zrozumieć

rozumieć (imperfective)
zrozmieć (alternative)

Polish: zrozumieć

Silesian: zrozumieć

From z- + rozumieć. First attested in the fifteenth century. Compare Old Czech zrozoměti and Old Slovak zrozumieť.

Od przikazanya twego zrozumialem (a mandatis tuis intellexi Psal 118, 104), przeto nyenawidzalem wszelkiey drogy zlosczi

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 36b:

Ktorim *vbiczagem mogø srozmyecz slowv (intelligere verbum), ktoregosz gest pan nye movil?

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 21:

Dussa, ktorasz... zrozvmye grzech swoy (quae... intellexerit delictum suum)

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 4:

Patrzsze, a srozumyesch, czemu syą ludze ludzmi sromayą

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 247:

Prziwyedze na czø pan narod..., gegosz yøzikovi nye bødzesz mocz srozvmyecz (cuius linguam intelligere non possis)

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 28, 49:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to understand (to grasp a concept fully in one's mind) [with dative or accusative]

Waschą ządzachmy szroszvmyely (affectionem vestram bene intelleximus, OrtMac 43: *sządzya wasząszmy... vrozumyely) a radzy bychmy waszym myesczanom ku praw (leg. prawu) poszluszyly, czo bychom vmyely

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 39, 1:


pocałować

Polish: pocałować

From po- + całować. First attested in the fifteenth century.

Przystøpyw poczalowal gest gy (osculatus est eum)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 27,27:


jestli

desc

Polish: jeśli, jestli, jeżli, jezli, jesli (Middle Polish), żeśli (Near Masovian)

Silesian: jeśli, eli, ejźli, eźli, jeli, jesi, jeźli

→ Old Ruthenian: єсли (jesli), єсьли (jesʹli), єстли (jestli), єстьли (jestʹli)

→ Russian: если (jesli)

Univerbation of jest + li. Compare Old Czech jestli. First attested in the 15th century.

Mnye wthoremu *dzeye luthy. Geszlisz nag, przyodzey[ey] [bo]thy

1927 [c. 1455], Kazimierz Dobrowolski, editor, Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej z rękopisu szczyrzyckiego, Szczyrzyc, page 324:

Wstan, mystrzv, othpovyecz, gyesthly vmyesz, za po polskv nye *roszvnyesz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 81:

Gestly we sswadze Pyotr Iana vranyl, tedi Ianowo swiadeczstwo ma bycz przypvsczono

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 23:

Yeszlysz szyn boszy (si filius dei es Mat 4, 3), rzekny, yszeby kamyenye tho chlebem szyą stalo

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 300:

(attested in Lesser Poland, Masovia) introduces a conditional; if

Nye wybyeray yvnochv ywnochy z czwdnyma oczyma, alye szlwchay, yestly dobra yesth, czychyma wchoma

1874-1891 [End of the fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Zator, Lesser Poland Voivodeship, page 145:

(attested in Lesser Poland) introduces a subordinate content clause; whether


młodzież

Polish: młodzież

Silesian: modziyż

/mɫɔd͡ʑɛ(ː)ʃ/

Inherited from Proto-Slavic *moldežь. By surface analysis, młody + -eż. First attested in the end of the 15th century.

etydate

Ac dum prima nouis adolescit, frondibus etas, mlod[z]yesz, parcendum teneris

1977 [End of the 15th century], “Vergili Georgicorum schedae Gnesnenses”, in Bogdanus Bolz, Wanda Żurowska-Górecka, editors, Symbolae Philologorum Posnaniensium, volume 3, page 86:


naj-

Polish: naj-

Silesian: noj-

Etymology tree
Proto-Slavic *naji-
Old Polish naj-
Inherited from Proto-Slavic *naji-.


-enie

Polish: -enie

Etymology tree
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Inherited from Proto-Slavic *-nьje.


-nia

Etymology tree
Proto-Slavic *-ьňà
Old Polish -nia
Inherited from Proto-Slavic *-ьňà.

forms feminine nouns, often but not always denoting places


brzytwa

desc

Polish: brzytwa, brzytew (obsolete or dialectal, Northern Greater Polish, Far Masovian, Northern Borderlands)

Silesian: brzitwa

Etymology tree
Proto-Indo-European *bʰreyH-
Proto-Indo-European *-yéti
Proto-Slavic *briti
Proto-Indo-European *-tus
Proto-Indo-European *-h₂
Proto-Indo-European *-eh₂
Proto-Indo-European *-tweh₂
Proto-Slavic *-tva
Proto-Slavic *britva
Old Polish brzytwa
Inherited from Proto-Slavic *britva. First attested in the 14th century.

etymon

Pro II rasoriis dictis brzythwi

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 212:

Iako brzitwa ostra vczinil ies newarø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 51, 2:

Nouaculum idem quod rasorium eyn schermesser brzythwą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 88v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) razor (blade used for shaving)

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


radziecki

Polish: radziecki

From radca + -cki. First attested in the 15th century.

Gdyby szye takye sbyeszenye przygodzylo, a ten raczczą odstapywszy radzyecz przystapylby ku szwemv przyrodzonemv naprzeczywko raczczam y prawu, then ma tho pokupycz podlug myeszkyego wyelkrzu y tesz straczyl radzedzky stolecz (sedem consularem... amisit)

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 34, 4:


trudność

Polish: trudność

Silesian: trudność

Inherited from Proto-Slavic *trudьnostь. By surface analysis, trudny + -ość. First attested in the middle of the 15th century.

etydate

Slowa dzyewycze kv dzyewcze o lyek[u] […] kv trvdnosczy byzkvpv sye przygadzayøczey (de remedio opportuno ad difficulatem episcopo occurrentem)

1901 [Middle of the 15th century], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 429:

Trudnoszczą

1915 [Middle of the 15th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 515:

difficulty (obstacle that hinders achievement of a goal)

Non potens, gl. sc. tu homo, de magnarum summa rerum gl. de congerie, de copia causarum o trudnosczyach, seriem disponere

1466, Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy z rkpsu Biblioteki Jagiellońskiej nr 2195 oraz z rękopisu, numbers 1490/11, 1945/1, Biblioteka Kapitulna w Pradze, page 12:

difficulty (intricacy, complexity of matters)

Thedy mynisthrovye... mayą onego wsthąpvyączego sthadlo... y polozenye... vypytaczi..., povyedayącz yemu thrudnosczy y thwardosczy, y czyązkosczy thego tho braczthwa (fraternitatis eiusdem onera)

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, pages 706–707:

O myly boze, y czo moze przydz kv mysly... pamyątayączemv koroną tarnovą mylego Iesucrista? Yedno vkazanye vzgardzenya, przeczyvnoscz sromoczenya a trudnoscz mączenya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 830:

(attested in Lesser Poland) difficulty (state of being difficult)


istnienie

From istnąć + -enie. First attested in the end of the 15th century.

Ystnye[nie] essentiam

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 350:

(attested in Lesser Poland) essence (what is essential and main in being)


trudno

Polish: trudno

Silesian: trudno

From trudny + -o. First attested in the beginning of the 15th century.

Isczy gest gich (sc. darow) barszo uele, a prestocz trudno gest ge nam oszobno vyslouicz

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 171b:

(attested in Lesser Poland) with difficulty

Yako myly Cristus byl yąt y szvyązan bardzo trudno

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 651:


łatwo

Polish: łatwo

Silesian: łatwo

From łatwy + -o. First attested in the middle of the 15th century.

Alye baczczye, yzecz nocz yest, latvey szye moze czlovyek omylycz y mozeczye yącz nyektorego pravego myasto yego

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 617:


poważny

Polish: poważny

From *powaga + -ny, from *poważyć or *poważać, from ważyć. First attested in the end of the 15th century.

Vmyszlilem they godziny mowicz z mazem powaznem constitui ad hanc horam cum uno quodam gravissimo colloqui

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume III, page 178:


spokojnie

Polish: spokojnie

Silesian: spokojnie

From spokojny + -ie. First attested in the 15th century.

Vzytheczno gest..., abi poddany naszy spokoynye zzyly (ut... in quiete vivant)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 46:

(attested in Masovia) calmly; safely (without worry)

Spocoynye tranquille

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 334:

Yz pan Andrzey Borcow oczecz dzedziną Lączsko vydzersal trzydzeszczy lat spocoyne, a nigd go w tem prawem ne nagabal

1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 769, Kościan:

Cristus habuit duo regna, sc. celeste et terrestre, regnum celeste pacifice, spokoynye, semper possedit et habuit

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 265:

(attested in Greater Poland) without suffering any interruption or other obstacles in owning real estate or income


rola

Polish: rola

Silesian: rolŏ

Inherited from Proto-Slavic *orlьja. First attested in the 14th century.

