minister

zlw-opl-noun

minister m pers (related adjective ministrowski)

Polish: minister

Silesian: minister

Learned borrowing from Latin minister. First attested in 1484.

Ministrovye albo prelaczy thego braczthva (ministri loci) mayą sye o tho vczyecz do bysskupow

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 716:

(religion, attested in Lesser Poland) minister (senior member of the tertiary fraternity, assistant and deputy of the monk who takes care of the fraternity)


syn

Polish: syn

Silesian: syn

Inherited from Proto-Slavic *sy̑nъ. First attested in the 14th century.

Prawda yego nad syny synowymy (in filios filiorum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 102, 17:

(biblical, attested in Lesser Poland) son (male member of a community)


pole

Polish: pole

Silesian: pole

Inherited from Proto-Slavic *pȍľe. First attested in 1250.

Niccolaus post awam suam est de sangwine et armis ipsorum dictis Stanczowye, proclamacio autem ipsorum Nabra, deferentes in clipeo tres lineas vlg. trzy *polye in longitudine clipei

1856-1870 [1455], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 610:


bark

Polish: bark

Currus non habuit hakow any barkow

1868 [1455], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 439:

(agriculture) swingletree, whiffletree, whippletree


dom

Polish: dom

Silesian: dōm

Inherited from Proto-Slavic *domъ. First attested in the 14th century.

Gospodne, milowal iesm crasø domu twego (dilexi decorem domus tuae)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 25, 8:

Abich przebiwal w domu boszem na dluge dny (ut inhabitem in domo domini in longitudinem dierum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 22, 9:

Ieruszalem!... Prze dom gospodna, boga naszego (propter domum domini dei nostri), szvkal gesm dobra tobe

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 121, 9:

Prosicze gospodna w domu swøtem iego (in atrio sancto eius)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 28, 2:

Ymø panowo ch[w]alcze slughy panowy, gysz stoycze w domw panowem w *stremech domv boga naszego (qui statis in domo domini, in atriis domus dei nostri)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 134, 2:

Szrzebro y zloto, ... kaplani, gisz dobrowolnye offyerowaly domv boga swego (domui dei sui), gesz gest w Ierusalem, swyebodnye wezmy

1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 7, 16:

Yakom ya przed czya szmyala wnydz w thwoy dom modlythwy

1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej, Modlitewnik Nawojki, page 82:

(religion, usually in collocation with another word, attested in Lesser poland) temple


okno

Polish: okno, ôkno (Przemyśl)

Silesian: ôkno

Inherited from Proto-Slavic *okъnò. First attested in the 14th century.

Gløbocoscz gløbocoscz wziwa w glosse oken (cataractarum) twogich

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 41, 9:

(biblical, attested in Lesser Poland) gates and locks that stop the heavenly waters from falling to the ground


Absalon

Polish: Absalon

Learned borrowing from Latin Absalōn. First attested in c. 1500.

Absalon pax patris interpretatur proprium nomen viri Absalon

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 2r:

(attested in Greater Poland, biblical) Absalom


miecz

Borrowed from Old Czech mieč. Doublet of mięcz, an inherited form.

Myeczem pila (war. lub.: pilam; dominus... quasi pilam mittet te in terram latam et spatiosam Is 22, 18)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 91:

(sports) ball (solid or hollow spherical or egg-shaped object that is kicked, thrown, or hit in a game)


ogień

ogień m inan (related adjective ogienny or ogniowy)

Polish: ogień

Silesian: ôgyń

Inherited from Proto-Slavic *ogňь. First attested in the 14th century.

Gysz sø dobrze czynyly, podø w szywot wekvgy, a ktorzy zle, w oghen wekvgy (in ignem aeternum)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], page Ath 39:

(religion, figurative, attested in Lesser Poland) hell (place of torment in the afterlife)


źródło

Polish: źródło

Silesian: zdrzōdło

Inherited from Proto-Slavic *žērdlò. By surface analysis, żreć + -dło. First attested in 1390.

Glębokoszcz glębokoszczy wzywa w gloszye zrzodl twoych (in voce cataractarum tuarum)

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, pages 41, 9:

(biblical, attested in Greater Poland) gates (gates and locks that supposedly stop the heavenly waters from falling to the Earth)


piekło

Polish: piekło

Borrowed from Old Czech peklo, from Proto-Slavic *pьkъlъ (“tar, pitch”), from Proto-Indo-European *pik- (“pitch”). The meaning of “hell” originated in Old Czech, which is a semantic loan of Middle High German pech (“tar, pitch; hell”). First attested in the mid 14th century.

cog

U tem to mesce Corrozaim, v peckle uekuiem, ... utonølo

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 14:

(religion, attested in Lesser Poland) hell (place of torment in the afterlife)


archa

Polish: arka

Silesian: arka

Learned borrowing from Latin arca. First attested in the 15th century.

ref

Bańkowski, Andrzej (2000) “archa”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)

Archa bosza bila wiszla do nyego (ingressa est in eam arca domini)

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 8, 11:

(religion) arch (chest, box, coffer, safe)


żelazo

Polish: żelazo

Silesian: żelazo

Paulus... tenetur soluere Jaschkoni et dare aratrum de ferimentis vlg. plug szelaz

1897 [1407], Teki Adolfa Pawińskiego, volume IV, number 2760, Łęczyca Land:

Quia sibi eidem Nicolao subtraxerunt ferrum al. plugowe szelasza, isti, qui sibi subtraxit eadem ferra al. plusznye szelasza... et ipse nullum inculpavit, nisi istum, qui sibi subtraxit eadem ferra al. pluszne szelasza

1856-1870 [1472], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume XI, number 256:

Jaco Jasek... sedl... do mego mlina y wsøl mego cloueka y szelasa

1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 339, Poznań:

(in the plural, agriculture, attested in Sieradz-Łęczyca, Greater Poland) ploughshare (metal part of a plough)


sztuka

desctree

Polish: sztuka, śtuka (Near Masovian)
→ Russian: шту́ка (štúka)

Silesian: sztuka

Borrowed from Middle High German stucke. First attested in 1396. Compare Old Czech štuka.

Janussius dixit... se esse nobilem..., genelogie al. postacy Syczinsky, clenodium vero trium parcium al. stuky in clipeo. Et prima nigra, finis in clipeo et glaucum signum al. szolti strich eiusdem clipei. Terciam partem clipei rubeam

1959 [1419], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 976, Poznań:

(heraldry, attested in Greater Poland) one of the colorful fields on a coat of arms


kościół

zlw-opl-noun

kościół m inan (diminutive kościołek, related adjective kościelny)

kościołek (diminutive)
kościelny (adjective)

desctree

Polish: kościół
→ Belarusian: касцёл (kascjól)
→ Kashubian: kòscół
→ Russian: костёл (kostjól)
→ Slovincian: kôscól
→ Ukrainian: костьо́л (kostʹól)
→ Yiddish: קאָשטשאָל (koshtshol)

Silesian: kościōł

Borrowed from Old Czech kostel. First attested in the 14th century.

Pospesihø sø do coscola na modlituø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page ar 5:

Cristus... szye przyrovna kosczyolu zyvemv, a nye kamyennemv

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 720:

Ony to myenyly o zlomyenyv ych kosczyola kamyennego

(religion, attested in Lesser Poland) church


strona

Polish: strona

Silesian: strōna

Inherited from Proto-Slavic *storna. First attested in the 14th century.

Lira brosda, skyba, strona

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 87:


wysoki

zlw-opl-adj

wysoki (comparative wyszy, superlative nawyszy, derived adverb wysoko)

wyszy (comparative)
nawyszy (superlative)

Polish: wysoki

Silesian: wysoki

Inherited from Proto-Slavic *vysokъ. First attested in the 14th century.

Que, gl. sc. angelica, vox... in dyapente, gl. alta voce na vyschokem podnyeszyenyu, sonat

1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXII, Łęczyca, page 26:

(music, of a note, attested in Sieradz-Łęczyca) thin


sąd

zlw-opl-noun

sąd m inan (related adjective sądny or sądowny or sądowy)

sądny (adjective)
sądowny (adjective)
sądowy (adjective)

Polish: sąd (“court”)

Silesian: sōnd

Inherited from Proto-Slavic *sǫ̃dъ. First attested in the fourteenth century.

etydate

Ve fthore nedzely gescze vy bily slyszely, kakocz on f dzen szødny na szød przydze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 2a:

(religion, attested in Lesser Poland) Final Judgment

Nye zabyay blysznyego thwego procz szandu spravyedlyvego

End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume VI, number 1:

Quam terribile erit bellum cum reprobis a kakocz ten to sød ludzom gresn[y]m bødze barso pricry

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page gl. 100a:

Yam przyschedl na ten svyath kv ssądovy (in iudicium ego... veni Jo 9, 39), aby czy, ktorzy nye vydzą, vydzely

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 424:

(law, religion, sometimes of God, attested in Lesser Poland) sentence (result of meting out justice)


rolnik

Polish: rolnik

Silesian: rolnik

From rola + -nik. First attested in 1471.

Rusticus rolnyk, oracz (Prol)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 6:

(agriculture) farmer (person who works the land and/or who keeps livestock)


bałwan

desc

Polish: bałwan, bałwán, bełwán (Masuria, Ostróda, Warmia), bełdán (Masuria), bałaban (Near Masovian)

Silesian: bałwōn

Inherited from Proto-Slavic *balъvanъ, *bъlvanъ. First attested in the 14th century.

inh+

Modlyly sø sie rytym balwanom (adoraverunt sculptile)

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 105, 20:

Simulacrum id est imago effigies eyn abgot balvan

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 125v:

(religion, attested in Lesser Poland, Greater Poland) idol, graven image

attested in Lesser Poland; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Greater Poland


ofiara

desctree

Polish: ofiara
→ Old Ruthenian: офѣра (ofěra)
Belarusian: ахвя́ра (axvjára)
Carpathian Rusyn: офі́ра (ofíra) (obsolete)
Ukrainian: офі́ра (ofíra) (rare)
→ Kashubian: òfiara

Silesian: ôfiara

→ Old Lithuanian: afierà

Lithuanian: afierà (regional)

Borrowed from Old Czech ofěra. First attested in the 14th century.

Ialmvsznym nacznem nye daval, offyerym bogv nye czynyl

c. 1463, Dawid z Mirzyńca, Skarga umierającego, Płock, line 34:

Offertorium offyarą

1442, Wokabularz Raczyńskich, Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1360/I, page 153v:

Oblatio eyn opfferung offyąrą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 90r:

Sacrificium ein opffer offertorium idem offyąrą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 118r:

(religion, attested in Lesser Poland) offering; sacrifice (gift given to God)

(religion, attested in Masovia, Greater Poland) offering (donation to a church and clergy)

attested in Lesser Poland; attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland

Olocaustum […] id est totum sacrificium incensum ab olon et cauma […] id est incendium vlg. offara uel obyatha

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 183r:

Holocaustum dicitur offertorium quod antiquitus in altari cremabatur offyara vel obyąthą

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 61r:

(attested in Greater Poland, religion) burnt offering

attested in Lesser Poland; attested in Greater Poland; attested in Greater Poland

offering; sacrifice (gift given to God)
burnt offering

Obszedl iesm y offerowal iesm w przebitku iego offerø glosnø

1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 26, 11:


wypowiedzenie

Polish: wypowiedzenie

/vɨpɔvjɛd͡zɛɲɛː/

From wypowiedzieć + -enie. First attested in c. 1428.

Tu mowy, yze Xps naglye odpuszczenye daye grzechow, acz czyste będzye wypowyedzenye grzechow

1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski, Greater Poland, page 31 arg:

(religion, attested in Greater Poland) confession of sins


arfa

Polish: harfa, arfa (obsolete)

Silesian: arfa

Borrowed from Middle High German harpfe, from Old High German harfa, from Proto-West Germanic *harpā. First attested in 1450.

Figellina est arcus musicalis ludi sc. figella proprie arpha

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 93r:


działać

Polish: działać

Silesian: działać

Inherited from Proto-Slavic *dělati. By surface analysis, działo + -ać. First attested in the fifteenth century.

Bo tegdi bog nye spuszczal dszdza na szemyø, a czlowyek nye bil, gez to bi dzalal szemyø (qui operaretur terram)

1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 2, 5:


uczony

From uczyć + -ony. First attested in the 15th century.

Vstauil vczone (Levitas) w domv bozem

1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 29, 25:

(relational, religion) Levi (belonging to the tribe of Levi, dedicated to the service of the altar among the Jews)


barć

Polish: barć

Inherited from Proto-Slavic *bъrtь. First attested in the 13th century.

