trzymać

Polish: trzymać
→ Czech: třímat

Silesian: trzimać

desc

→ Old Ruthenian: тримати (trimati), тримать (trimatʹ), трымати (trymati)

Belarusian: трыма́ць (trymácʹ)

Carpathian Rusyn: три́мати (trýmaty)

Ukrainian: трима́ти (trymáty)

Inherited from Proto-Slavic *trimati. First attested in the 14th century.

Trzimal ies røkø prawiczø moiø (tenuisti manum dexteram meam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 23:

(attested in Lesser Poland) to hold (having grabbed something, to not let go)

Blogoslawony, gen trzymacz bødze (tenebit) i przyraszy malutke *swoge kv opocze

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 136, 12:

(attested in Lesser Poland) to grab, to take

Trzymay s namy mitte sorte[m] (sortem mitte nobiscum Prov 1, 14)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 133:

(attested in Greater Poland) to cooperate with someone, to be someone's accomplice [with z (+ instrumental) ‘with whom’]

Przeto trzimala ie pisznoscz (tenuit eos superbia)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 72, 6:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to take hold of; to engulf; to rule over

to take hold of; to engulf; to rule over

Jacosm trzimal... tø czøscz, czso iest w liscze, Malgorzaczinø, trzi lata

1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 251, Poznań:

Jako tø dzedzinø ne trzimami v szastaue, aleszmi yø kupili na weky

1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 183, Poznań:

Jacom to, czom trzymal jey oczczysna w nayme, y ne przyalem zytem anym tesz zitem spusczycz mal, anym gey zita s lakami wzal

1959 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1266, Poznań:

Eze bil poslem do Swantoslaua oth pana Miczka o thi penødze, a czokoli ye trzimal, to ye trzimal *Swanthoslaouø volø

1888 [1386], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 61:

Jisz są Troyan pred nami wisznal, isze Maczkow kon trzimal we trzech *wyerduczecz w szastawye

1960 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 444, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to hold (to own, to keep)

Czso gøl czloveka..., to mi gi me prawo podalo y w pøczesm gi trzimal

1960 [1401], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 158, Pyzdry:

(attested in Greater Poland) to hold prisoner

Tha dwa, czusch Annasch a Cayphasz, na roky trzymaly byskupstwo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 667:

Aby sedzal se *ksøszøcy a stolecz slawy trzymal (ut... solium gloriae teneat I Reg 2, 8)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ann 12:

(attested in Lesser Poland) to hold, to keep (to have and work in a position)

Jacom przi tem bil, kegdi Potr.., ne chal trzimacz yednanya y dawal Lawrenczowi penandze

1967 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 228, Kościan:

(attested in Greater Poland) to keep (to not give away; to observe e.g. a rule)

Szą szwyąthego gy trzimano

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 123:

Sdrady w szyerczv nye thrzymacz (dolum in corde non tenere)

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 143:

to keep, to hold (to have something in a particular place)

Genesis testatur hystoria..., quod in principio creavit deus celum et terram, id est continens et contentum, [co] trzyma et scho w nem gest, hoc est celum empireum

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 81v:

(attested in Silesia) to contain (to have within oneself)

Aczby kto o zlodzeystwo... przed sądem byl przemoszon trzykrocz..., tedy ten na wieky swą czescz straczyl any szadney czczy w krolestwie myecz nye mosze, any od nas darow szadnych trzymacz (nulla donaria... consequatur)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 56:

(attested in Lesser Poland) to receive, to gain

Jaco letni low na y[e]szerze Ledniczi przisluchal y trzimal cu Gorze Mikolagewey

1959 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 559, Poznań:

(attested in Greater Poland) to belong to

Przes... matkąn alysz do lyath rozvmv mayąn bicz trzimani (teneantur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

(attested in Masovia) to maintain, to sustain (to support someone)

to maintain, to sustain (to support someone)

O przyaczyelu thako trzymay (tene), ysz wyąnthszy tho giest przyaczyel, ktory szwe dawa, nyszly ktory szam szye zakazugye

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XLIII:

My kako trzymamy (tenemus) z naszymy myesczkym[i] pyszarzmy, ysz szye nam podobaya

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 90, 1:

to agree with [with z (+ instrumental) ‘with whom’]

to maintain (to be of the opinion)
to agree with

Panny, na to szø trzymaycze, male køszy przed szø kraycze

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 70:

(reflexive with się, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to stick to, to adhere to something [with na (+ accusative) ‘to what’]

Kto czistotø mylvie, ten sie trzyma kv wszelkeey nyeczistoczee iako owcza przeczywko wilkowi

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

to refer to [with ku (+ dative) ‘to what’]

Tibi tenenda oth czyebye grzesznego maia byczy trzymany

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 513:


odpowiadanie

Polish: odpowiadanie

From odpowiadać + -anie. First attested in 1448–1450.

Dissoluciones rospusczienye aut odpovyedanye

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 75:

Potym ona drzewa rzymska, ktoresch szye ('są') szvany sloncze y myeszyądz, davaly odpovyedanye lyvdv pospolnemv (responsum omnibus dederunt tam commune)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 74:

Poklada (sc. to kapitulum) ho odpowyedanyv, a przetho nyzey po wyprawyenyv o pozwyech tho capitulum postawyą

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 9:

(law, attested in Masovia) defendant's response to an accusation in court


całowanie

Polish: całowanie

From całować + -anie. First attested in the fifteenth century.

Czlowyecza roskosch... zalezicz na pyczu, na gedzyenv, na tanczech, na czaluwanyv

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 238:

Całowaniaś mi nie dał (osculum mihi non dedisti)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 320:

Yesz czalovanye vsty przyalyszmi, czystą myslą przymymi (quod, sc. caro, ore sumpsimus, domine, pura mente capiamus)

1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 264:


zakładanie

Polish: zakładanie

From zakładać + -anie. First attested in c. 1470.

Do zacladanya ad fundamentum (qui interfecti sunt gladio et descenderunt ad fundamenta laci Is 14, 19)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 186:


rozmawianie

Polish: rozmawianie

Etymology tree
Proto-Slavic *orz-
Old Polish roz-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish rozmawiać
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -anie
Old Polish rozmawianie
From rozmawiać + -anie. First attested in the fifteenth century.

etymon

Quartum vicium est, quod facit virginem fatuam, ffrequencia virorum czasthe roszmavyanye s mąsczysznamy

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 179:


składanie

Polish: składanie

From składać + -anie. First attested in the first half of the fifteenth century.

etydate

Wsselky... ma wlozicz quarthnyk, s kthoregocz tho thego szkladanya mayą podlug obvyązanya trzeczi pyenyądz do pvski wlozicz

1959 [1491], “Teksty polskie z końca XV w.”, in Rafał Leszczyński, editor, Rozprawy Komisji Językowej, volume VII, page 56:

verbal noun of składać (“gathering, collecting”)

Po ti trsy noci slozmi syø z bogem, ale po trzecyey noci bødzewa w swem skladanyv (in nostro erimus coniugio)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 4,8:

Contubernium skladanye vel kupczy sklad

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XIII:

Skladanya (war. lub.: skazanye aut *skladane) carmina (fuerunt carmina eius, sc. Salomonis, quinque et mille III Reg 4, 32)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 42:


łada

Polish: łado (vocative)

desc

→ Latin: Lada (“Lada, Polish pseudogoddess”) (learned)

wife?
→ word used in folk songs (in vocative)


widać

Polish: widać

Silesian: widać

Inherited from Proto-Slavic *vidati. By surface analysis, widzieć + -ać. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Napelnyøcz domi twe y slug twich, y wszech Egipskych, gichsze to nye wydaly (non viderunt) waszy oczczowye

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 6:

Boga nykt nye vydal (neque patrem quis novit Mat 11, 27), kyedy yedno yedyny syn yego, ktory yest na pravyczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 839:


cieśla

Polish: cieśla

Silesian: cieśla

Inherited from Proto-Slavic *tesľa. First attested in 1261.