Jako tho swatczø, yz tha rola, czszo yø Pyotrasz przeoral..., yest yego prawa rola

1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 540, Kościan:

Ager […] eyn acker et dicitur ab ago agis rola

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 6r:

(attested in Greater Poland) arable field, farmland


bant

Polish: bant

Silesian: bant

Borrowed from Middle High German bant. First attested in 1394.

Pro III instrumentis dictis banthy, in quibus hostia dependent

1874 [1394], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XV, page 63:

ring in the rocker of doors used as a basic hinge

Emi sexagenam tignorum super banthi

1879-1920 [1461], Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, volume V, Krakow, page XXIX:


nieść

zlw-opl-verb

nieść impf (determinate, indeterminate nosić)

Polish: nieść, niść (Przemyśl)

Silesian: niyś

Inherited from Proto-Slavic *nesti. First attested in the 14th century.

Ysze brzemyą, nawyącyey kthore wszystkych tycze, myedzi wyelymy roszdzelyonee, lekczey bywa nieszono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 23:

Iaco Bartholomegowi rzeczy ne nesony do Stascowa domu

1887, 1889 [1395], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1736, Pyzdry, Gniezno, Kościan:

Y podwroczyl kola wozow, neszona bily w *globyø

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 25:

(transitive, attested in Greater Poland, Masovia, usually of people, exceptionally of things) to carry; to bring (to move holding something)

attested in Greater Poland; exceptionally of things; attested in Greater Poland; exceptionally of things

Wodz bil gesz... ludu twemu..., ktorysz wikupyl y nyosl gesz gi w szyle twey do przebitka szwyøtego twego

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 13:

Y wiwolano gest... w Ierusalemye, abi wszitci nyesly plat panu, ktori vstauil Moyses

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 24, 9:

to give, to surrender, to present, to offer

Nesze yaycza ovificat

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 278:

to lay; to give birth (of birds; to bring into the world)


zeger

Polish: zegar

Borrowed from Middle High German seigære (“scales, clock”).

bor+

Horalogium vel horalegium zeger

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 133:

(attested in Greater Poland) clock (timekeeper)


przynieść

Polish: przynieść

Silesian: prziniyś

/pr̝iɲɛːɕt͡ɕ/

From przy- + nieść. First attested in the second half of the 14th century. Compare Old Czech přinésti, Old Slovak priniesť and Old Church Slavonic принести (prinesti).

etydate

A tako vøcz gescy on to bil prikasal, abycz fszeliky clouek... szobø (leg. z sobą) thø to dan przynosl bil

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 3a:

Przynyosøø (tulerunt) przeto wszytko... ku dzwyrzom stanowym

1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 5:

Jacom... bilem nyemoczen... tedy, kedym mal listh crolewsky przinescz na poroczky

1959 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1395, Poznań:

Jaco Krczon ne vroczil gynich rzeczy liczem yedno krap, *sczo mu lawniczy w yego dom przinesly

1967 [1403], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 201, Kościan:

Do suøtego Gana gestcy bil geden mlodzenecz pryneszon vmarly

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182b:

Przeto Ezdras kaplan przinyozw (attulit) przed sebranye møzow zakon

1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 2:

Mal (sc. Mikołaj) mu przynescz *myscrzow list na to poczwirdzene

1959 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 996, Poznań:

Gedna nyewyasta syna swego k nyemu przynyosla (attulit)

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 319:

+obj

do (+ genitive) ku (+ dative) ‘to what’; k (+ dative) dative ‘to whom’;

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to bring (to deliver by carrying) [with do (+ genitive) or ku (+ dative) ‘to what’; or with na (+ accusative) ‘for what (time period)’; or with w (+ accusative) ‘into what’; or with do (+ genitive) or k (+ dative) or dative ‘to whom’; or with przed (+ accusative) ‘(to) before whom’]

Gdysz w m[ia]sto przinyesyon (ingrediens) swyøti Blaszey, teda sødza... przikazaal gy w cyemnyczø... wsa[dz]ycz

1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,, page 320:

Czokoly zona wolnych pyenyadzy przynyeszye (attulerit) k szwemv mazowy

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 66, 1:

Czsokoly bi bilo wyøczszego, przed czyø przynyoszøø (referant ad te), a ony gedno mnyeysze abi sødzyly

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 18, 22:

Owocz nam zyemya nasza przynyeszye

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 70a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to bring (of plants, crops, to bear results)

Thysz szvyathu pokoy przynosla, kyedysz szyna porodzyla

1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 11:

Przynyeszczye (ferant) rychlo gaynbę swoyę

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 39, 21:

(attested in Greater Poland) to bear, to take, to suffer, to withstand


boleć

Inherited from Proto-Slavic *bolě̀ti. First attested in the 14th century.

Ia iesm vbogi y boleiøczy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 68, 34:

Prze thy wszysthky bolyesczy, gymysz gyesz przen bolyala

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 64:

(intransitive, attested in Lesser Poland) to hurt; to suffer

Bolecz parturiri

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

Parturiri gebern vt ibi parturiunt montes etc. bolecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 96r:

(hapax legomenon, attested in Greater Poland) to birth; to be in labor

Bolyecz za grzechi vel skruschenye myecz resipere

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 25:


boleć

Polish: boleć

Silesian: boleć

Lya myala gest oczy bolyøcze

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 17:

W gego staroscy bolyali gy nogy

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 23:

Thocz boli, kyedi chlop kygyem glowa goly, ale barszyey boli, kyedi myla gynszego woly

1881 [1460], “Wydanie krakowskie dzieła Jana z Turrekrematy Explanatio in Psalterium”, in Józef Przyborowski, editor, Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny. Dwutygodnik ilustrowany poświęcony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historii, sztukom pięknym i literaturze, volume I, Bydgoszcz, page 187:

Wielika myloscz oczy zaszlyepia a od mylego rany nye bolyą

1885-2024 [XV ex.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 372:

(attested in Kuyavia, Lesser Poland, of e.g. body parts) to hurt (to cause or be in pain)

attested in Kuyavia; Lesser Poland; attested in Kuyavia; Lesser Poland


bogactwo

Polish: bogactwo

Silesian: bogajstwo

Inherited from Proto-Slavic *bogatьstvo. By surface analysis, bogaty + -stwo. First attested in the 14th century.

bogacstwo (alternative)
bogastwo (alternative)
bogatstwo (alternative)

Troiaka rech crola m[ocniejszego po]cazuie: vstauichne uicøzstuo, mochne[włodyc]stuo, velike bogathstuo

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dr 8:

(attested in Lesser Poland) wealth, richness

Aby wam dal podlug bogastwa chwaly cznotha cyrpedliwosczy, abyscze bili stwerdzeny (ut det vobis secundum divitias gloriae suae virtute corroborari Eph 3, 16)

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

Bogastwo bil gest dobrze rosgodzil bene dispensaverat de suis diuiciis

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 78b:

(attested in Lesser Poland) fortune, goods


jednako

Inherited from Proto-Slavic *edьnako. By surface analysis, jednaki + -o. First attested in the end of the 14th century.

etydate

janako (alternative)
jenako (alternative)

Bo mislili sø iednako (cogitaverunt unanimiter)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 82, 5:

Because they thought identically (cogitaverunt unanimiter)

By nye yednako mye dal z grzesznyky (ne simul trahas, me cum peccatoribus)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 27, 3:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) identically


jednako

Polish: jednako

⇒ Polish: jednak

W tø dobø Saul pofacyl osczep, abi gy vderzil. A vrozumyaw Ionata, isze gednako vmiszlyl gego ocyecz (qoud definitum esset a parte suo), abi zabyl Dauida

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 33,20:

expressing an unexpected situation; after all


po-

Polish: po-

Etymology tree
Proto-Slavic *po-
Old Polish po-
Inherited from Proto-Slavic *po-.

etymon

po- + karmić → pokarmić


kazać

Polish: kazać

Silesian: kŏzać

Inherited from Proto-Slavic *kāzàti with a semantic shift of to show, to draw one's attention with words or gestures -> to speak/tell -> to preach/to command. First attested in the 14th century.

On kazal (mandavit) y stworzona sø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 9:

Ne otworzil iesm vst mogich, bo ies ti kazal (quoniam tu fecisti)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 13:

Micolay kasal Stascovi precz

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 8, Poznań:

Wstan, gospodne bosze moy, w kazny, iøsz ies kazal (quod mandasti)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 7, 7:

Jaco my Sandziwog kazal swemu ludu wzøndz dwoye skota

1959 [1387], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 10, Poznań:

Pomdlecz kazal ies (tabescere fecisti) iaco paiøk duszø moiø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 15:

Gacz tobe, Drusiana, kaszø boszø moczø, aby thy... fstala

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 183b:

Kazacz imperare

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 28:

+obj

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to command, to order; to tell [with accusative ‘whom’ and infinitive ‘to do what’]

Brath wszelky... ma tho chovaczi, yzby mylczenye myal..., a tho kyedy mszą czthą... [albo] gdy kazą (praedicationis verbum proponitur) a slovo boze po[wiadają]

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 719:

(attested in Lesser Poland) to preach (to teach moral values; to give a sermon)

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Jacusz ne kazal swemu owczarzewi owecz ani tego vzitka ma

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 474, Poznań:

Wisedw Moyzesz... na gorø Nebo... y *kazø gemv pan (ostenditque ei dominus) wszitkø zemyø galaadskø

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 1:


niech

Polish: niech

Silesian: niych

Clipping of niechaj. First attested in the 15th century. Compare Old Czech nechť.

Tak, yako napyszano, nyech stoy

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 145:

(hortative, attested in Greater Poland) forms third person imperative; let


rozwiązanie

Polish: rozwiązanie

Silesian: rozwiōnzanie

/rɔzvʲɑ̃zaɲɛː/

From rozwięzać + -anie. First attested in 1471.

Rozwyanzanye solucio (quia spiritus amplior... et interpretatio somniorum... ac solutio ligatorum inventae sunt in eo, hoc est in Daniele Dan 5, 12)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 109:

Luxuria, gl. id est fluitas in cibis et potibus, et vestibus opwytoscz a rozwyązanye kv nyeczystosczy w pyczv, odzenyv y w gedzenyv (Gal 5, 19)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 110:

(attested in Southern Borderlands) corruption (lack of moral bonds)


dziewięćset

Polish: dziewięćset

Silesian: dziewiyńćset

/d͡ʑɛvʲæ̃(ː)t͡ɕsɛt/

/d͡ʑɛvʲæ̃(ː)t͡ɕsɛt/

Univerbation of dziewięć + set. First attested in 1427.

Jaco mne Msciszek winowath dzewanczseth drzewa zaplaconego

1950 [1427], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 2707, Warsaw:


dwieście

Polish: dwieście, dwiesta (Żywiec)

Inherited from Proto-Slavic *dъvě sъtě, the second element being the dual of sto. By surface analysis, univerbation of dwie + ście First attested in the 14th century.


trzysta

Polish: trzysta

Silesian: trzista

Inherited from Proto-Slavic *tri sъta. By surface analysis, univerbation of trzy + sta. First attested in the 13th century.


trzysta

Fecimus cum nostris hominibus in pena iudiciali misericordiam... de trista

1874 [1268], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume IX, page 127:

the lowest penalty in the system of medieval fines, originally amounting to three hundred pieces of salt, later with a different real value


czterysta

Polish: czterysta

Silesian: sztyrysta

Inherited from Proto-Slavic *četyre sъta. By surface analysis, univerbation of cztery + sta. First attested in the 14th century.

surf

czterzysta (alternative)
cztyrzysta (alternative)

Grizinski... poznal, ize cztirzista grziwen wzøl

1887, 1889 [1399], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 2906, Poznań:

(attested in Greater Poland) four hundred


pięćset

Polish: pięćset

Silesian: piyńćset

/pʲæ̃t͡ɕsɛt/

/pʲæ̃t͡ɕsɛt/

Inherited from Proto-Slavic *pętь sъtъ. By surface analysis, univerbation of pięć + set. First attested in 1393.


sześćset

Polish: sześćset

Silesian: sześćset

/ʃʲɛɕt͡ɕsɛt/

/ʃʲɛɕt͡ɕsɛt/

Inherited from Proto-Slavic *šestь sъtъ. By surface analysis, univerbation of sześć + set. First attested in the 15th century.

Yze... Zagar yednem lyemyąszem zabyl schesczszeth luda

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 625:


dostać

Polish: dostać

Silesian: dostać

From do- + stać (“to get up”). First attested in 1396. Compare Old Czech dostati and Old Slovak dostáť.

Jacom ne dosz[t]al v Laszarza *dzewiczinacze grosszy sza czarzanye po c[r]ziwdze

1950 [1422], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 30, Warsaw:

(attested in Masovia) to get, to receive; to acquire, to gain, to obtain

Sandziwoy ne dodal dzeszanczora scotu a szesczoronascze swini, czo sø na starostø dostalo

1887, 1889 [1396], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume I, number 2188, Poznań:

Czocoli sø ge ran dostalo, to sø ge dostalo za ge poczantkem

1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 108:

(reflexive with się, attested in Greater Poland) to fall to one's lot [with dative ‘to whose’]

Pres tocz szø gest on do krolefstwa nebeszkego byl dostal

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 172a:

(reflexive with się, attested in Lesser Poland) to get somewhere (to arrive, to start being at a destination)


dostać

Polish: dostać

Silesian: dostać

From do- + stać (“to stand”). First attested in the fifteenth century.

Ale isze gest sebranye wyelyke lyvda, a czas zimni gest, a nye mozem mi nyedostateczny dostacz (quoniam multitudo magna est et tempus hybernum, et non possumus insubsidiati stare), a ten vzitek nye moze syø skonacz w genem dnyv any we dwu

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 11:

to keep standing; to remain, to last, to outlast, to withstand


pragnąć

Polish: pragnąć

Silesian: pragnōńć

desc

→ Old Ruthenian: пра́гнути (práhnuti), прꙗ́гнути (prjáhnuti)

Belarusian: пра́гнуць (práhnucʹ), пря́гнуць (prjáhnucʹ)

Ukrainian: пра́гнути (práhnuty)

Inherited from Proto-Slavic *pragnǫti. First attested in the 15th century.

Tesz sya davam vynyen..., yszem... pragnvczego nye napoyl

15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 3:

Sitire id est potum desiderare dursten pragnacz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 126v:

Sitibundus […] id est siti plenus durstig pragnący

(attested in Greater Poland) to be thirsty (to suffer from negative effects from not having enough water)

Slonycze tho iest Jesus mily, kthorego oyczowye pragnaly

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 65a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to want, to desire


domowa

Etymology tree
Proto-Slavic *do-
Old Polish do-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish domówić
Old Polish domowa
Deverbal from domówić. First attested in 1466.

etymon

Qualibus eloquis, gl. argumentis domowamy, concluserunt zamkly rzecz

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 25:

(attested in Sieradz-Łęczyca) conclusion to one's statement


-óg

Polish: -óg

pir (“fest, party”) → pirog (“type of pie”)

twarz (“creation”) → twaróg (“quark”)

(no longer productive) denominal, forming attributive nouns

ostry (“sharp”) → ostróg (“spike”)

(no longer productive) deadjectival, forming attributive nouns


nieco

Inherited from Proto-Slavic *něčьso. By surface analysis, nie- + co. First attested in the 15th century.

niecso (alternative)
nieczso (alternative)

By mya chczalą trocha slvchacz, chczalbych czya nyeczo pytacz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 296:

Day nam vczucz nyeczo thwey mąky

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 64a:

A then tho vybiracz, gdy zbyerze nyeczo pyenyądzy (qui pecuniam huiusmodi colligat)..., thy tho pyenyądze ma rozdzyelaczi... myedzy braczyą

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 718:

A dlatego on (sc. Jesus) byl kraszy, bo byl nyeczo rumyon od sloncza (in eo sol rubedinem modicam paravit)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 148:

(attested in Masovia, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) some, a little [with genitive ‘of what’]

attested in Masovia; Lesser Poland; attested in Masovia; Lesser Poland

Nye w czem nonnihil

1874-1891 [15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 349:


nieco

Polish: nieco

Silesian: niyco

Chczalbym vam nyeczo povyedzyecz, czo by bylo vam uszytheczno

1853 [Middle of the 15th century], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, page 35:

Od Nazareth mosze nyeczo dobrego bycz (a Nazareth potest aliquid boni esse Jo 1, 46)?

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 302:

(attested in Masovia) something; anything [with genitive]


wysoko

Polish: wysoko

Silesian: wysoko

From wysoki + -o. First attested in the fifteenth century.
Compare Old Czech vysoko and Old Slovak vysoko.

Pan bog wasz, on gest bog na nyebye viszoko (in caelo sursum), a na zemi nisko

1930 [c. 1455], “Jos”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 11:

Eze Potrek po rosdzelenu potnosl wiszey grobley

1876-1929 [1402], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 205:

high, above (in a high position) [with genitive ‘above what’]

In alta wyszoko (palpebrae eius in alta surrectae Prov 30, 13)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 141:

(attested in Greater Poland) highly, above (arrogantly)

In altum defixi wyszoko (verba sapientium... quasi clavi in altum defixi Eccles 12, 11)

1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie, Lubin, page 145:

(attested in Greater Poland) mistranslation of Latin in altum (“deep”)


kusić

Polish: kusić

Inherited from Proto-Slavic *kusiti, from Gothic 𐌺𐌰𐌿𐍃𐌾𐌰𐌽 (kausjan), from Proto-Germanic *kauzijaną.