Jako tha bar[c]z... rozdzelona za naszich oczczow y poloszona sz vrzandem

1950 [1424], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 95, Warsaw:

Mellificium barcz

c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 81v:

Cum mellificiis s barczamy

(beekeeping, attested in Masovia, Greater Poland) beehive tree hollow (natural or artificial hole inside of a log or tree hollow for beehives)

attested in Masovia; Greater Poland; attested in Masovia; Greater Poland


jarz

Iako ya tho wem, esze Boguslaw oth Iacussza o thø krziwdø wstal, esze yemu roley na iarsz y na vgor ne vimerzil

1920 [1424], Marceli Handelsman, Antoni Rybarski, Kazimierz Tymieniecki, editors, Najdawniejsze księgi sądowe mazowieckie, volume II, number 311, Zakroczym:

(agriculture, attested in Masovia) spring sowing


bartnik

bartnik m animacy unattested (canonical)

Polish: bartnik

From barć + -nik. First attested in 1417.

Yan bartnika fpusczyl w moyø dzedynø sylø moczø

1879 [1417], Jan Tadeusz Lubomirski, editor, Księga ziemi czerskiej 1404-1425. Liber terrae Cernensis, Masovia, page 177:

Apiaster […] est [est] apum magister barthnyk

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 17v:

(beekeeping, attested in Masovia, Greater Poland) beekeeper, apiarist of a beehive tree hollow


bartodziej

bartodziej m animacy unattested (canonical)

Polish: bartodziej

From barć + -o- + dziać. First attested in the 14th century.

A takesczy swøthy Bartholomeg gest on tho byl vczynil, ysczy on napirsue bogadstwo gest byl oth szebe otszruczyl..., bocz on gest byl barszo bogaty, ysczy on gest *xoszøczego rodu byl, alle vy gy barthodzegem naszyuacze

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 173a:

[M]ellifluus est dulcis... inde mellicida et est qui facit vel custodit melliflua vlg. *barthodzye

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 124vb:

(beekeeping, attested in Lesser Poland) beekeeper, apiarist of a beehive tree hollow


bartny

Polish: bartny

From barć + -ny. First attested in 1446.

Per diluvium nove piscine, quam fecisti in Huewnouicze, quinquaginta arbores quercuos fructuosos et mellificos barthne subundasti pothopillesz

1868 [1446], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIII, page 197:

(beekeeping) having a beehive tree hollow


służyć

Polish: służyć

Silesian: sużyć

Inherited from Proto-Slavic *služìti. By surface analysis, sługa + -yć. First attested in the second half of the 14th century.

etydate

Mog mily pane bosze, proszø ga dzysza..., isbichcy ga... tako thobe sluszyl, gakobichcy ga svoge duszy nalasl sbauene

Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie, Krakow, page 1b:

Czesto bogv wschechmogączemv slvzyl svemy naboznymy modlytvamy (deo semper exhibebat cum devotione)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 31:

Cy to sø ksyøszøta spyewakow po czelyadzach koscyelnich slug, gisz w poswyøtnich komorach bidlyly tak, abi we dnye y w noci vstawnye swø sluszbø sluszily (ut... suo ministerio deservirent)

1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 9, 33:

Sollicitudine non pigri, ... domino seruientes panw bogv w tem szlusząncz (Rom 12, 11)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 58:

(religion, attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) to serve (to worship a god or diety in an official capacity)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands

Pop Ucholdycz citaverat... Nadosza popadya, quod sibi noluit admittere ad prefatam ecclesiam Rutenicalem in Stradecz celebrare al. szluszycz

1868 [1500], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XV, page 399:


brzeczka

desctree

Polish: brzeczka, brzedka (Middle Polish)
→ Old Ruthenian: бречка (brečka)

Silesian: brzyczka

Inherited from Proto-Slavic *brečьka. First attested in 1450.

Brzecka braxidium, id quod primo exit de braseo, cum coquitur cerevisia

1450, rkps Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej o sygn. KP 224., Uście Solne, Lviv:

Braxibium […] dicitur esse illud quod primo exit de braseo cum coquitur ceruisia proprie brzeczka

1440, rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza z rękopisu znajdującego się w zbiorach Biblioteki Klasztornej oo. Paulinów na Jasnej Górze pod sygn. II 25 z r. 1444, page 38r:

Braxidium […] et dicitur esse illud quod primo exit de braseo cum coquitur ceruisia proprie brzecka

1450, Piotr z Uścia, Rozariusz kapitulny, Ujście: Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. Ms 224, page 30r:

Braxibium […] dicitur quod prius exit de braseo cum quoquitur ceruisia vlg. br[z]aczka