Homines nostri pecheneri, videlicet cesle

1874 [1261], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume I, page 84:

Czesly artificesillud vias proicerunt

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 101a:

Czieslie zona carpentary vxor

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 259:

Czeszle oddana zona lignifabri uxor

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 260:

Czieslam tignacii

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 47:

Czeslam fabris

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 54:

Czesla faber

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:

Mystrz nad czeslamy architectus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 127:

Jakom ya nye przyssedl szamowthor sz brathem mogym Mykolayem do domv do gey... y nye wzalem gey *trzach ssekyr Marczynowy czeszly gwalthem

1950 [1479], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1475, Warsaw:

Carpentarius zymmerman czyeszlą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 24r:

Iozeph, ysch byl czyesla, dal sludze svoyemv dvye drzevye, aby ye vczyosal rovno podlug myary

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 127:

Azali to nie jest syn Józefów, onego cieśle?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 345:

(attested in Lesser Poland, Masovia, woodworking) carpenter (craftsman who make various types of work on wood)

Cziesle, lamyącze kamyenye latomorum

Czesla architectus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 85:

Czesla architectus


ratusz

zlw-opl-noun

ratusz m animacy unattested (related adjective ratuski)

ratusz m animacy unattested (canonical)
ratuski (adjective)

desc

Polish: ratusz, ratus, ratuz (Middle Polish)

Silesian: ratuż

→ Kashubian: rôtësz

→ Slovincian: rotësz

Borrowed from Middle High German rāthūs. First attested in 1462.

Rathusz pretorium

1874-1891 [1462], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 269:

Ecce adduco eum foras przeth ratvsz

1876-1929 [c. 1500], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume X, page 205:

Pretorium locus in quo pretor residet eyn rathausz rathvsz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 106:

(attested in Greater Poland) town hall, city hall (building that is the seat of city authorities)


pomocnik

zlw-opl-noun

pomocnik m pers (female equivalent pomocnica)

Polish: pomocnik

From pomoc + -nik. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Bąndz my pomocznikiem w moych *potrebach esto mihi socius in negotio!

1885-2024 [Fifteenth century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 180:


bystry

Polish: bystry

Silesian: bystry

Inherited from Proto-Slavic *bỳstrъ. First attested in c. 1455.

Byszthre wody weszbraly torrentes inundaverunt

1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 491:

Bistre fluenta

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 31:

Bystry *ripuidus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:

Bistrymy insanis aquis

1885-2024 [XV p . post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, Wrocław, page 286:

Spadł deszcz wieliki, przyszły rzeki bystre

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 284:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland, Silesia) rapid (of water; flowing fast)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia; attested in Lesser Poland; Greater Poland; Silesia


blady

Polish: blady

Silesian: blady

Inherited from Proto-Slavic *blědъ. First attested in the 15th century.

Chvda, blada, szolthe lycze, lsczy szya yako myethnycza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 29:

Myszthrz, vydzacz obrasz skarady, zolthe oczy, zyuoth blady, groszno szya thego przelaknal

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 44:

Pallidus bladi

End of the 15th century, Wokabularz petersburski I, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.33, page 7:

Blade

1874-1891 [1440], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 242:

Blady pallidus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 138:

Bladi pallidus

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 7:

Blady pallidus

1874-1891 [XV ex.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 377:

Rvmyąne lycze y byale za wyeczerzą bylo blade, gdy w Bethanyy wyeczerzal Jesus, gdy mathką przeglądal

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 15:

Weźrzy... kako krwawy i blady na jego świętym obliczu jako trędowaty

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 758:

(of a color or light, attested in Masovia) pale


awo

Middle Polish: awo

Univerbation of a + wo. First attested in the 15th century.

On otpowyedzal: awo gesm (adsum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 11:


-by

Polish: -by

Etymology tree
Proto-Indo-European *bʰuH-
Proto-Indo-European *bʰúHt
Proto-Indo-European *h₁es-
Proto-Indo-European *h₁ésti
Proto-Balto-Slavic *bū́ˀtei
Proto-Slavic *byti
Proto-Slavic *by
Old Polish by
Old Polish -by
From by.

etymon

Conditional mood
conditional mood#English


dawno

Polish: dawno

Silesian: dŏwno

From dawny + -o. First attested in 1418. Compare Old Czech dávno, Old Slovak dávno and Old Church Slavonic давьно (davĭno).

To soltistwo staromesczske s szwymi czansthniki dzirszy stara (leg. z stara) korzenya, iako dawno dzirszano, niczsz wysschey ani niszey

1897 [1418], Teki Adolfa Pawińskiego, volume VII, number 314, Brześć Kujawski Voivodeship:

O cthorø zastawø Macyey na Pyotra szalowal, na thø gemv yvsz dawno list gimal dacz

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2844, Warsaw:

(attested in Kuyavia, Masovia) a long time ago

Dawnocz pan bog zle ludzy karze: nyeczysthe, pyszne y kostarze

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 138:


rzucić

Polish: rzucić

Silesian: rzucić

Inherited from Proto-Slavic *řutiti. First attested in the 14th century.

Mel autem quadruplicem habet naturam, sc. incisiuam, vnde laxativum, incensitiuam, vnde est calefactiuum, mundificatiuam, vnde valet in causis oculorum, curatiuam, vnde valet in causis wlnerum roszdzela, myakczi, rzvczi, zapye[kla], zagrzewa, ocziscza, vsdrawya

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 400r:

(attested in Greater Poland) to throw (to release (an object) with some force from one's hands, an apparatus, etc. so that it moves rapidly through the air)

to move (to cause something to begin to change place)

Rzuczi na gospodna peczø twoiø o on cze odkarmy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 25:

(figuratively, attested in Lesser Poland) to entrust a concern to someone [with na (+ accusative) ‘to whom’]

attested in Greater Poland; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

Rzączą precipitabo

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 90:

Otstøpywszi ot cyebye, rzucyly twim zakonem za swe zadki

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 26:

to destroy; to ruin; to thwart [with instrumental]

Yako Scarbimir *Wyrzchoslawo sepal, targal y przesz trzy zagony rzuczyl

1960 [1417], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 501, Pyzdry:

On nądzny Zyd rozgnyeval szye..., rzuczywschy szye v Yesuszow stavek y skazyl y

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 131:

(reflexive with się) to leave or jump away suddenly

Elzbyeta vydząc dzyevyczą Marya..., rzvczywschy szye k nyey, oblapywschy ya y zavolala vyelkym glossem

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 53:

(reflexive with się) to hug, to embrace [with ku (+ dative) ‘whom/what’]

Rzuczili sø se na mø moczni

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 3:

Inuadere anlauffen oder angan rzvczycz szyą cum impetu, vnde solemus dicere: invasit in me vlg. rzvczyl szya ną myą id est super me

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 69r:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland, Greater Poland) to attack [with na (+ accusative) ‘whom’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Y rzvczi syø nan dvch bozi, *prziyow przislowye y rzecze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 2:

(figuratively, attested in) to take, to possess [with na (+ accusative) ‘whom’]

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in; attested in

Ona vyschedschy rzekomo przynyescz y rzvczyla szye z dachv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 106:

Tedi pochicyw Saul myecz, nastawyw przecyw sobye rzucyl syø nan

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 10, 4:

(reflexive with się) to fall on something with a flourish

Czo szye podknąl... to szye z yego svyąthych ran krew rzuczyla przez oną pavloką

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 834:


czyż

czyż m animacy unattested (canonical)
cyż (alternative)

Polish: czyż

Silesian: czyż

Inherited from Proto-Slavic *čižь First attested in the 15th century.

In molliter autem asperatis scribatur simplex c sine omni asperacione, ut: Cap, cebula, cisz, id est caix

1907 [c. 1470], Jakub Parkoszowic, edited by Jan Łoś, Traktat o ortografii polskiej, Żurawica, Świętokrzyskie Voivodeship, Krakow, page 407:

Czysz cayx

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1377:

Ezaix czyz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 49r:

Spinus spinus
Spinus spinus#Translingual

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) Eurasian siskin (Spinus spinus)


bliźnięta

Polish: bliźnię

Inherited from Proto-Slavic *blizьnę. By surface analysis, bliźni + -ęta. First attested in 1437.