Kusili sø me (tentaverunt me), posmewali se mne posmewanim

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 34, 19:

(attested in Lesser Poland) to put to the test, to prove; to test, to try

Tedy vyedzyon yesth Ihus na pvszczą, aby byl kvszon od dyabla (ut tentaretur a diabolo Mat 4, 1)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 300:

(transitive, attested in Masovia) to tempt

Kuszøcz vkusylem (gustans gustavi)... malyvtko myodu

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 34:

to taste (to sample the flavor of something)

Kvszyczye pysma (scrutamini Scripturas Jo 5, 39), yze v nych nadzyevaczye szye zyvoth myecz a thy pysma szą, ktore o mmye davayą svyadecztwo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 261:

Non leuabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur vltra ad prelium, any sze kuszycz daley bądą ku boyv (Is 2, 4)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 253:


rozmowny

Polish: rozmowny

Etymology tree
Proto-Slavic *orz-
Old Polish roz-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish rozmówić
Old Polish rozmowa
Proto-Indo-European *-nós
Proto-Slavic *-ьnъ
Old Polish -ny
Old Polish rozmowny
From rozmowa + -ny. First attested in 1451.

Rosmownich pyercz disertorum causidicorum

1874-1891 [1451], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 41:


biegun

Polish: biegunka

Inherited from Proto-Slavic *běgunъ. By surface analysis, bieg + -un. First attested in the 15th century.

Pospyeszily syø byegunowye z lysti

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 30, 6:

Cursor eyn lauffer czyekącz byegvn

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 36v:

(attested in Greater Poland) messenger, courier (someone whose job is carrying messages)

Byegvn pedivagus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 3:

Pedivagus byegvn

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 97v:

(attested in Greater Poland) vagrant, vagabond

Byegvn a. nyevstaviczny apostata

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 67:


skon

>? Polish: skon (archaic)

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

Cristus czyelne rozgodzyw scony y czlowyeku naukę dal

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 93 arg:


przerwa

Polish: przerwa

Silesian: przerwa

Deverbal from przerwać. First attested in 1447.

A granitie, quae stat circa fluvium..., transierunt per fluvium et vadunt... usque ad viam, quae vadit superius... fossae al. nad przerwą

1887 [1447], Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366-1506, volume II, Lviv, page 177:


stawać

Polish: stawać

Silesian: stŏwać

Inherited from Proto-Slavic *stavati. By surface analysis, stać + -wać. First attested in c. 1408.

Nyechay Dauid stawa przede mnø (stet David in conspectu meo), bo nalyazl myloscz przed mima oczima

1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 22:

Yaco tego wolu Barthlomey sø yøl, thso my w sødze stawal nan

1920 [1411], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 1596, Płońsk:

Jako my tho vgyednaly Jacvba... o poswy, kthoremys go byla poswala... y na nyesz rok stala a nye myalasz sthavacz

1950 [1494], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1767a, Warsaw:

(attested in Masovia) to be present at the appointed date and place to participate in a court hearing as a party

Defecisse, gl. destituisse stawacz, uides sub nimio pondere

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 11:

(attested in Sieradz-Łęczyca) to weaken (to lose strength, power, or value)

A gdy nye stavalo vyno (deficiente vino Jo 2, 3), rzekla mathka Ihuseva

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 303:

Gdy czlowyek szbyezy sz myasztha, kthorykolwyek pyrwey z zalobą... gymyenye zaszthanye, then pyrwey weszmye za szwoy dlug, a pothym drugy..., a pothym trzeczy, a thako koszdy..., poko gymyenya szthawa (tamdiu quantum de bonis profugi superesse poterit)

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 58:

(intransitive or impersonal, attested in Masovia, Greater Poland) to suffice; to be available

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland


łabęć

Polish: łabędź

Silesian: łabōnt

Labancz cignus

1874-1891 [1441], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 268:

Labancz, que olorem seu cignum album in campo rubeo defert

1931 [Second half of the 15th century], Jan Długosz, edited by Marian Friedberg, Klejnoty Długoszowe, Krakow, page 64:


dziewięćdziesiąt

Polish: dziewięćdziesiąt

Silesian: dziewiyńćdziesiōnt

/d͡ʑɛvʲæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

/d͡ʑɛvʲæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

Inherited from Proto-Slavic *devętь desęti. By surface analysis, univerbation of dziewięć + dziesiąt. First attested in the 15th century.

surf

Potem Enos bil w dzewyøczydzeszyøt leczyech (vixit vero Enos nonaginta annis) y myal syna

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 5, 9:


pięćdziesiąt

/pʲæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

/pʲæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

Inherited from Proto-Slavic *pętь desęti. By surface analysis, univerbation of pięć + dziesięć. First attested in the 14th century.

surf

piędziesiąt (alternative)
piędździesiąt (alternative)
piętdziesiąt (alternative)


pięćdziesiąt

Polish: pięćdziesiąt

Silesian: piyńdziesiōnt

/pʲæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

/pʲæ̃d͡ʑd͡ʑɛɕɑ̃t/

(law) judicial pecuniary penalty, originally 15 grzywnas, later with a much lower real value


osiemdziesiąt

Polish: osiemdziesiąt

Silesian: ôziymdziesiōnt

/ɔɕɛ(ː)md͡ʑɛɕɑ̃t/

/ɔɕɛmd͡ʑɛɕɑ̃t/

/ɔɕemd͡ʑɛɕɑ̃t/

Inherited from Proto-Slavic *osmь desęti. By surface analysis, univerbation of osiem + dziesiąt. First attested in the 14th century.

surf

hośmdziesiąt (alternative)
ośmdziesiąt (alternative)


trzydzieści

Polish: trzydzieści

Silesian: trzidzieści

Inherited from Proto-Slavic *tri desęte. By surface analysis, univerbation of trzy + dziesięć. First attested in the 14th century.


czterdzieści

Polish: czterdzieści

Silesian: sztyrdzieści

/t͡ʃʲtɛrd͡ʑɛɕt͡ɕi/

/t͡ʃʲtɛrd͡ʑɛɕt͡ɕi/

Inherited from Proto-Slavic *čьtyri desęte. By surface analysis, univerbation of cztery + dzieści. First attested in the 14th century.

surf

czterydzieści (alternative)
cztyrdzieści (alternative)
cztyrzydzieści (alternative)
szterdzieści (alternative)


otrzymać

zlw-opl-verb

otrzymać pf (imperfective otrzymawać or otrzymować)

otrzymawać (imperfective)
otrzymować (imperfective)

desctree

Polish: otrzymać
→ Belarusian: атрыма́ць (atrymácʹ)
→ Ukrainian: отри́мати (otrýmaty)

Silesian: ôtrzimać

From o- + trzymać. First attested in the 14th century.

Pres ti dari milosc sina deuicego moze (sc. człowiek) otrimach

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page dr 4:

Syostry, gdyby byly za masz wydany, dzerszawy abo gymyenye otrzymayą (valeant possidere)

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 53:

(attested in Lesser Poland) to receive, to obtain; to get


pewny

Polish: pewny

Silesian: pewny, pewiyn

Inherited from Proto-Slavic *pъvьnъ. By surface analysis, pwa + -ny. First attested in 1425.

Tedy rzekla stara pany, gey mathka: Panye gosczv, nye szmaczy szye, y vczynyla mv pewne szlubyenye

1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 57, 2:

A gdyby ten czlek, czo dobyl tego gymyenya, byl goscz albo taky myesczanyn nasz, y[s]chby nye byl pewny, tako ysz gdyby on czlek zaszyą do domu przyszedl, iszby nye wyedzyal, gdzye onego naydz, czo yego gymyenya dobyl

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 121:

Esszye wemy..., essze J[an] *wssel w Potra... trzy grzywny y ossmsset pewnich *panyadzy

1915 [1425], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, Lublin, page 538:

Qui cum in forma dei esset yenze Xpus Ihus w pewney gistnosczi bil boga oczcza (Phil 2, 6)

1968 [End of the fifteenth century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 51:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) certain (particular and definite, but unspecified or unnamed)

attested in Greater Poland; Lesser Poland; attested in Greater Poland; Lesser Poland

Otho ya, czlovyek tvoy, przystapvya do syna tvego yako nyemoczny do lekarza pewnego

1880-1894 [End of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, page 151:

To yest bylo pevne vkazanye (hoc enim est verum experimentum) smarthvychvstanya

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 296:

Yako kto wzyal pevne lyekarstwo (sicut quis accepta efficaci medicina), badzye vzdrowyon

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Thi tho stroni chczancz kv konczv zgodi... przycz, w nas dobrowolnye a s pewnego wyedzenya (ex certa scientia) o czlonki nyzey polozone... spvsczyli... iako w iadnacza..., abychom mogli... na thi czlonki virzecz, vfalycz a skazacz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 3:

O krzyzv szwyethy... thy yesz pewna nadzyeya nasza!