[XV p. post.], rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rkpsie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 381, z r. 1457, page 40va:

Braxibium […] dicitur esse illud quod prius exit de braseo cum coquitur ceruisia proprie brzeczka

XV p. post., rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 3297, z r. 1476, page 34r:

Braxidium […] dicitur esse illud quod primo exit de braseo vlg. brzeczca

XV p. post., Rękopiśmienne ekscerpty - glosy z rozariusza w rękopisie Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, obecnie we Wrocławiu, o sygn. 1630, page 14r:

Brixinium wrzeczka

XV p. post., Wokabularz petersburski II, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.F.ch.XVI.12, page 9:

Braxivium brzyeczka

XV p. post., Wokabularz petersburski III, Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat.Q.ch.XVI.32., page 10:

(attested in Lesser Poland, Southern Borderlands, Greater Poland, brewing) wort (malt extract from which beer is made)

attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland; attested in Lesser Poland; Southern Borderlands; Greater Poland


zapowiedzieć

zlw-opl-verb

zapowiedzieć pf (imperfective zapowiadać)

Polish: zapowiedzieć

From za- + powiedzieć. First attested in the end of the 14th century.

etydate

Gdze... caplan bilbi zabith..., tham... cirekwi... prawem albo oth prawa szą zapowyedzany (ecclesiae... iure sint interdictae), tho gest, ysz interdicth w nych szamym prawem polozon

1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 4:

(religion, attested in Masovia) to excommunicate


odpowiedzenie

Polish: odpowiedzenie

/ɔtpɔvjɛd͡zɛɲɛː/

From odpowiedzieć + -enie. First attested in 1437.

Capitulum: Panye, szmiluy se nad nami!... Odpowedzenie (responsorium): Criste, sinu boga ziuego, smiluy se nad nami!

1887 [Fifteenth century], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski, Krakow, Brodnia, page 115a:

(religion) prayer sung in response to a priest's chant


podobnie

Polish: podobnie

Silesian: podobnie

From podobny + -ie. First attested in the 15th century. Compare Old Czech podobně and Old Slovak podobne.

Przykladnye allegorice, szwyrzchownye anagogice, duchownye mistice, czyelestnye historiace, podobnye metaphorice

1874-1891 [End of the 15th century], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, Radom, Miłosław, page 198:

(biblical, on the interpretation of biblical texts, attested in Lesser Poland, Greater Poland) in a way that reveals the figurative, hidden meaning of a text

on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland; on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland

Wnatrznie mistice, zwirzchnye anagoice, przicladnye tropoloice, duchownye allegorice, podobnye historiace

1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 304:

(biblical, on the interpretation of biblical texts) in a way that shows the literal meaning of a text

on the interpretation of biblical texts; attested in Lesser Poland; Greater Poland; on the interpretation of biblical texts; on the interpretation of biblical texts


dyjabeł

zlw-opl-noun

dyjabeł m animacy unattested (related adjective dyjabelski or dyjabli or diabłów)

dyjabeł m animacy unattested (canonical)
dyjabelski (adjective)
dyjabli (adjective)
diabłów (adjective)

desctree

Polish: diabeł, dyjabeł, dejabeł, dyjaboł, diacheł (Middle Polish), dyabeł (pre-reform orthography (1816)), djabeł (pre-reform orthography (1936)), debeł (Żywiec)
→ Kashubian: diôbéł, diabéł, diobéł
→ Slovincian: djôùbel

desc

Silesian: diŏboł, djoboł (Steuers Silesian alphabet), dioboł (simplified), dzioboł, deboł

Etymology tree
Proto-Indo-European *dwóh₁
Proto-Indo-European *dwísder.
Ancient Greek διά (diá)
Ancient Greek δια- (dia-)
Proto-Indo-European *gʷelH-der.
Ancient Greek βᾰ́λλω (bắllō)
Ancient Greek διαβάλλω (diabállō)
Ancient Greek διάβολος (diábolos)bor.
Latin diaboluslbor.
Old Czech diábelbor.
Old Polish dyjabeł
Borrowed from Old Czech diábel. First attested in the 14th century.

etymon

Nepriiacele, to sø dyably, urocy cloueca gresnego, gloz sø... scrvsena vslisely

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page cr 8:

Pogany, ize ge, gdze chcze, dyabol poganyą

1874-1891 [1449], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXV, page 166:

Ktho tho wsdruschy, dyabel bandzye pan gego duschi

1853 [XV p. post.], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Rogoźno, page 44:

(folklore, religion, theology, attested in Lesser Poland, Greater Poland) devil (evil creature, the objectification of a hostile and destructive force)


bracki

Polish: (obsolete) bracki

Inherited from Proto-Slavic *bràtьskъ, from Proto-Balto-Slavic *brā́ˀtiškas. By surface analysis, brat + -ski.

Mynystrovye... vyny y nyedostathki braczszkye (fratrum... culpas)... mayą navyedzaczovy... povyedaczy

1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI, Krakow, page 723:

(relational, religion, attested in Lesser Poland) brother's, fraternal (of or pertaining to a brother, member of a men's religious order)


bałwański

Polish: bałwański

From bałwan + -ski. First attested in c. 1500.

Ci istni... przyjęli Mojżeszowy księgi..., wszakoż modł bałwańskich nie przestali (nec tamen cessabant ab ydolatria)

Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, page 245:

(relational, religion) idol, graven image


bałwaństwo

Polish: bałwaństwo

From bałwan + -stwo. First attested in the 15th century.

Balwanstwo ydolatria

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume V, page 266:

Nye bądzmy balwanstw modlę dawayączy ne efficiamini ydolatre (neque idololatrae efficiamini I Cor 10, 7)

1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności, volume I, Lviv, page 104:

(religion, collective, attested in Southern Borderlands) idols, graven images


kurwatura

Polish: kurwatura

Borrowed from Latin curvātūra. Compare English curvature.

Kurwathura cambuca

1874-1891 [c. 1500], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XLVII, page 354:


krzywaśń

Polish: krzywaśnia

From *krzywać + -śń, from Proto-Slavic *krivati (“to bend”). First attested in 1385.
For the verb, compare Kashubian krzywać (“to check if there are fish in the net; to check if chickens have laid eggs”), krzywanie (“divining, spellcasting”).
For the noun, compare dialectal Czech křivazňa (“someone lame”), křivajzňa (“skid, runner of a sled”), Ukrainian криванжа́ (kryvanžá, “someone lame”), Belarusian крываньдзя́ка (kryvanʹdzjáka, “someone lame”).

cog

крываньдзя́ка

Nicolaus clenodium dixit *Criuasz, proclamacio Druszina

1856-1870 [1386], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 445:


bluźnierz

bluźnierz m animacy unattested (canonical)

Middle Polish: bluźnierz

/blʲuʑɲɛːr̝/

From bluźnić + -erz. First attested in c. 1500.

Blvsnyerz blasphemus

1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490, Lubiń, page 4:

(religion, attested in Greater Poland) blasphemer


zwarzyć

Polish: zwarzyć

Inherited from Proto-Slavic *sъvariti (“to boil”). By surface analysis, z- + warzyć.

inh+

Sicud quatuor digestionibus, gl. excoccionibus, predisposicionibus svarzenim, cibus percoquitur svaron biva

1874-1891 [1436], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, volume XXIII, page 277:

(cooking) to cook (to prepare food for eating by heating it)


Antykryst

zlw-opl-proper noun

Antykryst m animacy unattested (related adjective Antykrystowy)

Antykryst m animacy unattested (canonical)
Antykrystowy (adjective)

desc

Polish: Antychryst, Ancykryst, Antykryst, antykrystus (Middle Polish), Ancychryst (Chełmno-Dobrzyń, Warmia), Ancochryst (Masuria, Warmia), Ancykrys, Ancygrys (Przemyśl)

Silesian: jancykryst, ancykryst, lancykryst

Learned borrowing from Latin antichristus. First attested in the first half of the 15th century.

etydate

Cessarsszczi popowie sø anticristowie, gich mocz nie od Crista, ale od anticrista, s cessarskego lista

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 32:

(Christianity, Islam, attested in Silesia) Antichrist


Antykrystowy

Polish: antychrystowy

From Antykryst + -owy. First attested in 1449.

Prawda – rzecz Kristowa, lezz – anticristowa

1449, Gałka Jędrzej z Dobczyna (Dobszyna), Pieśń o Wiklefie, Głogówek, line 62:

(relational, Christianity, Islam, attested in Silesia) Antichrist's


harchimendryta

harchimendryta m animacy unattested (canonical)

Polish: archimandryta

Learned borrowing from Latin archimandrīta. First attested in 1445.

lbor

Harchimendritha Czyrnyecz inculpavit nobilem voywodam

1868 [1445], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIV, page 175:


bajtko

Polish: batko, bajtko (Middle Polish)

Borrowed from Middle Russian ба́тько (bátʹko). First attested in 1466.

bor+

Grzegosz zalowal na ruszkyego baythka; ... na tho odpowyedzyal baythko

1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 143:

Dominus episcopus cum suo capitulo stant pro ipsorum pena iuxta ipsorum baythconem

1868 [1474], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, volume XIX, page 19:

(religion, attested in Greater Poland) Russian priest


wrzemienny

Jz na bødøce dobro ne glødaiø, iz vremennem dobre lubuiø

c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie, Miechów, page br 16:

(religion, attested in Lesser Poland) mundane, worldly (as opposed to divine or related to the afterlife)


ożegle

desc

Polish: ożydle, ożédle (Malbork), ôżydle (Chełmno-Dobrzyń), ozégła (Kielce)

Inherited from Proto-Slavic *o(b)žerdlьje.

inh+

Ozegle orificium

1877-1881 [1437], Władysław Wisłocki, editor, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, number 228, page 89:


zamowa

Polish: zamowa

Deverbal from zamówić. First attested in the fifteenth century.

Czedl (sc. krol) ano wszitci sliszely [y] wszitka slowa Ksyøg Zamowi Boszey (libri foederis), gesz naleszly w domv boszem

1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), 23, 2:

The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:

(biblical) The third discourse the part of Deuteronomy (Deut. 27–30) containing a solemn renewal of the covenant between God and Israel


rzyza

Borrowed from Old Czech hříza /říza. Cognate with Old East Slavic риза (riza).

Poderis est camisia linea aut talaris, a pos, pedes, rzcza (pro rziza; vidi... similem filio hominis, vestitum podere et praecinctum ad mamillas zona aurea Ap 1, 13)

1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 137:

(clothing) long robe reaching down to the feet


tesarz

Polish: tesarz, teszarz (obsolete)

Silesian: tesŏrz

Y dawalasta ge (sc. pieniądze) w lydzbø a w myarø tym w røce, ... gysz ge nakladaly na teszarze a na murarze (qui impendebant eam in fabris lignorum et in caementariis)

1930 [c. 1455], chapter 12, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka), section 11:

(woodworking) carpenter (one who practices carpentry), joiner


mięcz

Inherited from Proto-Slavic *męčь. Doublet of miecz, a borrowing from Old Czech.

Mittit ei Darius tria munuscula: pilam, gl. ipsam rotundam, myacz, qua ludunt pueri

1977 [mid XV century], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Polskie glosy w rękopisie Kroniki Wincentego Kadłubka, page 146:

(sports) ball (solid or hollow spherical or egg-shaped object that is kicked, thrown, or hit in a game)


oksza

desctree

Polish: (obsolete) oksza
→? Old Ruthenian: окша (okša)

De armis Oksey, qui in clipeo securem al. okscha deferunt

1856-1870 [1464], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, volume VII, number 417:


bartne

Polish: bartne

From bartny + -e. First attested in 1491.

Et tandem Laurencius Laszkush... iure propinquitatis revocavit propinquitatem et principales pecunias eidem Nicolao Czagadlo restituit sub tali condicione, quod ipse Czangadlo ipsi Laurencio debuit ostendere et resignare quadruplices apes in eadem borra, quam revocaverat ibidem in iudicio barthne, et datis sibi pecuniis incontinenti transivit videre apes in borra et dum nullos invenit, traxit ipsum Czangadlo in iudicium

1874 [1491], Monumenta Medii Aevi Historica res gestas Poloniae illustrantia. Pomniki Dziejowe Wieków Średnich do objaśnienia rzeczy polskich służące, volume XVI, page 1883:

(nominalized, beekeeping, law) beekeeping court


świętokradzstwo

Polish: świętokradztwo

Silesian: świyntokradztwo

Possibly a calque of Old Czech svatokrádečstvo. By surface analysis, święty + -o- + kraść + -stwo. First attested in the 15th century.

surf

Asserunt sacrilegium, gl. ablacionem rei sacre swyatokraczstwo, a se delclinari

1977 [XV med.], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Polskie glosy w rękopisie Kroniki Wincentego Kadłubka, page 146:

(hapax, religion) sacrilege (theft of sacred and ecclesiastical items)