Blisnyata gemelli

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:

Gemelli sunt bini nati vlg. blysznyatha

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Blysznątha gemelli

1885-2024 [1463], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 12:

Mayancz blisnyątha, yagnyąthka omnes gemellis fetibus

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 73:

Gemelli sunt bini nati vlg. blysznyathą

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 105v:

Gemelli blysznątha

1463, Wokabularz petersburski VII, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.I.100, page 12:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) twins (those who was born at the same birth as a sibling)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

Blyznyatą castanea

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Castanea blyznyatą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 24r:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) chestnut fruit


bazylika

Polish: bazylika (“basil”)

Learned borrowing from Late Latin basilicum. First attested in 1472.

lbor

Basilika baselicon

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5918:

Ocimum basilicum
Ocimum basilicum#Translingual

Bazilika basilicon

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 743:

Clinopodium acinos
Wikispecies:Clinopodium acinos

Basilica garioffilata

1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 6097:


trzeba

desc

Polish: trzeba, trza (archaic or colloquial), trzeja (Żywiec)

Silesian: trzeba, trzeja, trza

Inherited from Proto-Slavic *terba. First attested in the 14th century.

Iaco Jarpanowi Marczin s Troyanem ranczili sø dzeuøcz grziuen: kediby mu trzeba gych, tediby mu ge bili meli dacz

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1122, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Nye szaday, gdze czø nye trzeba

1901 [Fifteenth century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 312:

(attested in Greater Poland) it is needed

Tho iest bil obiczay, comu bi trzeba bilo drogø iachacz, ysz y (leg. ji, sc. płot) mogl wzlomycz a zazyø zagrodzycz

1960 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 559, Pyzdry:

Przebodø gy ia kopygym ku zemy genø a wtore nye bødze trzeba (secundo opus non erit)

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 8:

(attested in Greater Poland) one ought to


cypres

zlw-opl-noun

cypres m animacy unattested (related adjective cyprysowy)

cypres m animacy unattested (canonical)
cyprysowy (adjective)
cypresz (alternative)

Polish: cyprys

Silesian: cyprys

Learned borrowing from Latin cupressus. First attested in 1472.

Czypress lignum cipressi

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 101:

Cipressus est quedam arbor cuius caput a rotunditate in acumine erigitur czypresz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 27v:

(attested in Greater Poland) cypress (an evergreen coniferous tree with flattened shoots bearing small scale-like leaves, whose dark foliage is sometimes associated with mourning, in family Cupressaceae, especially the genera Cupressus and Chamaecyparis)


bezsenny

Polish: bezsenny

From bez- + sen + -ny. First attested in c. 1500.

Tunc rospacy szromotne, bessenne, de quocumque acti pessimo peccato

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 369:

(attested in) sleepless (causing insomnia or sleeplessness)


spośród

z + pośród. First attested in the middle of the 15th century. Compare Polish spośród, probably a reinnovation.

etydate

Palcem ym vkazoval dwanasczye kamyenow, ktorez byly vzyaly dvanasczye vodzow [israelskich] zposrod Yordana, aby ta kvpa byla kamyenya na svyądecztwo, yze szvchymy nogamy przez Yordan [przeszli]

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 178:


jeniec

Polish: jeniec

From jąć + -ec. First attested in the 14th century.

Bogathka... wibil jøczcza i Yancowy ranø dal

1888 [1392], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 65:

Twe iadcze tuos captivos

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 307:

Gdzie ianczcze chovayą in domum laci (ingressus est Jeremias in domum laci et in ergastulum Jer 37, 15)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 100:

(attested in Greater Poland) prisoner (detained person or person without liberty)

Preda, gl. spolium, yączecz, viri predo murum mustela precatur

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 15:

Captivus duo significat: primo id est yaczec

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XIV:

Iensze wiwodzi iøtcze (qui educit vinctos)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 67, 7:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland) prisoner of war

attested in Greater Poland; Lesser Poland; Lesser Poland


nadra

Polish: nadro

Inherited from Proto-Slavic *nadro. First attested in 1463–1465.

Sly mnych... geszthly wszadze na szkapycza, vethknye sza nadrą kapyczą, zavodem na konyv wradzą, a czasztho koszyelcze *przeffvacza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 448:


skład

Polish: skład, skłod (Przemyśl)

Silesian: skłŏd

Deverbal from składać. First attested in 1387.

Tunc nolunt homines cum deo habere contractum scladu

1874-1891 [Beginning of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 68:

(attested in Pomerania, Greater Poland) agreement; covenant

attested in Pomerania; Greater Poland; attested in Pomerania; Greater Poland

Contubernium skladanye vel kupczy sklad

1895 [1444], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume II, page XIII:

Extunc... Strasch... zuppario increpare, ammonere et ipsum in sklath pignorare, ubi sal ipsius arestauerit..., debebit

1856-1870 [1433], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume II, number 2492:

Prawa, dobra zensczynaa, ta iest sklaad wszego dobrego

1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie:

storage, warehouse, deposit (place of storage)

Consules Leopolienses attemptaverunt terminum super... Iaczko, opidanum de Zudaczow, pro depositorio Leopoliense al. o sclad, qui non paruit, consules ipsum condempnaverunt racione pertransgressionis depositorii Leopoliensis al. o sclad

1868 [1486], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 239:

law by which visiting merchants were obliged to put their goods up for sale in whole or for a certain period of time

Quod domina subcamerarii debet soluere Sandoni et sue uxori decem marcas..., medietatem in paratis pecuniis et medietatem na sclad

1897 [1387], Teki Adolfa Pawińskiego, volume III, number 395, Łęczyca Land:

Quare vobis informacionem transmittimus sic, quod dicti Gamni solvere debent dictis kmethonibus valio (pro vadio) vel scladem 40 marcas grossorum

1887, 1889 [1394], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1665, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Gdikole... gymyenya dzydziczna przes ktorekoli zyemyani ot syostr... okupyoni mayąn bicz... zaplaczona nynye, przestawyąncz albo oddalyayancz sklad (cessante compositione) kony... albo gynschich rzeczi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia) payment of inheritance or fulfillment of an obligation, usually in the form of cattle, horses; arrangement securing repayment

Esze Dzerszek szylø moczø... pozøl sclad zytha y tensze pooral

1876-1929 [1411], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 212:

measure or piece of land, probably equal to two plots

Si quis alterius semina iumentis... depascat..., is, cuius fuerint iumenta, solvere teneatur na czygem scladze zayatho

1895 [c. 1472], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici, volume IV, page 128:


zabrać

Polish: zabrać

Silesian: zabrać

Inherited from Proto-Slavic *zabьrati. By surface analysis, za- + brać. First attested in the end of the 14th century.

Ysze czso [Woj]tha zabral Janowi cone, to zabral, nisz [kr]ol przyøl crolewstwo

1981 [1398], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 39, Gniezno:

Jakom ya nye wrzuczyl szyą... gwalthewnye we wloki w Wągrodnye, na kthore... pleban... prawo ma, anym zabral czynschu sz kmyeczy thych

1879 [1480], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page LXXXVII:

(attested in Greater Poland, Masovia) to steal, to seize, to rob (to take someone else's thing)

Drudzy synowye Iacobowy byezawszy y pobyly wszitko myasto... a dzatky y zoni gich *zwyozawszy zabraly (duxerunt captivas)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 29:

Patrzi, a czsokoly swego naydzesz v nasz, to zabyerz (aufer)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 31, 32:

to take back (to grab with one's hands again; to acquire again)

Gdi zagine, ne zaberze wszego (non sumet omnia)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 18:

(attested in Lesser Poland) to take (to ensure that one has something with them when they depart)

Nam quem pluuialibus vndis intumuit, gl. id est invndauit wszydze, zabrala, torrens, fluit acrior amne perhenni, gl. fluuio perpetuo

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 12:

(of a stream, attested in Sieradz-Łęczyca) to swell, to rise

Ad instar anchore, que firmo cursu ratem in portu retinet, ne procellis quassata, zalewayączymy velmy zabrana,... illidatur... ad rupes contiguas

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(of waves, water, etc., attested in Sieradz-Łęczyca) to take away, to lift (to carry someone or something)


zostawić

Polish: zostawić

Silesian: zostawić

From z- + ostawić. First attested in the 14th century.

Bo ne odpødzy gospodzin luda swego a dzedzini swey ne zostawy (hereditatem suam non derelinquet)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 14:

(attested in Lesser Poland) to leave (to desert someone)

O ktore bydlo rszancza na Troyana woyewodzin zalowal, tho on wroczil, othkond wiszlo, a nicz sobie ne zostawil

1885-2024 [1440], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 17:

Jakom ya nye wnyosl syą w then dom shamoczwarth..., gdzye yą yey mąsch szosthawyl... po smyerczy swey na stholczv wdovyem

1950 [1491], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1716, Warsaw:

Gdyby czlowyek myal na kogo szwyedzecz[ny] lysth o dlug... a then czlowyek rzeklyby: Jam... ten dlug zaplaczyl, a ten lysth wyerzącz[y] [jemu] przy nyem zostawyl (quod litteras sibi confidisset)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 73, 3:

Myly panowye, proszymy wasz, abyscze naszego thowarzyszą y nasz zostawyly podle prawą (quatenus... nos circa iustitiam dimittatis)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 39, 4–40, 1:

Tobe iest zostawon (derelictus est) vbogy, sirocze ti bødzesz pomocznik

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 9, 37:

+obj

na (+ locative) przy (+ locative) ‘with what’

(attested in Lesser Poland, Masovia) to leave (to not take something away from someone; to let someone have) [with na (+ locative) or przy (+ locative) ‘with what’]

Ne zostawil czlowyeka zawadzycz gym

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 104, 14:

Gyedzyely ktho na kvpya w dzudze szyemye a zosthawy po szobye gymyenye (hereditates in civitate dimittendo)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 8:

(attested in Lesser Poland) to leave (to not take with oneself; to not remove)

zostawić po sobie

Yeden poczeszny czlowyek... vmarl a zosthawyl po szobye szwą prawą dzyewka y bratha rodzonego

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 31:

Zostawylly ten vmarly po szobye (dimisit) stoyącze albo nyestoyacze gymyenye

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 49, 1:

Pospolu szalyony y nyemødry zagynyeta i zostawyø (relinquent) opczym bogacztwa swoya

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 48, 10:

Powoda nye moga przy[ci]sznacz ku przyszandze, nyszly tako, gdyby zalowal o dlug po vmarley rancze, czo gemv zostawyl albo odmarl (si... debitorius manserit) [j]ego oczecz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 77, 1:

Prawyąly na dzyeczyączyv dlug, czo yego oczyecz po szobye, szlowye po szmyerczy, zosztawyl albo wynowath (quae pater mansit debitorius)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 112:

Slową yego pamyąthaymy, kthore na krzyzu yest mowil, nam ye na przyclad zostawil

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 88:

(attested in Greater Poland) to leave (to relinquish upon death, sometimes of debts)

Y[a]co tho... swathcimi, eze O[n]drzey Derszkowi w gymene swø dzelniczø zostawil

1876-1929 [1410], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 209:

Ysze byl sobye zostawyl wolne panstwo swego gymyenya (quod... sibi excepit dominium et potestatem), poko on zyw

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 97, 1:

(law) to leave out, to stipulate something, to exclude from a contract

Wszythky szdraczcze y lyphnyky zosztavya ye nyebosczyky

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 193:

(attested in Masovia) to leave (to cause someone to be in a certain state, position or situation)

Wszako gnyewaiøcz syø na nye, chczesz nasz zatraczicz, abi nye ostal korzen any gymyø nasze. Panye boze israhelski, prawdziui gesz ti, bo zostawyon gest korzen nasz (derelicta est... radix) az do dzisyego dnya

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 90:

V ktorem lyeczye byl myly Iesus, kyedy byl zostavyon. Kyedy Iesus byl ve dw lat po svem vrodzenyv, tako yest ostavyon ode szanya, yze daley nye pozyval pyerszy matky svey

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 99:

to wean (to cease giving breast milk to an offspring)

Zostavilą prebuit

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 153:

Nye *zuastawymy non destituimur (aporiamur, sed non destituimur II Cor 4, 8)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 284:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Old Czech zóstávati


pozwolić

Polish: pozwolić

Silesian: pozwolić

From po- + zwolić. First attested in the fifteenth century. Compare Old Slovak povoliť.

Y poslal posli ku krolyowy edomskemu, rzekøcz: Przepuscz myø, acz przedø przes twø zemyø. Gen nye chcyal pozwolycz ku gego proszbam (qui noluit acquiescere precibus eius)

1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 11, 17:

to allow; to agree, to assent [with ku (+ dative) ‘(to) what’]


przestać

zlw-opl-verb

przestać pf (imperfective przestajać or przestawać)

przestajać (imperfective)
przestawać (imperfective)

desc

Polish: przestać (“to stop (doing something)”)

Silesian: przestać

From prze- + stać (“to get up”). First attested in the 14th century.

Wipuszczyl goløbya, abi wzwyedzal, yuszli wodi przestali na zemy (si iam cessassent aquae super faciem terrae)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 8:

Gdi przestanąn albo przemyną przerzeczona dzyessyancz *lyad (cessantibus si quidem sive elapsis decem annis)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 110:

(attested in Masovia) to stop, to cease; to pass (to not continue longer)

Tho tesz vstawyenye owszeyky yvsz przestalo, bo yvsz o them wsysthkem gynako wyszszey gest vstawy[o]no

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 68:

(atested in, Masovia) to lose legal power

Tego psalmu spyal na poly a tu y przestal

1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 105:

Nye przestal pan od gnyewu (non est aversus dominus ab ira) roznyewanya swego wyelykego

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 26:

Gdisz przestal mowycz ta slowa (ut cessavit loqui verba haec)

1930 [c. 1455], “I Mach”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 23:

Yacom bil w pozelstwe... oth Mycolaya... do Thomislawa..., aby *yegø *pøl plozy, zesczy zagonow, ne orąl, a on ne chcząl przestacz

1959 [1423], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 115, Poznań:

Si enim peccator wlt hodie desistere, przestacz, a peccatis suis

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 270:

Desistere abstan oder vnderstan przestacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 39r:

+obj

accusative ‘what’; with infinitive ‘doing what’

(attested in Masovia, Greater Poland) to stop, to cease (to not do longer) [with accusative ‘what’; or with od (+ genitive) ‘from what’; or with infinitive ‘doing what’]

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Gdisz ivsz søcz vtrudzeny tym wolanym a tim placzem zemdleny przestaly bily (cum... his fletibus lassati siluissent), tedi Ozias... rzekl

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 22:

(intransitive) to lose strength; to become weak


przestać

desc

Polish: przestać (“to stand for some time”)

From prze- + stać (“to stand”). First attested in 1461–1467.

Tria... que competunt prestoy[ą] anime peccatrici

1461–1467, Sermones. Rękopiśmienne ekscerpty pochodzące z rkpsu Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. 230 (dawna sygn. 1421/108 Mns) z roku 1461-1467, page 90r:


-izna

Polish: -izna

Etymology tree
Proto-Slavic *-ina
Old Polish -izna
Inherited from Proto-Slavic *-izna.


brzemię

Polish: brzemię

Silesian: brzymiã

Inherited from Proto-Slavic *bermę. First attested in c. 1250.

Brzemo enim onus sive pondus dicitur in vulgari

1864 [c. 1250], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 483:

Lichoti moie... iaco brzemø czoszke vczøszily se sø nade mnø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 37, 4:

Odwroczil od brzemon iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 80, 6:

Bremø, brzemø pondus

1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 267:

Brzemø dna

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:

Brzemya, cząscoscz moles

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 88:

Ysze brzemyą, nawyącyey kthore wszystkych tycze, myedzi wyelymy roszdzelyonee, lekczey bywa nieszono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 23:

Geden yako drugy brzemę szwe ponyesse vnusquisque enim onus suum portabit

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 112:

Brzemyenyem grzech pondere in aliud trahit

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 270:

Przydze czasz, yze sproszczon bødzesz brzemyenya swoyu pleczu

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 27, 40:

Lyekczey bødze tobye, roszdzeliwszy myedzi gyne brzemyø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 22:

Nye mogø sam waszich potrzeb snyescz y brzemyon, y karcenya

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 12:

Nødzili sø nasz Egipsci..., wskladayøcz na nasz przeczøska brzemyona

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 26, 6:

Dzalaiøci na murze, a noszøcy brzemyona, a wkladaiøci genø røkø dzalaly, a drugø myecz dzerszely

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 17:

Brzemyą dolowe onus vallis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 91:

Onus id est pondus eyn burde brzemya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 92r:

I wam gorze, iże zakon widzicie, iże udręczacie lud brzemienny, ktorychże oni nie mogą, a sami jednem palcem nie dotykacie ciężkości sie

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 30:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Southern Borderlands, Greater Poland, literally or figuratively) burden

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland

De oreo VI pondera vlg. brzemona... deportauit

1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 10576:

Yacom ya ne winoszil Luthkowy lanky brzemenem

1920 [1405], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 615, Płońsk:

Jacom ya nye winosil Hindrzichowa gayv brzenyenem (pro brzemyenem)

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2878, Warsaw:

Dorothka nye winoszila Michałowy szita brzemenem chąnszebna rzeczą

1920 [1434], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume III, number 267, Zakroczym:

Gdi yą byerzą na wosz, tedi gwalth, alye gdy w brzemyonach, slodzeystwo w them bicz wykladamy

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 50:

O *kradzyezu brzemyenya trawi

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 95:

Prziydącz w lankąn yego, zlodzyeysky yedno brzemyąn trawi vinyosl

Yako Yan y Maczey nye winoszyl szytha brzemyen

1950 [1467], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1286, Warsaw:

Z brziemyenyamy cum sarcinulis

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 34:

Yakom ya nye vygechal... na ląky possyeczenye, nye wynossylem syana brzemyun s ludzmy

1950 [1472], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1353, Warsaw:

Sarcina id est onus vel pondus eyn burde brzemya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 119v:

(attested in Masovia, Greater Poland) burden (large bundle carried on the back)

Pro pignore al. o brzemya

1868 [1443], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 113:

Brzemyą tumor

1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 256:

Obroczyly swoge brzemyena przeczyw Sodomye

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 16:

(hapax legomenon) Mistranslation of Old Czech vprziemo


-że

Polish: -że

Silesian: -że

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *ge
Proto-Slavic *že
Old Polish -że
Inherited from Proto-Slavic *že.


dowiedzieć

Polish: dowiedzieć

Silesian: dowiedzieć

/dɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

/dɔvʲɛd͡ʑɛt͡ɕ/

From do- + wiedzieć. First attested in c. 1408.

Ach, moy szmathku, ma szalosczy, nye moga sza dovyedzeczy, gdze mam pirvy noczlek myeczy

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 2:

Desciscitari erfarn dovyedzyecz szya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 39r:

(reflexive with się, attested in Masovia, Greater Poland) to find out, to learn, to discover (to gain awareness or knowledge of)

Strofugyely ktho orthel w sządzye, tho ma woyth... popysacz y poszlacz, y ortela thego szye dowyedzyecz w wyszem prawye podlug prawa

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 66:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to ask around, to do reconnaissance, to suss out


-ość

Polish: -ość

Etymology tree
Proto-Balto-Slavic *-astis
Proto-Slavic *-ostь
Old Polish -ość
Inherited from Proto-Slavic *-ostь.

appended to adjectives to form names of abstract concepts, especially feelings; -ness, -hood


-arz

Polish: -arz

Etymology tree
Latin -ariusbor.
Proto-Germanic *-ārijaz
Gothic -𐌰𐍂𐌴𐌹𐍃 (-areis)bor.
Proto-Slavic *-ařь
Old Polish -arz
Inherited from Proto-Slavic *-ařь.


znany

Polish: znany

Silesian: znany

From znać + -ny. First attested in the end of the 14th century.

Daleco vczinil ies znane moie (notos meos) ote mne

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 87, 8:

(attested in Lesser Poland) familiar, understood


prze-

Polish: prze-

Silesian: prze-

Etymology tree
Proto-Indo-European *per-
Proto-Slavic *per-
Proto-Indo-European *per-
Proto-Indo-European *pró
Proto-Indo-European *pro-
Proto-Slavic *pro-
Old Polish prze-
Partially inherited from Proto-Slavic *per- and Proto-Slavic *pro-.

prze- + mówić → przemówić

prze- + ić → przejć

added to verbs to mean across, through, trans-, per-

prze- + widzieć → przewidzieć

added to verbs to mean before or at front, fore-, pro-


działacz

działacz m animacy unattested (canonical)

From działać + -acz. Compare uninherited/re-innovated Polish działacz First attested in c. 1420.

Wszowy dzalacze voca operarios (voca operarios et redde illis mercedem Mat 20, 8)

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 83:


odmowa

Polish: odmowa

Etymology tree
Proto-Slavic *otъ-
Old Polish od-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish odmówić
Old Polish odmowa
Deverbal from odmówić. First attested in 1395.

Vrzandnyk wschitka gymyenya yego ma dacz na rankoyemstwo bes wschey odmowi i odwloky (sine omni dilatione et contradictione)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 111:

(attested in Masovia) denial, refusal; opposition, resistance

Tedi rzegk[ł] pan Hinczka: Dacze mne ti wini wipiszafszy, iszbich na to odmowø dal

1959 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 187, Poznań:

(attested in Greater Poland) reply, answer


nie-

Etymology tree
Proto-Indo-European *né
Proto-Balto-Slavic *ne
Proto-Slavic *ne
Old Polish nie
Old Polish nie-
Prefix use of nie.

generic negation prefix, used for adjectives, adverbs and participles; un-, dis-, -less, non-


nie-

Etymology tree
Proto-Slavic *ně-
Old Polish nie-
Inherited from Proto-Slavic *ně-.


wszystek

desc

Polish: wszystek, wsyćki, wszyćki (Przemyśl)

Silesian: wszystek

→ Kashubian: wszëtek, wszëstek

From wiesz + -ystek. First attested in 1413.

wszyściek (alternative)
wszytek (alternative)
szwszytek (alternative)
szwytek (alternative)
szytek (alternative)
wszwytek (alternative)


przekład

przekład m animacy unattested (canonical)

Polish: przekład

Deverbal from przekładać. First attested in 1410.

Pro quibus graniciebus ipsum (sc. Andream) citaverat (sc. Elizabeth)..., non advertens diem transposicionis al. przekladą..., qua transposicione in diem alterum et tempus, et terminum dominus succamerarius dederat

1934 [1487], Leon Białkowski, editor, Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku. Liber succamerarii terrae Lublinensis saeculi XV, Lublin, page 110:

(attested in Lesser Poland) rescheduling of a court date

Andena, id est ferrum, super quo ponuntur ligna in fornace vlg. przeclad

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) iron bars dividing a hearth from an ash pan

(attested in Sieradz-Łęczyca) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Jako przydø Stiborius w moy dom w me ogrodzene porøbyl my quatuor quercus y dwye szosze wszøl y przeklath gwalthem

1897 [1410], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 1891, Łęczyca Land:

Przeklad asillum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 79:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


umawiać

Polish: umawiać

Etymology tree
Proto-Slavic *u-
Old Polish u-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ati
Old Polish -ać
Old Polish mawiać
Old Polish umawiać
From u- + mawiać. First attested in 1399.

etymon

Iaco Micol[aj] s Wawrzincem ne mawal nigednei vmo[wy], bi mely pusczicz na przyaczele

1981 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 64, Gniezno:

Jaco pan Santhoczsky vmawal z Oczeslawem, isz *sczo by poprziszongl Oczeslaw, to by mu ten kmecz *mayl zaplaczicz

1967 [1402], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 185, Kościan:

Ysze Jaszek Radlo z Ianem ne vmawali any szlubowali za swa *bracze o woytowstwo

1981 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V, A. Roty gnieźnieńskie, s. 76-274, number 127, Gniezno:

Iaco Micolay ne przilubil smovi, czso Ian vmaval od Sandziuoya

1960 [1404], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 235, Pyzdry:

+obj

acc/:o(acc)<for what> + :z(ins)<with whom>

o (+ accusative) ‘for what’ along with z (+ instrumental) ‘with whom’

(attested in Greater Poland) to enter into an agreement [with accusative or o (+ accusative) ‘for what’, along with z (+ instrumental) ‘with whom’]


umówić

Polish: umówić

Silesian: umōwić

Etymology tree
Proto-Slavic *u-
Old Polish u-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish umówić
From u- + mówić. First attested in 1386.

etymon

Jacosm przi tem bil, gdze Sandziwo[j] vmouil s *Yessztem, yse mal vpominacz P[...]kego o ten dlug

1959 [1386], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1, Poznań:

Jaco przi tem bili, gdze Wlost vmouil Swenthoslauem rok

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 29, Poznań:

Isz Staszeg ne pomogl prawa Januszewi o tø szrecz (leg. rzecz), iaco s nym vmowil

1967 [1395], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 20, Kościan:

Jacosm ne wzala v kmyecza V marcas... ani vmowila na czinsz stranczacz

1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 8585:

Yako sz nym (sc. z opiekadlnikiem) vmowyą woyth s *przyszyasznyky thych dzyeczy o szprawyenye thych dlugow..., thako on to ma myecz y dzyerszecz

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 127:

+obj

acc/:o(acc)<for what> + :o(loc)/:z(ins)<with whom> + inf<to do what>

o (+ accusative) ‘for what’ along with o (+ locative) z (+ instrumental) ‘with whom’ along with infinitive ‘to do what’

(attested in Greater Poland) to enter into an agreement [with accusative or o (+ accusative) ‘for what’, along with o (+ locative) or z (+ instrumental) ‘with whom’, along with infinitive ‘to do what’]

Amice, ... nonne ex denario diurno convenisti, vmovyl uel nayal sya, mecum (Mat 20, 13)?

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 366:

Vyerzycz... mamy, yze byl przyąl (sc. szatan) czlovyeka formą na szye, v ktorey by mogl boga vznacz albo szye s nym vmovycz (in qua dominum circumducere et colloqui posset ei)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 198:


przeciwny

Polish: przeciwny

Silesian: przeciwny

connecting opposite sentences or parts of a sentence


folga

Polish: folga

Borrowed from Middle High German volge (“obedience; assent”). First attested in 1462.

bor+

Ibidem domini iurati et scabini fecerunt et faciunt sequelam registro al. folga, quod superius est notatum in suis punctis

1868 [1462], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XI, page 483:


mówca

Polish: mówca

Silesian: mōwca

Etymology tree
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Proto-Slavic *-ьca
Old Polish -ca
Old Polish mówca
From mówić + -ca. First attested in 1444.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “mówca”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Mowczia locutor

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 35:

Prolocutor, procurator mowcza

1876-1929 [15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XXVII, page 265:

(law) spokesman, defender, proponent (deputy of a procedural party)


przed-

Polish: przed-

Etymology tree
Proto-Slavic *perdъ
Old Polish przed
Old Polish przed-
From przed.

etymon

przed- + mowa → przedmowa

pre-, fore-, pro-; in front of, preceding


wy-

Polish: wy

Etymology tree
Proto-Indo-European *úd
Proto-Slavic *vy-
Old Polish wy-
Inherited from Proto-Slavic *vy-.

wy- + tłuc → wytłuc

indicates movement outwards or away, e.g. from the inside, out, ex-


wykładnik

wykładnik m animacy unattested (canonical)

From wykładać + -nik. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Thym baczy, yze od Yadama aze do tego czaszv... lyczą szye cztyrzy tyszyącz dvyesczye y pyątnasczye lyat podlug szyedmydzyeszyat y dw vykladnykow

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 176:


-owy

Polish: -owy

Etymology tree
Proto-Slavic *-ovъ
Old Polish -owy
Inherited from Proto-Slavic *-ovъ.

etymon

appended to nouns to form adjectives; -y


bywać

Polish: bywać

Silesian: bywać

Inherited from Proto-Slavic *byvàti. By surface analysis, być + -wać. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Thacy slostnyczy przes thakee zachoczczow myenyenye wyzwalyaany biwaly (huiusmodi malefactores per eandem nominationem a poena liberabantur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 28:

Przes wschitky, gysch przi they przissyąndze syedzeli albo przistali, milczano bywalo (per omnes assidentes vel astantes iuramento tacebatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 99:

Vkazana tobe biwa miloszcziwa

1922 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Początki piśmiennictwa polskiego. (Przegląd zabytków językowych), page 233:

(attested in Masovia) used with the past participle to form the present and past passive tenses of verbs

[Trzecie odzie]nye, to yest yedwa[bne], [b]ywa s chrobakow (tertium vestimentum scilicet sericum, quod sit de vermibus)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 427:

(copulative) copulative in compound predicates

Ti wszitky scyeszki sø my iawni, bom gymy czøsto chodzil, a biwalem v Gabela brata waszego (et mansi apud Gabelum fratrem nostrum)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 8:

Odkupi w pocoiu duszø moiø od tich, gich (pro gisz) se bliszø ku mne, bo medzy welmi bywal se mnø (quoniam inter multos erant mecum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 54, 20:

(attested in Lesser Poland) to linger; to remain

Czanstokrocz bywa (plerumque fit), ysz... nyekthorzy... przes baklywoscz... wycząnstwo obikli odnoszycz

(attested in Masovia) to happen; to occur

Yelye dny do roką bywa, thele lath Szandomyrz odpustow myewa

1853 [End of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 139:

Sz nesktorego szyna slodzeg byua, kostarsz y pyganicza, a s dzefkicz tesze mnogdy sla szona byua

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 12a:

We trzych wylkych sandzech, gdy bywayą gyeden na szwyathego Iana y Pawla dzyen, ... gdy burgrabya szyedzy na sąndze..., gyest wyna osszmdzyeszath szelągow

1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 200:


wypowiedzenie

Polish: wypowiedzenie

/vipɔvʲɛd͡zɛɲɛː/

From wypowiedzieć + -enie. First attested in c. 1428.

Wypouedzene assercio

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 486:

(attested in Greater Poland, Masovia) verbal noun of wypowiedzieć (“expressing verbally”)

Tu mowy, yze Xps naglye odpuszczenye daye grzechow, acz czyste będzye wypowyedzenye grzechow

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 31 arg:

(religion, attested in Greater Poland) confession of sins

Ne wyslosonego wypowy[e]dzena non ficte machinacionis

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 490:

(attested in Greater Poland, Masovia) declaration of hostility


-ący

Etymology tree
Proto-Indo-European *-onts
Proto-Slavic *-ǫťь
Old Polish -ący
Inherited from Proto-Slavic *-ǫťь.

etymon

appended to verbs to form the active adjectival participle; -ing


świekra

Polish: (archaic) świekra

świekrew (alternative)
świekry (alternative)
świokra (alternative)

Orffa czalowawszi swyekrew (socrum) wrocy syø, ale Ruth dzerszala syø swyekrwye (socrui) swey

1930 [c. 1455], “Ruth”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 1, 14:


-dło

Polish: -dło

Etymology tree
Proto-Indo-European *-tḗr
Proto-Indo-European *-trom
Proto-Slavic *-dlo
Old Polish -dło
Inherited from Proto-Slavic *-dlo.

myć + -dło → mydło

nomina instrumenti
nomen instrumenti#English

forms neuter nouns, usually nomina instrumenti


księgi

Polish: księga

Silesian: ksiynga

Inherited from Proto-Slavic *kъňiga. First attested in the end of the 14th century.

Yest pyszano w kzangach zakonv starego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume II, number 1:

Sgladzeni bødzcze s ksøk sziwich (de libro viventium)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 33:

Stasek... ne szamowil ssø v Ondzech wydlicz (pro wyclicz?), yedno yako kxangi mowø w Male Chrzipsku

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 769, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) ledger (book for keeping notes; a record book, a register)


arfa

Polish: harfa, arfa (obsolete)

Silesian: arfa

Borrowed from Middle High German harpfe, from Old High German harfa, from Proto-West Germanic *harpā. First attested in 1450.

Figellina est arcus musicalis ludi sc. figella proprie arpha

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 93r:


-ę

Polish: -ę

Silesian: -ã

Etymology tree
Proto-Slavic *-ę
Old Polish -ę
Inherited from Proto-Slavic *-ę.

forms neuter nouns, especially referring to young animals or, more rarely, young people


ać

Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai!

1949 [c. 1270], Roman Grodecki, transl., Księga Henrykowska, Silesia, page 24r:

Acz nye mowy nam pan, abichom snacz nye smarly

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 20, 19:

Othemkny mv koszczol boszy, acz na thim mrosze nye leszy

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 114:

(attested in Silesia) introduces a wish; let, may


ać

Silesian: ać

Przeto gdisz raczysz myloszcz a prawdø panu memu vczynycz, day my to wyedzecz..., powyecz my to, acz poydø gynødi na prawo albo na lewo

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 49:

P[rze]puscy, acy virzvcą sine eiciam

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

introduces a subordinate clause; to, that

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Postoy malvczko podle obyati swey zapaloney, acz odydø

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 3:


w-

Etymology tree
Proto-Slavic *vъ-
Old Polish w-
Inherited from Proto-Slavic *vъ-.

w- + rzucić → wrzucić

w- + stać → wstać


przy-

Polish: przy-

Silesian: przi-

Etymology tree
Proto-Slavic *pri-
Old Polish przy-
Inherited from Proto-Slavic *pri-, from Proto-Balto-Slavic *prei.

przy- + ić → przyć


-ny

Polish: -ny

Etymology tree
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Inherited from Proto-Slavic *-ьnъ.

aksamit + -ny → aksamitny


przeciwnik

przeciwnik m animacy unattested (canonical)

Polish: przeciwnik

Silesian: przeciwnik

Inherited from Proto-Slavic *protivьnikъ. By surface analysis, przeciwny + -ik.

inh+

*Bicz bila syø osslicza nye vchilila s drogy, vstøpiwszi z myescza mnye, przecziwnikv (dans locum resistenti), bilbich czø zabil

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 33:

adversary; opponent (one who is against; who resists)

Zagnalesz ot nas nyeprzyiacyelya, przecywnyka (persequentem) naszego

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 18:

Bo satan myeny szye przeczyvnyk (sathanas enim adversarium sonat)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 364:

enemy (one who is the opposite of a friend to someone)

Gdi ten isti kmyecz na swem przeczywnyku (super suo adversario) zisczee sandownye, tedi pan... swego kmyeczya trzi grziwni vesmye

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 88:

(law, attested in Masovia) opposing side in a court case; opponent


koża

Ale kaplanow bilo malo any mogly dostatcz[y]cz drzecz kozi z dobitka obyetnego (ut pelles holocaustorum detraherent)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 34:


bania

Polish: bania

Silesian: bania

Inherited from Proto-Slavic *baňa. First attested in the 15th century.

Vdzyelal... ssødy kv rozmagytey potrzebye stolowey, ocztowe czbany, banye (phialas), czyesszee y kadzydlnycze z zlota czystego, w ktorich offyerowany mayø bicz plinøczee rzeczy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 37, 16:

Anxilla banyą

XV p. post., Wokabularz petersburski IV, esarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.I.401, page 11:

Lechitus est vas olei vel vas continens alium liquorem banya

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 74r:

(attested in Greater Poland) round necked vessel sometimes in the shape of a skull

Banya cucurbita

1885-2024 [1457], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 14:

Banye cucurbita

1900 [1437], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 2568:

*[C]ucubirta idem est quod [c]vcvmus banya vel cucumer uel est nomen arboris uel quia fit fructa rotunda et foliis ut cucumer vsualis sc. proprie agrestis cucurbita dicitur Et secundum aliquos dicitur arbor ut supra et est species salicis

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 63ra:

Cucurbita szlothovirzba sed pocius dicatur banyą

Cucumer ein kurbesz, cucurbita idem korbasz vel bąnyą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36r:

Lagenaria siceraria
Lagenaria siceraria#Translingual

(attested in Greater Poland) calabash (Lagenaria siceraria)


arabik

From Ancient Greek Ἀραβία (Arabía) + -ik. First attested in 1472.

Arabyk arabicus

1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 1853:


działać

Polish: działać, dziełać (Lasovia)

Silesian: działać

Inherited from Proto-Slavic *dělati. By surface analysis, działo + -ać. First attested in the fifteenth century.

Alysz gospodzyn wczyny dom, po prosznoszcy dzalayø (in vanum laboraverunt), gysz czynø gy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 126, 1:

Obu nauczyl mødroszczy, abi dzyalaly dzalem czyeszelskym (ut faciant opera abietarii)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 35, 35:

Schywoth dzalayączy a schywoth o bodze myslączy wyodla actiuam vitam et contemplatiuam sublimiter exercebat

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 279:

(attested in Lesser Poland) to work, to operate to be active

Pyszny nyesprawiedliwie dzialali zawzdi (superbi inique agebant usquequaque Psal 118, 51)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 25b:

Napirzvey ma slubiczi, yze ma przykazanya boze... chovaczi..., aza przesthąpy, yestlyby kthorymi vystąpyl a gich sye dopusczyl zyvącz y tez dzyelayącz naprzeczyw obyczayovy zakonu thego (quas contra hunc vivendi modum commiserit), dossziczi vczynyczy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 707:

A wszakoz Byenya them sobye nycz nye popravy, czo pyrvey myąl dzyelacz, o gedną rzecz tho bądzye dzyelyal, o [d]dvye abo o trzy

1937 [15th century], Středověké listy ze Slovenska. Sbírka listů a listin, psaných jazykem národném., volume I, Lesser Poland, page 20:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to act, to behave

Kamen, gen sø odrzvczyly dzalayøcz (lapidem, quem reprobaverunt aed ficantes), ten vczynon gest we glowø køta

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 117, 21:

Sinowye kaplansci mascy [z] wonyaiøcich mascy dzalaly (unguenta ex aromatibus conficiebant)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 30:

Dzalo vyelykye ia dzalam (opus grande ego facio)

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 3:

To, czso dzelano ma bicz, czynczye (quodcumque operandum est, facite)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 23:

Vbostw (leg. ubostwu) ochloda dzyalacz (pauperes recreare)

1880-1894 [Fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 143:

Gdy nąsch Jesus yusz umyeral, testamenth tam kraszny dzalal

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XIX, page 89:

A czego by ssam nye rad myal, nykomv tego nye dzyalay

1902-2024 [c. 1450], Pamiętnik Literacki, volume IX, page 318:

Do wroczlawyanow poszlaly... a szkarzancz na zemyany, by gym gwalthy dzalaly

1462-1463, Wiersz o zabiciu Andrzeja Tęczyńskiego, line 13:

Tho, gdze Katharzina y Malgorzatha dzela vydzenye, tho ya dzirszą sza prawem moym w pokoyv

1950 [1471], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2955, Warsaw:

Yakye modlythvy mayą za vmarle dzyelaczi y pelnyczy (de sepultura defunctorum et de oratione pro ipsis facienda)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 719:

Jhus mathcze thą czescz dzyalal, gysze apostoly szebral

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 12:

Chczyal naslyadovacz Iesucrista, yszby szye navczyl czvd dzyalacz prze svoy zyssk (ut disceret signa facere ad lucrum)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 289:

(attested in Lesser Poland, Masovia) to do, to perform, to execute, to commit; to make; to build

Bo tegdi bog nye spuszczal dszdza na szemyø, a czlowyek nye bil, gez to bi dzalal szemyø (qui operaretur terram)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 5:

Nye chczyeyczye dzyalacz domv oycza mego domv kvpyecztva (nolite facere domum patris mei domum negotiationis Jo 2, 16)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 304:

(attested in Masovia) to make into, to turn into, to cause to be

O dobry czye vczynek nye kamyenvyemy, ale yze movysch przeczyw bogu, yze ty bądącz czlovyekyem dzyalasz szye bogyem (et quia tu homo cum sis, facis teipsum deum Jo 10, 33)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 429:

(reflexive with się) to act as, to pass as, to pass off as, to impersonate


podać

zlw-opl-verb

podać pf (imperfective podajać or podawać)

podajać (imperfective)
podawać (imperfective)

Polish: podać

Silesian: podać

Inherited from Proto-Slavic *podàti. By surface analysis, po- + dać. First attested in the 14th century.

O to, o czosz ti na mø zalowal, to twoy oczecz trzimal s Staskem s Woyslawowiczem, a Sstassek me ne podal

1885-2024 [1421], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume VIII, Chęciny, page 16:

Podal yemv ryby sz morza, chczacz go szbavycz wszego gorza

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 123:

Podal mv szapharza szwego, then mv czynyl wyele szlego

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 179:

Mathka z Anny szwyathey obral szobye, w przyczynye ych nam nadzyeya podal

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 79b:

Sub eodem iudicio veniens nobilis virgo domina Anna similiter podala, gl. comisit, opyeka domino *Dobeek

1856-1870 [1457], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume IX, number 547:

(attested in Lesser Poland, Masovia, Sieradz-Łęczyca) to give (to transfer one's possession or holding of (something) to (someone))

Podalyszczye myecz (praebuistis ei gladium), abi nas zabyl

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 2:

Affer, poday, manum tuam et mitte in latus meum (Jo 20, 27)

1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 28r:

(attested in Silesia) to hand, to pass (to give, pass or transmit with the hand, literally or figuratively)

Vtore prze to, ktore myly Cristus myeny, yze smyernye odpovyedzyal temv, yen y vderzyl a nye podal yemv drugey czelyvsczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 686:

By moye krolewsthwo bylo s tego svyatha, slugy moye... odyąlyby myą, yzbych nye podan Zydom (ut non traderer Iudaeis Jo 18, 36)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 780:

Jacom prze tho wszadzila thego czloweka w twerdzø, ysz rankom ne mal, a prawo my go bilo podalo

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 529, Kościan:

(attested in Greater Poland) to give away

Gest prav[d]a zmyara podacz szye vyaczschemv, przed bogyem odplata podacz szye mnyeyschemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Myastho Kazymyrz myedzi rzeką Wyslą themv tho interdicthovi nye ma bycz podano (non debet subiacere)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 5:

Nye podal non posuit (porro de filiis Israel non posuit, ut servirent operibus regis II Par 8, 9)

1901 [15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 34:

A mylego Iesucrista byczovacz podano (Mat 27, 26)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 814:

Zaly Ezechias sklamal was, abi was podal smyercy w glodze a w pragnyenyv (ut tradat morti in fame et siti)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 32, 11:

Kyedy yuz vzral Iudasch, yze myly Cristus podan kv smyerczy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 758:

Ach, myloscz, czosz my vczinyla, eszesz me tak oslepila, eszesm sche ye na myloscz podal

1853 [1408], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 43:

Prze ktori to grzech podany søø... w poganbyenye (dati sunt... in confusionem) swim nyeprzyiacyelyom

1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 19:

Owa my sza *przyweydly tego czlowyeka prawego..., acz gy podam w gych wolą, ... przeczyw obyczayu rzymskemu... vczynyę

1911 [End of the 15th century], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 473:

to condemn to [with ku (+ dative)]/[with na (+ accusative)]/[with w (+ accusative) ‘to what’]

Iacoszm przi tem bili, kdzesz podal Maczeyewi et yego bratu Micolayewi Micolay Dambrowsky, kdzebi yala szwimi conmi y przislgla

1959 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 411, Poznań:

(attested in Greater Poland) to inform, to let know, to make known; to declare, to say

Iakom przi tim bil isze Przibislaf podal scodi placzicz Szidom sa Falkana

1967 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 59, Kościan:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to commit oneself, to obligate oneself


bajać

Polish: bajać

Silesian: bŏjać

Inherited from Proto-Slavic *bajati. First attested in 1449.

Prawdą popi taiø..., lezz pospolstwu baiø

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 65:

(attested in Silesia) to blather, to lie


uczony

From uczyć + -ony. First attested in the 15th century.

Vstauil vczone (Levitas) w domv bozem

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 25:

(relational, religion) Levi (belonging to the tribe of Levi, dedicated to the service of the altar among the Jews)

Vczoni literatus (ubi est litteratus? Is 33, 18)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 194:

(nominalized, attested in Greater Poland) writer, scribe; scholar


uczony

Polish: uczony

Silesian: uczōny

Gdisz wezwal ge Moyszesz a kaszdego møsza uczonego (omnem eruditum virum)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 2:

masculine singular passive adjectival participle of uczyć


-any

Polish: -any

Etymology tree
Proto-Slavic *-anъ
Proto-Slavic *-ěnъ
Old Polish -any
Inherited from Proto-Slavic *-anъ and Proto-Slavic *-ěnъ.

etymon

forms masculine adjectives or adjectival participles


rzec

Polish: rzec

Silesian: rzec

Inherited from Proto-Slavic *reťi (stem *rek-). First attested in 1377.

+obj

do (+ genitive) k (+ dative) dative ‘to whom’;

(ambitransitive) to speak, to say, to tell [with do (+ genitive) or k (+ dative) or dative ‘to whom’; or with przeciw (+ dative) ‘against whom’; or with o (+ locative) ‘about what/whom’; or with na (+ accusative) ‘about what topic’; or with za (+ instrumental) ‘for whom’]

dative ‘whom/what’ along with genitive ‘by what name’

to name, to call [with accusative or dative ‘whom/what’, along with genitive ‘by what name’]

to mean, to have a particular significance or meaning


cenić

desc

Polish: cenić, cynić (Western Kraków, Lasovia)

Silesian: cynić

Inherited from Proto-Slavic *cěnìti. By surface analysis, cena + -ić. First attested in c. 1500.

Taxare schetzen schaczovacz albo czenycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 135r:

(attested in Greater Poland, hapax legomenon) to evaluate, to value, to appraise (to determine the value of something)


bratek

Polish: bratek

From brat + -ek. First attested in the 15th century.

Grzegorzu, brathku

1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 361:

Fraterculus id est paruus frater ein kleyn bruder brathek

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 54r:

(attested in Greater Poland) diminutive of brat


przyjąć

zlw-opl-verb

przyjąć pf (imperfective przyjmować or przyjmać)

przyjmować (imperfective)
przyjmać (imperfective)

Polish: przyjąć

Silesian: przijōńć

From przy- + jąć. First attested in the 14th century. Compare Old Czech přijieti and Old Slovak prijať.

Dawam sche *tysche vynna, y[s]chem... pyelgrzyma w dom szwoy nye przyala

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 4:

to host, to take in, to welcome, to give hospitality

Nyewyastho, w parszonye Jana, szyna thwego, przymy w obrona czlowyeka grzesznego

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 101b:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to defend; to help

Yze Xps za nas szmyertny sen przyøl y wstal z martvych

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 3 arg:

(attested in Greater Poland) to take responsibility [with za (+ accusative) ‘for what’]

Ale ssą povynny, aby przyąly pokuthą (poenitentiam... recipiat) z pokorą

1892, Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 724:

(attested in Lesser Poland) to surrender to, to submit to

Volalby... smercz ymecz y *podyocz, nisly taka slova sprosna... od przerzeczonego Iana czirpecz et *przyyocz chczecz od nego

1915 [1474], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Sieradz, page 541:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to bear, to take (to suffer or endure something)

Iacom Potra spowadal w ponedzalek y s mu ranku przyal *posze czalo

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 231:

(Roman Catholicism, attested in Greater Poland) to take communion

Czso [Woj]tha zabral Janowi cone, to zabral, nisz [kr]ol przyøl crolewstwo

1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1139, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

(attested in Greater Poland) to take up a position or office

Przymicze tho powedane przed waszø czescz, panni, pane

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 109:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to hear out

Ysz gdyby kthore sczepi wsczepyone a yvsze przyąthe vykopany (si... plantationes... radicatae... ex, stirpentur, Dział 41: aczby... sczepye byloby yvsz wsczepyone y wsadzone)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 49:

(sometimes reflexive with się, attested in Masovia) to take root

Gdiby rzeczy zastawyone... pozyczcza... yakoby za przerzeczoną svmmą *peynyądzy doszycz czynyącze przyąl (si receperit)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 32:

(attested in Masovia) to get, to receive, to accept

Iz pani Helska Vøczenczovim ludzem czinila zaplaczene podlug vgednana, ani go ne chczeli przyøcz

1959, Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 27, Poznań:

(attested in Greater Poland) to take; to grab

Gdisz vsrzal Amalecha, przyyøw przislowye (assumens parabolam) rzecze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 20:

Czokoly starzy raczcze wysznawayą, ysz szyą przed nymy stalo, to nowy maya przyąncz

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 14, 2:

to accept; to agree; to recognize (to not reject)

Jaco... sdalem mv rok do Bucowcza s tym czlowyekem rathayem o dluk prawa, a on ten rok przyyąl

1967 [1425], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1113, Kościan:

(attested in Greater Poland) to agree to a particular date

Ktocoly czczy szenskø twarz, mathko bosza, gy tim odarz, przymi gy za slugø swego

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 106:

+obj

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to consider; to make (to ascribe certain traits to someone) [with za (+ accusative) ‘(as) whom/what’]

Iako v mne Ian prziyøl ogroth na dan, a vczeckl prawa my ne zaplacziw

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1775, Zakroczym:

(attested in Masovia) to put property or a piece of land to use

to put property or a piece of land to use

Abiszmi bili w towarzistwo wasze prziienczi

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 56a:

Thaczy tho mogą byczi przypusczeny albo przyączi w then tho zakon

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 706:

Isz Potrasz stawal sø na ten rok, iaco mal, ano go ne chczano *prziayncz

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 450, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to let in, to give access, to allow the use of certain rights

Yacom ya ne przyøl Olbrzikowa parobka

1920 [1406], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 673, Płońsk:

(attested in Masovia) to accept a peasant at a settlement or farm