1882 [End of the fifteenth century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts, page 290:

Pewna sana

1968 [End of the fifteenth century], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku, Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 92:

(attested in Masovia, Lesser Poland) certain (established, unchanging)

Securum, pewne, accessum habes, o homo, ad deum patrem

1956 [Middle of the fifteenth centeury], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Silesia, page 29r:

(attested in Silesia) safe, not in danger

Przydze tho, czo gest pewne, wyproznyono będze, czo gest nyepewne cum autem venerit, quod perfectum est, euacuabitur, quod ex parte est (I Cor 13, 10)

1880-1894 [Middle of the fifteenth century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 71:

(attested in Southern Borderlands) perfect, ideal

V mego oblvbyencza zawzdy yest pewne pyenye y vyeszyelye (semper est in atrio sponsi mei plenum tripudium et gaudium)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 25:


spowiednik

spowiednik m animacy unattested (canonical)

Polish: spowiednik

From spowiedzieć + -nik. First attested in 1454.

O, day tho yemu, vyelky panye, na proszba y zasluga thwego milego spovyednyka Iarnoltha!

1877-1881 [1454], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 323:


choć

Clipping of chocia from frequent use. First attested in the 15th century.

Jakokoly stary obyczay dawnego prawa bandze odmyenyon w lepsy obyczay, tako wszdy ma szye szostacz, czo szandzono starym obyczągem, chocz any woyth ten s tymy obyczaymy ku prawu nye przyszągl

1884 [c. 1455-1460], “Die Magdeburger Urtheile. Ein Deutschen Rechtes in polnischer Sprache aus der Mitte des XV Jahrhunderts”, in Aleksander Brückner, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 360:


choć

desc

Polish: choć, coć (Przemyśl), choj (Podegrodzie), chóć (Western Lublin, Eastern Lublin, Lublin Voivodeship, Podlachia), choj (Western Lublin, Pożóg)

Silesian: choć

Ustawiami..., ys ieslizebi... ziemianyn... smialbi moczą a gwalthem... dom cziykolwie nayachacz..., a chocz thes ieslibi rzeczy gospodarskie... pobral..., uthracza czescz

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:


oszczep

Polish: oszczep

Inherited from Proto-Slavic *oščepъ. First attested in the 15th century.

Y dal Ioyada, kaplan, centurionom osczepi y tarcze krolya Dauidowi

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 9:

javelin (light spear thrown with the hand and used as a weapon)

Oscep canipulus

1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 29:


stracić

zlw-opl-verb

stracić pf (imperfective stracać or tracić)

stracać (imperfective)
tracić (imperfective)

Polish: stracić

Silesian: stracić

From s- + tracić. First attested in 1396.

O then kon straczil Janus swoy kon

1967 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 79, Kościan:

Ne pozandag... rzeczy przes prawa yego, bj ne straczyl milosercza mogego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume V, number 1:

Libera, id est priuata straczona

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 46:

(attested in Greater Poland) to lose (to become deprived of; to lose ownership of; to suffer the loss of)

Naklad czlowyeku bez myary strawnemu straczony gest (perditus est)

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume I, page XXXIX:

Yako Nyemyr nye myal nygdi dzeczancza w opyecanyv any mu straczil czterdzesczy grziwen

1960 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 641, Pyzdry:

Vykupicze vy svoga mastha..., prestho iszescze vy szobe krolefstwo nebeske stracily

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 182a:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) to waste, to squander

Takyesz vczinisz... o wselkey rzeczi brata twego, ktora bi syø straczila (quae perierit) a ty yø nalasl

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 3:

Mnye oczekowali grzesznyczi, abi straczili mie (ut perderent me Psal 118, 95)

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 35a:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca) to waste (to exterminate, to kill, to deprive of life)

Nam se perdere quodam modo, bo thako sze straczycz nyekako, tanquam non esse et omnino non sentire seipsum et a semetipso alienari, celestis est conuersacionis non humane affectionis

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 279:

(reflexive with się) to lose consciousness

Iaco mne Msciszek straczil swø westczø pøcz *grziwwen

1920 [1403], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume I, number 260, Płońsk:

(law, attested in Masovia) to lose a case in court, to lose something as a result of a court judgment


pluć

Polish: pluć

Plvcz spuere

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 67:

Tą swą nocz policzkowan, plwan, nądzon do swatha

1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 229:

Począly yemu okropne polyczky davacz... lycze pluyącz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 730:

Przed Yeszuszem klyakaly ryczyrze nyewyerny, s nyego szya nasmyewaly, na oblyczye plwaly

1880-1894 [End of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Gniezno, Warsaw, page 145:

Stanyslaw Mikolaya pirwe ranil, nisz mu rani dal, any go Mikolay skody bral, any wen pywala, any go mąnczil

1876-1929 [1410], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume VI, page 210:

+obj

na (+ accusative) w (+ accusative) ‘at whom’ along with accusative ‘what’

(attested in Greater Poland, Masovia) to spit (to evacuate saliva, sometimes as a sign of contempt) [with na (+ accusative) or w (+ accusative) ‘at whom’, along with accusative ‘what’]


inaczej

Polish: inaczej

Silesian: inaczyj

Comparative of inako, from Proto-Slavic *jьnako. First attested in the fifteenth century.

(G)dy syą komv smyercz przyda kromye przycziny, tho gest, yszby syą vtlukl abo vtonąl, abo kakole gynaczey (aut alio quovis modo, Sul 41: ktorimkole gynszim obiczayem), tedy chczemy, aby o takyego czlowieka nygedna pomowa any szaloba byla

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 31:

Odpovyedzenye mylego Iesusza svoyey myley mathcze..., yze czlovyeka nye chczyal odkupycz ynaczey svą szmyerczv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 500:

Secus id est proprie iuxta vel aliter andersz gynączey

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 122v:

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) otherwise, differently; in a different way

Tego ya wam dobrze dowyerzam, ysz vy nye vczynyczye gynaczey, nyszly yako gyesth prawo

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 65:

(attested in Greater Poland) differently than

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland


wkrótce

Polish: wkrótce

Silesian: wkrōtce

Univerbation of w + krótce. First attested in 1448–1450.

Gdysz slodzeystwa... przes slostnyky... skrytha bywayą, thako ysz snaymoscz grzecha wkrothcze (in brevi,) nye moze bycz wsyawyona

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 53:


jeno

Phonetic reduction of jedno. First attested in the 14th century

ino (alternative)
jano (alternative)
jedno (alternative)

Gedz, bylecz szø gedno chczalo

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 73:

Bylo przykazano v starem zakonye, yze myely to yagnya yescz..., stoyącz y dzyerzacz kye v rąkv, yakoby yedno poskoczycz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 533:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) only, merely, just

Zaprzisyøgam cyø, abi my nye mowyl, gedno czso prawdzywego gest (non loquaris..., nisi quod verum est), w gymyø bosze

1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 22, 16:

Iaco *Choyensczi ne przecz [ne] sabil Waldowskego, yeno przeto, ysz mu dal brata obesicz

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 230:

Jaco ginego dnya nye dayal, ieno umowyoni

1856-1870 [1398], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VIII, number 7373:

A nixecz ginsego thamo ne szøcz ony bily nalesly, gedno pełen grob manny bose

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 181b:

Jaco to swaczimi, is Micolay ginako ne røczil Czaslawoui za Staska, yedno gi pred *preczele przivescz

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 358, Poznań:

(attested in Greater Poland, Lesser Poland) as soon as, unless only


jeno

desc

Polish: jeno, eno (Malbork), ano, jano (Kociewie), jéno (Kielce, Żywiec), jino (Żywiec)

Silesian: yno, yny, iny, ino, jyn, jyny, jyno, jeno

Bocz panami stogy weszele, ... i oth nich wszytkø dobrocz mami, gedno na to szamy dbaymy

1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole, Łęczyca, Poznań, line 88:

(attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) but at least

Iaco Yan Oleszski swey szestrze niczs wanczey ne vinowath, yedno to, czso yey obranczil

1902 [1404], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 219:

Iaco Ian ne ranczil za kmecza niczsz daley, yedno do Buku

1902 [1408], “Wybór zapisek sądowych grodzkich i ziemskich wielkopolskich z XV wieku”, in Franciszek Piekosiński, editor, Studia, rozprawy i materiały z dziedziny historii polskiej i prawa polskiego, volume 6, Poznań, Pyzdry, Kościan, Gniezno, page 358:

(attested in Greater Poland) Denotes maximums in comparisons; as

A chocz gest ogon, gedno pamøcz smercy

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 137b:

Azalyby nye mogl bycz zbavyon rodzay czlovyeczy, yedno eszby ty czyrpyal (non potest genus hominum aliter salvari, nisi te oporteat ab impiis necari)?

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 167:

(attested in Lesser Poland) if not; unless

Bog... yethno mv drzewo zakasal, by go ophszeyky nye rvszal, ... rzeknacz yemv: Gyethno ruszych, tedy pewno vmrzecz mvszysz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 131:

(attested in Masovia) if at least; if ... just

Gedno ysze zakon twoy myslene moge gest, tegdy snadz zghynal bych (nisi quod lex tua meditatio mea est, tunc forte periissem)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 118, 92:

Gyedno przyszla zona gyego, a scz[ą]glą rąka do nyego, esz gyey w rąka wpathl lyst

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 233:


borowy

Polish: borowy, bôrowy (Western Kraków)

Inherited from Proto-Slavic *borovъ. By surface analysis, bór + -owy. First attested in 1441.

borowa szyszka

Boroue sziszky pineti

1874-1891 [1441], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 268:

Borowa szyska picia

1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XVI, page 346:

Pi[n]aster est nomen arboris que alio nomine dicitur pinus vlg. szyszca borowa

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 200r:


cudo

Polish: cudo

Inherited from Proto-Slavic *čùdo with Mazuration. First attested in the 14th century.

Pismo togo croleuicha... naziua crolem luda zidowskego... w yego ucesnem uelikih chud cyneny

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cv 25:

Mateus, Marcus, Lucas, Joannes... niektore cuda i dziwy opuścili (obmittentes virtutes et miracula)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 172:

Poloszil... znamona swoia y czuda swoia (posuit... signa sua et prodigia sua) w polu Taneos

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 77, 48:

Jeden s tych krolow [widział] strozą chował w domu..., a gdyż juże... sniosł jajca, tedy wielikie cudo stało sie s tych jajec (monstrum exit ab ovis), bo z jednego wyskoczył lew, a z drugiego baran

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 72:


mniejszy

Polish: mniejszy

Silesian: myńszy

/mɲɛ(ː)ʃʲiː/

From Proto-Slavic *mьňьjь + -szy. First attested in the 14th century.


mowa

Polish: mowa

Silesian: mŏwa

Etymology tree
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъlva
Old Polish mowa
Inherited from Proto-Slavic *mъlva. First attested in the 14th century.

etymon

Moua vasa a dary vase sø my gako proch verba uestra venti sunt et promissiones pluuie

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 70b:

(attested in Lesser Poland) speech (that which is said)

Vela mova multiloquium

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 321:

A gdisz przemilczali kxyøzøta woyski, dokonayøcz swø mowø (finem loquendi fecerint), tedi giich kaszdi zastøp swoy kv boyv sposoby

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 9,20:

Slawy[ę]thna mowa rethoricus sermo

1885-2024 [1488–1489], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, Kurów (Bochnia), page 39:

speech (formal session of speaking, especially a long oral message given publicly by one person)

In sermone w poschelstwye, w mowye (ecce vir dei venit de Iuda in sermone domini in Bethel III Reg 13, 1)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 44:

Lachowie, Niemczowie, fschiczci iązikowie, wøtpicze-li w mowie..., Wikleph prawdą powie

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 3:

Pospolite movy commune proverbium

1876-1929 [Fifteenth century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XII, Murzynowo, page 145:

Slepem wzrok vraczass, nyemym mova (mutis das loquelam)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 226:

Bo yego (sc. Jesusa) tez any po movye poznaly, bo ych sluch y vzrok vzdzyerzal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 632:

Laczynska mową Latinicum

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 46:

(attested in Greater Poland) speech; language (body of words, and set of methods of combining them (called a grammar), understood by a community and used as a form of communication)

Ita quod eius fama, yse one moua y slavøthnoscz, ubique volabat, slynøla gest

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 153b:

Per infamiam et bonam famam przesz nyeslawa, slawnocz mowy, przeszlorzeczonye (leg. przez złorzeczenie? II Cor 6, 8)

1874-1891 [Fifteenth century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, Radom, page 351:

(attested in Lesser Poland, Masovia) fame


barwinek

barwinek m animacy unattested (canonical)
barwienek (alternative)

desctree

Polish: barwinek
→ Middle Russian: барвинка (barvinka)
Russian: барви́нок (barvínok), барвено́к (barvenók)
→ Old Ruthenian: барви́нокъ (barvínok), барвѣ́нокъ (barvě́nok)
Belarusian: барве́нак (barvjénak), барві́нок (barvínok)
Carpathian Rusyn: барві́нок (barvínok)
Ukrainian: барві́нок (barvínok); барвенок (barvenok), барвинок (barvynok), бірві́н (birvín), бараві́нок (baravínok), бервинок (bervynok), бервінок (bervinok) (dialectal)
→ Romanian: brebenoc

Silesian: balwinek

Borrowed from Old Czech barvinek. First attested in 1419.

Barvynek semperviua, peruenta

1900 [1419], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2, number 5199:


otworzyć

zlw-opl-verb

otworzyć pf (imperfective otwierać or otwarzać)

otwierać (imperfective)
otwarzać (imperfective)

Polish: otworzyć, ôtworzyć (Przemyśl)

Silesian: ôtworzić

Inherited from Proto-Slavic *otъvoriti. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

A gdisz bilo po [d]trzydzeszczy dny, otworzil Noe ok[o]no (aperiens Noe fenestram), ges to bil w korabyu vczynyl, a wipuszczyl gawrona

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 6:

Chczemy, aby przerzeczone kszągy wyelkego wyecza y dzeye poth zamkem trzech klvczow oththychmyasth chowany, kthorich klvczow sządza geden a drvgy pothsządek... mayą myecz y chowacz, any slvsza genemv przes drvgych przerzeczony zamek othworzicz (clausuram praedictam aperire)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 78:

Grob otworzoni (sepulcrum patens) iest gich gardlo

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 5, 11:

Bødzesz przeklyøti na szemy, istocz gest otworzyla swa vsta (quae aperuit os suum) a przyyøla krew brata twego

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 4, 11:

Y dany są yemv kszyagy Ysayasza proroka. A gdy odphorzyl kszyagy (ut revolvit librum Luc 4, 17), nalyasl myescze, gdzye napysano bylo

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

(attested in Masovia, Lesser Poland) to open (to make something accessible or allow for passage by moving from a shut position)

Naclonø w podobenstwo vcho moie, otworzø w szaltarzu poloszene moie (aperiam in psalterio propositionem meam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 48, 4:

(attested in Lesser Poland) to open; to reveal; to explain

Otworzili sø na mø vsta swoia (aperuerunt super me os suum) iaco lew chwataiøcy y riczøcy

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 21, 13:

Otworzta syø, proszø, oczi twoy (aperiantur... oculi tui) a vszi twoy posluchayta ku modlytwye

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 40:

(attested in Lesser Poland) to open (of body parts, to make open)

Onemal iesm y ne otworzil iesm (obmutui et non aperui) vst mogich, bo ies ti kazal

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 38, 13:

Otworzø szø oczy wasze (aperientur oculi vestri) a bødzeczye iako bogowye wyedzøcz dobre i zle

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 3, 5:

Ait: Effeta, *otworcze są, quod est adaperire. Et statim aperte sunt, otworzili [sie ?] aures eius (Marc 7, 34. 35)

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIV, page 74:

(figuratively, attested in Krakow) to open (to give or restore i.e. mouth, eyes, ears functionality)


łuna

Polish: łuna

Stolecz iego... iaco luna (sicut luna, Puł: myeszyøcz) przezpeczna ne weky

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 88, 36:

Slavi splendorem lunae in nocte lucentis luna appellant

1864 [1250], August Bielowski, editor, Monumenta Poloniae Historica. Pomniki Dziejowe Polski, volume II, page 480:

The Slavs call the brightness of the moon shining in the night łuna


banita

Polish: banita

Borrowed from Old French bannit. First attested in c. 1500.

Banita proscriptus

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 355:


zamówienie

Polish: zamówienie

/zamɔːvʲɛɲɛː/

Etymology tree
Proto-Slavic *za-
Old Polish za-
Proto-Indo-European *mlewH-der.
Proto-Slavic *mъ̀lva
Proto-Indo-European *-yeti
Proto-Indo-European *-éyeti
Proto-Slavic *-iti
Proto-Slavic *mъlviti
Old Polish mówić
Old Polish zamówić
Proto-Slavic *-nьje
Old Polish -enie
Old Polish zamówienie
From zamówić + -enie. First attested in 1409.

etymon

Ysz Paszcowe zamowenw trzy latha mynaly a *Mycolaw go o tho prawe[m] ne gabal

1981 [1409], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 255, Konin:

(attested in Greater Poland) promise to do something


-nica

Polish: -nica

Etymology tree
Proto-Slavic *-ьnica
Old Polish -nica
Inherited from Proto-Slavic *-ьnica.

pokładać + -nica → pokładnica


zawodowy

Polish: zawodowy

From zawód + -owy. First attested in 1456.

Jekom ya cztirzech kop pyenyandzi zavodovich Stanislao Lythwynowy nye wzanl gwaltem

1950 [1456], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1045, Warsaw:

(relational, attested in Masovia) pledge


pewnie

Polish: pewnie

Silesian: pewnie

From pewny + -ie. First attested in the 15th century.

Ktocole ma pewnye geną cznotą, ten ma wschitky

1874-1891 [Middle of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, page 239:

Kyedy Marya vzrawschy podezryenye lvda, yschby yescze pevnye oczysczona nye byla, przede wschytkymy yasnem glossem rzekla

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 61:

Existimare wenen meynen oder achten id est sperare pewnye vyedzyecz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 48r:

(attested in Greater Poland) surely (without doubt)

Poloszø we zbawenu twoiem, pewne (fiducialiter) bødø czinicz w nem

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 11, 6:

(attested in Lesser Poland) surely (with trust)

Alye yze rzekl, yescze mam oczysczon bycz, yze yvsch byl oczysczon [byl] kr[ry]wya Iesukrystuszova, alye pevnye[j] myal bycz okrzczon svyątem krzstem, yako kto wzyal pevne lyekarstwo, badzye vzdrovyon [bądzye], wsakosz przez dokonanya pevnye ma bycz vzdrovyon (se adhuc mundandum dixit, quia si iam mundatus, et per sanguinem Christi plenius erat mundandus, sicut quis accepta efficaci medicina per causam curatus dicitur, per effectus plenitudinem curandus)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 189:

Pewnye

1876-1929 [End of the 15th century], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie, volume XII, page 14:


pomóc

Polish: pomóc

Silesian: pōmōc

Inherited from Proto-Slavic *pomoťi. By surface analysis, po- + móc. First attested in the 14th century.

Ach panicze Bernacze, wesrzi na me vbostwo a pomoszi!

1915 [End of the 14th century], Jan Łoś, editor, Przegląd językowych zabytków staropolskich do r. 1543, page 315:

I pomosze (adiuvabit) gim gospodzin

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 36, 42:

Yozephus, Philipus svoyem pysmem tesch my k temv dzyalv pomogly (ad hoc opus nobis affuerunt)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 43:

Yego odpovyedzenye malo albo nycz byloby yemv pomoglo

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 844:

Wyącz wsz[y]thczy proszyli boga za tho, aby gym bog pomokl na tho, by mv mogly lyst othyącz

1451-1455, Legenda o świętym Aleksym, line 228:

Tem skvtkyem chcza wschemv svyatv pomocz

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 47:

Iaco me Nicolaus slal do Michala, obeczugø gemv pomocz thich glow placzicz

1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 72:

+obj

dative ‘whom’; in addition k (+ dative) na (+ accusative) ‘with what’; with instrumental ‘with (by means of) what’; with infinitive ‘to do what’

(attested in Lesser Poland, Greater Poland) to help (to provide assistance to) [with dative ‘whom’; in addition, with accusative or k (+ dative) or na (+ accusative) ‘with what’; or with instrumental ‘with (by means of) what’; or with infinitive ‘to do what’]

Otocz kaszdy lekarz fasczy, nye pomogv yego masczy

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 302:

(attested in Masovia) to help; to work (to be effective)

Za nym wschytek svyat ydzye a my themv nycz nye pomozemy

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 585:


-ś

Polish: -ś

Silesian: -ś

Etymology tree
Proto-Indo-European *ḱe
Proto-Indo-European *ís
Proto-Indo-European *ḱís
Proto-Balto-Slavic *śis
Proto-Slavic *sьder.
Old Polish -ś
Derived from Proto-Slavic *sь.

etymon

attached to pronouns with an undefinite meaning; some-


wrócić

zlw-opl-verb

wrócić pf (imperfective wracać or wrócać)

wracać (imperfective)
wrócać (imperfective)

Polish: wrócić

Silesian: wrōcić

Inherited from Proto-Slavic *vortiti. First attested in the 14th century.

Iaco Andrey vroczil se vmislem y dal Dobeslauovi rani

1960 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 260, Pyzdry:

Ego autem, si dominum non rogassem, hoc quod michi cogittatis, in vos subito, id est statim, *retorsiteret vroczyloby sya

End of the 15th century, Józefa Reczka, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy z rękopisu, number nr 414/11, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, page 181:

Wroczywszy sze wodi zaszyø (reversae sunt) y przykrili wozy

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 28:

Taky... do pana, ot ktorego vczyekl, ma syąn wroczicz

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 107:

Wrocz syø ku swey panyey (revertere ad dominam tuam)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 16, 9:

Thaky sbyeszcza... ma... vpomyenyon bycz, aby na swą dzedzyną szą wroczyl (ut ad suam hereditatem redeat)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 80:

Wzczyøgny røkøø na morze, acz szyø wroczy woda na Egipskye na wozy (ut revertantur aquae ad Aegyptios super currus)

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 14, 26:

Wynydze duch yego y wroczy sø w szemø swø (revertetur in terram suam)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 145, 3:

Redire widergan oder kummen wroczycz szya

ca 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 114r:

+obj

[with na (+ accusative) ‘for whom/what’]

(reflexive with się, attested in Greater Poland, Masovia, Lesser Poland) to return, to go back (to physically return to a place or person) [with do (+ genitive) ‘to what place’], [with ku (+ dative) ‘to whom/what’], [with na (+ accusative) ‘for whom/what’], [with w (+ accusative) ‘into what’]

K temv odpovyeda svyaty *Augustym..., yze svyąthy Yan vypyszal nyektore rzeczy y vroczyl szye k svemv povyedanyv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 703:

(reflexive with się) to return, to go back (to go back in thought, narration, or argument) [with ku (+ dative) ‘to whom/what’]

Vczynysz sobye... godi, gdisz wroczy sze czasz lyetni (redeunte anni tempore), wsziczko sgromadzysz

1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 34, 22:

(reflexive with się, of phenomena) to return, to come back (to appear once again)

to return, to come back (to appear once again)

Anyolem strozem mym daleko odpandz wszitko nyepodobyenstwo nyeprzyiacziela, czistem sercem y cyalem ku raiowy wroczi samøø [twoją] mylosczia

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 129a:

Iacom pana woyewodø vpominal, yzbi mi mego kmecza wroczil

1959 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 448, Poznań:

(attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) to bring (back), to send (back) (to guide someone to a previous or different place)

Gdy zavarl kszyagy, wroczyl szlvdze (reddidit ministro Luc 4, 20)

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 307:

Eze Michal poziczil Sandcowy samostrzala... a thego mv ne wroczil

1888 [1392], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV, Greater Poland, page 65:

Wrocy mne wesele (redde mihi laetitiam) zbawena twego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 50, 13:

Tale vero dampnum non prefati Johannis esse sev fore censabitur, sed totaliter in nostrum redundabit alle wszytko ale w nasze wroczycz

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 482:

w (+ accusative possessive pronoun) ‘to whom’

[with w (+ accusative possessive pronoun) ‘to whom’]

(attested in Masovia, Greater Poland, Lesser Poland) to return, to give back (to give something back to its original holder or owner) [with w (+ accusative possessive pronoun) ‘to whom’]

attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; Lesser Poland

Dwoie to sliszal iesm, isz mocz bosza iest y tobe, gospodne, miloserdze, bo wrocisz kaszdemu (tu reddes unicuique) podlug dzal iego

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 61, 11:

Bo mv zle za dobre vroczono

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 740:

We mne sø, bosze, obetnicze twoie, gimisz wroczø chwalena twoia (quae reddam laudationes tibi)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page 55,12:

Cum autem aliquis peregrinus... ab aliquo reciperetur in hospicium..., ille nunquam illius beneficii... obliuiscitur, quoniam eandem bonitatem et amiciciam sibi ostenderet, wroczylby, si etiam ad eius hospicium veniret

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 180:

Wroczy gim *lichoto gich (reddet illis iniquitatem ipsorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 93, 23:

(attested in Lesser Poland) to compensate for damage, to repay for good or bad; to fulfill an obligation [with za (+ accusative) ‘for what’ and instrumental ‘with what’]

Począl vydzyecz (sc. ślepy) a vzrok yemv wroczon (restitutus est Marc 8, 25)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 362:

to return, to restore (to bring something back to an original or previous state)

Kazal ym (sc. Jesus skorupam)..., aby kazde slomyenye nathychmyasth aby szye vroczylo (ut ad suae... locum rediret mox fracturae) y *przyloczylo szye svemv staw

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 124:

(reflexive with się) to return, to be restored (to be brought back to an original or previous state)

Nisz wsdy przerzeczone dzewky wroczicz szą mayą k gych dzedzynnym cząsczam (quin... redeant ad earum hereditarias portiones)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 76:

(reflexive with się, attested in Masovia) to get back, to regain (to have once again) [with ku (+ dative) ‘what’]

to get back, to regain (to have once again)


składać

Polish: składać

Silesian: skłŏdać

From s- + kładać. First attested in 1396.

Tedi wszøw Ioyada byskup chowatedlnyczø pyenyøznø y otworzil dzurø z gori..., y skladaly s[y]ø (mittebant) do nyey kaplany... wszitki pyenyødze

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 9,12:

Przeto swich dzewek nye skladaycye (non coniungetis) s gich sini

1930 [c. 1455], “II Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 85,8:

Mnye, boze, dzyszya rosvmyey, kolyana thobye zgybaya kv chwalye thwey y racze thobye szkladaya

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 100:

to connect (to put side by side, to make touch)

Vyrzal... Iakvba... y Iana... w lodzy..., skladayącze szyeczy (reficientes retia Mat 4, 21) svogye

1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 303:

(attested in Masovia) to put together; to repair (to join parts of something)

Radosczy vam powyedam, yszecz nową pyeszn scladam o krolevnye nyebyeskey

1885-2024 [Middle of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume IV, page 592:

Troyą zalobą nan (sc. na Jesukrysta) skladaly, alye Pylat pyrvey *zalobe nye dbal

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 775:

Iaco Laurencius ne scladal dwa roki, a na trzeci rok postawil swe[y] rancome y chczal ge wyprawicz

1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 763, Poznań:

(attested in Greater Poland) to postpone a court date

Quia fui conpositor inter Nicolaum et Stephanum et conposui vlg. y scladalem gich bratha pusczinø, y sloszilem pro decem sexagenis

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1417, Zakroczym:

(attested in Masovia) to secure repayment of liabilities by way of an arrangement

Kedi mu... scladam moy kon, a uon zaplaczena ne chczal wzøcz

1967 [1396], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 82, Kościan:

(attested in Greater Poland) to provide something for payment of liabilities

O nova y nyeslychana smyaro, Krystus... krol nad krolmy... vstal od vyeczerze, odzyenye sk[ł]ada, obrusem szye opaschuye

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 532:

Tho capitulum przeczywne gest onemv... w thych wthorych kszągach popysanemv, a thakosz geno drvgą szklada a szkaza, a przetho w pyrwych kszągach nye polozono, alyszby bylo vilozono

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 71:

Composito gressu skladanym posczim aut zamyslonym (ambulabant, sc. filiae Sion, pedibus suis et composito gradu incedebant Is 3, 16)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 88:

Skladacz edare

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 24:

Gdy oblycze nasze oth thich person, sz gych sąd szą sklada (ex quibus constat iudicium), byva vydzano, sądza szą vkazvge kv czynyenyv sprawyedlywosczi tim rąthsny

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(reflexive with się, attested in Masovia) to be made of, to consist of


złożyć

Polish: złożyć

Silesian: słożyć

From z- + łożyć. First attested in the second half of the 14th century.

Zloszonyma rankama collatis manibus

1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 487:

Collatis manibus slozonyma rąkoma

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 29r:

Slozyles z gorączoscz nyebyeską sz nyemy (cum eis siderum calorem temperasti)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 5:

(attested in Greater Poland, Masovia) to put together (to connect by placing one against the other; to make touch)

Bo po ti trsy noci slozmi syø z bogem (deo iungimur), ale po trzecyey noci bødzewa w swem skladanyv

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 4:

(reflexive with się) to be put together (to become connected or touch physically)

Ale gyny vczinci Sellum y sprzysyøszenye gego, kako slozil strosze (per quam tetendit insidias), to wszitko popysano w *ksyogach vczinkow dny krolyow israhelskich

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 15, 15:

(attested in Lesser Poland) to make; to do

Gospodzynye wszechmogączy..., pomoszy my tho dzalo szloszycz

1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią], Mierzeniec, Płock, line 3:

(of text, attested in Masovia) to design, to contrive, to arrange, to set

attested in Lesser Poland; attested in Masovia; attested in Masovia

to design, to contrive, to arrange, to set

Tho vstawyenye o pyrwą stvką gest yvsz slozono wyszszey... poth rvbriką o dzelenyv synow sz oczczem

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 67:

(of legal acts, attested in Masovia) to write

Iensze iest sloszil oblaszcze sercza gich (qui finxit sigillatim corda eorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 32, 15:

Jakom ya nye *podyan szan Jachne trzech cop placzicz gothowymi pyenandzmi, ale bidlem, yako by sloszono

1950 [1428], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 326, Warsaw:

(attested in Masovia) to agree, to arrange, to determine

Chczemi, aby nasze vkladi y statuta ten to czas w Wysliczi sloszone (constitutiones... editae) wszytczi ziemyanye przyiąli

1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I, Lesser Poland, page 7:

(attested in Lesser Poland) to establish, to constitute, to implement

attested in Masovia; attested in Lesser Poland; attested in Lesser Poland

to establish, to constitute, to implement

Tedy slachcziczy podlug sąmpnyenya gych przerzeczone dzedziny slozą alybo oszaczvyą (hereditates taxabunt)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 72:

Pro 1 1/2 sexagena grossorum vlg. slozon[y]ego

1921 [1437], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV, Masovia, page 59:

(attested in Masovia) to estimate, to quote (to determine a value or price)

to estimate, to quote (to determine a value or price)

Slozø staroscz gich a (pro z) zamøtkem do pyeklow (deponam senectutem illorum... ad inferos)

1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 6, 15:

to bring; to lead (to cause to be somewhere by vehicle)

Czom lezal, tom lezal prawą nyemoczą ot pana boga slozoną

1967 [1427], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1298, Kościan:

(of a disease, attested in Greater Poland) to send down

Rozprosz ie (sc. nieprzyjaciele moje) w moczy twoiey y slosz ie (depone eos), zaszcziczicze[lu] moy gospodne!

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 58, 12:

(attested in Lesser Poland) to knock down (to cause a fall)

Virgo sanctum Iohannem pastowala, quia erat... pudicissima, sromesliwa, in qua dominus se nidificavit zloszil [się]

1981-2001 [15th century], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume II, page 79:

(reflexive with się) to settle (to take residence somewhere)

Modlyączy szye mnye vkazovaly my czescz *podobno, slozywschy ych gnyew przeczyw mnye svego przyrodzenya (deponentes naturalem coram me furorem)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 140:

to put off (to place away from)
to set aside (to get rid of)

Ktorimze srzødem podyøt bødze, takesz i slozon bødze (deponetur)

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 17:

to put off (to place away from)
(of a tent) to roll up

to put off (to place away from)
to roll up

Slozøcz rvcho (deponet vestem)... bødze plakacz otcza

1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 21, 13:

Ideo nos omnes Xpiani debemus nos adornare non solum vestibus temporalibus, sed eciam spiritualibus, slosyvsy syebye veteres vestes, sc. pecata mortalia

1981-2001 [c. 1500], Elżbieta Belcarzowa, editor, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, volume I, Trzemeszno, page 56:

(attested in Greater Poland) to take off (to devest)

to put off (to place away from)
to take off (to devest)

Zlozą schą complicabuntur (tabescet omnis militia caelorum et complicabuntur sicut liber caeli Is 34, 4)

1977-1980 [1471], Wanda Żurowska-Górecka, Vladimír Kyas, editors, Mamotrekty staropolskie [Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists], page 194:

Old Polish-Latin Dictionaries and wordlists

(reflexive with się, of a tent) to be rolled up

to put off (to place away from)
to be rolled up

Zelazna vycz doma szlozy a drzewyaną na plug wlozy

c. 1483, Satyra na leniwych chłopów, line 9:

Gdyby vrzadnik... byl przekonan prawem, gyny w myastho gego ma bycz vstawyon a on oth swego vrządv na wyeky szlozon (a suo officio... deponatur)

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 63:

(attested in Masovia) to remove from office or from a position

to remove from office or from a position

Sed iurat quis ad scamnum scabinale sine tempore, hic solus se deponere, slozycz [się], non potest causa victualitatis sue

[c. 1455-1460], Rękopiśmienne ekscerpty, pages 37, 4:

(reflexive with się) to resign from office or from a position

to resign from office or from a position

Slozon bødze lossowi rosdzal (confundatur sortium distributio) a gynich gimyenye k ginim poydze

1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 36, 4:

Quia fui conpositor inter Nicolaum et Stephanum et conposui vlg. y scladalem gich bratha pusczinø, y sloszilem pro decem sexagenis

1920 [1425], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 1417, Zakroczym:

(attested in Masovia) to secure the matter of obligations by way of an arrangement

Sloszycz deponere

1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne, volume V, page 22:

Conferre zusammensprechen slozycz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 32r:

(attested in Greater Poland) The meaning of this term is uncertain.


według

Polish: według

Silesian: według

Inherited from Proto-Slavic *vъ dьlgъ. By surface analysis, univerbation of w + długi. First attested in 1498.

surf

Thedi wedlvg prawa thraczi czescz (perdit... honorem ipso iure et facto) y ymienie gwalthownik thakowy

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 272:

Starosta, ktori nie skarze zlodzieia albo lothra wedlug iego zaslugi (iuxta eius demeritum), zaplaczi glową kxiązączyv

1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich, 2 edition, volume VI, page 274: