franczek, aby mv wroczyl, tedy Pyotr nye chczal mv wroczycz

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 27:

Stalo szye, gdys on yest wzyavszy krolevstvo y vroczyl szye (et factum est, ut rediret accepto regno Luc 19, 15), y kazal vezvacz slugy svoye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 408:

Kristus... apostoly sebral y kazanye... przed vczynyenym czvda vczynyl, to yest vyna z vody, a to s tego byorą, gdysch to cztą, yze Kristus byl vezvan na svaczbą y zvolyenyky (qui dicunt dominum... discipulos congregasse et sermonem in monte factum, ante vini miraculum, quia legunt dominum et discipulos eius invitatos ad nuptias)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 205:


gdyż

Polish: gdyż

Silesian: gdyż

Quando, gdize, cum splendoribus tuis cetera videantur?

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:

Przestøpyl na swem szlyvbye Moab w Israhelu, po tem czassye, gdisz bil ivsz vmarl Achab (praevaricatus est autem Moab in Israel, postquam mortuus est Achab)

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 1:

Potem Adam poznal czyelestnye Gewø, swø zonø, gdisz to poczøla y urodzyla Kayma (quae concepit et peperit Cain)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 1:


położyć

Polish: położyć

/pɔɫɔʒʲit͡ɕ/

/pɔɫɔʒʲit͡ɕ/

Inherited from Proto-Slavic *položiti. By surface analysis, po- + łożyć. First attested in the 14th century.

to give someone a place, especially to sleep

(reflexive with się) to lay (to have sex)


chełpliwość

Polish: chełpliwość

From *chełpliwy + -ość. First attested in c. 1500.

Iactantia id est arrogantia werffung oder berumung buthą chelplyvoscz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 62r:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) pride, haughtiness, arrogance, conceitedness


chełpliwy

Polish: chełpliwy

desc

Silesian: chełpliwy, chołpliwy, chłōbliwy


wąsienica

Eruca est modicus vermis frondium... vaschenycza

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 117:

(attested in Greater Poland) caterpillar

Bombes, vermes frondium vlg. wąnszyenycze

1442, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu z r. 1442, page 55v:


wąsionka

Greater Polish: wąsionka

Illa quatuor, que secundum Jochelem insaciabiliter vorauerunt, scilicet eruca, gl. sc. ipsa waszyonka[m], verecundie, locusta volantis superbie, brucus... insaciabilis avaricie et ut rubigo ardentis luxurie (Joel 1, 4)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 279:


chełpa

Inherited from Proto-Slavic *xъlpa. First attested in the middle of the 15th century.

Chwaly a chelpy :Template:.. na vkazanye wyelkoszczy szwyatha a moczy rzymskyey propter gloriam et iactanciam uel ad ostendendam orbis magnificenciam et potenciam Romanorum

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 254:


praski

Polish: praski

Jacom ne wynowath panu Maczkowy Trzcelskemu szeschczynacze grzywen grosschy praschkich

1959 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1205, Poznań:

(relational, attested in Greater Poland) Prague (of, from or pertaining to Prague in the Czech Republic)


składnia

>? Polish: składnia

From składać + -nia. First attested in the fifteenth century.

Componentis sermonem suum scladnya slowa

1915 [Fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 519:

assembly, act of putting together; speaking


błonka

Polish: błonka

From błona + -ka. First attested in 1471.

Blonka reticulum

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 21:

Vsthna blonką miringa

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Miringa vsthna blonką

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 83v:

(attested in Greater Poland) film, membrane


prosień

prosień m animacy unattested (canonical)

Compare Czech prosinec (“December”) and Proto-Slavic *prosinьcь.

Prossen december

1968 [15th century], Michał Muszyński, editor, Glosy, zapiski i niektóre teksty polskie w starych drukach i rękopisach Biblioteki Kórnickiej do roku 1550, cz. II, volume II, page 189:


prosiniec

prosiniec m animacy unattested (canonical)

Januarius, gl. altitonans prosinech

1864 [15th century], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 906:

Y stalo syø gest myesyøcza prosyncza (mense casleu) lyata XX

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 1:


paździerzeń

paździerzeń m animacy unattested (canonical)

/paʑd͡ʑɛr̝ɛ(ː)ɲ/

/paʑd͡ʑɛr̝ɛɲ/

Passczerszen, lystopad, grvdzyen

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 376:

Paszdzernya september

1884 [1476], Ignacy Polkowski, editor, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej. Cz. 1, Kodexa rękopiśmienne 1-228, volume III, page 108:


paszczeka

Polish: paszczęka

Pasczeką ore

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:

maw (mouth of an animal, especially a predator)


podkład

podkład m animacy unattested (canonical)

Polish: podkład

Deverbal from podkładać. First attested in c. 1420.

Podclad subsella

1962 [c. 1420], Stanisław Urbańczyk, editor, Wokabularz trydencki, number 173:

cushion, soft pad, pillow, particularly one under a saddle


pigla

Mespilia gdule vel pigle

1885-2024 [15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

The meaning of this term is uncertain.
quince (Cydonia oblonga)

Cydonia oblonga
Cydonia oblonga#Translingual


gdula

Gdula, pigua citonia

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2548:

Gdule coctana

1900 [1464], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 4786:

Mandragore genus pomi; sunt autem poma eius odorifera pulcra et insipida; gdule mandragore (mandragorae dederunt odorem Cant 7, 13)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 74:

Mandragora officinarum
Mandragora officinarum#Translingual

Gdule vel pigle mespilia

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:


pokrzyk

pokrzyk m animacy unattested (canonical)

Pocrzik tenor

1968 [15th century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 91:

Pocrzyk mandragora

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5193:

Pokrzyk calamus silvestris

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6000:

Acorus calamus
Acorus calamus#Translingual


zadra

Polish: zadra

Deverbal from zadrać. First attested in 1470.

Czom vczynyl, thom vczinyl za gego poczathkyem, gdy mą renyl w rąką schadrą kolowa

1950 [1470], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2949, Warsaw:

(attested in Masovia, hapax legomenon) splinter (small piece of wood broken off a tree)


ciernie

cirniowy (adjective)
cierznie (alternative)
cirnie (alternative)
cirznie (alternative)
cirń (alternative)

Polish: cierń, ciernie, tarnie (Middle Polish), czernie, czérznie, czyrznie (Kuyavia), cirznie (Central Greater Poland, Near Masovian, Grudów), cirzń (Central Greater Poland, Near Masovian), cyrznie (Near Masovian)

Silesian: ciyrń

Inherited from Proto-Slavic *tь̃rnъ. First attested in the 14th century.

Ogarnaly sø mne yako pczoly y zagorzaly sø yako oghen w czyrznw

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 117, 12:

Czyrnyv sentibus

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 347:

Cyrne

1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 570:

Czyrsznye vepres

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 495:

Non putabitur et non fodietur, et ascendent super vineam illam uepres et spine. Sicut enim terra, que non colitur, producit invtilia germina, zagavky czirne, et vinea, que non foditur superflua sarmenta

1461-1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 67r:

Czirnye vepres

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:

Czirnya veprium

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 89:

S tarnow albo s cyrnya de sentibus

1874-1891 [1476], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Mysłowice, Krakow, page 276:

Marcissius... staianko v czirnya, v Slupowskey granicze, a drugie staianie v lasnyey, v dolv... Nicolao... obligauit

1880-1894 [1477], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume III, Krakow, page 333:

Lyelya sz czyerznya wyrosla, gdy panna z Z[d]ydostwa poschla

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 104:

Spinatum est herba spinosa czyerznye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 128v:

Vepris vel vepres bramber heck czyerznye

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 144r:

Jako róża miedzy cirniem, tako kwitła miła Marja

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 18:

Ci istni więcsze podołki... nosili, a ku tern przywięzowali cirnie, aby je pchało

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 180:

Azali będzie cie zbirać s cirnia winne jagody?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 283:

Drugye padlo myedzy czyrnye a czyrnye srostszy y zagluschylo naszyenye, yze nye moglo roscz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 335:

Pilath gy kazal... czir[i]n[im] coronowacz

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

O boze, ktory dlya othkupyenya szwyatha chczyalesz szye... czyrnym vkoronowacz

1882 [XV ex.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 292:

Jeszus, gdy vbyczowan, na stolczv *poszaczon, *czyersnym yesth koronowan, a przesto yesth *wgarczon

1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 145:

Włodyki, splotszy koronę s cirnia, włożyli na jego głowę

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 801:

Ta korona byla vczynyona s czyernya morskyego, barzo konczatego y sylno ostrego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 829:

Vepres […] vel hec vepris […] est genus rubeti seu spinarum vel secundum aliquuos omnis spinosa potest dici vepris Inde vepricula deminutivum vlg. cyrnye

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 266v:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Silesia, Greater Poland, Masovia) thornbush, bramble (thorny bush or its shoots)

attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Silesia; Greater Poland

Oscz vel czyrnye spina

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 277:

Pozdrowyona bandz rozo bez czyrnga, Maria

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 179:

Czyerznye spina

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 9:

Vczysnąly yą dvyema *drugoma v glovą tako sylnye, yze thy ystne ostry czyrnye przeschly yego svyąthą glovą aze do mozgu

Prze odpusczenye grzechow yest czyrpyal, ktore grzechy czlovyeka pchayą-cz albo kolyą-cz vyączey nyzly czyrnye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 830:

(attested in Greater Poland) thorn (sharp protective spine of a plant)

Cirznie carduus

1874-1891 [Czyrznye carduus], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 28:

(attested in Sieradz-Łęczyca, hapax legomenon) thistle (any thistle of the genus Carduus)


bladość

Polish: bladość

Silesian: bladość

Inherited from Proto-Slavic *blědostь. By surface analysis, blady + -ość. First attested in the 14th century.

Posladcowe chrzepta iego w bladosci zlota (posteriora dorsi eius in pallore auri)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 14:

Bladoscz pallor

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 340:

Gilbus color medius inter rub[u]eum et album vlg. bladoscz

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 116r:

(attested in Lesser Poland) paleness, pallor


gliwy

Glyvy pustea

15th century, Elżbieta Belcarzowa, Anna Zajchowska, Felicja Wysocka i Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors, Glosy, number 1302:

Rhizopogon luteolus
Rhizopogon luteolus#Translingual


byle

Tarnye a glog bødze rodzycz a bile szemskye bødzesz geszcz (spinas et tribulos germinabit tibi et comedes herbam terrae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 18:

Vepres byle et omnia inutilia (succensa est enim quasi ignis impietas, veprem et spinam vorabit Is 9, 18)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 89:


byle

Polish: byle, bele (Kielce)

Wkraway *czosto a malo, a gedz, bylecz szø gedno chczalo

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 73:

Expresses an optative conditional; if only


jarz

Jakom ya nye saoral roley any zasyal na zymą y na yarz owsem iy zythem

1950 [1495], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1666, Warsaw:

(attested in Masovia) spring, springtime

Iako ya tho wem, esze Boguslaw oth Iacussza o thø krziwdø wstal, esze yemu roley na iarsz y na vgor ne vimerzil

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 311, Zakroczym:

(agriculture, attested in Masovia) spring sowing


kurzę

Middle Polish: kurzę

Inherited from Proto-Slavic *kurę. By surface analysis, kura + -ę. Cognate with Silesian kurzã.

Bo *zaprawdo wrobl nalazl sobe dom a gardliczya gnazdo, gdze poloszi *kurzota (pullos, Puł: dzeczy) swoia

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 83, 3:

(attested in Lesser Poland) chick (young chicken)


rolny

Polish: rolny

From rola + -ny. First attested in c. 1455. Compare Old Czech rolný.

Brona rolna dentena

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 493:

(relational, attested in Lesser Poland, Greater Poland) field (of or relating to an arable field)


bartnik

bartnik m animacy unattested (canonical)

Polish: bartnik

From barć + -nik. First attested in 1417.

Yan bartnika fpusczyl w moyø dzedynø sylø moczø

1879 [1417], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 177:

Apiaster […] est [est] apum magister barthnyk

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 17v:

(beekeeping, attested in Masovia, Greater Poland) beekeeper, apiarist of a beehive tree hollow


bartodziej

bartodziej m animacy unattested (canonical)

Polish: bartodziej

From barć + -o- + dziać. First attested in the 14th century.

A takesczy swøthy Bartholomeg gest on tho byl vczynil, ysczy on napirsue bogadstwo gest byl oth szebe otszruczyl..., bocz on gest byl barszo bogaty, ysczy on gest *xoszøczego rodu byl, alle vy gy barthodzegem naszyuacze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173a:

[M]ellifluus est dulcis... inde mellicida et est qui facit vel custodit melliflua vlg. *barthodzye

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 124vb:

(beekeeping, attested in Lesser Poland) beekeeper, apiarist of a beehive tree hollow


bartny

Polish: bartny

From barć + -ny. First attested in 1446.

Per diluvium nove piscine, quam fecisti in Huewnouicze, quinquaginta arbores quercuos fructuosos et mellificos barthne subundasti pothopillesz

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 197:

(beekeeping) having a beehive tree hollow

Et ultra... subiudex cum successoribus in borris suis et silvis in eadem parte tam domino... Iohanni subiudici et suis filiis debent habere wchody al. barthni voluntaliter al. wolnye prout habuerunt ex antiquo per graniciem sipatam

1868 [1487], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 569:

(relational) of or relating to a beehive tree hollow


przykładny

Polish: przykładny

From przykład + -ny. First attested in the middle of the fifteenth century.

etydate

[Prz]icladnemv [n]asladovanyv ad... exemplarem imitacionem

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 322v:

Sed pro informacione nostra loquendo et in sensum al[e]goricum, przicladny, notare possumus

1956 [Middle of the fifteenth century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 99v:

Allegoricum, tropoloycum, anagogicum scilicet duchowni, przicladni, swirzchowani

1890 [End of the fifteenth century], Bolesław Erzepki, editor, Szczątki dawnej polszczyzny, Mogilno, page 178:

(attested in Silesia, Greater Poland) exemplary, illustrative, allegorical

attested in Silesia; Greater Poland; attested in Silesia; Greater Poland


przykładnie

Polish: przykładnie

From przykładny + -ie. First attested in 1421.

Celestnye, duchownye, przicladne

1904 [1421], Aleksander Brückner, editor, Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, volume III, Krakow, page 168:

Sacra scriptura exponitur: ... allegorice przycladnye

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 5:

Moraliter przykladnye

1915 [Middle of the fifteenth century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 517:

Sacra theoloya exponitur quatuor modis: ... tropoloyce vlg. przycladnye

1877-1881 [End of the fifteenth century], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 2036:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) exemplarily (in a manner worthy of being imitated)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands